Marina Svetayeva. She’rlar

марина

  Адабиётга ўзига хос овоз билан кириб келган Марина Цветаева ижоди рус шеъриятининг ўлмас хазинасидан муносиб ўрин олган. Унинг шеърларидаги тетизгин ҳаяжон,фақат шоира илҳомига хос безовта оҳанг шеърхон юрагини эҳтирослар ва ҳаяжонларга кўмади. Мен  шоиранинг шеърларига жуда эрта мафтун бўлиб, унинг бир неча шеърини ўзбек тилига таржима қилганим билан фахрланаман.

02
Марина Цветаева

ШЕЪРЛАР
098

08Марина Ивановна Цветаева (1892.26.11, Москва — 1941.31.8, Елабуга, Татаристон) рус шоираси. Москва ун-ти, Лозанна ва Фрейфургдаги мусика мактаби ва католик пансионда, Ялтадаги кизлар гимназиясида ўқиган. Октябр тўнтаришини қабул қилмай, 1922 й.да Прагага, 1925 й.да эса Парижга кўчиб борган. Муҳожирликда муҳтожлик ва ватансизлик азобини бошидан кечирган Цветаева 2-жаҳон уруши бошланиши б-н СССРга қайтиб келган (1939). Аммо кўп ўтмай, руҳий изтироблар орқасида ўз жонига қасд қилган.
Дастлабки шеърий тўпламлари — «Оқшом албоми» (1910) ва «Сеҳрли фонар» (1912). 1916 й.га келиб, Цветаева ижодининг асосий мавзуи — муҳаббат, Россия, шеърият мавзуи узил-кесил шаклланади. Шоиранинг 20-й.лар аввалига оид шеърлари оқ гвардиячиларнинг муҳожирликда нашр этилган журналларида эълон қилинади. Шу даврда унинг «Блокка аталган шеърлар», «Ҳижрон»(1922), «Психея, Романтика», «Ҳунар» (1923) шеърий китоблари ва «Баракалла» (1924) достон-эртаги нашр этилган. Цветаеванинг «Россиядан кейин. 1922— 25» сўнгги тўплами 1928 й. Парижда босилган.
Марина Цветаева шеърияти мусиқийлиги, товушнинг шеър мусиқий қурилмасидаги катта ўрни ва аҳамияти б-н ажралади. Ташки дунё б-н муроса қила олмаган ва шу дунёдаги ҳаётида рўшнолик кўрмаган шоиранинг асарлари, жумладан, «Тоғлар достони», «Интиҳо достони» (1926), «Калламуш овловчи» лирик сатираси (1925), ҳатто антик давр сюжетлари асосида ёзилган «Тезей» (1927) ва «Федра» (1928) трагедиялари узун ҳамда кескин монологлардан таркиб топган. Цветаева насрда ҳам қалам тебратиб, М. Волошин, О. Манделштам, А. Белий ва б. ҳақида фалсафий ўйлар ва хотиралардан иборат ўзига хос адабий портретларни яратган.

011

* * *

Шаробингга аралаштирдим
Куйдирилган соч толаларин,
Токи ичинг куйдирсин ғамим,
Токи жўшсин дил нолаларинг.

Токи ёшлик бўлсин кўзёшлик,
Токи асал айласин касал.
Токи тунда ёшгина ёринг
Тингламасин фиғону зоринг.

Олтин каби сочларим ранги
Айлангандек кулга беомон,
Ёшлигингнинг бокира тонгин
Қорлар боссин, боссин қаҳратон.

Токи кўр бўл — зулматга тўлгин,
Токи ўтдек қуригин, сўлгин,
Токи сўнгги нафасдай ўлгин.

МУҲАББАТ

Тиғми? Ўтми?
Ё оғули тафт?
Ёки алам, мунгли ўртаниш?

Йўқ, у дард,
Шундай бир дардким,
Кўзимга кафт,
Лабга болам исмидек — таниш.

Хуршид Даврон таржималари

02

ВАТАН

Бунча қайсарсан, забон!
Мендан олдин ҳам деҳқон:
— Россия, ватаним, — деб
Куйлашни қилган-ку эп.

Калуга қирларидан
Юртга боқардим ҳар дам.
Энди олис масканим,
Ғариб элим, ватаним.

Олислик — битмас ярам,
Топилмас унга малҳам.
Қайга борсам кўксимда
Йўл босар ўзим билан.

Яқинни йироқ қилган
Олислик кириб тилга:
«Уйга қайт», — дер тинимсиз,
Тўрт ёним, ҳатто юлдуз.

Мен бошимни бекорга
Урармидим деворга?
Сўнгги йўлга кетар дам
Икки қўлсиз қолсам ҳам,

Бошим ётган кундага
Лабларимда ёзаман:
«Қаддингни ростла, бағрим,
Ватаним, менинг фахрим!»

* * *

Мен қоғозман қаламинг учун,
Нима битсанг айлайман қабул.
Бойлигингни асрайман бутун,
Қайтараман кўпайганда ул.

Мен қишлоқман ва қора тупроқ,
Сен бошимда ёмғир, нур — олмос.
Соҳибимсан, яна сен Оллоҳ,
Мен қора ер, оқ қоғоз, холос.

* * *

Охират китобида
Аёл учун ишқ — гуноҳ.
Унинг «Севги санъати»
китоби — бутун тупроқ.

Юрак — ишқнинг шароби,
Яхшидан — яхши шароб.
Аёллар йўргакданоқ
Бировга гуноҳ, азоб.

Қўй осмонни, узоқ у,
Ердаги лаблар яқин.
Аёлмассан, билмайсан,
Бизни қарғама, тангрим.

Қутлибека Раҳимбоева таржималари


007

011Marina Svetaeva
SHE’RLAR
09

Marina Ivanovna Svetaeva (1892.26.11, Moskva — 1941.31.8, Yelabuga, Tatariston) rus shoirasi. Moskva un-ti, Lozanna va Freyfurgdagi musika maktabi va katolik pansionda, Yaltadagi kizlar gimnaziyasida o’qigan. Oktyabr to’ntarishini qabul qilmay, 1922 y.da Pragaga, 1925 y.da esa Parijga ko’chib borgan. Muhojirlikda muhtojlik va vatansizlik azobini boshidan kechirgan Svetaeva 2-jahon urushi boshlanishi b-n SSSRga qaytib kelgan (1939). Ammo ko’p o’tmay, ruhiy iztiroblar orqasida o’z joniga qasd qilgan.
Dastlabki she’riy to’plamlari — «Oqshom albomi» (1910) va «Sehrli fonar» (1912). 1916 y.ga kelib, Svetaeva ijodining asosiy mavzui — muhabbat, Rossiya, she’riyat mavzui uzil-kesil shakllanadi. Shoiraning 20-y.lar avvaliga oid she’rlari oq gvardiyachilarning muhojirlikda nashr etilgan jurnallarida e’lon qilinadi. Shu davrda uning «Blokka atalgan she’rlar», «Hijron»(1922), «Psixeya, Romantika», «Hunar» (1923) she’riy kitoblari va «Barakalla» (1924) doston-ertagi nashr etilgan. Svetaevaning «Rossiyadan keyin. 1922— 25»  so’nggi to’plami 1928 y. Parijda bosilgan.
Marina Svetaeva she’riyati musiqiyligi, tovushning she’r musiqiy qurilmasidagi katta o’rni va ahamiyati b-n ajraladi. Tashki dunyo b-n murosa qila olmagan va shu dunyodagi hayotida ro’shnolik ko’rmagan shoiraning asarlari, jumladan, «Tog’lar dostoni», «Intiho dostoni» (1926), «Kallamush ovlovchi» lirik satirasi (1925), hatto antik davr syujetlari asosida yozilgan «Tezey» (1927) va «Fedra» (1928) tragediyalari uzun hamda keskin monologlardan tarkib topgan. Svetaeva nasrda ham qalam tebratib, M. Voloshin, O. Mandelshtam, A. Beliy va b. haqida falsafiy o’ylar va xotiralardan iborat o’ziga xos adabiy portretlarni yaratgan.

011

               * * *

Sharobingga aralashtirdim
Kuydirilgan soch tolalarin,
Toki iching kuydirsin g’amim,
Toki jo’shsin dil nolalaring.

Toki yoshlik bo’lsin ko’zyoshlik,
Toki asal aylasin kasal.
Toki tunda yoshgina yoring
Tinglamasin fig’onu zoring.

Oltin kabi sochlarim rangi
Aylangandek kulga beomon,
Yoshligingning bokira tongin
Qorlar bossin, bossin qahraton.

Toki ko’r bo’l — zulmatga to’lgin,
Toki o’tdek qurigin, so’lgin,
Toki so’nggi nafasday o’lgin.

MUHABBAT

Tig’mi? O’tmi?
Yo og’uli taft?
Yoki alam, mungli o’rtanish?

Yo’q, u dard,
Shunday bir dardkim,
Ko’zimga kaft,
Labga bolam ismidek — tanish.

Xurshid Davron tarjimalari

04

VATAN

Buncha qaysarsan, zabon!
Mendan oldin ham dehqon:
— Rossiya, vatanim, — deb
Kuylashni qilgan-ku ep.

Kaluga qirlaridan
Yurtga boqardim har dam.
Endi olis maskanim,
G’arib elim, vatanim.

Olislik — bitmas yaram,
Topilmas unga malham.
Qayga borsam ko‘ksimda
Yo‘l bosar o‘zim bilan.

Yaqinni yiroq qilgan
Olislik kirib tilga:
«Uyga qayt», — der tinimsiz,
To‘rt yonim, hatto yulduz.

Men boshimni bekorga
Urarmidim devorga?
So‘nggi yo‘lga ketar dam
Ikki qo‘lsiz qolsam ham,

Boshim yotgan kundaga
Lablarimda yozaman:
«Qaddingni rostla, bag‘rim,
Vatanim, mening faxrim!»

* * *

Men qog‘ozman qalaming uchun,
Nima bitsang aylayman qabul.
Boyligingni asrayman butun,
Qaytaraman ko‘payganda ul.

Men qishloqman va qora tuproq,
Sen boshimda yomg‘ir, nur — olmos.
Sohibimsan, yana sen Olloh,
Men qora yer, oq qog‘oz, xolos.

* * *

Oxirat kitobida
Ayol uchun ishq — gunoh.
Uning «Sevgi san’ati»
kitobi — butun tuproq.

Yurak — ishqning sharobi,
Yaxshidan — yaxshi sharob.
Ayollar yo‘rgakdanoq
Birovga gunoh, azob.

Qo‘y osmonni, uzoq u,
Yerdagi lablar yaqin.
Ayolmassan, bilmaysan,
Bizni qarg‘ama, tangrim.

Qutlibeka Rahimboyeva tarjimalari

011

(Tashriflar: umumiy 203, bugungi 1)

Izoh qoldiring