Xurshid Davron. Sohibqiron, Mirzo Ulug’bek va Muhammad Alining «Altoyir yulduzi» hikoyasi haqida

07

09 Айрим  «муаллиф»лар бошқа китоблардан кўчириб олганларини ўз номлари остида уялмасдан нашр этаётганларига  жим қараб туриш керакми?  09    Муаммо нимада? Муаммо шундаки, газета Борхеснинг шеърини (аслида достон) чала ҳолда эълон қилди. 09  Муҳаммад Алининг «Алтойир юлдузи» ҳикоясида тахтидан айрилган Мирзо Улуғбек довдир, нима қилишини билмаган гаранг, мақсадсиз шаҳар айланган телбадек тасвирланган. Бугунги замонавий тилда айтсам, ҳикояда Улуғбекнинг “бомж”дан фарқи йўқ. 09 Бобур мирзонинг «Ўн икки ёшта ПОДШОҲ бўлдум» деган гапиниям рамзий маънода тушуниш керак…

СОҲИБҚИРОН, МИРЗО УЛУҒБЕК ВА
МУҲАММАД АЛИНИНГ  “АЛТОЙИР ЮЛДУЗИ” ҲИКОЯСИ ҲАҚИДА

Хуршид ДАВРОН
08

I

МУСТАҚИЛЛИК бизга тарихимизни холис ва ҳаққоний идрок этиш, номлари унитилишга маҳкум этилган аждодларимиз ҳақида тўлақонли билиш имкониятини қайтарди. Мана шу имконият туфайли тарихимизнинг номаълум саҳифалари ва қатағон этилган боболаримизга бағишлаб асарлар ёзишга йўл очилди. Бугунги куннинг қадр-қимматини англаш учун биз ҳамиша ёвуз қатағон даврини унутмасдан, берилган имконият энг аввало катта масъулият эканини чуқур ҳис этиб иш кўришимизни талаб этади. Йиллар давомида рус адиби Сергей Бородинни «Улуғ бобомиз ҳаёти ва фаолиятини нотўғри талқин этган» деб айбласагу ўзимиз ундан-да баттар асарлар ёзилаётганига индамай қараб турсак, мустақиллик берган имкониятга нисбатан хиёнат қилган бўлмаймизми?

Мустақиллик берган имкониятлардан фақат истеъдодли ва фидойи олиму адибларгина эмас, бутун «илмий-ижодий фаолияти» давомида улуғ мутафаккирларимизни, шу жумладан Амир Темур ва темурийларни қоралаб, уларга қарши курашиб келган  олимлик даъвосидаги кимсалар ҳам унумли фойдаланишди ва фойдаланишмоқда. Бир пайтлар колхозлаштириш ёки гугурт фабрикаси тарихини ёзиб илмий унвон олган, шўро «қаҳрамон»ларини олқишлаб узундан-узоқ шеърий романлар ёзган  илму адабиётдаги  флюгертабиат эжодкорлар бир думалаб «темирчилар»га айланишди, бир умр Амир Темурга қарши курашган олимларнинг айримлари   «Бош темирчилар»  сифатида тан олинди. Йил ўтган сайин Соҳибқирон мавзуси шўро пайтидаги Ленин ҳақида ёзиш тусини олиб, илм ва адабиётни сохта ва ёлғон демагогия майдонига айлантириш бошланди. Айримлар учун Темур ҳақида ёзиш кун кечириш манбаига айланди.  Гапимга ишонинг, бугун Соҳибқирон ҳақида нашр этилаётган китобларнинг учдан икки қисми на илмга, на адабиётга алоқаси бор.

ХОЛИСАН АЙТИНГ, айрим  «муаллиф»лар бошқа китоблардан кўчириб олганларини ўз номлари остида уялмасдан нашр этаётганларига  жим қараб туриш керакми?  Биргина мисол:

Сўнгги йилларда ёзувчиликка даъвогарлик қилаётган тарихчи олимлардан бири Ҳамдам Содиқовнинг “Амир Темур ҳаётидаги ғаройиботлар” (Тошкент,”Art Flex”, 2007) , “Амир Темур салтанатида хавфсизлик хизмати” (Тошкент,”Art Flex”, 2010) китоблари бунга ёрқин мисол бўла олади. Биринчи китоб тўлалигича 19 асрда яшаган рус олими Владимир Череванскийнинг икки жилдлик “Икки тўлқин” (Череванский Вл. Две волны. Историческая хроника. 1147-1898. В 2-х томах. СПб,1898) номли асарининг Амир Темурга бағишланган иккинчи китоби*дан кўчириб олинган. “Амир Темур салтанатида хавфсизлик хизмати” деб номланган ва бундай ном қўйиш билан илмийлик даъво қилинган асарда бирортаям тарихий манба, бирортаям илмий изоҳ йўқлиги китобхонни таажжублантиради. Аммо, унда бир қатор бадиий, хусусан, С. Бородин, Марсель Брион ва бошқа адиблар асарларидаги  тўқима образлару воқеалар ҳеч қандай изоҳсиз акс этган.

Ҳамдам Содиқов “Амир Темур ҳаётидаги ғаройиботлар”да Владимир Череванскийнинг тарихий ҳақиқатларга зид, жумладан енгилган султон Боязидни Соҳибқирон ҳузурига бўйнига арқон солиб олиб кирганлари ҳақидаги Амир Темурни қора бўёқларда акс эттирган Ғарб тарихчилигида ҳукмрон ёлғону бўҳтонларни шундай кўчириб олган, бундай кўчиришлар ҳар бир саҳифада мавжуд. Бу ҳолат Череванскийнинг Икки тўлқин”и иккинчи жилди билан “Амир Темур ҳаётидаги ғаройиботлар”ни эринмай солиштирганда яққол намоён бўлади. Асарда Марсель Брионнинг “Менким, фотиҳ Темур” деган китоби чоп этилгандан кейин тарих майдонига Амир Темурга сабоқ берган домулла сифатида пайдо бўлган сохта қаҳрамон — мулла Алибек ҳам учрайди. Мулла Алибек фақат Ҳамдам Содиқов китобида эмас, бугун Амир Темур ҳақида ёзилган бошқа китобларда ҳам учрамоқда-ки, бу жуда ачинарлидир.

ЭНГ АЖАБЛИ ТОМОНИ, мазкур китобнинг бошида “Тақризчидан” деб берилган матннинг муаллифи, тарих эмас, социология фанлари номзоди Тошпўлат Матибоев “Ҳамдам Содиқовнинг диққатингизга ҳавола этаётган китобини чин маънода темуршуносликда янги саҳифа дейиш мумкин” деб ёзишгача боради. Ундан-да қизиғи, Ҳамдам Содиқовнинг ҳар икки китобига тақриз ёзган кишилардан бири тарих соҳасидан узоқ социолог бўлса, иккинчиси Амир Темур ва темурийлар даврини эмас, замонавий матбуот тарихини тадқиқ этган олима эканлиги таажжублантиради. Очиғини айтиш керак, бугунги тарихий китоблар нашр этиш билан боғлиқ аҳвол жуда ташвишли. Бу соҳадаги сиёсатни жиддий  таҳлил ва назорат остига олиш керак деб ўйлайман.

Мени, шунингдек, матбуотимизда авж олган палапартишлик ва саводсизлик қаттиқ ташвишга солади. Ўйлайманки, фақат мени эмас, кўпчиликни (шу ерда муболаға қилдим) ҳам ташвишлантирса керак. Қандай палапартишлик ва саводсизликни назарда тутяпман? Буни биргина мисол билан тушунтиришга уринаман:

Яқинда «Китоб дунёси» газетасида Хорхе Луис Борхеснинг «Амир Темур» шеъри шоир Ғулом Мирзо таржимасида эълон қилинди. Таҳририят шеър олдидан мана бундай «тантанавор» кириш сўзини келтирди: Таҳририятимизга юридик фанлар доктори, профессор, адабиётимизнинг фидойи тадқиқотчиларидан бири Акмал Саидов шоир Ғулом Мирзо томонидан таржима қилинган Лотин Америкасининг машҳур ёзувчиси, шоири Л.Борхеснинг улуғ бобомиз Амир Темур шаънига битилган “Амир Темур” номли шеърини юборди. Шеър ўзбек матбуотида илк бор чоп этилмоқда.»

   ХЎШ, МУАММО НИМАДА?  Муаммо шундаки, газета Борхеснинг шеърини (аслида достон) чала ҳолда: 61 сатрли шеърий поэма таржимада 22 сатрли шеър тарзида босилди. Ушбу поэмани яхши билганим учун ҳайрон қолиб, нима учун шундай бўлганини англашга уриндим ва сабабини топдим. Интернет ёрдам берди. Энг аввало, Гугл қидирув дастури ёрдамида поэманинг русча таржимасини қидириб топдим. Бу шеърий достон рус тилига бир неча шоир томонидан таржима қилинганини билсам-да, ўзбек таржимони қайси таржимадан фойдаланганини аниқламоқчи бўлдим. Танланган таржима Косиченко Бр тахаллусли ҳаваскор таржимонга тегишли экан. Ғулом Мирзо нима учун Борхеснинг ишончли таржимони сифатида танилган Борис Дубиннинг таржимасидан фойдаланмаганига ҳайрон бўлдим.

   Достоннинг чала ҳолда таржима қилинишининг сабаби нима? Бунинг ягона сабаби бор: таржима объектини тўлиқ ўрганмаслик ва юқорида ёзганимдек, палапартишлик. Косиченко Бр таржимаси интернет сайтларининг бирида фотосурат (jpg) форматида икки саҳифага жойлаштирилган. Ғулом Мирзо қидириб, Борхес поэмасининг иккинчи саҳифасига дуч келган ва «Борхеснинг «Амир Темури» шу экан-да, деб таржимага киришган. Яъни ҳафсаласизлик, эътиборсизлик қилган, оқибатда эса хатога йўл қўйган. Шу пайтгача бирон зот бу чала таржима ҳақда лом-лим демагани кишини ғоятда ажаблантиради.

  Менимча, энг аввал, шеърий достоннинг аслиятини топиш керак эди. Уни Гугл таржима дастури асосида, ҳеч бўлмаганда биладиган бирор бир тил, масалан, рус, озарбайжон ёки турк тилига ўгириш орқали матн мазмунини англаш лозим эди. Балки ўшанда Ғулом Мирзо ўзига дуч келган матн аслида парча эканини билиб оларди.

Нима бўлгандаям, чала ишларини карнай-сурнай садолари остида тақдим этган икки таниқли ижодкор томонидан йўл қўйилган бундай эътиборсизлик афсусланарли ҳол ва кейинги пайтда адабий нашрларимизда тинимсиз равишда намоён бўлаётган пала-партишликнинг ёрқин мисолидир. Қолаверса, Борхес шеърида чалкашлик қилган бу икки ижодкорнинг бири Амир Темур ҳақида катта китоб ёзишга киришганини эшитиб, бу ёғи нима бўлар экан, деб ўйга ботдим.

II

ЯНГИЛАНАЁТГАН ЖАМИЯТИМИЗДА  миллий адабиётимиз ва тарих илми олдида якка-ягона қатъий мезон кўндаланг турмоғи, яъни: ўтмишимиз ёки аждодларимиз фаолиятини, улар қолдирган меросга бағишланган асарлар фақат ва фақат бадиий жиҳатдан юксак, илмий таҳлил ва ишончли манбаларга асосланган бўлмоғи лозим. Ёзилган асарларни фақатгина Амир Темур ёки Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий ёки Мирзо Бобур ҳақида ёзилгани учунгина мақтамасдан, бу асарларда акс этган тарихимиз, аждодларимиз ҳаёти нечоғли ҳаққоний, нечоғли бадиий юксак ифодаланганига қараб баҳоламоғимиз шарт. Фақат шундай бўлгандагина, сохта ва бадиий саёз асарлар пайдо бўлиши олдини олишимиз мумкин.

Адабиёт тарихидан биламизки, миллатнинг буюк инсонлари ҳақида асар ёзиш улкан меҳнат, катта жасорат ва буюк масъулиятни талаб қилади. Айтиш лозимки, Амир Темурдек серқирра фаолиятга эга Шахс ҳақида ёзишга чоғланган ҳар бир ижодкор ёзув столига курси қўйиб эмас, ўнлаб, балки юзлаб қадимий қўлёзмалар чангу тўзони-ю бу асотирлар тахланган жавонларга тиркаб қўйилган тикка нарвонлар орқали чиқиб келишга маҳкумдир. Абдурауф Фитрат, Абдулла Қодирий, Ойбек  ҳаёти ва  қолдирган тарихий асарлари бунинг ёрқин мисолидир.

Ўтган асрнинг мустақилликгача бўлган даври мобайнида ўзбек адабиётида Амир Темур ҳақида, устоз Асқад Мухторнинг «Инсонга қуллуқ қиладурмен» номли  юксак асаридан бошқа,  жиддий бир бадиий асар яратилмади. Албатта, буни изоҳлайдиган маълум сабаблар бор. Аммо, мустақилликдан кейин номлари унитилган ёки қатағон этилган кўплаб аждодларимиз қаторида шавкатли ватандошимизга бағишлаган турли жанрларда ёзилган асарлар, жаҳон адабиётида мавжуд асарлар таржималари кўплаб нашр этила бошланди. Бу қувонарли ҳодиса бўлди, аммо.. Аммо, янги даврнинг бошланғич йилларида Амир Темур ва бошқа тарихий шахслар ҳақидаги асарлар жиддий кўрикдан ўтказилган бўлса, бугунга келиб пала-партиш, хом-хатала ва тарихий материалдан мутлақо бехабар, тарихий ҳужжату қўлёзмаларни чуқур ўзлаштирмаган муаллифларнинг асарларини муҳокамасиз, илмий экспертизасиз чоп этиш одат тусига кира бошлади.

Ҳатто “Амир Темур ва темурийлар ҳақида ёзиш “ҳуқуқи” фақат менга берилган”, — дейишгача борган “эжодкор”лар пайдо бўлди. Мен бу гапни бекорга айтаётганим йўқ. 1994 йили менинг “Соҳибқирон набираси” номли қиссам уч-тўрт ой давомида радио орқали эшиттирилганда, ана шу “эжодкор”лардан бири радионинг болалар таҳририятига қўнғироқ қилиб, “ Нега бу асарни бераяпсизлар, бу мавзу ҳақида мен ёзаяпман-ку?” – деб дўқ-пўписа ҳам қилган эди.

Энг даҳшати, бемаза қовун уруғидек кўпайган хом-хатала асарлар ҳақида на  бирон тарихчи олим, на бир адабиётшунос  мунаққид холис ва таҳлилий фикрини айтади. Жимлик. Жимликни фақат кўр ва сўқир маддоҳларнинг уятсиз овозлари бузади.

Баъзан «Наҳотки, яна ўтмиш тарихимизни, Амир Темурни ҳимоя қилишга зарурат туғилса» деб ўйлай бошлайсан.

III

ШУ КУНЛАРДА матбуотда Амир Темур ҳақида ёзилган бир асарга муттасил мадҳу сано ўқилмоқда. Мақтаса, мақтабди-да, дейсизми? Тўғри, холис мақтаса қандини урсин, дейман.   Аммо, ўртамиёна  асарни  уялмай-нетмай  Лев Толстойнинг буюк “Уруш ва тинчлик” асарига, Абдулла Қодирийнинг ўлмас “Ўткан кунлар”ига қиёслашларига рози  бўлолмайман. Уялинг, маддоҳлар, дейман! Садқаи унвон кетинг, дейман!

Мабодо бу асар ҳақида игна учидай кичкина бир танқидий фикр ёки мулоҳаза айтилса, ёлланма аскарлар ишга тушиб, «ноҳақ муносабат…», «оддий фитна-фасод», «тирноқ остидан кир қидириш» деган айбномалар шовқини кўтарилади.”Улуғ бобокалонимиз тарихини ўрганишга қарийб ўттиз йиллик умрини бағишлаган адибимизнинг Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида муҳокамалардан ўтган етук асарини юқоридагидек баҳолаш – адолатдан эмас, бу ҳасад-ку. Инсоф ҳам керак-да.» деган иддаолар айтилади. Ўз фикрини очиқ айтиш асл Инсоф эмасми? Бу мақтовларни ёзаётганларнинг  бир қисми ёзувчилар уюшмасининг вилоят бўлимларида ишлайдиган ходимлар экани  инсофданми? Ёки наср кенгашида бу асарни мақташни истамаган ёзувчи кенгаш таркибидан ўчирилиши инсофданми? Ёзилаётган  мадҳу санолар табиатида фақат феодал жамиятига хос жиҳатлар: яъни бир томондан раҳбарнинг «мени мақтамайсанми?!» деган  истаги, иккинчи томондан, «Хизматга тайёрмиз» деб қўл қовуштириб турган  «малайлар» мавжудлиги  намоён бўлмоқда. Онгимизда сақланиб қолаётган бундай сарқит тушунчаларни кескин рад этиш керак.

КЕЛИНГ, ИНСОФ БИЛАН ИШ КЎРАЙЛИК. бобокалонимиз тарихини ўрганишга қарийб ўттиз йиллик умрини бағишлаган адибимизнинг темурийлар тарихидан олиб ёзилган биргина ҳикоясини таҳлил этайлик. “Муҳаммад Алининг “Улуғ салтанат”трилогиясида тарихий ва бадиий ҳақиқат талқини” мавзусида илмий ишлар ёқланаётган бир пайтда кичкина бир ҳикояда тарихий ва бадиий ҳақиқат қанчалик ифодасини топганига назар ташлайлик.

Бу ҳикоя «Алтойир юлдузи» аталиб, Мирзо Улуғбекнинг сўнгги кунларига бағишланган.

Энг аввало, айтишим керак, ҳикоя тарихдан бехабар ўқувчида яхши таассурот қолдиради. Уни маза қилиб ўқиш мумкин. Қолаверса, ёзувчига ҳар қандай тарихий шахс ҳақида ёзганда уни хоҳлаган кўйга солиб тасвирлаш ихтиёри бор. Бу бадиий ижод қонунига зид эмас. Аммо ёзувчи  тарихий ҳақиқат ва бадиий тўқиманинг уйғунлигилигини  ҳеч қачон  унутмаслиги керак.

Ҳикоянинг қисқа баёни билан таништирай: тахтдан соқит қилинган Мирзо Улуғбек янги ҳукмдор деб эълон қилинган ўғлининг даврасини ташлаб, яширин тарзда Самарқанд шаҳрига чиқиб қочади, бир неча саргузаштлардан кейин бир қудуққа бориб яширинади ва ўша ердан туриб Алтойир юлдузини кўради.  Фалсафа ясайман деб ёзилган ҳикоя. Мен шахсан фалсафий ҳикояларни ўқишни маъқул кўраман. Қудуқ тубидан ҳатто кундуз куниям юлдузни кўриш мумкин, деган гапни болаликдан биламан ва ҳатто бу ҳикмат асосида “Тўмариснинг кўзлари” номли китобимга кирган “Қудуқ” шеърини ёзганман.

Хўш, ҳикоянинг нимасидан норозиман. Мен ёзувчининг ҳар қандай тарихий шахс ҳақида ёзганда уни хоҳлаган кўйга солиб тасвирлаш ихтиёри бор деб айтдим. Аммо, ёзувчига  тарихий шахс қиёфасини нотўғри талқин этиш ҳуқуқи берилмаган. Айниқса, бу шахс она тарихимизга мансуб бўлса, айниқса, бу шахс сиймоси бизга азиз бўлса.

ТАРИХДАН МАЪЛУМКИ, Мирзо Улуғбек катта идрок ва билим эгаси, жуда узоқ вақт (40 йил) давлат бошқарган, саноқсиз жангу жадал кўрган, турли ғавғо-ю исёнларга қарши турган шахс. У ҳали гўдаклигидаёқ Соҳибқирон бобоси билан ҳарбий юришларда иштирок этган.  Бобоси ўлимидан кейин тожу тахт учун бошланган кураш майдонларида отаси Шоҳруҳ манфаатини ҳимоя қилиб бетиним кечган муҳорабаларда қатнашган, жуда қалтис вазиятларни бошидан кечирган, ғалаба қозонган, мағлуб бўлган. Хуллас, Мирзо Улуғбек турмуш ва сиёсатнинг қалтис вазиятларида, хумдонда пишган ғиштдек, пишиқ шахс эди.

Ҳикоя бошланишида тахтдан соқит қилинган Мирзо Улуғбек саройдан чеккага сурилган, оддий амалдорлар даврасида ўтиришга маҳкум этилган аянчли аҳволда тасвирланади. Бу тарихий ҳақиқатга тамоман зиддир. Ота ва ўғил можаросини тасвирлаган  тарихий солномаларга кўра,  Абдуллатиф мағлуб отасига иззат-кўрсатган, малъун режасини эса пинҳона тарзда,  отасини ҳаж баҳонасида пойтахтни тарк этишга мажбур қилганидан кейин, халқ назаридан узоқда амалга оширган.

Ҳикояда тахтда ширкайф ястанган Мирзо Абдулатиф падари бузрукворининг пойгакда қолиб кетгани билан иши йўқ бир пайтда, Мирзо Улуғбек  телбанамо кўйда  ўзи билан ўзи гапира бошлайди, яъни хаёлан Али Қушчи билан мулоқот қилгани тасвирланади, Унинг оғзидан чиққан гапларни эшитган даврада ўтирган айрим кишилар бирдан бечора отага ёпишиб кетадилар. Мана,  ўшаларнинг гаплари ифода этилган парча:

———————

— Нималар деяпсиз шундоғ муборак кунда? – эшитилди кимнингдир дағалроқ овози. – Шодлик айёмида нечун надомат, оҳ-воҳлар?..
Мирзо Улуғбек ўзига иккита одамнинг қаттиқ тикилиб турганини кўрди. Кўзларини каттароқ очиб қаради. Атрофда қийқириқ авжга минганди.
— Боядан бери озмунча гапларни гапирмадингиз, нақ илон пўст ташласа арзийдиган гаплар-а!

— Мовароуннаҳр султони эшитиб қолса, нима дейдир? Жонингизга жабр қилмоқчимисиз? Хушингиз жойида эмас шекилли…
— Бехуд бўлиб қолғон… Кўриниб турибди, — сўзга учинчи одам аралашди. – Йўқ эса, шундай гапларни оғизга олармиди!..
Воқеа бошқаларнинг ҳам диққатини торта бошлади. Нарироқда турган икки амир шиддат билан шу томонга йўналди.
Мирзо Улуғбек ҳамманинг кўзида ҳасрат, ғазаб, ачиниш аломатларини кўрди. Кўрди-ю ўзининг бу ерда мутлақо бегона эканлигини ҳис этди. Бас, ортга тисарилиб, сездирмай ташқарига чиқиб олмоқ керак… Шундай қилди. Хайрият, ҳеч ким уни тўхтатиб қолишга уринмади…”

———————

ТАХТДАН ТУШИРИЛГАН БЎЛСА-ДА, Мирзо Улуғбекдай 40 йил ҳукмфармолик қилган одамга бундай гапларни даврадаги (яна пойгакда ўтирган) қайси амалдор айтишга журъат қила оларди?   Мутлақо ишончсиз бу ҳолат муаллифнинг хомхаёлидан бошқа нарса эмас. Икки амир шиддат билан шу томонга йўналгани ҳақида-ку умуман гапирмаса ҳам бўлади. Юқорида айтиб ўтганимдек, Абдуллатиф сарой ва дорулсалтанат аҳли кўзи ўнгида отасига иззат-икром кўрсатган, уни муаллиф тасвирлагандек иззатсиз аҳволга солмаган. Буни билиш учун тарихий солномаларни ёки  ҳеч бўлмаса Бўрибой Аҳмедовнинг “Улуғбек” асарига кўз ташлаш кифоя.

Ҳикоя давомида тахтдан айрилган Мирзо Улуғбек довдир, нима қилишини билмаган гаранг, мақсадсиз шаҳар айланган телбадек тасвирланган. Бугунги замонавий тилда айтсам, ҳикояда Улуғбекнинг “бомж”дан фарқи йўқ.

Мана бу парчани ўқинг:

———————

Кўчада одамлар сийрак эди. Муюлишларда қўйилган фонуслар йўлни ғира-шира ёритар, одамни эса таниб бўлмасди. Аҳён-аҳёнда шақилдоғини ўйнатиб миршаб ўтиб қолади. Мирзо Улуғбек қаёққа кетмоқда – бунинг фарқи йўқ, ишқилиб қайга бўлса ҳам, шу ерданн йироқроқ кетса бас…
— Тўхта! Қаён йўл тутурсен? – дағдағали сўраб қолди муюлишда турган миршаб. – Бемаҳалда нима қилиб юрибсен?
Мирзо Улуғбек бир лаҳза каловланди, кейин нимадир дейиш зарурлигидан, шартта миясига келган фикрни айтди:
— Мусофирмен… Карвонсаройга бораётғон эрдим… Ота ўғли…
Шундоқ деди-ю томоғига бир нарса тиқилгандай бўлди. Мусофир! Ўз шаҳрида, ўз элида, бобо юртида… мусофир!
Миршаб фонус тутиб Мирзо Улуғбекка разм солди, мусофирлигига ишонч ҳосил этди шекилли, деди:
— Шаҳарда тахтдан кетган Улуғбек Кўрагон одамлари юрганмиш. Мовароуннаҳр султони Мирзо Абдулатифдан фармон етдиким, шундоғ кишилар дуч келса, шитоб ҳибсга олинсун, деб… Сен, мабодо, ўшалардан эмасмусен, эй умрингни бергур?
— Йўғ-е! Мен қаёқда-ю Улуғбек Кўрагон одамлари қаёқда! Бир бечора одаммен… Шошдан келмакдамен, уй-маконим йўқ. Бошпана излаб юрибмен
— Аввал ҳеч Самарқандда бўлганмусен? – сўради яна миршаб, Мирзо Улуғбек унинг ўттиз-ўттиз беш ёшларда эканлигини кўрди. – Бундай сал шаҳарни билармусен, эй умрингни бергур?
— Йўқ… Ҳеч бўлмағонмен… – жавоб қилди Мирзо Улуғбек. – Самарқандда илк бор бўлишим…
-Эса тўғри йўлдан борасен, чорраҳадан чапга буриласен, адашма! Карвонсарой сўл томонда.
“Оллоҳга шукур!” – суюнди ичида Мирзо Улуғбек ва йўлида давом этди.

———————

АХИР, БИР ДАҚИҚА ЎЙЛАБ КЎРИНГ, Мирзо Улуғбек 40 йил давомида Самарқандда  туриб ҳукмфармолик қилган бўлса-ю, уни миршаб танимаса. Миршаблар тугул, уни Самарқанднинг дунёбехабар тиланчисидан тортиб  кўча кезган қаландаригача, ҳатто ити билан мушуги ҳам танирди, деб айтсам, муболаға бўлмайди.

Ярим кечаси шаҳарни сарсон кезган Улуғбек майхўрлик қилиб турган бир даврага учраши ва унга мажбуран шароб ичирилиши, охир-оқибат Улуғбек маст бўлиб “ Мен подшомен… Подшо-о-мен!.. Подшо-о-о! деб аюҳаннос солиши тасвирланган воқеа умуман куракда турмайди. Бу майхўрлик воқеаси Мирзо Улуғбек тахтдан соқит қилингач, Абдуллатиф томонидан дорулсалтанатда  қаттиқ назорат ўрнатгани ҳақидаги маълумотларга қанчалик тўғри келади? Ишончим комилки, бу ҳатто олти асрдан кейин ҳам, яъни бугунги, XXI асрдаги Тошкентгаям тўғри келмайди.

Шу воқеадан кейинги тафсилотни ўқинг:

———————

Мирзо Улуғбек шу палла ўзининг дунёда нақадар ёлғизлигини ҳис қилди! Бирон бир яқин кишиси йўқ. Падари бузруквори ҳоқони сайид Шоҳруҳ Мирзо уч йил аввал у дунёга риҳлат этдилар. Волидаи муҳтарамалари Гавҳаршод бегим эса Ҳиротда, узоқдалар… Энди нима қилади? Ёраббий!..

———————

Яна бечоралиғ, яна бомжнинг аҳволи.

Қолаверса, бу воқеалар ҳикояда ёзилганидек “ҳоқони сайид Шоҳруҳ Мирзо” уч йил аввал эмас, сал кам икки ярим йил аввал “у дунёга риҳлат этган” эди. Ўзбекистон Миллий энциклопедиясида берилган маълумот кўра, Шоҳруҳ мирзо вафоти 1447.19.3, деб кўрсатилади. Ҳикоядаги воқеалар эса, муаллифнинг  ёзганига ишонсак, Мирзо Улуғбек ўлимидан бир кун олдин рўй берган, олимнинг ўлими санаси эса қомусга кўра 1449 йилнинг 27 октябридир.

Иккинчидан, Мирзо Улуғбек онаси  -“волидаи муҳтарамалари Гавҳаршод бегим” ҳеч қачон ўзига тарафдор бўлмаганини, у тожу тахт учун курашлар жараёнида  мутлақо бошқа шаҳзода тарафида эканини била туриб,  асло бундай хомхаёллик қилмас эди. Бу  пули қолмай  «Менга пул берадиган  ота-онам  жуда узоқда» деб кўча кезган талабанинг хаёли даражасидаги гап.

Ҳикоя бошида “қирқ йил султонлик маснадида ўлтирган соҳибқирон Амир Темур Кўрагон набирасини энди танишмайди” ва якунида “Мовароуннаҳрнинг қирқ йиллик султони Мирзо Улуғбек” деган жумла келади. Ҳар иккиси тарихан мутлақо нотўғри. Давлатшоҳ Самарқандий “Тазкират уш-шуаро”да ёзади: “ “Мирзо Улуғбекнинг азиз умри эллик етти йил бўлди. Хуросонда отасидан кейин саккиз ой, отаси подшоҳ эрканлигида Самарқандда қирқ йил ҳукмронлик қилган”. ”.  Тўғриси шуки, Мирзо Улуғбек 38 йил давомида Мовароуннаҳрнинг ҳокими вазифасида бўлган, фақат отаси Шоҳруҳ мирзо 1447 йилда вафот этгандан сўнг 1449 йили юз берган ўлимигача, яъни бор-йўғи 2 йил султонлик қилди.

Менинг эътирозларимни ўқиб, “Шоҳруҳ мирзо ўлими борасида бор-йўғи 5 ойда хато қилган экан, бир миршаб танимаган бўлса, танимабди-да, 40 йил султонлик қилди деган гапни бир Муҳаммад Али айтибдими, ҳамма айтяпти-ку”, шунгаям ота гўри, қозихонами? — деган савол туғилиши табиий. Мақолани охиригача ўқисангиз, арзимасдай туюлган хатолар  аслида Амир Темур тарихини жиддий  бузишга олиб келаётганига, “Улуғ салтанат” ва бошқа  муаллифларнинг тарихий асарларида  нотўғри тушунчалару тасаввурлар мавжудлигига, муаллифларнинг ўтмишда мавжуд вазиятдан батамом бехабар, тарихий атамаларни яхши билмаслигига амин бўласиз.

КЕЛИНГ, энди кичик бир хатоликлардай кўринган камчиликлардан жиддий гапларга ўтайлик.
Ҳикоянинг бош қисмида шундай парча бор:

———————

“Тўрда, тахтда ширкайф ястанган Мирзо Абдулатиф падари бузрукворининг пойгакда қолиб кетгани билан иши йўқ, тақдир сийловидан мамнуну масрур эди. Бошига ёқут кўзли тож қўндирган йигитчага термилиб, наҳотки шу менинг зурёдим бўлса, дея ўксинди Мирзо Улуғбек.”

———————

Бу парчада икки жиддий хато бор. Бу икки хато фақат ҳикояда эмас, “Улуғ салтанат” да ҳам учрайди. Қолаверса, бирон бир тарихчи олим шу пайтгача бу хатога диққатни қаратмаганидан ажабланаман. Бу икки хато нимадан иборат?  Тарихий солномалардан маълумки, Амир Темур ҳам, унинг авлоди ҳам ҳеч қачон тахтда ўтирмаган. Тахтда Чиғатой улуси инқирози даврида Чингизхон наслидан бўлмаган ҳокимиятга даъвогар амирлар томонидан ўйлаб топилган анъанага мувофиқ ҳамиша мўғул хони авлодидан бўлмиш ва кейинчалик тарих илмида “сохта хон” ёки “қўғирчоқ хон” деган ном олган чингиззодалар ўтирган. Амир Темур ўз ҳукмронлигининг охирги йилларига қадар тахтда Чиғатой наслидан бўлмиш шаҳзодаларни ўтқизиб келган.

Соҳибқирон ва авлоди тарихида бу воқеа биринчи марта 1370 йилнинг баҳорида — Амир Темур билан амир Ҳусайн ўртасидаги кечган кураш энг авжига чиққанда содир бўлди. Натанзийнинг “Мунтахаб ут-ворихи Муиний” асарида ёзилишича, Амир Ҳусайн рақибидан енгилишига иқрор бўлгач, ўзи Чиғатой улуси тахтига ўтқизган “ ўз подшоҳи” — Одил султонни авф тилаш мақсадида Темурбек ҳузурига юборади. Темурбек амир Ҳусайнни авф этади ва Мовароуннаҳр ҳокимиятини тўлиқ қўлга олиш учун қулай вазият юзага келганини англаб, Одилхон ўрнига тахтга – хонлик маснадига Суюрғатмиш ўғлонни ўтқизади. Низомиддин Шомий «Зафарномайи Аввал»да ёзади:» Амир Соҳибқирон мамлакат ва давлат қонун-ҳоидаларини мардоналик билак кучи, саодатли толеъи баракати, тақдирга мувофиқ тадбири ва яхши кечмишлар билан мустаҳкам қилгач, (бир вақтлар) Чиғатойхонни Амир Соҳибқироннинг бузургвор бобоси бўлмиш Қарочор барлосга топширган улуғ подшоҳ Чингизхоннинг узоқни кўрувчи назари тўғри эканлигини асрлар ўтгандан кейин олам аҳлига равшан қилмоқчи бўлди, амирлар ва нўёнлар билан машварат тузиб, у улуғ хонадон (аъзолари)дан салтанатга мутааййин бўлган подшоҳ Суюрғатмишхонни бахтли бир толеъ, муборак бир кун ва саодатли бир соатда Урпўз мавзеида мамлакат подшоҳлиги тахтига ўтқазди. Шундай улуғ мажлисга лойиқ подшоҳона тартиб ва расм-русмларни ҳозирлади ва бир неча кунни айшу комронлик билан ўтказдилар…»

Шарафиддин Али Яздий “Зафарномайи Соний”да бу ҳақда шундай хабар беради: “Ҳазрат Соҳибқирон Суюрғатмиш ўғлонни хон деб эълон қилди, сўнгра лашкарни тузаб..(амир Ҳусайнга қарши) Балх шаҳри томон юзланди”. Янги хон 1342—1346 йилларда Чиғатой улуси хони бўлган Қозонхоннинг ўғли эди.  Суюрғатмишхон 1370—1388 йиллар давомида, унинг ўлимидан кейин Султон Маҳмудхон 1388—1398 йиллар мобайнида, ундан кейин то Амир Темур ўлимига қадар Сутуқхон  хонлик тахтида ўтиришган.

Амир Темур ва авлоди эса тахтда эмас, аммо тахтдан паст бўлмаган, ҳатто ундан баландроқ  супада ўтиришган. Энг машҳур супа “Кўктош” номи билан тарихда қолган  (Яқин кунларда шу ҳақда мақола ўқийсиз). Биргина мисол: Руи Гонсалес де Клавихонинг “ “Самарқандга – Амир Темур саройига саёҳат кундалиги (1403–1406)” китобида ўқиймиз: “ У (Темур) шоҳсупа устида ўтирарди…Подшоҳ лўлаболишга ёнбошлаган ҳолда шойи кўрпача устида ўлтирарди”.

Тарихий солномаларда Амир Темур ва темурийлар ўтирган жой “тўшак” тарзида ҳам тилга олинади.

Демак, тарихий китобларда “тахт” атамаси билан боғлиқ “тахтга ўтирди”, “тахт эгаси бўлди”, «тож кийди»  сўзларини темурийларга нисбатан рамзий маънода ёки «Ҳокимиятга эришиш» тушунчаси билан боғлиқ тарзда қабул қилсак тўғрироқ бўлади. Хусусан,»Бобурнома»даги мана бу сўзларни ҳам рамзий равишда қабул қилишимиз керак:»Кўксарой «ажаб хосиятлик иморатдур. Темурбек авлодидан ҳар ким бош кўтариб тахтга ўтурса ҳам, мунда ўлтурур. Ҳар ким тахт доияси билан била бош қўйса ҳам мунда қўяр, ҳаттоким, кинояти бўлуб эдиким, фалон подшоҳзодани Кўксаройға чиқардилар, яъни ўлтурдилар».

«Бобурнома»да шундай ёзилган деган гап ҳаммавақт ҳам асос бўлолмайди. Масалан, Бобур мирзо ўз китобининг аввалида шундай ёзади: «Тенгри таолонинг инояти билан ва ҳазрати он Сарвари коинотнинг шафоати билан ва чаҳорёри босафоларнинг ҳиммати билан сешанба куни рамазон ойининг бешида тарих секкиз юз тўқсон тўққузда Фарғона вилоятида ўн икки ёшта ПОДШОҲ бўлдум».

Тарихдан маълумки, ёш Бобур ПОДШОҲ эмас, вилоятга ҲОКИМ бўлган эди. Яна «Бобурнома»дан биламизки, Бобур мирзо фақат Кобул мулки тахтини эгаллаганда ўзини «ПОДШОҲ» деб аташларига изн берган эди. ДЕМАК, БОБУР МИРЗОНИНГ «ЎН ИККИ ЁШТА ПОДШОҲ БЎЛДУМ» ДЕГАН ГАПИНИЯМ РАМЗИЙ МАЪНОДА ЁКИ БАРЧА БОБОЛАРИМИЗГА ХОС МУБОЛАҒА СИФАТИДА ҚАБУЛ ҚИЛИШИМИЗ ЛОЗИМ
Бу хусусда Бобурнинг қизи Гулбаданбегим «Ҳумоюннома»да шундай ёзади: »

Фирдавс маконнинг катта ўғиллари ҳазрат Ҳумоюн подшоҳ тўртинчи — зулқаъда кечаси, сешанба куни (зулқаъда ойининг тўртинчи куни, сешанба кечаси деб ёзилса тўғри бўларди. ХДК изоҳи) тўққиз юз ўн учинчи йили Кобил аркида, офтоб Хут (аслида Ҳут.ХДК изоҳи) бурчагида (буржида. ХДК изоҳи) турганда туғилдилар. Ўша йили Ҳазрат Фирдавс макон (Бобур) амирлари ва бошқаларга: «Эиди мени Бобир подшоҳ деб атанглар», деб буюрдилар. Ҳумоюн подшоҳ туғилмасларидан бурун Мирзо Бобир деб аташ расм эди. Чунки бутун подшоҳзодаларни «Мирзо» деб атаб, ўзларини эса ‘(Ҳумоюн подшоҳ) туғилган йилларидан «Бобур подшоҳ» деб аташга буюрдилар…»

 Иккинчи жиддий хато юқоридаги («Алтойир юлдузи» ҳикоясидан келтирилган) парчадаги  “ёқут кўзли тож” жумласидир. Чўзмасдан, гапнинг лўндасини айтсам, тахтга ўтирмагандан кейин тож ҳам кийилмаган-да. Шу сабабдан “Улуғ салтанат”даги тож билан боғлиқ гаплар, масалан, романдаги  “Амир Темур тожни фақат байрам айёмларида, элчилар келганда бўладиган қабул маросимларида киярди” деб келтирилган жумлалар мутлақо асоссиздир. Мана Амир Темурни ўз кўзи билан кўрган элчи Клавихонинг тасвири: “Подшоҳнинг эгнида гулсиз силлиқ шойи либос, бошига тепа қисми ёқут ва инжу-ю қимматбаҳо тошлар билан безанган узун оқ қалпоқ кийган эди” . Бу узун оқ қалпоқ туркий  бўркдир. Соҳибқироннинг бўрк кийган тасвирини АҚШдаги Смитсон институти галереясида сақланаётган, тахминан 1436 йили, демак темурийлар даврида чизилган ва Амир Темур Балхда Мовароуннаҳр ҳукмдори деб эълон қилинган  маросим акс этган миниатюрада кўриш мумкин. Бўрк кийиш темурийларга хос бўлганини Мирзо Бобурнинг отаси Умаршайх мирзо аксар бўрк кийиши ҳақидаги маълумоти ҳам тасдиқлайди. Фақат Бобур «мўғулий бўрк» деб адашади, бўрк кийиш туркийларга қадимдан одат бўлган. Туркий тил қомуси соҳиби Маҳмуд Кошғарий эътироф этганидек:

Тотсиз турк бўлмас,
Бошсиз бўрк бўлмас.

БИРГИНА “ТАХТ” БИЛАН БОҒЛИҚ ЁЛҒОН ТУШУНЧА  ҳикоянинг бир-икки жумласида акс этган бўлса,  “Улуғ салтанат”нинг, аниқроқ айтсак,  биринчи китобнинг 11 бобида 17 бетда акс этади. Китобнинг 119 бетидан 137 бетигача Амир Темурнинг тахтга чиқиш маросими ҳақидаги бўлмағур гап тасвирланади. Бу бўлмағур гапларни бирин-кетин келтираман:

Мана ўша бобдан парчалар:

———————

Ўнг томонда Жоме масжиди олдида эни йигирма қадам, бўйи ўттиз қадам келадиган ҳашаматли сўри қилинган, унга тўққиз зинадан чиқиларди. Ранг-баранг гиламлар тўшалган сўрининг ўртасида баланд олтин тахт савлат тўкиб турарди. Бу Туркистон тахти эди, у ўз соҳибини кутарди. Тахт орқасида тепада тўқ ҳаворанг байроқ ҳавода ҳилпирар, унда бир-бирига ёндош тасвирланган учта кулранг ҳалқа ярақлаб кўринарди. Тахтнинг пойида каттагина ўроғлиқ оқ кигиз кўзга ташланарди…(132 бет)

Ниҳоят, Темурбекнинг безаклардан ярақлаган олойи оқ оти кўринди. Созандалар тантанали «Шодиёна» куйини бошлаб юбордилар. Майдон ёқимли бир жунбушга келди. Амир Муайяд арлот билан Муҳаммад Чуроға додҳоҳ соҳибқирон оти юганининг икки томонидан тутдилар ва оҳиста олтин тахт сари етакладилар. Орқадан етиб келган аркони давлат соҳибқирон изидан тахт сари пиёда равона бўлдилар. Жаҳонгир Мирзони ҳисобга олмаса, майдонда ёлғиз Темурбекгина от устида эди. Бу пайт биров-бировга гапирмас, гапирса ҳам эшитмас, чунки карнай овозлари, мусиқа салоларидан қулоқлар қоматга келгудай эди.
Темурбек минган салтанат бедови олтин тахт олдида тўхтади. Изма-из келаётган давлат аъёнлари орасида барлос, дуғлат, арлот, жалойир, сулдуз, найман, қипчоқ, некуз, қавчин сингари барча қавмларнинг сардорлари, нўёнлар, амирлар бор эди. (134 бет)

Соҳибқирон Абулмансур Амир Темур Кўрагон ҳазрати олийлари оқ кигизга солинсун! — амирларга буюрди пири муршид Мир Саййид Барака…
Атрофдан:
— Оқ кигизга солинсун!
— Оқ кигизга! Оқ кигизга!..
— Оқ кигизга солинсун!.. — деган даъватлар янг- ради.
Нўёнлару амирлар энди турк султонларини тахтга ўтқазиш, шарафлаш удумини адо этишга киришдилар. Амир Жоку барлос билан Амир Довуд дуғлат тахт пойида ўроғлиқ ётган оқ кигизни олиб келдилар ва салтанат бедовининг ёнига тўшадилар. Карнайлар тағин ишга тушди, мусиқа садолари авжга чиқди. Темурбек отдан тўғри гулдор шокилали чиройли оқ кигизга қадам қўйди… Кигизнинг ўнг томонини барлос амирлари тутдилар, чап ёғини дуғлат, арлот баҳодирлари, қолган томонларини некўз, жалойир, сулдуз, найман, қипчоқ, қавчин сардорлари ушладилар. Пири муршид Мир Саййид Барака, ака-ука Термизийлар, Муҳаммад Чуроға додҳоҳ, Умаршайх Мирзо, Жаҳонгир Мирзонинг вакили Ахий Жабборлар ҳам мўътабар хонлик кигизининг бирон ерига қўл теккизиб қолиш умидида шошилдилар. Барча «Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим!» деди-да, кигизни ердан даст кўтардилар. Халойиқ унда ўлтирган Амир Темурга боқиб сурон солди, бунга зўриққан карнайларнинг ғат-ғати яна ҳам мадад берди…
— Муборак бўлсун!
— Қутлуғ бўлсун!
— Буюрсун! Буюрсун!
— Сурон! Сурон!.. — садолари таралди майдон узра.
Нўёнлару амирлар шундай сўзларни такрорлаганча, шовқуну хитоб садолари остида Туркистон султони Амир Темурни оқ кигизда кўтариб майдон айланиб чикдилар. Сўнг уни тўғри ҳашаматли сўрига туширдилар. Амир Темур чўғдек ёниб турган гиламлар устидан ўз одатига кўра оқсоқлигини билдирмаслик учун шошилмай олтин тахт томон юрди…
— Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим! — деди соҳибқирон ва салобат билан олтин тахтга бориб ўлтирди… Карнайлар тўққиз марта гуркираб садо берди. Аркони давлат, нўёнлар, амирлару баҳодирлар, мингбоши-ю ўнбошилар, барча қавмларнинг сардорлари Чиғатой улуси султони Амир Темур ҳазрати олийларига тўққиз марта тиз букиб таъзим қилдилар.

————————

Келтирилган парчалар тўлиғича ёлғон ва тарихга зид гап! Ҳақиқатга кўра, тахтга ўтқизилган ҳам, оқ кигизда уч бора кўтарилган ҳам Амир Темур эмас, юқорида айтганимдек, Суюрғатмиш ўғлондир. Бу бир.  Иккинчидан, ўша қурултойда Амир Темур Мовароуннаҳр султони эмас, амири деб эълон қилинган.  Учинчидан, хонни оқ кигизда кўтариш  маросими тасвирида ҳам чалкашлик бор.

Нима эмиш, олтин тахт эмиш?!  Яна нима эмиш, тахт орқасида тепада тўқ ҳаворанг байроқ ҳавода ҳилпирмиш, унда бир-бирига ёндош тасвирланган учта кулранг ҳалқа ярақлаб кўринармиш.   Чўпчакбозлик қилманг, ҳали олдинда Туркистонни бирлаштириш учун қанча жангу жадал турибди, ҳали Шарқу Ғарбга буюк ҳарбий сафарлар турибди, байроқ ҳам, хусусан, уч ҳалқа ҳам кейин бўлажак шонли зафарлар оқибатидагина пайдо бўлганини англаш учун катта ақл эмас, озгина фаросат керак, дейдиган одам йўқ. 

БУНДАЙ ЧЎПЧАКБОЗЛИКНИ ЎЗ НОМИ БИЛАН АТАСАК, бу тарихни сохталаштириш дейилади. Ўқувчини чалкаштириш, уни ёлғон гапга ишонтириш дейилади.

Бундай хатоликлар  пенталогиянинг ҳамма қисмларида мавжуд. Тарихий ҳақиқатга тўғри келмайдиган мансабу амалларнинг номланиши, масалан, Олтин Ўрдадан келиб Хоразмни эгаллаган Ҳусайн Сўфини “хоразмшоҳ” дейиш, Амир Темур давридан кейин пайдо бўлган,  XVII-XIX асрларга хос  атамаларни  (масалан, “додхоҳ” атамасини) қўллаш, Дизак (бугунги Жиззах) ни “Дизақ” деб аташ, бир қараганда арзимас хатоларнинг ҳаддан ташқари кўплиги, ажаблантиради. Уларнинг ҳаммасини келтириш учун вақтим эсиз кетади, деб ўйладим.

Агар хотирангизда бўлса, “Мен ушбу ҳикоя ҳақида фикримни билдираман деб ваъда берган мақоламда яна мана гапларни ҳам ёзган эдим: “Ҳозирча «Улуғ салтанат»ни бир четга суриб турайлик. Бу туркум алоҳида гапга «сазовор»лигини айтиб, у тўғрида каттагина рисола ёзса бўлишини таъкидлаб, лекин вақтни эсиз қилмасдан адибнинг темурийлар тарихидан олиб ёзилган биргина ҳикоясини таҳлил этайлик. Бу билан Муҳаммад Алининг тарих ҳақидаги тушунчаси нечоғли эканини билиб олайлик. Зеро, Ҳазрат Аттор ёзганидек «Бир ғунча ифори боғу бўстондан далил».

Бор-йўғи 6-7 бетлик ҳикоя «ифори»дан билдикки, қолган «катта боғлар»даям аҳвол мукаммал эмас, Ҳикоя  таҳлилидан кейин бунга ишониш жуда қийин. Улар ҳақидаги гапларгаям навбат келар, деб умид қиламан.

P.S. Бу мақолада тарихимиз ҳақида сўнгги йилларда ёзилган ва ёзилаётган асарларда намоён бўлаётган хатоликлару чалкашликлар, бўлар-бўлмас иддаолару шошқалоқликлар туфайли юзага чиқаётган кулгули ҳолатлар ҳақида тўлиқ ёзишнинг имконияти бўлмади. Биргина Соҳибқирон ҳақидаги сохта ва ёлғон гаплар ҳақида жуда катта рисола ёзса бўлади. Мен бу ерда Ғарбни эмас,ўзимизни назарда тутяпман. Худо хоҳласа, бу кўнгилда қолган гапларниям айтадиган кунлар келар…

077

09 Ayrim «muallif»lar boshqa kitoblardan ko’chirib olganlarini o’z nomlari ostida uyalmasdan nashr etayotganlariga jim qarab turish kerakmi? 09 Xo’sh, muammo nimada? Muammo shundaki, gazeta Borxesning  she’rini (aslida doston) chala holda e’lon qildi. 09 Hatto  “Amir Temur va temuriylar haqida yozish “huquqi” faqat menga berilgan”, — deyishgacha borgan “ejodkor”lar paydo bo’ldi. 09 Muhammad Alining «Altoyir yulduzi» hikoyasida taxtidan ayrilgan  Mirzo Ulug’bek dovdir, nima qilishini bilmagan garang, maqsadsiz shahar aylangan telbadek tasvirlangan. Bugungi zamonaviy tilda aytsam, hikoyada Ulug’bekning  “bomj”dan farqi yo’q. 09 Bobur mirzoning «O’n ikki
yoshta PODSHOH bo’ldum» degan gapiniyam ramziy ma’noda tushunish kerak…

SOHIBQIRON, MIRZO ULUG’BEK VA
MUHAMMAD ALINING “ALTOYIR YULDUZI” HIKOYASI HAQIDA

Xurshid DAVRON
08

I

Mustaqillik bizga tariximizni xolis va haqqoniy idrok etish, nomlari unitilishga mahkum etilgan ajdodlarimiz haqida to’laqonli bilish imkoniyatini qaytardi. Mana shu imkoniyat tufayli tariximizning noma’lum sahifalari va qatag’on etilgan bobolarimizga bag’ishlab asarlar yozishga yo’l ochildi. Bugungi kunning qadr-qimmatini anglash uchun biz hamisha yovuz qatag’on davrini unutmasdan, berilgan imkoniyat eng avvalo katta mas’uliyat ekanini chuqur his etib ish ko’rishimizni talab etadi. Yillar davomida rus adibi Sergey Borodinni «Ulug’ bobomiz hayoti va faoliyatini noto’g’ri talqin etgan» deb ayblasagu o’zimiz undan-da battar asarlar yozilayotganiga indamay qarab tursak, mustaqillik bergan imkoniyatga nisbatan xiyonat qilgan bo’lmaymizmi?

Mustaqillik bergan imkoniyatlardan faqat iste’dodli va fidoyi olimu adiblargina emas, butun «ilmiy-ijodiy faoliyati» davomida ulug’ mutafakkirlarimizni, shu jumladan Amir Temur va temuriylarni qoralab, ularga qarshi kurashib kelgan  olimlik da’vosidagi kimsalar ham unumli foydalanishdi va foydalanishmoqda. Bir paytlar kolxozlashtirish yoki gugurt fabrikasi tarixini yozib ilmiy unvon olgan, sho’ro «qahramon»larini olqishlab uzundan-uzoq she’riy romanlar yozgan  ilmu adabiyotdagi  flyugertabiat ejodkorlar bir dumalab «temirchilar»ga aylanishdi, bir umr Amir Temurga qarshi kurashgan olimlarning ayrimlari   «Bosh temirchilar»  sifatida tan olindi. Yil o’tgan sayin Sohibqiron mavzusi sho’ro paytidagi Lenin haqida yozish tusini olib, ilm va adabiyotni soxta va yolg’on demagogiya maydoniga aylantirish boshlandi. Ayrimlar uchun Temur haqida yozish kun kechirish manbaiga aylandi. Gapimga ishoning, bugun Sohibqiron haqida nashr etilayotgan kitoblarning uchdan ikki qismi na ilmga, na adabiyotga aloqasi bor.

Xolisan ayting, ayrim  «muallif»lar boshqa kitoblardan ko’chirib olganlarini o’z nomlari ostida uyalmasdan nashr etayotganlariga  jim qarab turish kerakmi?  Birgina misol:

So’nggi yillarda yozuvchilikka da’vogarlik qilayotgan tarixchi olimlardan biri Hamdam Sodiqovning “Amir Temur hayotidagi g’aroyibotlar” (Toshkent,”Art Flex”, 2007) , “Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati” (Toshkent,”Art Flex”, 2010) kitoblari bunga yorqin misol bo’la oladi. Birinchi kitob to’laligicha 19 asrda yashagan rus olimi Vladimir Cherevanskiyning ikki jildlik “Ikki to’lqin” (Cherevanskiy Vl. Dve volni. Istoricheskaya xronika. 1147-1898. V 2-x tomax. SPb,1898) nomli asarining Amir Temurga bag’ishlangan ikkinchi kitobi*dan ko’chirib olingan. “Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati” deb nomlangan va bunday nom qo’yish bilan ilmiylik da’vo qilingan asarda birortayam tarixiy manba, birortayam ilmiy izoh yo’qligi kitobxonni taajjublantiradi. Ammo, unda bir qator badiiy, xususan, S. Borodin, Marsel` Brion va boshqa adiblar asarlaridagi  to’qima obrazlaru voqealar hech qanday izohsiz aks etgan.

Hamdam Sodiqov “Amir Temur hayotidagi g’aroyibotlar”da Vladimir Cherevanskiyning tarixiy haqiqatlarga zid, jumladan yengilgan sulton Boyazidni Sohibqiron huzuriga bo’yniga arqon solib olib kirganlari haqidagi Amir Temurni qora bo’yoqlarda aks ettirgan G’arb tarixchiligida hukmron yolg’onu bo’htonlarni shunday ko’chirib olgan, bunday ko’chirishlar har bir sahifada mavjud. Bu holat Cherevanskiyning Ikki to’lqin”i ikkinchi jildi bilan “Amir Temur hayotidagi g’aroyibotlar”ni erinmay solishtirganda yaqqol namoyon bo’ladi. Asarda Marsel` Brionning “Menkim, fotih Temur” degan kitobi chop etilgandan keyin tarix maydoniga Amir Temurga saboq bergan domulla sifatida paydo bo’lgan soxta qahramon — mulla Alibek ham uchraydi. Mulla Alibek faqat Hamdam Sodiqov kitobida emas, bugun Amir Temur haqida yozilgan boshqa kitoblarda ham uchramoqda-ki, bu juda achinarlidir.

Eng ajabli  tomoni, mazkur  kitobning boshida “Taqrizchidan” deb berilgan matnning muallifi, tarix emas, sotsiologiya fanlari nomzodi Toshpo’lat Matiboev “Hamdam Sodiqovning diqqatingizga havola etayotgan kitobini chin ma’noda temurshunoslikda yangi sahifa deyish mumkin” deb yozishgacha boradi. Undan-da qizig’i, Hamdam Sodiqovning har ikki kitobiga taqriz yozgan kishilardan biri tarix sohasidan uzoq sotsiolog bo’lsa, ikkinchisi Amir Temur va temuriylar davrini emas, zamonaviy matbuot tarixini tadqiq etgan olima ekanligi taajjublantiradi. Ochig’ini aytish kerak, bugungi tarixiy kitoblar nashr etish bilan bog’liq ahvol juda tashvishli. Bu sohadagi siyosatni jiddiy  tahlil va nazorat ostiga olish kerak deb o’ylayman.

Meni, shuningdek, matbuotimizda avj olgan palapartishlik va savodsizlik qattiq tashvishga soladi. O’ylaymanki, faqat meni emas, ko’pchilikni (shu yerda mubolag’a qildim) ham tashvishlantirsa kerak. Qanday palapartishlik va savodsizlikni nazarda tutyapman? Buni birgina misol bilan tushuntirishga urinaman:

Yaqinda «Kitob dunyosi» gazetasida Xorxe Luis Borxesning «Amir Temur» she’ri shoir G’ulom Mirzo tarjimasida e’lon qilindi. Tahririyat she’r oldidan mana bunday «tantanavor» kirish so’zini keltirdi: Tahririyatimizga yuridik fanlar doktori, professor, adabiyotimizning fidoyi tadqiqotchilaridan biri Akmal Saidov shoir G’ulom Mirzo tomonidan tarjima qilingan Lotin Amerikasining mashhur yozuvchisi, shoiri L.Borxesning ulug’ bobomiz Amir Temur sha’niga bitilgan “Amir Temur” nomli she’rini yubordi. She’r o’zbek matbuotida ilk bor chop etilmoqda.»

Xo’sh, muammo nimada?  Muammo shundaki, gazeta Borxesning she’rini (aslida doston)  chala holda:  61 satrli she’riy poema tarjimada 22 satrli she’r tarzida bosildi. Ushbu poemani yaxshi bilganim uchun hayron qolib, nima uchun shunday bo’lganini anglashga urindim va sababini topdim. Internet yordam berdi. Eng avvalo, Gugl qidiruvi yordamida poemaning ruscha tarjimasini qidirib topdim. Bu she’riy doston rus tiliga bir necha shoir tomonidan tarjima qilinganini bilsam-da, o’zbek tarjimoni qaysi tarjimadan foydalanganini aniqlamoqchi bo’ldim. Tanlangan tarjima Kosichenko Br taxallusli havaskor tarjimonga tegishli ekan.  G’ulom Mirzo nima uchun Borxesning ishonchli tarjimoni sifatida tanilgan Boris Dubinning tarjimasidan foydalanmaganiga hayron bo’ldim.

Dostonning chala holda tarjima qilinishining sababi nima? Buning yagona sababi bor: tarjima ob’ektini to’liq o’rganmaslik va yuqorida yozib o’tganimdek, palapartishlik. Kosichenko Br tarjimasi internet saytlarining birida  fotosurat (jpg)  formatida ikki sahifaga joylashtirilgan. G’ulom Mirzo qidirib, Borxes poemasining ikkinchi sahifasiga duch kelgan  va «Borxesning «Amir Temuri» shu ekan-da, deb tarjimaga kirishgan. Ya’ni hafsalasizlik, e’tiborsizlik qilgan, oqibatda esa xatoga yo’l qo’ygan. Shu paytgacha biron zot bu  chala tarjima haqda lom-lim demagani kishini g’oyatda ajablantiradi.

Menimcha, eng avval, she’riy dostonning asliyatini topish kerak edi. Uni Gugl tarjima dasturi asosida, hech bo’lmaganda biladigan biror bir til, masalan, rus, ozarbayjon yoki turk tiliga o’girish orqali  matn mazmunini anglash lozim edi. Balki o’shanda G’ulom Mirzo o’ziga duch kelgan matn aslida parcha ekanini bilib olardi.

Nima bo’lgandayam, chala ishlarini karnay-surnay sadolari ostida taqdim etgan ikki taniqli ijodkor tomonidan yo’l qo’yilgan bunday e’tiborsizlik afsuslanarli hol  va  keyingi paytda adabiy nashrlarimizda tinimsiz ravishda namoyon bo’layotgan pala-partishlikning yorqin misolidir. Qolaversa, Borxes   she’rida chalkashlik qilgan bu ikki ijodkorning biri Amir Temur haqida katta kitob yozishga kirishganini eshitib, bu yog’i nima bo’lar ekan, deb o’yga botdim.

II

Yangilanayotgan jamiyatimizda milliy adabiyotimiz va tarix ilmi oldida yakka-yagona qat’iy mezon ko’ndalang turmog’i, ya’ni: o’tmishimiz yoki ajdodlarimiz faoliyatini, ular qoldirgan merosga bag’ishlangan asarlar faqat va faqat badiiy jihatdan yuksak, ilmiy tahlil va ishonchli manbalarga asoslangan bo’lmog’i lozim. Yozilgan asarlarni faqatgina Amir Temur yoki Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy yoki Mirzo Bobur haqida yozilgani uchungina maqtamasdan, bu asarlarda aks etgan tariximiz, ajdodlarimiz hayoti nechog’li haqqoniy, nechog’li badiiy yuksak ifodalanganiga qarab baholamog’imiz shart. Faqat shunday bo’lgandagina, soxta va badiiy sayoz asarlar paydo bo’lishi oldini olishimiz mumkin. Faqat shundagina adabiyot va ilm Chorsu bozoridan, olimu adib olib sotardan farq qiladi, asl adabiyot va ilm o’zining munosib bahosiga ega bo’ladi.

Adabiyot tarixidan bilamizki, millatning buyuk insonlari haqida asar yozish ulkan mehnat, katta jasorat va buyuk mas’uliyatni talab qiladi. Aytish lozimki, Amir Temurdek serqirra faoliyatga ega Shaxs haqida yozishga chog’langan har bir ijodkor yozuv stoliga kursi qo’yib emas, o’nlab, balki yuzlab qadimiy qo’lyozmalar changu to’zoni-yu bu asotirlar taxlangan javonlarga tirkab qo’yilgan tikka narvonlar orqali chiqib kelishga mahkumdir. Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Oybek  hayoti va qoldirgan tarixiy asarlari buning yorqin misolidir.

O’tgan asrning mustaqillikgacha bo’lgan davri mobaynida o’zbek adabiyotida Amir Temur haqida, ustoz Asqad Muxtorning «Insonga qulliq qiladurmen» nomli  yuksak  asaridan boshqa,  jiddiy bir badiiy asar yaratilmadi. Albatta, buni izohlaydigan ma’lum sabablar bor. Ammo, mustaqillikdan keyin nomlari unitilgan yoki qatag’on etilgan ko’plab ajdodlarimiz qatorida shavkatli vatandoshimizga bag’ishlagan turli janrlarda yozilgan asarlar, jahon adabiyotida mavjud asarlar tarjimalari ko’plab nashr etila boshlandi. Bu quvonarli hodisa bo’ldi, ammo.. Ammo, yangi davrning boshlang’ich yillarida Amir Temur va boshqa tarixiy shaxslar haqidagi asarlar jiddiy ko’rikdan o’tkazilgan bo’lsa, bugunga kelib pala-partish, xom-xatala va tarixiy materialdan mutlaqo bexabar, tarixiy hujjatu qo’lyozmalarni chuqur o’zlashtirmagan mualliflarning asarlarini muhokamasiz, ilmiy ekspertizasiz chop etish odat tusiga kira boshladi.

Hatto “Amir Temur va temuriylar haqida yozish “huquqi” faqat menga berilgan”, — deyishgacha borgan “ejodkor”lar paydo bo’ldi. Men bu gapni bekorga aytayotganim yo’q. 1994 yili mening “Sohibqiron nabirasi” nomli qissam uch-to’rt oy davomida radio orqali eshittirilganda, ana shu “ejodkor”lardan biri radioning bolalar tahririyatiga qo’ng’iroq qilib, “ Nega bu asarni berayapsizlar, bu mavzu haqida men yozayapman-ku?” – deb do’q-po’pisa ham qilgan edi.

Eng dahshati, bemaza qovun urug’idek ko’paygan xom-xatala asarlar haqida na biron tarixchi olim, na bir adabiyotshunos munaqqid xolis va tahliliy fikrini aytadi. Jimlik. Jimlikni faqat ko’r va so’qir maddohlarning uyatsiz ovozlari buzadi.

Ba’zan «Nahotki, yana o’tmish tariximizni, Amir Temurni himoya qilishga zarurat tug’ilsa» deb o’ylay boshlaysan.

III

Shu kunlarda matbuotda Amir Temur haqida yozilgan bir asarga muttasil madhu sano o’qilmoqda. Maqtasa, maqtabdi-da, deysizmi? To’g’ri, xolis maqtasa qandini ursin, deyman. Ammo, o’rtamiyona asarni uyalmay-netmay Lev Tolstoyning buyuk “Urush va tinchlik” asariga, Abdulla Qodiriyning o’lmas “O’tkan kunlar”iga qiyoslashlariga rozi  bo’lolmayman. Uyaling, maddohlar, deyman! Sadqai unvon keting, deyman!

Mabodo bu asar haqida igna uchiday kichkina bir tanqidiy fikr yoki mulohaza aytilsa, yollanma askarlar ishga tushib, «nohaq munosabat…», «oddiy fitna-fasod», «tirnoq ostidan kir qidirish» degan aybnomalar shovqini ko’tariladi.”Ulug’ bobokalonimiz tarixini o’rganishga qariyb o’ttiz yillik umrini bag’ishlagan adibimizning O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasida muhokamalardan o’tgan yetuk asarini yuqoridagidek baholash – adolatdan emas, bu hasad-ku. Insof ham kerak-da.» degan iddaolar aytiladi. O’z fikrini ochiq aytish asl Insof emasmi? Bu maqtovlarni yozayotganlarning bir qismi yozuvchilar uyushmasining viloyat bo’limlarida ishlaydigan xodimlar ekani insofdanmi? Yoki nasr kengashida bu asarni maqtashni istamagan yozuvchi kengash tarkibidan o’chirilishi insofdanmi? Yozilayotgan  madhu sanolar tabiatida faqat feodal jamiyatiga xos jihatlar: ya’ni bir tomondan rahbarning «meni maqtamaysanmi?!» degan  istagi, ikkinchi tomondan, «Xizmatga tayyormiz» deb qo’l qovushtirib turgan  «malaylar» mavjudligi  namoyon bo’lmoqda. Ongimizda saqlanib qolayotgan bunday sarqit tushunchalarni keskin rad etish kerak.

Keling, insof bilan ish ko’raylik. bobokalonimiz tarixini o’rganishga qariyb o’ttiz yillik umrini bag’ishlagan adibimizning temuriylar tarixidan olib yozilgan birgina hikoyasini tahlil etaylik. “Muhammad Alining “Ulug’ saltanat”trilogiyasida tarixiy va badiiy haqiqat talqini” mavzusida ilmiy ishlar yoqlanayotgan bir paytda kichkina bir hikoyada tarixiy va badiiy haqiqat qanchalik ifodasini topganiga nazar tashlaylik.

Bu hikoya «Altoyir yulduzi» atalib, Mirzo Ulug’bekning so’nggi kunlariga bag’ishlangan.

Eng avvalo, aytishim kerak, hikoya tarixdan bexabar o’quvchida yaxshi taassurot qoldiradi. Uni maza qilib o’qish mumkin. Qolaversa, yozuvchiga har qanday tarixiy shaxs haqida yozganda uni xohlagan ko’yga solib tasvirlash ixtiyori bor. Bu badiiy ijod qonuniga zid emas. Ammo yozuvchi tarixiy haqiqat va badiiy to’qimaning uyg’unligiligini hech qachon unutmasligi kerak.

Hikoyaning qisqa bayoni bilan tanishtiray: taxtdan soqit qilingan Mirzo Ulug’bek yangi hukmdor deb e’lon qilingan o’g’lining davrasini tashlab, yashirin tarzda Samarqand shahriga chiqib qochadi, bir necha sarguzashtlardan keyin bir quduqqa borib yashirinadi va o’sha yerdan turib Altoyir yulduzini ko’radi. Falsafa yasayman deb yozilgan hikoya. Men shaxsan falsafiy hikoyalarni o’qishni ma’qul ko’raman. Quduq tubidan hatto kunduz kuniyam yulduzni ko’rish mumkin, degan gapni bolalikdan bilaman va hatto bu hikmat asosida “To’marisning ko’zlari” nomli kitobimga kirgan “Quduq” she’rini yozganman.

Xo’sh, hikoyaning nimasidan noroziman. Men yozuvchining har qanday tarixiy shaxs haqida yozganda uni xohlagan ko’yga solib tasvirlash ixtiyori bor deb aytdim. Ammo, yozuvchiga tarixiy shaxs qiyofasini noto’g’ri talqin etish huquqi berilmagan. Ayniqsa, bu shaxs ona tariximizga mansub bo’lsa, ayniqsa, bu shaxs siymosi bizga aziz bo’lsa.

Tarixdan ma’lumki, Mirzo Ulug’bek katta idrok va bilim egasi, juda uzoq vaqt (40 yil) davlat boshqargan, sanoqsiz jangu jadal ko’rgan, turli g’avg’o-yu isyonlarga qarshi turgan shaxs. U hali go’dakligidayoq Sohibqiron bobosi bilan harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Bobosi o’limidan keyin toju taxt uchun boshlangan kurash maydonlarida otasi Shohruh manfaatini himoya qilib betinim kechgan muhorabalarda qatnashgan, juda qaltis vaziyatlarni boshidan kechirgan, g’alaba qozongan, mag’lub bo’lgan. Xullas, Mirzo Ulug’bek turmush va siyosatning qaltis vaziyatlarida, xumdonda pishgan g’ishtdek, pishiq shaxs edi.

Hikoya boshlanishida taxtdan soqit qilingan Mirzo Ulug’bek saroydan chekkaga surilgan, oddiy amaldorlar davrasida o’tirishga mahkum etilgan ayanchli ahvolda tasvirlanadi. Bu tarixiy haqiqatga tamoman ziddir. Ota va o’g’il mojarosini tasvirlagan  tarixiy solnomalarga ko’ra,  Abdullatif mag’lub otasiga izzat-ko’rsatgan, mal’un rejasini esa pinhona tarzda,  otasini haj bahonasida poytaxtni tark etishga majbur qilganidan keyin, xalq nazaridan uzoqda amalga oshirgan.

  Hikoyada taxtda shirkayf yastangan Mirzo Abdulatif padari buzrukvorining poygakda qolib ketgani bilan ishi yo’q bir paytda, Mirzo Ulug’bek telbanamo ko’yda o’zi bilan o’zi gapira boshlaydi, ya’ni xayolan Ali Qushchi bilan muloqot qilgani tasvirlanadi, Uning og’zidan chiqqan gaplarni eshitgan davrada o’tirgan ayrim kishilar birdan bechora otaga yopishib ketadilar. Mana, o’shalarning gaplari ifoda etilgan parcha:

———————

— Nimalar deyapsiz shundog’ muborak kunda? – eshitildi kimningdir dag’alroq ovozi. – Shodlik ayyomida nechun nadomat, oh-vohlar?..
Mirzo Ulug’bek o’ziga ikkita odamning qattiq tikilib turganini ko’rdi. Ko’zlarini kattaroq ochib qaradi. Atrofda qiyqiriq avjga mingandi.
— Boyadan beri ozmuncha gaplarni gapirmadingiz, naq ilon po’st tashlasa arziydigan gaplar-a!

— Movarounnahr sultoni eshitib qolsa, nima deydir? Joningizga jabr qilmoqchimisiz? Xushingiz joyida emas shekilli…
— Bexud bo’lib qolg’on… Ko’rinib turibdi, — so’zga uchinchi odam aralashdi. – Yo’q esa, shunday gaplarni og’izga olarmidi!..
Voqea boshqalarning ham diqqatini torta boshladi. Nariroqda turgan ikki amir shiddat bilan shu tomonga yo’naldi.
Mirzo Ulug’bek hammaning ko’zida hasrat, g’azab, achinish alomatlarini ko’rdi. Ko’rdi-yu o’zining bu yerda mutlaqo begona ekanligini his etdi. Bas, ortga tisarilib, sezdirmay tashqariga chiqib olmoq kerak… Shunday qildi. Xayriyat, hech kim uni to’xtatib qolishga urinmadi…”

———————

Taxtdan tushirilgan bo’lsa-da, Mirzo Ulug’bekday 40 yil hukmfarmolik qilgan odamga bunday gaplarni
davradagi qaysi amaldor aytishga jur’at qila olardi? Mutlaqo ishonchsiz bu holat muallifning xomxayolidan boshqa narsa emas. Ikki amir shiddat bilan shu tomonga yo’nalgani haqida-ku umuman gapirmasa ham bo’ladi. Yuqorida aytib o’tganimdek, Abdullatif saroy va dorulsaltanat ahli ko’zi o’ngida otasiga izzat-ikrom ko’rsatgan, uni muallif tasvirlagandek izzatsiz ahvolga solmagan. Buni bilish uchun tarixiy solnomalarni yoki hech bo’lmasa Bo’riboy Ahmedovning “Ulug’bek” asariga ko’z tashlash kifoya bo’ladi.

Hikoya davomida taxtdan ayrilgan Mirzo Ulug’bek dovdir, nima qilishini bilmagan garang, maqsadsiz shahar aylangan telbadek tasvirlangan. Bugungi zamonaviy tilda aytsam, hikoyada Ulug’bekning “bomj”dan farqi yo’q.

Mana bu parchani o’qing:

———————

Ko’chada odamlar siyrak edi. Muyulishlarda qo’yilgan fonuslar yo’lni g’ira-shira yoritar, odamni esa tanib bo’lmasdi. Ahyon-ahyonda shaqildog’ini o’ynatib mirshab o’tib qoladi. Mirzo Ulug’bek qayoqqa ketmoqda – buning farqi yo’q, ishqilib qayga bo’lsa ham, shu yerdann yiroqroq ketsa bas…
— To’xta! Qayon yo’l tutursen? – dag’dag’ali so’rab qoldi muyulishda turgan mirshab. – Bemahalda nima qilib yuribsen?
Mirzo Ulug’bek bir lahza kalovlandi, keyin nimadir deyish zarurligidan, shartta miyasiga kelgan fikrni aytdi:
— Musofirmen… Karvonsaroyga borayotg’on erdim… Ota o’g’li…
Shundoq dedi-yu tomog’iga bir narsa tiqilganday bo’ldi. Musofir! O’z shahrida, o’z elida, bobo yurtida… musofir!
Mirshab fonus tutib Mirzo Ulug’bekka razm soldi, musofirligiga ishonch hosil etdi shekilli, dedi:
— Shaharda taxtdan ketgan Ulug’bek Ko’ragon odamlari yurganmish. Movarounnahr sultoni Mirzo Abdulatifdan farmon yetdikim, shundog’ kishilar duch kelsa, shitob hibsga olinsun, deb… Sen, mabodo, o’shalardan emasmusen, ey umringni bergur?
— Yo’g’-ye! Men qayoqda-yu Ulug’bek Ko’ragon odamlari qayoqda! Bir bechora odammen… Shoshdan kelmakdamen, uy-makonim yo’q. Boshpana izlab yuribmen
— Avval hech Samarqandda bo’lganmusen? – so’radi yana mirshab, Mirzo Ulug’bek uning o’ttiz-o’ttiz besh yoshlarda ekanligini ko’rdi. – Bunday sal shaharni bilarmusen, ey umringni bergur?
— Yo’q… Hech bo’lmag’onmen… – javob qildi Mirzo Ulug’bek. – Samarqandda ilk bor bo’lishim…
-Esa to’g’ri yo’ldan borasen, chorrahadan chapga burilasen, adashma! Karvonsaroy so’l tomonda.
“Ollohga shukur!” – suyundi ichida Mirzo Ulug’bek va yo’lida davom etdi.

———————

Axir , bir daqiqa o’ylab ko’ring, Mirzo Ulug’bek 40 yil davomida Samarqandda  turib hukmfarmolik qilgan bo’lsa-yu, uni mirshab tanimasa. Mirshablar tugul , uni Samarqandning dunyobexabar tilanchisidan tortib ko’cha kezgan qalandargacha, hatto iti bilan mushugi ham tanirdi, deb aytsam, mubolag’a bo’lmaydi.

Yarim kechasi shaharni sarson kezgan Ulug’bek mayxo’rlik qilib turgan bir davraga uchrashi va unga majburan sharob ichirilishi, oxir-oqibat Ulug’bek mast bo’lib “ Men podshomen… Podsho-o-men!.. Podsho-o-o! deb ayuhannos solishi tasvirlangan voqea umuman kurakda turmaydi. Bu mayxo’rlik voqeasi Mirzo Ulug’bek taxtdan soqit qilingach, Abdullatif tomonidan dorulsaltanatda qattiq nazorat o’rnatgani haqidagi ma’lumotlarga qanchalik to’g’ri keladi? Ishonchim komilki, bu hatto olti asrdan keyin ham, ya’ni bugungi, XXI asrdagi Toshkentgayam to’g’ri kelmaydi.

Shu voqeadan keyingi tafsilotni o’qing:

———————

Mirzo Ulug’bek shu palla o’zining dunyoda naqadar yolg’izligini his qildi! Biron bir yaqin kishisi yo’q. Padari buzrukvori hoqoni sayid Shohruh Mirzo uch yil avval u dunyoga rihlat etdilar. Volidai muhtaramalari Gavharshod begim esa Hirotda, uzoqdalar… Endi nima qiladi? Yorabbiy!..

———————

Yana bechoralig’, yana bomjning ahvoli.

Qolaversa, bu voqealar hikoyada yozilganidek “hoqoni sayid Shohruh Mirzo” uch yil avval emas, sal kam ikki yarim yil avval “u dunyoga rihlat etgan” edi. O’zbekiston Milliy entsiklopediyasida berilgan ma’lumot ko’ra, Shohruh mirzo vafoti 1447.19.3, deb ko’rsatiladi. Hikoyadagi voqealar esa, muallifning o’zi yozganiga ishonsak, Mirzo Ulug’bek o’limidan bir kun oldin ro’y bergan, olimning o’limi sanasi esa qomusga ko’ra 1449 yilning 27 oktyabridir.

Ikkinchidan, Mirzo Ulug’bek onasi -“volidai muhtaramalari Gavharshod begim” hech qachon o’ziga tarafdor bo’lmaganini, u toju taxt uchun kurashlar jarayonida mutlaqo boshqa shahzoda tarafida ekanini bila turib, aslo bunday xomxayollik qilmas edi. Bu puli qolmay «Menga pul beradigan ota-onam juda uzoqda» deb ko’cha kezgan talabaning xayoli darajasidagi gap.

Hikoya boshida “qirq yil sultonlik masnadida o’ltirgan sohibqiron Amir Temur Ko’ragon nabirasini endi tanishmaydi” va yakunida “Movarounnahrning qirq yillik sultoni Mirzo Ulug’bek” degan jumla keladi. Har ikkisi tarixan mutlaqo noto’g’ri. Davlatshoh Samarqandiy “Tazkirat ush-shuaro”da yozadi: “ “Mirzo Ulug’bekning aziz umri ellik yetti yil bo’ldi. Xurosonda otasidan keyin sakkiz oy, otasi podshoh erkanligida Samarqandda qirq yil hukmronlik qilgan”. ”. To’g’risi shuki, Mirzo Ulug’bek 38 yil davomida Movarounnahrning hokimi vazifasida bo’lgan, faqat otasi Shohruh mirzo 1447 yilda vafot etgandan so’ng 1449 yili yuz bergan o’limigacha, ya’ni bor-yo’g’i 2 yil sultonlik qildi.

Mening e’tirozlarimni o’qib, “Shohruh mirzo o’limi borasida bor-yo’g’i 5 oyda xato qilgan ekan, bir mirshab tanimagan bo’lsa, tanimabdi-da, 40 yil sultonlik qildi degan gapni bir Muhammad Ali aytibdimi, hamma aytyapti-ku”, shungayam ota go’ri, qozixonami? — degan savol tug’ilishi tabiiy. Maqolani oxirigacha o’qisangiz, arzimasday tuyulgan xatolar aslida Amir Temur tarixini jiddiy buzishga olib kelayotganiga, “Ulug’ saltanat” va boshqa mualliflarning tarixiy asarlarida noto’g’ri tushunchalaru tasavvurlar mavjudligiga, mualliflarning o’tmishda mavjud vaziyatdan batamom bexabar, tarixiy atamalarni yaxshi bilmasligiga amin bo’lasiz.

Keling, endi kichik bir xatoliklarday ko’ringan kamchiliklardan jiddiy gaplarga o’taylik.
Hikoyaning bosh qismida shunday parcha bor:

———————

“To’rda, taxtda shirkayf yastangan Mirzo Abdulatif padari buzrukvorining poygakda qolib ketgani bilan ishi yo’q, taqdir siylovidan mamnunu masrur edi. Boshiga yoqut ko’zli toj qo’ndirgan yigitchaga termilib, nahotki shu mening zuryodim bo’lsa, deya o’ksindi Mirzo Ulug’bek.”

———————

Bu parchada ikki jiddiy xato bor. Bu ikki xato faqat hikoyada emas, “Ulug’ saltanat” da ham uchraydi. Qolaversa, biron bir tarixchi olim shu paytgacha bu xatoga diqqatni qaratmaganidan ajablanaman. Bu ikki xato nimadan iborat? Tarixiy solnomalardan ma’lumki, Amir Temur ham, uning avlodi ham hech qachon taxtda o’tirmagan. Taxtda Chig’atoy ulusi inqirozi davrida Chingizxon naslidan bo’lmagan hokimiyatga da’vogar amirlar tomonidan o’ylab topilgan an’anaga muvofiq hamisha mo’g’ul xoni avlodidan bo’lmish va keyinchalik tarix ilmida “soxta xon” yoki “qo’g’irchoq xon” degan nom olgan chingizzodalar o’tirgan. Amir Temur o’z hukmronligining oxirgi yillariga qadar taxtda Chig’atoy naslidan bo’lmish shahzodalarni o’tqizib kelgan.

Sohibqiron va avlodi tarixida bu voqea birinchi marta 1370 yilning bahorida — Amir Temur bilan amir Husayn o’rtasidagi kechgan kurash eng avjiga chiqqanda sodir bo’ldi. Natanziyning “Muntaxab ut-vorixi Muiniy” asarida yozilishicha, Amir Husayn raqibidan yengilishiga iqror bo’lgach, o’zi Chig’atoy ulusi taxtiga o’tqizgan “ o’z podshohi” — Odil sultonni avf tilash maqsadida Temurbek huzuriga yuboradi. Temurbek amir Husaynni avf etadi va Movarounnahr hokimiyatini to’liq qo’lga olish uchun qulay vaziyat yuzaga kelganini anglab, Odilxon o’rniga taxtga – xonlik masnadiga Suyurg’atmish o’g’lonni o’tqizadi. Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnomayi Soniy”da bu haqda shunday yozgan edi: “Hazrat Sohibqiron Suyurg’atmish o’g’lonni xon deb e’lon qildi, so’ngra lashkarni tuzab..(amir Husaynga qarshi) Balx shahri tomon yuzlandi”. Yangi xon 1342—1346 yillarda Chig’atoy ulusi xoni bo’lgan Qozonxonning o’g’li edi. Suyurg’atmishxon 1370—1388 yillar davomida, uning o’limidan keyin Sulton Mahmudxon 1388—1398 yillar mobaynida, undan keyin to Amir Temur o’limiga qadar Sutuqxon xonlik taxtida o’tirishgan.

Amir Temur va avlodi esa taxtda emas, ammo taxtdan past bo’lmagan, hatto undan balandroq supada o’tirishgan. Eng mashhur supa “Ko’ktosh” nomi bilan tarixda qolgan (Yaqin kunlarda shu haqda maqola o’qiysiz). Birgina misol: Rui Gonsales de Klavixoning “ “Samarqandga – Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403–1406)” kitobida o’qiymiz: “ U (Temur) shohsupa ustida o’tirardi…Podshoh lo’labolishga yonboshlagan holda shoyi ko’rpacha ustida o’ltirardi”.

Tarixiy solnomalarda Amir Temur va temuriylar o’tirgan joy “to’shak” tarzida ham tilga olinadi.

Demak, tarixiy kitoblarda “taxt” atamasi bilan bog’liq “taxtga o’tirdi”, “taxt egasi bo’ldi”, «toj kiydi» so’zlarini temuriylarga nisbatan ramziy ma’noda yoki «Hokimiyatga erishish» tushunchasi bilan bog’liq tarzda qabul qilsak to’g’riroq bo’ladi. Xususan,»Boburnoma»dagi mana bu so’zlarni ham ramziy ravishda qabul qilishimiz kerak:»Ko’ksaroy «ajab xosiyatlik imoratdur. Temurbek avlodidan har kim bosh ko’tarib taxtga o’tursa ham, munda o’lturur. Har kim taxt doiyasi bilan bila bosh qo’ysa ham munda qo’yar, hattokim, kinoyati bo’lub edikim, falon podshohzodani Ko’ksaroyg’a chiqardilar, ya’ni o’lturdilar».

«Boburnoma»da shunday yozilgan degan gap hammavaqt ham asos bo’lolmaydi. Masalan, Bobur mirzo o’z kitobining avvalida shunday yozadi: «Tengri taoloning inoyati bilan va hazrati on Sarvari koinotning shafoati bilan va chahoryori bosafolarning himmati bilan seshanba kuni ramazon oyining beshida tarix sekkiz yuz to’qson to’qquzda Farg’ona viloyatida o’n ikki yoshta PODSHOH bo’ldum».

Tarixdan ma’lumki, yosh Bobur PODSHOH emas, viloyatga HOKIM bo’lgan edi. Yana «Boburnoma»dan bilamizki, Bobur mirzo faqat Kobul  mulki taxtini egallaganda, o’zini «PODSHOH» deb atashlariga izn bergan edi. DEMAK, BOBUR MIRZONING «O’N IKKI YOSHTA PODSHOH BO’LDUM» DEGAN GAPINIYAM RAMZIY MA’NODA YOKI BARCHA BOBOLARIMIZGA XOS MUBOLAG’A SIFATIDA  QABUL QILISHIMIZ LOZIM

Bu xususda Boburning qizi Gulbadanbegim «Humoyunnoma»da shunday yozadi: » Firdavs makonning katta o’g’illari hazrat Humoyun podshoh to’rtinchi — zulqa’da kechasi, seshanba kuni (zulqa’da oyining to’rtinchi kuni, seshanba kechasi deb yozilsa to’g’ri bo’lardi. XDK izohi) to’qqiz yuz o’n uchinchi yili Kobil arkida, oftob Xut (aslida Hut.XDK izohi) burchagida (burjida. XDK izohi) turganda tug’ildilar. O’sha yili Hazrat Firdavs makon (Bobur) amirlari va boshqalarga: «Eidi meni Bobir podshoh deb atanglar», deb buyurdilar. Humoyun podshoh tug’ilmaslaridan burun Mirzo Bobir deb atash rasm edi. Chunki butun podshohzodalarni «Mirzo» deb atab, o’zlarini esa ‘(Humoyun podshoh) tug’ilgan yillaridan «Bobur podshoh» deb atashga buyurdilar…»

Ikkkinchi jiddiy xato yuqoridagi («Altoyir yulduzi» hikoyasidan keltirilgan) parchadagi “yoqut ko’zli toj” jumlasidir. Cho’zmasdan, gapning lo’ndasini aytsam, taxtga o’tirmagandan keyin toj ham kiyilmagan-da. Shu sababdan “Ulug’ saltanat”dagi toj bilan bog’liq gaplar, masalan, romandagi “Amir Temur tojni faqat bayram ayyomlarida, elchilar kelganda bo’ladigan qabul marosimlarida kiyardi” deb keltirilgan jumlalar mutlaqo asossizdir. Mana Amir Temurni o’z ko’zi bilan ko’rgan elchi Klavixoning tasviri: “Podshohning egnida gulsiz silliq shoyi libos, boshiga tepa qismi yoqut va inju-yu qimmatbaho toshlar bilan bezangan uzun oq qalpoq kiygan edi” . Bu uzun oq qalpoq turkiy bo’rkdir. Sohibqironning bo’rk kiygan tasvirini AQShdagi Smitson instituti galereyasida saqlanayotgan, taxminan 1436 yili, demak temuriylar davrida chizilgan va Amir Temur Balxda Movarounnahr hukmdori deb e’lon qilingan  marosim aks etgan miniatyurada ko’rish mumkin. Bo’rk kiyish temuriylarga xos bo’lganini Mirzo Boburning otasi Umarshayx mirzo aksar bo’rk kiyishi haqidagi ma’lumoti ham tasdiqlaydi. Faqat Bobur «mo’g’uliy bo’rk» deb adashadi, bo’rk kiyish turkiylarga qadimdan odat bo’lgan. Bo’rk kiyish temuriyglara xos bo’lganini Mirzo Boburning otasi Umarshayx mirzo aksar bo’rk kiyishi haqidagi ma’lumoti ham tasdiqlaydi. Faqat Bobur «mo’g’uliy bo’rk» deb adashadi, bo’rk kiyish turkiylarga qadimdan odat bo’lgan. Turkiy til qomusi sohibi Mahmud Koshg’ariy e’tirof etganidek:

Totsiz turk bo’lmas,
Boshsiz bo’rk bo’lmas.

Birgina “taxt” bilan bog’liq yolg’on tushuncha hikoyaning bir-ikki jumlasida aks etgan bo’lsa, “Ulug’ saltanat”ning, aniqroq aytsak,  birinchi kitobning 11 bobida 17 betda aks etadi. Kitobning 119 betidan 137 betigacha Amir Temurning taxtga chiqish marosimi haqidagi bo’lmag’ur gap tasvirlanadi. Bu bo’lmag’ur gaplarni birin-ketin keltiraman:

Mana o’sha bobdan parchalar:

———————

O’ng tomonda Jome masjidi oldida eni yigirma qadam, bo’yi o’ttiz qadam keladigan hashamatli so’ri qilingan, unga to’qqiz zinadan chiqilardi. Rang-barang gilamlar to’shalgan so’rining o’rtasida baland oltin taxt savlat to’kib turardi. Bu Turkiston taxti edi, u o’z sohibini kutardi. Taxt orqasida tepada to’q havorang bayroq havoda hilpirar, unda bir-biriga yondosh tasvirlangan uchta kulrang halqa yaraqlab ko’rinardi. Taxtning poyida kattagina o’rog’liq oq kigiz ko’zga tashlanardi…(132 bet)

Nihoyat, Temurbekning bezaklardan yaraqlagan oloyi oq oti ko’rindi. Sozandalar tantanali «Shodiyona» kuyini boshlab yubordilar. Maydon yoqimli bir junbushga keldi. Amir Muayyad arlot bilan Muhammad Churog’a dodhoh sohibqiron oti yuganining ikki
tomonidan tutdilar va ohista oltin taxt sari yetakladilar. Orqadan yetib kelgan arkoni davlat sohibqiron izidan taxt sari piyoda ravona bo’ldilar. Jahongir Mirzoni hisobga olmasa, maydonda yolg’iz Temurbekgina ot ustida edi. Bu payt birov-birovga gapirmas, gapirsa ham eshitmas, chunki karnay ovozlari, musiqa salolaridan quloqdar qomatga kelguday edi.

Temurbek mingan saltanat bedovi oltin taxt oldida to’xtadi. Izma-iz kelayotgan davlat a’yonlari orasida barlos, dug’lat, arlot, jaloyir, sulduz, nayman, qipchoq, nekuz, qavchin singari barcha qavmlarning sardorlari, no’yonlar, amirlar bor edi. (134 bet)

Sohibqiron Abulmansur Amir Temur Ko’ragon hazrati oliylari oq kigizga solinsun! — amirlarga buyurdi piri murshid Mir Sayyid Baraka…
Atrofdan:
— Oq kigizga solinsun!
— Oq kigizga! Oq kigizga!..
— Oq kigizga solinsun!.. — degan da’vatlar yang- radi.
No’yonlaru amirlar endi turk sultonlarini taxtga o’tqazish, sharaflash udumini ado etishga kirishdilar. Amir Joku barlos bilan Amir Dovud dug’lat taxt poyida o’rog’liq yotgan oq kigizni olib keldilar va saltanat bedovining yoniga to’shadilar. Karnaylar tag’in ishga tushdi, musiqa sadolari avjga chiqdi. Temurbek otdan to’g’ri guldor shokilali chiroyli oq kigizga qadam qo’ydi… Kigizning o’ng tomonini barlos amirlari tutdilar, chap yog’ini dug’lat, arlot bahodirlari, qolgan tomonlarini neko’z, jaloyir, sulduz, nayman, qipchoq, qavchin sardorlari ushladilar. Piri murshid Mir Sayyid Baraka, aka-uka Termiziylar, Muhammad Churog’a dodhoh, Umarshayx Mirzo, Jahongir Mirzoning vakili Axiy Jabborlar ham mo»tabar xonlik kigizining biron yeriga qo’l tekkizib qolish umidida shoshildilar. Barcha «Bismillohir rahmonir rahim!» dedi-da, kigizni yerdan dast ko’tardilar. Xaloyiq unda o’ltirgan Amir Temurga boqib suron soldi, bunga zo’riqqan karnaylarning g’at-g’ati yana ham madad berdi…
— Muborak bo’lsun!
— Qutlug’ bo’lsun!
— Buyursun! Buyursun!
— Suron! Suron!.. — sadolari taraldi maydon uzra.
No’yonlaru amirlar shunday so’zlarni takrorlagancha, shovqunu xitob sadolari ostida Turkiston sultoni Amir Temurni oq kigizda ko’tarib maydon aylanib chikdilar. So’ng uni to’g’ri hashamatli so’riga tushirdilar. Amir Temur cho’g’dek yonib turgan gilamlar ustidan o’z odatiga ko’ra oqsoqoligini bildirmaslik uchun shoshilmay oltin taxt tomon yurdi…
— Bismillohir rahmonir rahim! — dedi sohibqiron va salobat bilan oltin taxtga borib o’ltirdi… Karnaylar to’qqiz marta gurkirab sado berdi. Arkoni davlat, no’yonlar, amirlaru bahodirlar, mingboshi-yu o’nboshilar, barcha qavmlarning sardorlari Chig’atoy ulusi sultoni Amir Temur hazrati oliylariga to’qqiz marta tiz bukib ta’zim qildilar.

————————

Keltirilgan parchalar to’lig’icha yolg’on va tarixga zid gap! Haqiqatga ko’ra, taxtga o’tqizilgan ham, oq kigizda uch bora ko’tarilgan ham Amir Temur emas, yuqorida aytganimdek, Suyurg’atmish o’g’londir. Bu bir. Ikkinchidan, o’sha qurultoyda Amir Temur Movarounnahr sultoni emas, amiri deb e’lon qilingan. Uchinchidan, xonni oq kigizda ko’tarish marosimi tasvirida ham chalkashlik bor.

Nima emish, oltin taxt emish?! Yana nima emish, taxt orqasida tepada to’q havorang bayroq havoda hilpirmish, unda bir-biriga yondosh tasvirlangan uchta kulrang halqa yaraqlab ko’rinarmish. Cho’pchakbozlik qilmang, hali oldinda Turkistonni birlashtirish uchun qancha jangu jadal turibdi, hali Sharqu G’arbga buyuk harbiy safarlar turibdi, bayroq ham, xususan, uch halqa ham keyin bo’lajak shonli zafarlar oqibatidagina paydo bo’lganini anglash uchun katta aql emas, ozgina farosat kerak, deydigan odam yo’q.

Bunaqa cho’pchakbozlikni o’z nomi bilan atasak, bu tarixni soxtalashtirish deyiladi. O’quvchini chalkashtirish, uni yolg’on gapga ishontirish deyiladi.

Bunday xatoliklar pentalogiyaning hamma qismlarida mavjud. Tarixiy haqiqatga to’g’ri kelmaydigan mansabu amallarning nomlanishi, masalan, Oltin O’rdadan kelib Xorazmni egallagan Husayn So’fini “xorazmshoh” deyish, Amir Temur davridan keyin paydo bo’lgan, XVII-XIX asrlarga xos atamalarni (masalan, “dodxoh” atamasini) qo’llash, Dizak (bugungi Jizzax) ni “Dizaq” deb atash, bir qaraganda arzimas xatolarning haddan tashqari ko’pligi, ajablantiradi. Ularning hammasini keltirish uchun vaqtim esiz ketadi, deb o’yladim.

Agar xotirangizda bo’lsa, “Men ushbu hikoya haqida fikrimni bildiraman deb va’da bergan maqolamda yana mana gaplarni ham yozgan edim: “Hozircha «Ulug’ saltanat»ni bir chetga surib turaylik. Bu turkum alohida gapga «sazovor»ligini aytib, u to’g’rida kattagina risola yozsa bo’lishini ta’kidlab, lekin vaqtni esiz qilmasdan adibning temuriylar tarixidan olib yozilgan birgina hikoyasini tahlil etaylik. Bu bilan Muhammad Alining tarix haqidagi tushunchasi nechog’li ekanini bilib olaylik. Zero, Hazrat Attor yozganidek «Bir g’uncha ifori bog’u bo’stondan dalil».

Bor-yo’g’i 6-7 betlik hikoya «ifori»dan bildikki, qolgan «katta bog’lar»dayam ahvol mukammal emas, hikoya tahlilidan keyin bunga ishonish juda qiyin. Ular haqidagi gaplargayam navbat kelar, deb umid qilaman.

P.S. Bu maqolada tariximiz haqida so’nggi yillarda yozilgan va yozilayotgan asarlarda  namoyon bo’layotgan xatoliklaru chalkashliklar, bo’lar-bo’lmas iddaolaru shoshqaloqliklar tufayli yuzaga chiqayotgan kulguli holatlar haqida to’liq yozishning imkoniyati bo’lmadi. Birgina Sohibqiron haqidagi soxta va yolg’on gaplar haqida juda katta risola yozsa bo’ladi. Men bu yerda G’arbni emas,o’zimizni nazarda tutyapman. Xudo xohlasa, bu ko’ngilda qolgan gaplarniyam aytadigan kunlar kelar…

077

(Tashriflar: umumiy 818, bugungi 1)

Izoh qoldiring