Jovli Xushboq. Amir Temur folchi bo’lganmi?

097

     Адабиёт тарихидан биламизки, миллатнинг буюк инсонлари ҳақида асар ёзиш улкан меҳнат, катта жасорат ва  буюк масъулиятни талаб қилади. Айтиш лозимки, Амир Темурдек серқирра фаолиятга эга  Шахс ҳақида ёзишга чоғланган ҳар бир ижодкор ёзув столига курси қўйиб эмас, ўнлаб, балки юзлаб қадимий қўлёзмалар чангу тўзони-ю бу асотирлар тахланган жавонларга тиркаб қўйилган тикка нарвонлар орқали чиқиб келишга маҳкумдир. Абдулла Қодирий, Ойбек, Одил Ёқубов қолдирган тарихий асарлар бунинг ёрқин мисолидир.

* * *

08иллий мустақиллигимиз, қадим давлатчилигимиз тимсолларидан бирига айланган Соҳибқирон Амир Темур шахсияти ва фаолияти ҳамма замонларда нафақат унинг миллатдош ва ватандошларини, Шарқу Ғарб фикр аҳлини, тарих билимдонларини диққат марказида турган. То ҳозиргача ҳар йили жаҳоннинг турли давлатларида бобомизга бағишланган, уни гоҳ олқишлаган, гоҳо қоралаган илмий, бадиий, фэнтези (миф ва эртакнамо) ва бошқа йўналишларда ўнлаб китоблар нашр этилади, юзлаб мақолалар босилади.

Ўтган асрнинг мустақилликгача бўлган даври мобайнида ўзбек адабиётида Амир Темур ҳақида жиддий бир бадиий асар яратилмади. Буни изоҳлайдиган маълум сабаблар бор, албатта. Аммо, мустақилликдан кейин номлари унитилган ёки қатағон этилган кўплаб аждодларимиз қаторида шавкатли ватандошимизга бағишлаган турли жанрларда ёзилган асарлар, жаҳон адабиётида мавжуд асарлар таржималари кўплаб нашр этила бошланди.  Бу қувонарли ҳодиса, аммо.. Аммо, янги даврнинг бошланғич йилларида Амир Темур ва бошқа тарихий шахслар ҳақидаги асарлар жиддий кўрикдан ўтказилган бўлса, бугунга келиб пала-партиш, хом-хатала ва тарихий материалдан мутлақо бехабар, тарихий ҳужжату қўлёзмаларни чуқур ўзлаштирмаган  муаллифларнинг асарларини  муҳокамасиз, илмий экспертизасиз  чоп этиш одат тусига кириб бормоқда. Баъзан бундай  асарларни ўқир экансан, «Наҳотки, яна  Амир Темурни  ҳимоя қилишга зарурат туғилса» деб ўйлай бошлайсан.

Ҳатто бир пайтлар рус ва бошқа ғарб тарихчилари ёзган асарларни уялмасдан кўчириб олиб, ўз номи остида нашр эттираётган тарих фанлари докторининг фаолияти ҳеч кимни ажаблантирмаяпти. Бу плагиатор, яъни кўчирмачи ўғрининг илмийлик даъво қилган жиддий номлар остида бирин-кетин китоби нашр этилгандаям, Амир Темур тарихини чуқур билган олимларнинг  биронтаси миқ этмади. Бу уят ва инсофдан бехабар  «олим»  эса қачонлардир Соҳибқирон ҳақида унинг душманлари тўқиган ўйдирмаларни бугун ҳам тўтиқушдек такрорлашдан тўхтамайди. Мен бу калтабин кимсанинг «асар»ларини ўқиганимда кўз олдимда 1941 йилнинг июнида қўлида Соҳибқироннинг бош чаноғини ушлаган Герасимовнинг тиржайган масхара башараси пайдо бўлади (Бу кўчирмачининг кимлиги ҳақида мақоланинг тўлиқ нусхаси эълон қилинган албатта билиб оласиз).

Икки оғиз  Марсель Брионнинг Амир Темур ҳақидаги асари хусусида.

Aсар муаллифи Марсель Брион (1895-1984) Франциянинг Марсель шаҳрида  таваллуд топган. Ўрта мактабни тугатиб, Париждаги “d’Aix-en Provence” университетининг ҳуқуқшунослик факультетида таҳсил олган. Аммо кейинчалик адвокатликдан воз кечиб, адабиёт билан машғул бўлган. У машҳур тарихий шахслар ҳаётига оид асарлар ёзишга ихтисослашади, хусусан, унинг Микеланжело, Моцарт, Дюрер ва бошқа кўплаб шахсларга бағишлаган биографик асарлари маълум. Соҳибқирон Амир Темур ҳақида асарни ёзишдан олдин Марсель Брион Темур шахси ва темурийлар даври бўйича Америка ва Европанинг илмий доиралари экспедиция маълумотлари асосида  асарининг биринчи таҳририни тайёрлаб “Тамерлан” номи билан 1942 йили чоп эттиради, кейинчалик “Темур тузуклари”нинг Забуиллоҳхон Мансурий томонидан амалга оширилган форсий таржима асосида тўлдирилган ва қайта ишланган нусхасини “Менким, Соҳибқирон — жаҳонгир Темур” номи остида 1963 йили нашр этган.  Асосан Брион ёзувчи сифатида тўқиган воқеалардан иборат мазкур китоб Соҳибқироннинг дунёга келишидан то вафотига қадар бўлган даврни қамраб олиб, Амир Темур номидан ҳикоя қилинади.

Бу китоб хусусида тўхталишимнинг сабаби битта:  бугун    қачон ва ким томонидан ёзилгани аниқ ва равшан бўлган  мазкур китобни «Бу  Амир Темурнинг ўзи томонидан ёзилган асар» деган илмий асосга эга бўлмаган бўлмағур  гаплар машҳур адиб томонидан бот-бот айтилмоқда. Бир дақиқа ўйлаб, мушоҳада қилинг:  мабодо, бобомиз жангу жадал ичида шундай катта ҳажмдаги асарни ёзган экан, нега ё Шомий, ё Яздий, ё Алишер Навоий, ё Мирзо Бобур ёки унинг ижодкор набираларидан биронтаси бу ҳақда бир оғиз лом-лим демаган?  Ишончим комил, бундай саволга жавоб топиш амри маҳол. Чунки бирон бир асос йўқ. Ҳамма гап билмайдиган нарсасини биламан дейишда…

Энг даҳшати, сўнгги йилларда бемаза қовун уруғидек кўпайган хом-хатала асарлар ҳақида на бирон бир олим, на бир адабиётшунос фикрини айтади. Жимлик.  Фақат  ҳар замон бу жимликни  мадҳу сано  айтаётган илмий унвонли сўқир  кимсаларнинг уятсиз овози бузади.

Ҳамма гап адабий ҳаётимизда янги асарларни таҳлилу тадқиқ этадиган холис мезоннинг, бу мезонни белгилайдиган адабий танқид тушунчасининг кунпаякун бўлганида. Янги даврда яна бир эски ўзбек хасталиги: раҳбар ижодкорлар нима ёзса, уни кўкка кўтариб мақташ, мансабга ўтирган ижодкор ўз амалидан иложи борича кўпроқ фойдаланишда, бутун ташкилот раҳбар асарини ташвиқ этишида  ҳам кўринмоқда.  Феодал тушунчаларнинг асорати бўлмиш сарқит ҳолатни кескин рад этиш керак.
Яқин кунлар ичида ушбу мухтасар тарзда келтирилган мақоламнинг тўлиқ нусхасини эълон қилишимни  билдирган ҳолда, сизга Жовли Хушбоқнинг мақоласини тақдим этаман.

Хуршид Даврон
Ўзбекистон халқ шоири

09
Жовли Хушбоқ
АМИР ТЕМУР ФОЛЧИ БЎЛГАНМИ?
Муҳаммад Алининг “Улуғ салтанат” отлиқ тетралогиясини ўқиб…
011

Жовли Хушбоқ – Шеробод туманидаги Истара қишлоғида туғилган. Ангор туманидаги Алишер Навоий номли мактабни, Тошкент давлат университетининг журналистика факультетини битирган. Термиз, Шеробод, Қизириқ туман газета таҳририятларида узоқ йиллар ишлаган. Беш йил вилоят газетаси таҳририятида хизмат қилди. қарийб йигирма йил давомида «Туркистон» «Ишонч», «Савдогар», «Ҳамкор», «Ўзбекистон овози», «Қишлоқ ҳаёти»нинг Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятлари бўйича махсус мухбири вазифасини адо этган. Ҳозиргача ўндан ортиқ адабий-бадиий китоблари нашр бўлган. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси.Асарлари немис ва рус тилларига таржима қилинган.

011

04арҳум ёзувчи Аҳмад Аъзам матбуотдаги суҳбатларидан бирида айтган эди: “Тил масъулиятининг йўқолиши сўз санъатига яқин ҳам келмайдиган нарсаларни урчитиб юборди. Тўғри келган одам хаёлига келган нарсани ёзяпти. Қўлбола ривоятлардан тортиб қотирма романларгача. Илоннинг нималигини билмаган болакай чақишидан қўрқмай ушлайверади, тарих нима, унда ҳақиқатан нималар кечган, одамлар қандай яшаган, руҳияти қандай бўлган, қанақа шеваю оҳангларда гаплашган, буни ўйлаб ҳам ўтирмай, бир манбани ўқиса, шунга суяниб ёки “бадиий” кўчириб, “бородурман-келодурман” деган ясама “тарихий” тилда жилд-жилд романлар ҳам ёзиб ташланяпти. Майли, ёзсинлар,ёзганлари ҳужжат, манба асосида бўлса керак, уларнинг маърифий қиммати ҳам бор,лекин тадқиқот десинлар, изланишлар, таассуротлар десинлар, лекин роман деб жанрнинг обрўсини тўкмасинлар”.

Раҳматли Аҳмад Аъзам нега “жилд-жилд романлар ҳам ёзиб ташланяпти” деб ташвишлангани бежиз эмас эди. Шу кунларда ўзбек адабий майдонида Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси раиси Муҳаммад Алининг “Улуғ салтанат” отлиқ тетралогияси пайдо бўлди. Пайдо бўлганда ҳам шундай пайдо бўлдики, жўмракни бурасанг ҳам шу тетралогиядан бир парча тушади. Яқинда журъат билан шу китобларни қўлимга олдим. Ўқидим ва ҳафсалам пир бўлди. Нега?

Аввало, жумлаларнинг пойинтар-сойинтарлиги, ҳароратсизлиги ва энг асосийси, асардаги нотабиий ҳолатлар… Маълумки, бадиий асарда қаҳрамонлар характери уларнинг ҳатти-ҳаракатлари, ҳолати, диалоглар ва бошқа тасвирий воситалар орқали ойдинлашади. Ана энди, анъанавий реалистик услубда ёзилган “Шоҳрух Мирзо” (4-китоб, “Шарқ юлдузи” журнали, 2013 йил, 4-сон) асаридан бироз ўқийлик-чи: “Мана, кейинги икки йил ичида Ясси шаҳрида Шайх Аҳмад Яссавий мозори устида иморати олий-мақбара тикланди. Кешда муҳташам Оқсаройда ишлар тўхтагани йўқ. Келаётиб барини назардан ўтказди. Уста Хоразмий билан гаплашди… Ҳа, Оқсарой дунёда ўхшаши йўқ бир бемисл сарой бўлмоқдаки, таърифлаш мушкул. Унга боқиб, фақат томоша айламоқ, Оллоҳ бандасининг қўли чиндан-да гул эканига такрор-такрор иймон келтирмоқ мумкин, холос.

Қурилиш деса, Амир Темурнинг мудом ғайрати жўшиб, рағбати ҳаволанади. Айниқса, бирон ерда айқириб ётган сувни кўрса қараб туролмайди, дарҳол боғ ёки қаср қуришга буйруқ беради. Уч йил аввал Эрон юришидан қайтаётиб, Кешдан ўтгач, Тахти Қорача довонида нафас ростлашга тўхтади. Иттифоқо, қараса, бир тегирмон булоқ суви шарқираб оқиб ётибди, ундан майса-гиёҳлару тоғу-тошлардан бошқа ҳеч ким наф кўрмайди. Мамлакатда бир қатра сув ҳам беҳуда кетмаслиги, бир қарич ер ҳам бекор ётмаслиги керак! Дарҳол Амир Сайфиддин Некўзга: “Шу ерда бир боғ солинсун”, деб юборади Соҳибқирон!

Бугун тоғ ён бағирларида ястанган ана шу улкан Тахти Қорача боғи, ундаги улкан қаср таърифи эл оғзида, бутун мамлакатни тутган…”(17-18 бетлар)

Энди айтинг-чи, сиз роман ўқияпсизми ёки бир муаррихнинг Амир Темур ҳақидаги оддий хотирасини? Ахир асарда конфликт ипи таранг бўлмаса, бешафқат-драматизм қаҳрамонлар ҳатти-ҳаракатига “хавф солиб” турмаса буни қандай қилиб бадиий асар деймиз. “Шоҳруҳ Мирзо” романида Амир Темур Ҳиндистон юришидан қайтгач, Самарқандда масжиди жомеъ қурилишини бошлаб юборади, сувсиз жойларга булоқ сувларини чиқартиради, тинчлик сақлаш учун Муҳаммад Султонни Муғулистон сарҳадига юборади ва ҳакозо. Булар шунчаки тарих китобларидан кучириб олинган, қуруқ баёндан иборатдир. Амир Темур характерига хос жиҳатлар мутлақо ёритилмаган.

Мана, яна озгина ўқинг: “…Хуросон томонларда-чи? Қобул атрофларида, Мурғоб бўйларида, Озарбайжоннинг Муғон чўлларида сой-ариқлар қазиб, сув чиқаришни буюрди. Ҳиротда Шоҳруҳ Мирзо учун Боғи Шаҳр қасрини барпо этишни тайинлади. Самарқанд шимолида, яқинда Конигил ёнида офатижон кичик малика Тўкал хонимга аталган гул-гул яшнаган Боғи Дилкушонинг нақшин дарвозалари ланг очилди. Мана, энди Самарқандда жомеъ масжиди қурилиши бошланди.(18-бет).

Қаранг-а, гўё “Ўзбекистон” телеканалининг “Ахборот” дастурига ўхшайди. Бу ҳиссиз, қуруқ баёнчиликдан иборат маълумотлар қандай қилиб ўқувчини ҳаяжонга солади? Юракка жиз этиб тегма бу атарздаги баёнчилик роман қаҳрамонлари характерини очиб бериши мумкинми? Ахир ахборотлар гирдобида яшаётган бугунги ўқувчи юқоридаги каби ҳиссиз ва ҳароратсиз гапларни илмий-оммабоп китоблардан ҳам ўқиб олаверади-ку!

Эпопеядаги ўқувчини қаноатлантирмайдиган жиҳатлардан яна бири сюжетдаги тиғизлик, воқеаларнинг ҳаддан зиёд кўплигидир. Аслида ҳақиқий тарихий асарларда адибнинг асосий мақсади фақат ҳодисаларни баён қилиш эмас, биринчи галда уларни тадқиқ этиш, сабабини очиб бериш ва мукаммал образлар яратиб бериши лозим.

Ўтган йили тасодифан турк ёзувчиси Дундар Алининг Амир Темур ҳақидаги “Шарқнинг энг буюк ҳукмдори” романи қўлимга тушиб қолди. Асарни охиригача “Қани воқеалар нима билан тугар экан?” дея ўқиб кетавердим. Романдаги Темур, Ўғуз Арслон, Саидали, Такал Баҳодир образлари шундай тасвирланганки, худди воқеалар яқин вақт ичида юз бергандай, биз уларни ўз кўзимиз билан кўриб, иштирокчиси бўлгандай ҳис этамиз ўзимизни. Роман қаҳрамонларига қўшилиб баъзан йиғлаймиз, гоҳида хурсандлигимиз оламга сиғмайди.

Дунё адиб ва шоирлари, ҳатто драматурглари ҳам буюк Соҳибқирон ҳусусида кўплаб ёзишган. Бундай асарлар сони 1300 дан ошиб кетган. Демак, гўё бутун жаҳон ижодкорлари ўртасида улуғ аждодларимиз ҳақида “Қани ким зўр асар яратар экан?” деганга ўхшаш баҳс кетаётгандек.

Афсуски, мана шу “баҳс”да ўзбек ёзувчилари ҳалигача кўнгилдагидек бирор асар ёзолганлари йўқ. “Улуғ салтанат” сингари роман-тетралогиялар эса ўқиган ўқувчини Амир Темур сиймосидан узоқлаштирса узоқлаштирадики, яқинлаштиролмайди.

Тетралогиянинг бир қисми ҳисобланмиш “Шоҳруҳ Мирзо” романини олинг, ахир ўқувчи мутолаа жараёнида улуғ аждодларимизни тирик инсон сифатида кўз олдига келтиргиси, улар билан хаёлан суҳбат қургиси келади. Хўш, ёзувчи романдаги Амир Темур, Мироншоҳ Мирзо, Сароймулкхоним, Шоҳруҳ Мирзо, Соғинч бека каби ўнлаб қаҳрамонларнинг жонли образини ярата олганми? Амир Темур давридаги зиддиятли, хилма-хил ҳодисаларни тасвирлаш орқали китобхонга айтмоқчи бўлган зарур гапини етказа олганми? Афсуски, йўқ.

Мисол учун, аввало, романда Мироншоҳ Мирзонинг айш-ишратга берилишига мутлақо далил йўқ. Қаҳрамон феъл-атворидаги нотабиийлик ўқувчининг ҳафсаласини пир қилади.

Иккинчидан, унинг отасига таъналарга тўла мактуб ёзишига нима мажбур қилди? Психологик таҳлил, изтиробли руҳий кечинмалар орқали буни далиллаш керак эмасмиди?

“Тангри таолога юз бурайлик, саваш қуриш, қурмаслик борасинда Қуръони мажиддан фол очайлик. Соҳибқирон бисмиллаҳир раҳмонир роҳим!” деди-да Қуръондан фол очди”. Нима, Амир Темур фолчи бўлганми? Исломда фол очиш ҳаромлигини, гуноҳи кабира эканини, наҳотки буюк Соҳибқирон билмаган бўлса?!

“Шоҳруҳ Мирзо” романидан кўнгил тўлмаган жиҳатлар, хусусан, таҳрирталаб ўринлар талайгина. Мисол учун, баъзи бир саҳифаларнинг деярли ҳар бир абзаци “Амир Темур”, “Амир Темурнинг”, “Амир Соҳибқирон”, “Соҳибқирон” дея бир хил мазмундаги сўзлар билан бошланиши ўқувчининг ғашига тегади. Гаплардаги кесимлар ҳам кўп ҳолларда бир хил маъноли сўзлардан иборат бўлиб қолган. Мисол учун: “Табрик сўзлари янгради”, “Олқиш садолари янгради”, “…қабилида сўзлар янгради”, “залворли садолари янгради” ёки “Меҳрибонларча тикилди”, “Амирзодага тикилди”, “Элчига тикилди” ёхуд “Хонасига йўналди”, “Боққа йўналди”, “Супага йўналди”, “Ўрдуга йўналди” ва ҳакозо. Биласизми, бу мисолларни бутун бошли китобдан эмас, узоғи билан 30-40 бетлик матн ичидан топиб, мисол келтирмоқдаман. Афсуски, бундай мисолларни яна кўпроқ келтириш мумкин. Ҳатто айрим жумлалар тумтоқлиги ўқувчининг энсасини қотиради: “Сарой ҳовлиси кенг, қасргача уч юз қадамлар чиқадиган каттагина майдон иборат”.

Бир сўз билан айтганда, тетралогия ўртамиёна ёзилган романлар йиғиндисидан иборат бўлиб қолган. Аммо, шундай бўлса-да, бу асар ҳақида газета ва журналларда (айниқса, академик Бахтиёр Назаров ва адабиётшунос Адҳамбек Алимбековнинг мақолаларида), йиғинларда ҳаддан ташқари ошириб мақталаётганлиги китобхонни ҳайрон қолдирмоқда. Тўғри, шахсий мулоҳазалар нисбий. Лекин китобхонни атайин чалғитиш инсофдан эмас.

Бугун ўзбек адабиётининг кўзга кўринган олимларидан бири Баҳодир Карим ёзади: “Яқин тарихда шундай ижодкорлар ўтганки, жилд-жилд асарлар ёзган ва улар ўз вақтида кўп минг нусхада босилган ҳам. Бироқ улардан ёлғиз “ёзғувчи” номининг ўзигина мерос қолгандек, ўзлари ҳам, асарлари ҳам раҳматли бўлиб кетгандек таассурот қолдиради”.

Хўш, энди-чи? Эндиликда яратилаётган асарлардан қай бирининг умри боқий? Мен бу саволга адабиётшунос Раҳмон Қўчқорнинг бир мулоҳазаси билан жавоб бериб, мақолани мухтасар қилмоқчиман: “Бугун худди ҳар бир қўшиқчининг ёнида ўзининг продюссери, даллоли бўлгани сингари кўпчилик ёзувчи-шоирларнинг ҳам ҳамтовоқ талқинчилари “адабиётшунос”лари бўлиши кутиладиган ҳолга айланган. Холис, самимий, куюнчак таҳлилу талқин ўрнини “шишадошни қўллаб юбориш”, “кейинги йил мукофот-унвонга илиниб қолиш” истаги, “бир ердан эканлигини унутмаслик масъулияти”, “нариги гуруҳдагилар ҳужумига қолдирмаслик”дек сергаклик сифатлари эгалламоқда”.

081

 

057 dabiyot tarixidan bilamizki, millatning buyuk insonlari haqida asar yozish ulkan mehnat, katta jasorat va  buyuk mas’uliyatni talab qiladi. Aytish lozimki, Amir Temurdek serqirra faoliyat va timsoli topilmaydigan hayot egasi bo’lgan Shaxs haqida yozishga chog’langan har bir ijodkor yozuv stoliga kursi qo’yib emas, o’nlab, balki yuzlab qadimiy qo’lyozmalar changu to’zoni-yu bu asotirlar taxlangan javonlarga tirkab qo’yilgan tikka narvonlar orqali chiqib kelishga mahkumdir. Abdulla Qodiriy, Oybek, Odil Yoqubov qoldirgan tarixiy asarlar buning yorqin misolidir.

* * *

Milliy mustaqilligimiz, qadim davlatchiligimiz timsollaridan biriga aylangan Sohibqiron Amir Temur shaxsiyati va faoliyati hamma zamonlarda nafaqat uning millatdosh va vatandoshlarini, Sharqu G’arb fikr ahlini, tarix bilimdonlarini diqqat markazida turgan. To hozirgacha har yili jahonning turli davlatlarida bobomizga bag’ishlangan, uni goh olqishlagan, goho qoralagan ilmiy, badiiy, fentezi (mif va ertaknamo) va boshqa yo’nalishlarda o’nlab kitoblar nashr etiladi, yuzlab maqolalar bosiladi.

O’tgan asrning mustaqillikgacha bo’lgan davri mobaynida o’zbek adabiyotida Amir Temur haqida jiddiy bir badiiy asar yaratilmadi. Buni izohlaydigan ma’lum sabablar bor, albatta. Ammo, mustaqillikdan keyin nomlari unitilgan yoki qatag’on etilgan ko’plab ajdodlarimiz qatorida shavkatli vatandoshimizga bag’ishlagan turli janrlarda yozilgan asarlar, jahon adabiyotida mavjud asarlar tarjimalari ko’plab nashr etila boshlandi. Bu quvonarli hodisa, ammo.. Ammo, yangi davrning boshlang’ich yillarida Amir Temur va boshqa tarixiy shaxslar haqidagi asarlar jiddiy ko’rikdan o’tkazilgan bo’lsa, bugunga kelib pala-partish, xom-xatala va tarixiy materialdan mutlaqo bexabar, tarixiy hujjatu qo’lyozmalarni chuqur o’zlashtirmagan mualliflarning asarlari muhokamasiz, ilmiy ekspertizasiz chop etila boshlandi. Ba’zan bunday  asarlarni o’qir ekansan, «Nahotki, yana  Amir Temurni  himoya qilish  payti keldi» deb o’ylay boshlaysan.

Hatto bir paytlar rus va boshqa g’arb tarixchilari yozgan asarlarni uyalmasdan ko’chirib olib, o’z nomi ostida nashr ettirayotgan tarix fanlari doktorining faoliyati hech kimni ajablantirmayapti. Bu plagiator, ya’ni ko’chirmachi o’g’rining ilmiylik da’vo qilgan jiddiy nomlar ostida birin-ketin kitobi nashr etilgandayam, Amir Temur tarixini chuqur bilgan olimlarning  birontasi miq etmadi. Bu uyat va insofdan bexabar  «olim»  esa qachonlardir Sohibqiron haqida uning dushmanlari to’qigan o’ydirmalarni bugun ham to’tiqushdek takrorlashdan to’xtamaydi. Men bu kaltabin kimsaning «asar»larini o’qiganimda ko’z oldimda 1941 yilning iyunida qo’lida Sohibqironning bosh chanog’ini ushlagan Gerasimovning tirjaygan masxara basharasi paydo bo’ladi (Bu ko’chirmachining kimligi haqida maqolaning to’liq nusxasi e’lon qilingan albatta bilib olasiz).

Ikki og’iz Marsel  Brionning Amir Temur haqidagi asari xususida.

Asar muallifi Marsel Brion (1895-1984) Frantsiyaning Marsel` shahrida tavallud topgan. O’rta maktabni tugatib, Parijdagi “d’Aix-en Provence” universitetining huquqshunoslik fakul`tetida tahsil olgan. Ammo keyinchalik advokatlikdan voz kechib, adabiyot bilan mashg’ul bo’lgan. U mashhur tarixiy shaxslar hayotiga oid asarlar yozishga ixtisoslashadi, xususan, uning Mikelanjelo, Motsart, Dyurer va boshqa ko’plab shaxslarga bag’ishlagan biografik asarlari ma’lum. Sohibqiron Amir Temur haqida asarni yozishdan oldin Marsel` Brion Temur shaxsi va temuriylar davri bo’yicha Amerika va Yevropaning ilmiy doiralari ekspeditsiya ma’lumotlari asosida asarining birinchi tahririni tayyorlab “Tamerlan” nomi bilan 1942 yili chop ettiradi, keyinchalik “Temur tuzuklari”ning Zabuillohxon Mansuriy tomonidan amalga oshirilgan forsiy tarjima asosida to’ldirilgan va qayta ishlangan nusxasini “Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur” nomi ostida 1963 yili nashr etgan. Asosan Brion yozuvchi sifatida to’qigan voqealardan iborat mazkur kitob Sohibqironning dunyoga kelishidan to vafotiga qadar bo’lgan davrni qamrab olib, Amir Temur nomidan hikoya qilinadi.

Bu kitob xususida to’xtalishimning sababi bitta:  bugun    qachon va kim tomonidan yozilgani aniq va ravshan bo’lgan  mazkur kitobni «Bu  Amir Temurning o’zi tomonidan yozilgan asar» degan ilmiy asosga ega bo’lmagan bo’lmag’ur  gaplar mashhur adib tomonidan bot-bot aytilmoqda. Bir daqiqa o’ylab, mushohada qiling:  mabodo, bobomiz jangu jadal ichida shunday katta hajmdagi asarni yozgan ekan, nega yo Shomiy, yo Yazdiy, yo Alisher Navoiy, yo Mirzo Bobur yoki uning ijodkor nabiralaridan birontasi bu haqda bir og’iz lom-lim demagan?  Ishonchim komil, bunday savolga javob topish amri mahol. Chunki biron bir asos yo’q. Hamma gap bilmaydigan narsasini bilaman deyishda…

Eng dahshati, so’nggi yillarda bemaza qovun urug’idek ko’paygan xom-xatala asarlar haqida na biron bir olim, na bir adabiyotshunos fikrini aytadi. Jimlik. Faqat har zamon bu jimlikni madhu sano aytayotgan ilmiy unvonli so’qir kimsalarning uyatsiz ovozi buzadi.

Hamma gap adabiy hayotimizda yangi asarlarni tahlilu tadqiq etadigan xolis mezonning, bu mezonni belgilaydigan adabiy tanqid tushunchasining kunpayakun bo’lganida. Yangi davrda yana bir eski o’zbek xastaligi: rahbar ijodkorlar nima yozsa, uni ko’kka ko’tarib maqtash, mansabga o’tirgan ijodkor o’z amalidan iloji boricha ko’proq foydalanishda ham ko’rinmoqda. Feodal tushunchalarning asorati bo’lmish bu holni keskin rad etish kerak.
Yaqin kunlar ichida ushbu muxtasar tarzda keltirilgan maqolamning to’liq nusxasini e’lon qilishimni bildirgan holda bildirgan holda, sizga Jovli Xushboqning maqolasini taqdim etaman.

Xurshid Davron
O’zbekiston xalq shoiri

09
Jovli Xushboq
AMIR TEMUR FOLCHI BO’LGANMI?
Muhammad Alining “Ulug’ saltanat” otliq tetralogiyasini o’qib…
011

Jovli Xushboq – Sherobod tumanidagi Istara qishlog’ida tug’ilgan. Angor tumanidagi Alisher Navoiy nomli maktabni, Toshkent davlat universitetining jurnalistika fakul`tetini bitirgan. Termiz, Sherobod, Qiziriq tuman gazeta tahririyatlarida uzoq yillar ishlagan. Besh yil viloyat gazetasi tahririyatida xizmat qildi. qariyb yigirma yil davomida «Turkiston» «Ishonch», «Savdogar», «Hamkor», «O’zbekiston ovozi», «Qishloq hayoti»ning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari bo’yicha maxsus muxbiri vazifasini ado etgan. Hozirgacha o’ndan ortiq adabiy-badiiy kitoblari nashr bo’lgan. O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi.Asarlari nemis va rus tillariga tarjima qilingan.

011

04arhum yozuvchi Ahmad A’zam matbuotdagi suhbatlaridan birida aytgan edi: “Til mas’uliyatining yo’qolishi so’z san’atiga yaqin ham kelmaydigan narsalarni urchitib yubordi. To’g’ri kelgan odam xayoliga kelgan narsani yozyapti. Qo’lbola rivoyatlardan tortib qotirma romanlargacha. Ilonning nimaligini bilmagan bolakay chaqishidan qo’rqmay ushlayveradi, tarix nima, unda haqiqatan nimalar kechgan, odamlar qanday yashagan, ruhiyati qanday bo’lgan, qanaqa shevayu ohanglarda gaplashgan, buni o’ylab ham o’tirmay, bir manbani o’qisa, shunga suyanib yoki “badiiy” ko’chirib, “borodurman-kelodurman” degan yasama “tarixiy” tilda jild-jild romanlar ham yozib tashlanyapti. Mayli, yozsinlar,yozganlari hujjat, manba asosida bo’lsa kerak, ularning ma’rifiy qimmati ham bor,lekin tadqiqot desinlar, izlanishlar, taassurotlar desinlar, lekin roman deb janrning obro’sini to’kmasinlar”.

Rahmatli Ahmad A’zam nega “jild-jild romanlar ham yozib tashlanyapti” deb tashvishlangani bejiz emas edi. Shu kunlarda o’zbek adabiy maydonida O’zbekiston yozuvchilar uyushmasi raisi Muhammad Alining “Ulug’ saltanat” otliq tetralogiyasi paydo bo’ldi. Paydo bo’lganda ham shunday paydo bo’ldiki, jo’mrakni burasang ham shu tetralogiyadan bir parcha tushadi. Yaqinda jur’at bilan shu kitoblarni qo’limga oldim. O’qidim va hafsalam pir bo’ldi. Nega?

Avvalo, jumlalarning poyintar-soyintarligi, haroratsizligi va eng asosiysi, asardagi notabiiy holatlar… Ma’lumki, badiiy asarda qahramonlar xarakteri ularning hatti-harakatlari, holati, dialoglar va boshqa tasviriy vositalar orqali oydinlashadi. Ana endi, an’anaviy realistik uslubda yozilgan “Shohrux Mirzo” (4-kitob, “Sharq yulduzi” jurnali, 2013 yil, 4-son) asaridan biroz o’qiylik-chi: “Mana, keyingi ikki yil ichida Yassi shahrida Shayx Ahmad Yassaviy mozori ustida imorati oliy-maqbara tiklandi. Keshda muhtasham Oqsaroyda ishlar to’xtagani yo’q. Kelayotib barini nazardan o’tkazdi. Usta Xorazmiy bilan gaplashdi… Ha, Oqsaroy dunyoda o’xshashi yo’q bir bemisl saroy bo’lmoqdaki, ta’riflash mushkul. Unga boqib, faqat tomosha aylamoq, Olloh bandasining qo’li chindan-da gul ekaniga takror-takror iymon keltirmoq mumkin, xolos.

Qurilish desa, Amir Temurning mudom g’ayrati jo’shib, rag’bati havolanadi. Ayniqsa, biron yerda ayqirib yotgan suvni ko’rsa qarab turolmaydi, darhol bog’ yoki qasr qurishga buyruq beradi. Uch yil avval Eron yurishidan qaytayotib, Keshdan o’tgach, Taxti Qoracha dovonida nafas rostlashga to’xtadi. Ittifoqo, qarasa, bir tegirmon buloq suvi sharqirab oqib yotibdi, undan maysa-giyohlaru tog’u-toshlardan boshqa hech kim naf ko’rmaydi. Mamlakatda bir qatra suv ham behuda ketmasligi, bir qarich yer ham bekor yotmasligi kerak! Darhol Amir Sayfiddin Neko’zga: “Shu yerda bir bog’ solinsun”, deb yuboradi Sohibqiron!

Bugun tog’ yon bag’irlarida yastangan ana shu ulkan Taxti Qoracha bog’i, undagi ulkan qasr ta’rifi el og’zida, butun mamlakatni tutgan…”(17-18 betlar)

Endi ayting-chi, siz roman o’qiyapsizmi yoki bir muarrixning Amir Temur haqidagi oddiy xotirasini?
Axir asarda konflikt ipi tarang bo’lmasa, beshafqat-dramatizm qahramonlar hatti-harakatiga “xavf solib” turmasa buni qanday qilib badiiy asar deymiz. “Shohruh Mirzo” romanida Amir Temur Hindiston yurishidan qaytgach, Samarqandda masjidi jome’ qurilishini boshlab yuboradi, suvsiz joylarga buloq suvlarini chiqartiradi, tinchlik saqlash uchun Muhammad Sultonni Mug’uliston sarhadiga yuboradi va hakozo. Bular shunchaki tarix kitoblaridan kuchirib olingan, quruq bayondan iboratdir. Amir Temur xarakteriga xos jihatlar mutlaqo yoritilmagan.

Mana, yana ozgina o’qing: “…Xuroson tomonlarda-chi? Qobul atroflarida, Murg’ob bo’ylarida, Ozarbayjonning Mug’on cho’llarida soy-ariqlar qazib, suv chiqarishni buyurdi. Hirotda Shohruh Mirzo uchun Bog’i Shahr qasrini barpo etishni tayinladi. Samarqand shimolida, yaqinda Konigil yonida ofatijon kichik malika To’kal xonimga atalgan gul-gul yashnagan Bog’i Dilkushoning naqshin darvozalari lang ochildi. Mana, endi Samarqandda jome’ masjidi qurilishi boshlandi.(18-bet).

Qarang-a, go’yo “O’zbekiston” telekanalining “Axborot” dasturiga o’xshaydi. Bu hissiz, quruq bayonchilikdan iborat ma’lumotlar qanday qilib o’quvchini hayajonga soladi? Yurakka jiz etib tegma bu atarzdagi bayonchilik roman qahramonlari xarakterini ochib berishi mumkinmi? Axir axborotlar girdobida yashayotgan bugungi o’quvchi yuqoridagi kabi hissiz va haroratsiz gaplarni ilmiy-ommabop kitoblardan ham o’qib olaveradi-ku!

Epopeyadagi o’quvchini qanoatlantirmaydigan jihatlardan yana biri syujetdagi tig’izlik, voqealarning haddan ziyod ko’pligidir. Aslida haqiqiy tarixiy asarlarda adibning asosiy maqsadi faqat hodisalarni bayon qilish emas, birinchi galda ularni tadqiq etish, sababini ochib berish va mukammal obrazlar yaratib berishi lozim.

O’tgan yili tasodifan turk yozuvchisi Dundar Alining Amir Temur haqidagi “Sharqning eng buyuk hukmdori” romani qo’limga tushib qoldi. Asarni oxirigacha “Qani voqealar nima bilan tugar ekan?” deya o’qib ketaverdim. Romandagi Temur, O’g’uz Arslon, Saidali, Takal Bahodir obrazlari shunday tasvirlanganki, xuddi voqealar yaqin vaqt ichida yuz berganday, biz ularni o’z ko’zimiz bilan ko’rib, ishtirokchisi bo’lganday his etamiz o’zimizni. Roman qahramonlariga qo’shilib ba’zan yig’laymiz, gohida xursandligimiz olamga sig’maydi.

Dunyo adib va shoirlari, hatto dramaturglari ham buyuk Sohibqiron hususida ko’plab yozishgan. Bunday asarlar soni 1300 dan oshib ketgan. Demak, go’yo butun jahon ijodkorlari o’rtasida ulug’ ajdodlarimiz haqida “Qani kim zo’r asar yaratar ekan?” deganga o’xshash bahs ketayotgandek.

Afsuski, mana shu “bahs”da o’zbek yozuvchilari haligacha ko’ngildagidek biror asar yozolganlari yo’q. “Ulug’ saltanat” singari roman-tetralogiyalar esa o’qigan o’quvchini Amir Temur siymosidan uzoqlashtirsa uzoqlashtiradiki, yaqinlashtirolmaydi.

Tetralogiyaning bir qismi hisoblanmish “Shohruh Mirzo” romanini oling, axir o’quvchi mutolaa jarayonida ulug’ ajdodlarimizni tirik inson sifatida ko’z oldiga keltirgisi, ular bilan xayolan suhbat qurgisi keladi. Xo’sh, yozuvchi romandagi Amir Temur, Mironshoh Mirzo, Saroymulkxonim, Shohruh Mirzo, Sog’inch beka kabi o’nlab qahramonlarning jonli obrazini yarata olganmi? Amir Temur davridagi ziddiyatli, xilma-xil hodisalarni tasvirlash orqali kitobxonga aytmoqchi bo’lgan zarur gapini yetkaza olganmi? Afsuski, yo’q.

Misol uchun, avvalo, romanda Mironshoh Mirzoning aysh-ishratga berilishiga mutlaqo dalil yo’q. Qahramon fe’l-atvoridagi notabiiylik o’quvchining hafsalasini pir qiladi.

Ikkinchidan, uning otasiga ta’nalarga to’la maktub yozishiga nima majbur qildi? Psixologik tahlil, iztirobli ruhiy kechinmalar orqali buni dalillash kerak emasmidi?

“Tangri taologa yuz buraylik, savash qurish, qurmaslik borasinda Qur’oni majiddan fol ochaylik. Sohibqiron bismillahir rahmonir rohim!” dedi-da Qur’ondan fol ochdi”. Nima, Amir Temur folchi bo’lganmi? Islomda fol ochish haromligini, gunohi kabira ekanini, nahotki buyuk Sohibqiron bilmagan bo’lsa?!

“Shohruh Mirzo” romanidan ko’ngil to’lmagan jihatlar, xususan, tahrirtalab o’rinlar talaygina. Misol uchun, ba’zi bir sahifalarning deyarli har bir abzatsi “Amir Temur”, “Amir Temurning”, “Amir Sohibqiron”, “Sohibqiron” deya bir xil mazmundagi so’zlar bilan boshlanishi o’quvchining g’ashiga tegadi. Gaplardagi kesimlar ham ko’p hollarda bir xil ma’noli so’zlardan iborat bo’lib qolgan. Misol uchun: “Tabrik so’zlari yangradi”, “Olqish sadolari yangradi”, “…qabilida so’zlar yangradi”, “zalvorli sadolari yangradi” yoki “Mehribonlarcha tikildi”, “Amirzodaga tikildi”, “Elchiga tikildi” yoxud “Xonasiga yo’naldi”, “Boqqa yo’naldi”, “Supaga yo’naldi”, “O’rduga yo’naldi” va hakozo. Bilasizmi, bu misollarni butun boshli kitobdan emas, uzog’i bilan 30-40 betlik matn ichidan topib, misol keltirmoqdaman. Afsuski, bunday misollarni yana ko’proq keltirish mumkin. Hatto ayrim jumlalar tumtoqligi o’quvchining ensasini qotiradi: “Saroy hovlisi keng, qasrgacha uch yuz qadamlar chiqadigan kattagina maydon iborat”.

Bir so’z bilan aytganda, tetralogiya o’rtamiyona yozilgan romanlar yig’indisidan iborat bo’lib qolgan.
Ammo, shunday bo’lsa-da, bu asar haqida gazeta va jurnallarda (ayniqsa, akademik Baxtiyor Nazarov va adabiyotshunos Adhambek Alimbekovning maqolalarida), yig’inlarda haddan tashqari oshirib maqtalayotganligi kitobxonni hayron qoldirmoqda. To’g’ri, shaxsiy mulohazalar nisbiy. Lekin kitobxonni atayin chalg’itish insofdan emas.

Bugun o’zbek adabiyotining ko’zga ko’ringan olimlaridan biri Bahodir Karim yozadi: “Yaqin tarixda shunday ijodkorlar o’tganki, jild-jild asarlar yozgan va ular o’z vaqtida ko’p ming nusxada bosilgan ham. Biroq ulardan yolg’iz “yozg’uvchi” nomining o’zigina meros qolgandek, o’zlari ham, asarlari ham rahmatli bo’lib ketgandek taassurot qoldiradi”.

Xo’sh, endi-chi? Endilikda yaratilayotgan asarlardan qay birining umri boqiy? Men bu savolga adabiyotshunos Rahmon Qo’chqorning bir mulohazasi bilan javob berib, maqolani muxtasar qilmoqchiman: “Bugun xuddi har bir qo’shiqchining yonida o’zining prodyusseri, dalloli bo’lgani singari ko’pchilik yozuvchi-shoirlarning ham hamtovoq talqinchilari “adabiyotshunos”lari bo’lishi kutiladigan holga aylangan. Xolis, samimiy, kuyunchak tahlilu talqin o’rnini “shishadoshni qo’llab yuborish”, “keyingi yil mukofot-unvonga ilinib qolish” istagi, “bir yerdan ekanligini unutmaslik mas’uliyati”, “narigi guruhdagilar hujumiga qoldirmaslik”dek sergaklik sifatlari egallamoqda”.

044

(Tashriflar: umumiy 734, bugungi 1)

6 izoh

  1. Жовли Хушбоққа ҳам, Хуршид акага ҳам катта раҳмат.

  2. Назаримда, мана шундай жўяли мулоҳазалар бўлгани дуруст. Камина хам ёстикдай бу китобларни кўздан кечириб бадиятга буларнинг хам давоси бор эканда, деб ўйлаган эдим… Тағин яна ва оллоху аълам!

  3. Йўқ, бу гапларга тўла қўшиламан,муҳаммад али кўзни каттароқ очиб тарихни яхшироқ ўрганиб ёзиши керак бундай китобларни! Кейин мақтанса бўларди!

Izoh qoldiring