Giyom Apolliner. She’rlar.

00726 август — таниқли француз шоири Гийом Аполлинер таваллуд топган кун

     Келиб чиқиши поляк бўлган таниқли француз шоири Гийом Аполлинер (фр. Guillaume Apollinaire; асл исми — Вильгельм Альберт Владимир Александр Аполлинарий Вонж-Костровицкий) 1880 йил 26 августда Рим шаҳрида татуғилиб, 1918 йилнинг 9 ноябрида Парижда вафот этган. Гийом Аполлинер ХХ аср бошларида Оврупо шеъриятининг авангард йўналишида ижод қилган энг ёрқин сиймолардан биридир. Унинг илк шеърларида Франсуа Вийон шеъриятининг таъсири кучли бўлган.

Гийом Аполлинер
ИЖОДИДАН НАМУНАЛАР
04

009 Келиб чиқиши поляк бўлган таниқли француз шоири Гийом Аполлинер (фр. Guillaume Apollinaire; асл исми — Вильгельм Альберт Владимир Александр Аполлинарий Вонж-Костровицкий) 1880 йил 26 августда Рим шаҳрида туғилиб, 1918 йилнинг 9 ноябрида Парижда вафот этган. Гийом Аполлинер ХХ аср бошларида Оврупо шеъриятининг авангард йўналишида ижод қилган энг ёрқин сиймолардан биридир. Унинг илк шеърларида Франсуа Вийон шеъриятининг таъсири кучли бўлган.
«Сюрреализм» сўзини илк бор амалга киритган шоир атрофида тўпланган шоирлар (Андре Бретон, Филипп Супо, Луи Арагон, Жан Кокто) вақт ўтиб ўзларини сюрреалистлар деб атай бошлашган.
«ХХ асрга келиб шоирлар шеър шакли устида кўплаб изланишлар олиб боришади. Бунга ўша давр санъатида содир бўлган ўзига хос ўзгаришларни сабаб қилиб кўрсатиш мумкин. Санъатдаги ифода усули тубдан ўзгариб, илк йўналишлардаёқ (кубизм, фовизм) шаклнинг қиймати ва аҳамияти ортади. Шу даврда ижод қилган модерн шоирлар мавжуд шаклий ифодани ривожлантира бошладилар. Хусусан, франсуз шоири Гийом Аполлинер шеър шаклида кескин бурилиш ясайди. Аполлинер маълум бир шаклни ёдга солувчи кўринишда (Эйфель минораси, автомобиль, фаввора ҳ.к.) шеърлар битади. Унинг шеърлари турлича бўлиб, шоир баъзан белгилар ва суратлардан ҳам фойдаланган:

1903

Аполлинер ўзи яратган фугурали шеърларни каллиграмма деб атайди. Шоир 1918 йили “Каллиграммалар” номли китобини ҳам эълон қилган. Аммо у яратган каллиграммалар назмнинг асл табиатига хос эмасди. Улар шеъриятнинг бошқа санъат турлари билан синтезлашуви маҳсули бўлиб, ўзининг каллиграмалари ҳақида сўз юритган Аполлинер: “Бу санъатнинг имкониятлари жуда катта, биз унда рангтасвир ва мусиқанинг синтезини кўришимиз мумкин бўлади”, — деб ёзади.
ХХ аср бўсағасида санъаткорларнинг оламни ўзгача йўсинда ифодалашга интилиши ғоят кучайган эди. Янгича ифода йўсини, аввало, тасвирий санъатда кузатилади. Агар модернизмга қадар тасвирий санъатда натурани реал акс эттириш устуворлик қилган бўлса, модернизмнинг илк йўналишларидаёқ реаллик бутунлай рад этилади. Шу тариқа фовизм, кубизм, футуризм, абстрактизм каби бир қанча йўналишлар юзага келади. Аполлинер шеъриятига рангтасвирдаги ана шу ўзгаришлар, айниқса, кубизм йўналишининг таъсири катта бўлган. Шоир Пабло Пикассо, Жорж Брак ва яна бир қанча кубист рассомлар билан яқиндан дўст эди. Аполлинернинг айтишича, бу даврда рассом ва шоирлар ўзаро ҳамфикр эдилар. А.Салмон, М.Жакобс, Б.Сандрар, Ж. Кокто каби шоирлар доимий равишда кубизмни қўллаб турганлар, ўзлари ҳам бу йўналишнинг ҳақиқий шайдоларидан бўлишган (Саъдулло Қуроновнинг «Шеъриятда шаклий изланишлар» мақоласидан).

045

КУЗ

Туман оралаб борар, балчиққа ботиб борар
Оёғи қийшиқ деҳқон ҳўкизини етаклаб.
Қишлоқлар харобаси туманларга кўмилган.
Деҳқон ғамгин қўшиқни секингина минғирлар—
Содиқ севги ҳақида ғамгин қўшиқни куйлар,
Куйлар ҳижрон, маъюс қалб ва хиёнат ҳақида…

* * *

Кар мусиқачи мен ёмғир торларини чаламан
Мен муҳаббат қўшиғин эслайман ва ёдлайман
Муздек ёмғир торлари қайғуга алла айтар
Нам тортган замин билан олис осмон бирлашар

* * *

Нечун нечун безовтасан юрагим
Маҳзун қоровул каби
Ҳушёр боқиб турибман қора тун ва ўлимга

Хуршид Даврон таржималари

* * *

Қирғоқда
Сокин чайқалади бўм-бўш қайиқлар.
Энди
На бозор кунлари, на душанбада
На бирорта рассом
Ва на Мопассан
Кўкракдор бефаҳм хонимчаларни
Айлантириб юрар бу қайиқларда…

О, бўм-бўш қайиқлар,
Юрагим орзиқиб кетади менинг
Сокин чайқалсангиз агар
Қирғоқда.

Муҳаммад Солиҳ таржимаси

МИРАБО КЎПРИГИ

Мирабо кўпригининг остидан оқар Сена,
Оқиб борар муҳаббат,
Бир нарса қолар фақат –
Қайғуларнинг ортидан қувончлар келар яна.
Тун бошланар, ғариб, беқадр,
Мен қоламан, кунлар кетадир.
Мавжлар узра сузишиб, гоҳ кафтни қўйиб кафтга,
Шодон суҳбат қурамиз,
Шавқ-ла қулоч урамиз –
Қўлларимиз ўхшайдир сув узра ёнган ўтга.
Тун бошланар ғариб, беқадр,
Мен қоламан, кунлар кетадир.
Сувларда оқиб ўтган ихтиёрсиз япроқдай
Севгимиз оқиб кетар,
Дилларни қайғу тутар…
Тағин умид чорлайдир тундаги тоқ чироқдай.
Тун бошланар ғариб, беқадр,
Мен қоламан, кунлар кетадир.
Сувда ҳар соат, ҳар кун, ҳар ҳафта яна-яна
Оқиб борар муҳаббат…
Бир нарса қолар фақат –
Мирабо кўпригининг остидан оқар Сена.
Тун бошланар ғариб, беқадр,
Мен қоламан, кунлар кетадир.

САНТА ТУРМАСИ
(туркумдан)

* * *

Қўрқинч, бадбўй турма ҳовлиси
Тағин ҳазил-мазахга тўлди:
“Ҳе, жонингни иблис овласин!”
“Гийом, сенга нималар бўлди?..”
“Яша!” демас Лазарга ҳеч ким,
Дерлар: “Тирик тобутга туш, ўл!”
Оҳ, қўшиғим… оҳ, жононларим…
Оҳ, эркин кун, хайр, омон бўл.

* * *

Ҳа, мен олдин эдим бир одам,
Энди отим эслардан чиқди.
Ҳа, йигирма бешинчи хонам,
Рақамим, ҳа, йигирма икки.
Хира туйнук ортида офтоб
Кир латтага ўралгандайин;
Масхаралаб мени у шу тоб,
Шеъримдан чарс боқиши тайин.
Нураган, кир деворлар тунд, жим.
Шифтдан баъзан чанглар сепилар.
Тепамдаги бўлмада маҳкум
Восвосланиб инграр, тепинар.

* * *

Кунлар ўтар жудаям секин,
Ўхшар мозор йўлига кунлар –
Бўм-бўш… ким бор, дейсану лекин
На ўтган бор ва на қайтганлар…
Бир-бирига ўхшайди кунлар.

Тоҳир Қаҳҳор таржималари

05

Giyom Apolliner
IJODIDAN NAMUNALAR
04

009 Kelib chiqishi polyak bo’lgan taniqli frantsuz shoiri Giyom Apolliner (fr. Guillaume Apollinaire; asl ismi — Vil`gel`m Al`bert Vladimir Aleksandr Apollinariy Vonj-Kostrovitskiy) 1880 yil 26 avgustda Rim shahrida tug’ilib, 1918 yilning 9 noyabrida Parijda vafot etgan. Giyom Apolliner XX asr boshlarida Ovrupo she’riyatining avangard yo’nalishida ijod qilgan eng yorqin siymolardan biridir. Uning ilk she’rlarida Fransua Viyon she’riyatining ta’siri kuchli bo’lgan.
«Syurrealizm» so’zini ilk bor amalga kiritgan shoir atrofida to’plangan shoirlar (Andre Breton, Filipp Supo, Lui Aragon, Jan Kokto) vaqt o’tib o’zlarini syurrealistlar deb atay boshlashgan.
«XX asrga kelib shoirlar she’r shakli ustida ko’plab izlanishlar olib borishadi. Bunga o’sha davr san’atida sodir bo’lgan o’ziga xos o’zgarishlarni sabab qilib ko’rsatish mumkin. San’atdagi ifoda usuli tubdan o’zgarib, ilk yo’nalishlardayoq (kubizm, fovizm) shaklning qiymati va ahamiyati ortadi. Shu davrda ijod qilgan modern shoirlar mavjud shakliy ifodani rivojlantira boshladilar. Xususan, fransuz shoiri Giyom Apolliner she’r shaklida keskin burilish yasaydi. Apolliner ma’lum bir shaklni yodga soluvchi ko’rinishda (Eyfel` minorasi, avtomobil`, favvora h.k.) she’rlar bitadi. Uning she’rlari turlicha bo’lib, shoir ba’zan belgilar va suratlardan ham foydalangan:

1903

Apolliner o’zi yaratgan fugurali she’rlarni kalligramma deb ataydi. Shoir 1918 yili “Kalligrammalar” nomli kitobini ham e’lon qilgan. Ammo u yaratgan kalligrammalar nazmning asl tabiatiga xos emasdi. Ular she’riyatning boshqa san’at turlari bilan sintezlashuvi mahsuli bo’lib, o’zining kalligramalari haqida so’z yuritgan Apolliner: “Bu san’atning imkoniyatlari juda katta, biz unda rangtasvir va musiqaning sintezini ko’rishimiz mumkin bo’ladi”, — deb yozadi.
XX asr bo’sag’asida san’atkorlarning olamni o’zgacha yo’sinda ifodalashga intilishi g’oyat kuchaygan edi. Yangicha ifoda yo’sini, avvalo, tasviriy san’atda kuzatiladi. Agar modernizmga qadar tasviriy san’atda naturani real aks ettirish ustuvorlik qilgan bo’lsa, modernizmning ilk yo’nalishlaridayoq reallik butunlay rad etiladi. Shu tariqa fovizm, kubizm, futurizm, abstraktizm kabi bir qancha yo’nalishlar yuzaga keladi. Apolliner she’riyatiga rangtasvirdagi ana shu o’zgarishlar, ayniqsa, kubizm yo’nalishining ta’siri katta bo’lgan. Shoir Pablo Pikasso, Jorj Brak va yana bir qancha kubist rassomlar bilan yaqindan do’st edi. Apollinerning aytishicha, bu davrda rassom va shoirlar o’zaro hamfikr edilar. A.Salmon, M.Jakobs, B.Sandrar, J. Kokto kabi shoirlar doimiy ravishda kubizmni qo’llab turganlar, o’zlari ham bu yo’nalishning haqiqiy shaydolaridan bo’lishgan (Sa’dullo Quronovning «She’riyatda shakliy izlanishlar» maqolasidan).

045

KUZ

Tuman oralab borar, balchiqqa botib borar
Oyog’i qiyshiq dehqon ho’kizini yetaklab.
Qishloqlar xarobasi tumanlarga ko’milgan.
Dehqon g’amgin qo’shiqni sekingina ming’irlar—
Sodiq sevgi haqida g’amgin qo’shiqni kuylar,
Kuylar hijron, ma’yus qalb va xiyonat haqida…

* * *

Kar musiqachi men yomg’ir torlarini chalaman
Men muhabbat qo’shig’in eslayman va yodlayman
Muzdek yomg’ir torlari qayg’uga alla aytar
Nam tortgan zamin bilan olis osmon birlashar

* * *

Nechun nechun bezovtasan yuragim
Mahzun qorovul kabi
Hushyor boqib turibman qora tun va o’limga

Xurshid Davron tarjimasi

* * *

Qirg’oqda
Sokin chayqaladi bo’m-bo’sh qayiqlar.
Endi
Na bozor kunlari, na dushanbada
Na birorta rassom
Va na Mopassan
Ko’krakdor befahm xonimchalarni
Aylantirib yurar bu qayiqlarda…

O, bo’m-bo’sh qayiqlar,
Yuragim orziqib ketadi mening
Sokin chayqalsangiz agar
Qirg’oqda.

Muhammad Solih tarjimasi

MIRABO KO’PRIGI

Mirabo ko’prigining ostidan oqar Sena,
Oqib borar muhabbat,
Bir narsa qolar faqat –
Qayg’ularning ortidan quvonchlar kelar yana.
Tun boshlanar, g’arib, beqadr,
Men qolaman, kunlar ketadir.
Mavjlar uzra suzishib, goh kaftni qo’yib kaftga,
Shodon suhbat quramiz,
Shavq-la quloch uramiz –
Qo’llarimiz o’xshaydir suv uzra yongan o’tga.
Tun boshlanar g’arib, beqadr,
Men qolaman, kunlar ketadir.
Suvlarda oqib o’tgan ixtiyorsiz yaproqday
Sevgimiz oqib ketar,
Dillarni qayg’u tutar…
Tag’in umid chorlaydir tundagi toq chiroqday.
Tun boshlanar g’arib, beqadr,
Men qolaman, kunlar ketadir.
Suvda har soat, har kun, har hafta yana-yana
Oqib borar muhabbat…
Bir narsa qolar faqat –
Mirabo ko’prigining ostidan oqar Sena.
Tun boshlanar g’arib, beqadr,
Men qolaman, kunlar ketadir.

SANTA TURMASI
(turkumdan)

* * *

Qo’rqinch, badbo’y turma hovlisi
Tag’in hazil-mazaxga to’ldi:
“He, joningni iblis ovlasin!”
“Giyom, senga nimalar bo’ldi?..”
“Yasha!” demas Lazarga hech kim,
Derlar: “Tirik tobutga tush, o’l!”
Oh, qo’shig’im… oh, jononlarim…
Oh, erkin kun, xayr, omon bo’l.

* * *

Ha, men oldin edim bir odam,
Endi otim eslardan chiqdi.
Ha, yigirma beshinchi xonam,
Raqamim, ha, yigirma ikki.
Xira tuynuk ortida oftob
Kir lattaga o’ralgandayin;
Masxaralab meni u shu tob,
She’rimdan chars boqishi tayin.
Nuragan, kir devorlar tund, jim.
Shiftdan ba’zan changlar sepilar.
Tepamdagi bo’lmada mahkum
Vosvoslanib ingrar, tepinar.

* * *

Kunlar o’tar judayam sekin,
O’xshar mozor yo’liga kunlar –
Bo’m-bo’sh… kim bor, deysanu lekin
Na o’tgan bor va na qaytganlar…
Bir-biriga o’xshaydi kunlar.

Tohir Qahhor tarjimalari

05

(Tashriflar: umumiy 68, bugungi 1)

Izoh qoldiring