Xurshid Davron. Ikki rivoyat

rivoyat

Инглиз адиби Честертон битганидек, афсона ҳар қандай далилдан ҳам тарихийроқдир. Далил ёлғиз бир одам ҳақида сўз юритса, ёки у одамлар қатнашган воқеа ҳақида маълумот берса, афсона юзлаб ва миллионлаб одамлар тақдири ҳақида, воқеани юзага чиқарган одамлар ҳақида ҳикоя қилади. Далил баъзан замон алмашиши билан ўз моҳиятини, ўз рангини ўзгартириши мумкин, аммо афсона абадий ўзгармас ҳақиқатдир.

Тарих фақат халқ хотираси рамзи бўлмиш асотирлар (афсона ва ривоятлар) ёрдамидагина мозий моҳиятини, демак унинг юрагини кашф эта олади. Хотирасиз инсон юраги ҳам қуруқ ҳужжатлар йиғиндисидан фарқ қилмайди. Тарих вақт ҳақида эмас, вақт мобайнида яшаган инсон ҳақида ҳикоя қилмоғи зарур. Демак, у вақт ҳужжатларига эмас, инсон хотирасига суянгандагина ҳақиқатни очади. Инсон хотираси афсоналарга ҳамнафас бўлгандагина тирикдир. Фақат шундагина тарихий далил тирилади. Афсона билан ҳужжат (далил)нинг ўзаро боғланиши аслида инсон билан вақт боғланишидир. Тарих, деб ёзади Николай Бердяев, том маънодаги афсонадир… (Хуршид Давроннинг «Амир Темур ўғлининг ўлими ҳақида ривоят» қиссасидан — Қиссани тўлиқ мана бу саҳифада ўқинг)

06
Хуршид Даврон
ИККИ РИВОЯТ
03

ШИРОҚ ҲАҚИДА РИВОЯТ

Жуда узоқ юрдик, — деди Раносбат
Нақ олти кун бетин юргандан кейин.
Ахир, қайга келдик, ўзинг бер нисбат,
Бу саҳро жумбоқдир, ечмоғим қийин.

Айтгин, қай тараф — шарқ, қай тараф — шимол,
Қайда қолди гувлаб югурган Жайхун?
Бу йўлда кўрганим фақат қум, шамол,
Жавоб бер, сув қайда? Қачон тугар кун?

Кўрсат, қани саклар?
Қайда ул диёр —
Биз ёққан гулханда ёнадиган ер?
Жангчилар кўзига боққин — олов бор!
Унинг ёнмоғига тезроқ имкон бер!

Етар, бас, қуёшнинг ортидан елмоқ,
Юракда ташналик, кўнгилда армон.
Сув қайда? Қаерда жўш урар булоқ?
Тўхта, сўроғимга жавоб бер, чўпон!

Раносбат кўзига тикилди Широқ
Душманга сўзлари қиличдай ботар:
— Қай тараф юрмагин – ҳалокат кутар,
Қай тараф юрмагин — сени ер ютар.

Бу ерда, юртингда куч берган қуёш
Сени ўлдиради, қулайсан чанқоқ.
Сен учун сув йўқдир, мен учун ҳар тош,
Ҳар қум жилвасида жўшади булоқ.

Менинг кўзларимга боққин — уммон бор,
Сен унинг қаърида бўлажаксан ғарқ.
Мана, мен — сакларман. Мана, мен — диёр,
Бу ерда мен — шимол, мен — жануб, мен — шарқ.

1983

 

БАХШИ ЎҒИЛЛАРИ ҲАҚИДА РИВОЯТ

Усмон Азимга

Очил бахшининг икки ўғли бор эди, ҳар ўғилким мушти гурзи эди, кўзи сиртлон кўзи эди.Отга минса ер гурсиллаб, қизларнинг юраги чирсиллаб турарди.
Алқисса, муҳлат етиб, муддат кетиб, Очил бахши оламдан ўтди, боболар олдига кетди.
Қирқ кун икки ўғил белини тугиб, остонада бош эгиб турди, отасининг жўрасини кўрса оҳ урди.
Қирқ биринчи кун кенжа ўғил: “Отам ажабтовур одам эди. Энди акам отам ўрнида қолди.Мунинг билан сирлашиб кўрайин, мунинг кўнглини билиб қўяйин”, деб бир сўз айтди:

Оға, отам кетиб, ноласи қолди,
Шод кетди, ортида боласи қолди.
Яйловлар қўйнида подаси қолди,
Оға, оғалик қил, сийлаганинг ол.

Отамдан қолган асл йилқилар бордир,
Чувури йўқ, бари мисли Чибордир,
Кўчса, суронига бу олам тордир,
Оға, оғалик қил, сийлаганинг ол.

Отамдан боғ қолди — гуркираб турар,
Қанча май, ёғ қолди — хушбуй ис тарар,
Яна яроғ қолди- жангларда ярар,
Оға, оғалик қил, сийлаганинг ол.

Тўнғич ўғилга бу сўзлар мойдек ёқиб, ўтовдан чиқиб, шундай сўйлади:

Мени билсанг дилга яқин бўтам деб,
Бирлашсак, иккимиз битта тутам деб,
Отамнинг ўрнида энди отам деб,
Яйлову подани оламан, иним.

Чувури йўқ, бари асл тулпордир,
Кишнаб елса — юрак жуда хумордир,
Ўйлаган мақсадим, ниятим бордир,
Шуйтиб йилқиларни оламан, иним.

Отамдан боғ ёдгор — мевасин терай,
Май қолди, ёғ қолди — элга тўй берай,
Яна яроғ қолди – ўзингга берай,
Боғни, ёғни, майни оламан, иним.

Дўмбираси сенга — қушдек сайратгин,
Достонлари сенга -тилинг қайратгин,
Қўшиқлари сенга — дилни яйратгин,
Инсоф билан айтдим сўзимни,иним.

Алқисса, тўнғич ўғил шу сўзни айтди. Оғасининг аҳволини қараб, кенжа ўғилнинг бир сўз
деди:

Эй, оғам-а, билмаганим билдирдинг,
Дўст йиғлади, душманларни кулдирдинг,
Юрагимни тиғсиз нега тилдирдинг?
Сенинг қилган ишинг ишдек бўлмади.

Йилқиларни олдинг — Чиборлар бор деб,
Кишнаса, ёзилар дилдан хумор деб,
Боғни олдинг, оға, бўлсин ёдгор деб,
Бу қилган ишингдан кўнгил тўлмади.

Дўмбирани бердинг — қушдек сайрат деб,
Достонларни бердинг — тилинг қайрат деб,
Қўшиқларни бердинг — дилинг яйрат деб,
Сенинг қилган ишинг ишдек бўлмади.

Кенжа ўғил яна бир оҳ тортиб, сўзини давом этиб тургани:

Оға-я, сен қандоқ отга минасан,
Қандоқ ўроқ чархлаб, беда ўрасан,
Қандоқ қилиб юрт деб жангга кирасан,
Отам қўшиқларин мен олиб кетсам.

Отамдек эркалаб мени бўтам деб,
Бирлашсак, иккимиз битта тутам деб,
Қандай ёв қувасан ахир Ватан деб,
Отам қўшиқларин мен олиб кетсам.

Болангнинг бошида нима куйлайсан,
Бировни дўст тутсанг, нима сўйлайсан,
Ғамда ёлғиз қолсанг, нима ўйлайсан,
Отам қўшиқларин мен олиб кетсам.

Ким сени юпатгай дарддан бўзласанг,
Ким сени овутар, йиғлаб сўзласанг,
Оға, топмагайсан нима изласанг —
Отам қўшиқларин мен олиб кетсам.

Ана энди тўнғич ўғил оҳ уриб, кўзини ёшлади, пешонасига муштлади…
Кенжа ўғил дўмбирасини сайратиб, йигитлар дилини қайратиб элининг хизматини қилди, эли унинг иззатини билди. Ҳозир ҳам кенжа ўғил достонларини тинглаб, қўшиқларини англаб улғайган бахши болалар элини ўйлаб, қўшиғини куйлаб юрибди. Шулардан бирига ушбу ривоятни бағишлаганим сўзимнинг исботи бўлсин, эшитганлар муродига етсин.

1983

003

Ingliz adibi Chesterton bitganidek, afsona har qanday dalildan ham tarixiyroqdir. Dalil yolg’iz bir odam haqida so’z yuritsa, yoki u odamlar qatnashgan voqea haqida ma’lumot bersa, afsona yuzlab va millionlab odamlar taqdiri haqida, voqeani yuzaga chiqargan odamlar haqida hikoya qiladi. Dalil ba’zan zamon almashishi bilan o’z mohiyatini, o’z rangini o’zgartirishi mumkin, ammo afsona abadiy o’zgarmas haqiqatdir.

Tarix faqat xalq xotirasi ramzi bo’lmish asotirlar (afsona va rivoyatlar) yordamidagina moziy mohiyatini, demak uning yuragini kashf eta oladi. Xotirasiz inson yuragi ham quruq hujjatlar yig’indisidan farq qilmaydi. Tarix vaqt haqida emas, vaqt mobaynida yashagan inson haqida hikoya qilmog’i zarur. Demak, u vaqt hujjatlariga emas, inson xotirasiga suyangandagina haqiqatni ochadi. Inson xotirasi afsonalarga hamnafas bo’lgandagina tirikdir. Faqat shundagina tarixiy dalil tiriladi. Afsona bilan hujjat (dalil)ning o’zaro bog’lanishi aslida inson bilan vaqt bog’lanishidir. Tarix, deb yozadi Nikolay Berdyaev, tom ma’nodagi afsonadir… (Xurshid Davronning «Amir Temur o’g’lining o’limi haqida rivoyat» qissasidan —Qissani to’liq mana bu sahifada o’qing)

001
Xurshid Davron
IKKI RIVOYAT
002

SHIROQ HAQIDA RIVOYAT

Juda uzoq yurdik, — dedi Ranosbat
Naq olti kun betin yurgandan keyin.
Axir, qayga keldik, o’zing ber nisbat,
Bu sahro jumboqdir, yechmog’im qiyin.

Aytgin, qay taraf — sharq, qay taraf — shimol,
Qayda qoldi guvlab yugurgan Jayxun?
Bu yo’lda ko’rganim faqat qum, shamol,
Javob ber, suv qayda? Qachon tugar kun?

Ko’rsat, qani saklar?
Qayda ul diyor —
Biz yoqqan gulxanda yonadigan yer?
Jangchilar ko’ziga boqqin — olov bor!
Uning yonmog’iga tezroq imkon ber!

Yetar, bas, quyoshning ortidan yelmoq,
Yurakda tashnalik, ko’ngilda armon.
Suv qayda? Qaerda jo’sh urar buloq?
To’xta, so’rog’imga javob ber, cho’pon!

Ranosbat ko’ziga tikildi Shiroq
Dushmanga so’zlari qilichday botar:
— Qay taraf yurmagin – halokat kutar,
Qay taraf yurmagin — seni yer yutar.

Bu yerda, yurtingda kuch bergan quyosh
Seni o’ldiradi, qulaysan chanqoq.
Sen uchun suv yo’qdir, men uchun har tosh,
Har qum jilvasida jo’shadi buloq.

Mening ko’zlarimga boqqin — ummon bor,
Sen uning qa’rida bo’lajaksan g’arq.
Mana, men — saklarman. Mana, men — diyor,
Bu yerda men — shimol, men — janub, men — sharq.

1983

BAXSHI O’G’ILLARI HAQIDA RIVOYAT

Usmon Azimga

Ochil baxshining ikki o’g’li bor edi, har o’g’ilkim mushti gurzi edi, ko’zi sirtlon ko’zi edi.Otga minsa yer gursillab, qizlarning yuragi chirsillab turardi. Alqissa, muhlat yetib, muddat ketib, Ochil baxshi olamdan o’tdi, bobolar oldiga ketdi. Qirq kun ikki o’g’il belini tugib, ostonada bosh egib turdi, otasining jo’rasini ko’rsa oh urdi. Qirq birinchi kun kenja o’g’il: “Otam ajabtovur odam edi. Endi akam otam o’rnida qoldi.Muning bilan sirlashib ko’rayin, muning ko’nglini bilib qo’yayin”, deb bir so’z aytdi:

Og’a, otam ketib, nolasi qoldi,
Shod ketdi, ortida bolasi qoldi.
Yaylovlar qo’ynida podasi qoldi,
Og’a, og’alik qil, siylaganing ol.

Otamdan qolgan asl yilqilar bordir,
Chuvuri yo’q, bari misli Chibordir,
Ko’chsa, suroniga bu olam tordir,
Og’a, og’alik qil, siylaganing ol.

Otamdan bog’ qoldi — gurkirab turar,
Qancha may, yog’ qoldi — xushbuy is tarar,
Yana yarog’ qoldi- janglarda yarar,
Og’a, og’alik qil, siylaganing ol.

To’ng’ich o’g’ilga bu so’zlar moydek yoqib, o’tovdan chiqib, shunday so’yladi:

Meni bilsang dilga yaqin bo’tam deb,
Birlashsak, ikkimiz bitta tutam deb,
Otamning o’rnida endi otam deb,
Yaylovu podani olaman, inim.

Chuvuri yo’q, bari asl tulpordir,
Kishnab yelsa — yurak juda xumordir,
O’ylagan maqsadim, niyatim bordir,
Shuytib yilqilarni olaman, inim.

Otamdan bog’ yodgor — mevasin teray,
May qoldi, yog’ qoldi — elga to’y beray,
Yana yarog’ qoldi – o’zingga beray,
Bog’ni, yog’ni, mayni olaman, inim.

Do’mbirasi senga — qushdek sayratgin,
Dostonlari senga -tiling qayratgin,
Qo’shiqlari senga — dilni yayratgin,
Insof bilan aytdim so’zimni,inim.

Alqissa, to’ng’ich o’g’il shu so’zni aytdi. Og’asining ahvolini qarab, kenja o’g’ilning bir so’z
dedi:

Ey, og’am-a, bilmaganim bildirding,
Do’st yig’ladi, dushmanlarni kuldirding,
Yuragimni tig’siz nega tildirding?
Sening qilgan ishing ishdek bo’lmadi.

Yilqilarni olding — Chiborlar bor deb,
Kishnasa, yozilar dildan xumor deb,
Bog’ni olding, og’a, bo’lsin yodgor deb,
Bu qilgan ishingdan ko’ngil to’lmadi.

Do’mbirani berding — qushdek sayrat deb,
Dostonlarni berding — tiling qayrat deb,
Qo’shiqlarni berding — diling yayrat deb,
Sening qilgan ishing ishdek bo’lmadi.

Kenja o’g’il yana bir oh tortib, so’zini davom etib turgani:

Og’a-ya, sen qandoq otga minasan,
Qandoq o’roq charxlab, beda o’rasan,
Qandoq qilib yurt deb jangga kirasan,
Otam qo’shiqlarin men olib ketsam.

Otamdek erkalab meni bo’tam deb,
Birlashsak, ikkimiz bitta tutam deb,
Qanday yov quvasan axir Vatan deb,
Otam qo’shiqlarin men olib ketsam.

Bolangning boshida nima kuylaysan,
Birovni do’st tutsang, nima so’ylaysan,
G’amda yolg’iz qolsang, nima o’ylaysan,
Otam qo’shiqlarin men olib ketsam.

Kim seni yupatgay darddan bo’zlasang,
Kim seni ovutar, yig’lab so’zlasang,
Og’a, topmagaysan nima izlasang —
Otam qo’shiqlarin men olib ketsam.

Ana endi to’ng’ich o’g’il oh urib, ko’zini yoshladi, peshonasiga mushtladi…
Kenja o’g’il do’mbirasini sayratib, yigitlar dilini qayratib elining xizmatini qildi, eli uning izzatini bildi. Hozir ham kenja o’g’il dostonlarini tinglab, qo’shiqlarini anglab ulg’aygan baxshi bolalar elini o’ylab, qo’shig’ini kuylab yuribdi. Shulardan biriga ushbu rivoyatni bag’ishlaganim so’zimning isboti bo’lsin, eshitganlar murodiga yetsin.

1983

Sahifani musavvir Alisher Aliqulov asari bilan bezadik.

хдк

(Tashriflar: umumiy 157, bugungi 1)

1 izoh

  1. Blog va undagi qiziraqlik malumotlar uchun tashakkur!Fikrimcha, Zar qadrini zargar biladi deganlaridek, dasturchi yoki IT olami vakilillari kallasida nimalar o’ylab yurishini faqat IT chilar his qila olasa kerak.Ko’p maqolalaringizni o’qib chiqdim, manga juda ma’qul keldi. Ingliz-O’zbek tillarida yaxshi online lug’at ishlab turibdi, eslay olmagan so’zlaringizga yordam beradi degan umiddaman.

Izoh qoldiring