Alisher Navoiy. Munojot

077
Алишер Навоийнинг «Муножот» асари биздаги дастлабки маълумотларда (Қаранг: Адабий мерос – 3, 1973) шоирнинг ўза тузган «Куллиётн» учун махсус ёзилган сўзбоши, дейилган. «Муножот» мундарижасидан маълум бўладики, у «Куллиёт» сўзбошиси эмас, ҳаёти сўнгида ўз асарларидаги ижтимоий, сиёсий, фалсафий ва дунёвий муддаолар, шахсиятидаги давр талаблари, мафкурасига муносабат ҳақида кўп фикр юритган шоирнинг ботиний ҳаяжонлари, армон-ўкинчлари бирлашиб, Оллоҳ наздида тавбалар қилиш эҳтиёжини яратган. «Муножот» ана шундай илтижолар мажмуъидан иборат. Унда мазмун билан шакл узвий боғлиқ. «Муножот» тили – теран тафаккур тили, ҳис-туйғуларга тўла руҳий ҳолат тили. Моҳиятан эса, бу асар келажак авлодларга қаратилгандек. Инсон ўзлиги, маънавий камолот, иймон устуворлиги, эзгуликлар сари интилишга даъват этувчи асар бўлиб, унда бу йўлда тўсиқ бўлувчи жамъики иллатларга қарши туришни ҳам англатади.

087
АЛИШЕР НАВОИЙ
МУНОЖОТ

007
БИСМИЛЛОҲИР-РАҲМОНИР-РАҲИМ

Зиҳи исминг азим, раҳмонлиғу раҳимлиғинг – вожибут-таъзим. Исм – сенинг исминг ва раҳмонлиқ ва раҳимлиқ – сенинг қисминг, сен – ганж ва офариниш – тилисминг. Исминг жамъи сифоти – асмои ҳусно, раҳмонлиғ ва раҳимлиғингға юз минг ҳамду сано. Раҳим ҳам сен, раҳмон ҳам сен, азим ҳам сен, субҳон ҳам сен. СубҳонОллоҳ, не кибриёву азаматдурким, сендин ўзгага вужуд итлоқи бўҳтон ва туҳматдур. Зотинг – қайюми барҳақ, вужудунг боқийи мутлақ. Сендин ўзга мавжуд кўрунганлар намуди бенамуд, балки нобуду номавжуд, вужуд ва мавжуддин сен мақсуд. Таоло шаънука ва амма эҳсонука ва ло илоҳа ғайрука. Ё вадуд ва Маъбуди вожиб ул-вужуд1.

ҲАМД

Илоҳи, азамат ва жабарут2 сенинг шаънингдадур ва мулку малакут3 – сенинг ҳукму фармонингда, азалиятингға бидоят йўқ ва абадиятингға ҳадду ниҳоят йўқ. Даҳр гулшанида ҳар гиёҳу яфроғ – сенинг ҳамдингға зокир ва сипеҳр анжуманида ҳар ҳарфу авроқ – сенинг неъматингға шокир. Жамолиятинг бўстонида секиз учмоқ – бир райҳони дилнавоз ва жалолиятинг зиндонида етти тамуғ – бир самуми жонгудоз. Ҳашаматинг боргоҳида бир шамма – меҳри мунир ва санъатинг коргоҳида бир лавҳа – сипеҳри асир. Юз бу оламча мавжуд этай десанг, «кун фаякун»4 иборати анга кофий ва минг ончани маъдум этай десанг, «ҳабоан мансуро»5 ишорати анга вофий. Ваҳдоният сифатида шарику вазирдин мубарро ва фардоният сийратида волиду валаддин муарро. Илминг дарёсидин ҳар гавҳар нужум дураридин покроқ, мулкунг саҳросидин ҳар лола қуёш машъалидин оташнокроқ. Бемонандлиғингға «лайсака мислихи шайъун»6 гувоҳи содиқ, бепайвандлиғингға «лам ялид ва лам юлад»7 далили мувофиқ. Ҳар негаким ташбиҳ қилинса ўхшамассен, яхши боқилса ул сандин дурур ва сен ул эмассен. Ҳамдингда такаллум аҳли тили қосир, сипосингда мутакаллимлар ажздин мутаҳаййир. Бу бобда «лонуҳси саноан алайка»8 мазкур бўлур, ҳар неча балоғат лофин урган дам урмаса, маъзур бўлур.

НАЪТ

Улки, «кунту набийян ва Одаму байналмои ваттин»10 мазмуни анбиёга муқаддамдур, «раҳматан лил-оламин ва хотамун набиййин»11 мантуқи била аларга муаххар ва хотамдур, ҳабиби Ҳазрати Илоҳ Муҳаммад расулуллоҳ саллаллоҳи алайҳи васалламдур. Юз йигирма тўрт минг анбиёйи мурсал хилқатидин мурод ул ва барча анга хайл ва ўн секиз минг олам ихтироъидин мақсуд – ул ва офариниш анга туфайл. Нубувват тахтида ҳумоюн фарқи узра тож, анбиёву расул хайлида соҳибмеърож, аввалину охирин халқи анинг шафоатиға муҳтож. Буроқи иноят анинг маркаби улви хироми ва Жибрили ҳидоят анинг пайки барқгоми, лайлат ул-меърож анинг шабистони ва «ли маъОллоҳи вақтун»12 анинг мақоми. «Салавотуллоҳу алайҳи ва ало олиҳит-таййибин ва асҳобиҳит-тоҳирин»13.

МУНОЖОТ

Илоҳи, акрам ул-акрамин14 – сен ва мен – гуноҳкор.
Илоҳи, арҳам ар-роҳимин15 – сен ва мен тийрарўзгор.
Илоҳи, агарчи журму исёндин ўзга ишим йўқ, аммо сендин ўзга ҳам кишим йўқ.
Илоҳи, йўқ эрдим бор эттинг, тифл эрдим, улуғлар жарғасиға қоттинг, аммо нафсу ҳаво елидин зуҳдум ниҳолин ушоттинг ва офиятим хайлин ёзуқ сипоҳи турктозидин тарқаттинг.
Илоҳи, ёмон афъолимдин паришонлиғим чўқтур ва шум нафсимда пушаймонлиқ йўқтур, мундоқ балодин қутулурға уммидим сендин-ўқтур.
Илоҳи, ўзлук ёмонлиғидин ўзлугум била ўта олмайдурмен ва яхшиларнинг этагин ёмонлиғим уётидин тута олмайдурмен.
Илоҳи, йиллар ибодат қилғонни рад қилсанг, ҳеч яхшилик ким дахл қила олмас ва қарилар исён қилғанни қабул қилсанг, ҳикматин ҳеч киши била олмас.
Илоҳи, Одам хилофот тахтининг муставжиби ўзиму бўлди, сенинг тақдиринг бўлмай шайтон мухолифатининг сўзиму бўлди?..
Илоҳи, бергучисен ҳам фисқу фужурни, ҳам зуҳд, ҳам вараъни, аларнинг туҳматин бир неча ожизға боғламоқ не яъни?
Илоҳи, иноятингға уммидворменким, гуноҳим беҳаддур ва раҳматингға сазоворменким, хатову саҳвум беададдур.
Илоҳи, дарди ҳолимни ҳар кимга айтсам, рад қилса, санга таважжуҳ эткаймен ва агар сен рад қилсанг, неткаймен ва кимга кеткаймен?
Илоҳи, сенинг йўлунгда туфроғ етса, тўтиёдур ва кесак йўлуқса, кимёдур, ғайрингдин қизил олтун қора туфроғдек беқадру камбаҳодур.
Илоҳи, ёмонлиғимдин агарчи кўп аламим бор, ғамхорим сен бўлсанг, не ғамим бор.
Илоҳи, дунё майли риштасин кўнглумдин ўз ва нафсоният тийралиғида ҳидоят шамъи била ўзунг сори йўл кўргуз.
Илоҳи, ул узун йўл ва қатиғ водийда иноятинг била йўлда ва анинг қатъида аёғим тойилса, дастгирлигинг била қўлда.
Илоҳи, бу йўл сайрида шайтонни теграмга ёвутма, агар ул адув йўл урса зуҳдумдин не келгай, иноятингни ўксутма.
Илоҳи, тақвие берки, нафси ғаддор анга забун бўлсун, вараъе насиб қилки, шайтони нобакор боши анинг аёғида нигун бўлсун.
Илоҳи, ғафлат уйқусидамен, бедор қил ва жаҳолат мастлигидамен, ҳушёр қил.
Илоҳи, ул бедорлиғни огоҳликка еткур ва бу хушёрлиғни беиштибоҳликка уландур.
Илоҳи, душмандур шайтони хийланамой манга ва нафси худройдур корфармой манга, бу варталарда дастгир бўлмасанг, вой манга.
Илоҳи, агар хислатим эгридур, ниятим туздур, бу жиҳатдин агар қўрқунчум бордур, аммо уммедим бирга юздур.
Илоҳи агар афъолимға боқсам, уёт ўлтурур ва сенинг карамингни соғинсам, уммид танимға жон келтурур.
Илоҳи, сендин ёмонлиғ келмас ва мендин яхшилиғ,сен яхшисен ва мен ёмон. Ҳар кимга ўзига муносибдур қилиғ. Тикан иши санчилмоқ учун, ани куйдурмак муносибдур, баҳор файзи ом учун, анга гул мусоҳибдур.
Илоҳи, туфроғдин эл кўзига тийралик етар ва қуёш ашиъа била олам аҳли кўзин равшан этар.
Илоҳи, чун ҳар не қилилур санга тақдирдур, қилғучиға қилмоқта не тадбирдур.
Илоҳи, тақдир қилғанингни қилурға не ихтиёр, қилмасмен демакка кимнинг ҳадди бор.
Илоҳи, агарчи залолатқа тушубмен, аммо ҳидоятингға талабгормен ва агарчи тамуғ ўтиға тушкали ёвушубмен, аммо раҳматингдин умидвормен.
Илоҳи, умидимни карамингдин маъдум қилма ва раҳматингни халойиққа ом қилғонда мени ҳам маҳрум қилма.
Илоҳи, агар дастгир сен бўлмасанг, асо ҳамону ит ғунжиси ҳамон ва агар пардапўш сен бўлмасанг, ридо ҳамону эшак арғамчиси ҳамон.
Илоҳи, тоатингға ҳавасим бор, аммо нафска забунмен, ибодатингға мултамасим бор, аммо гирифтори ишқу жунунмен.
Илоҳи, лаҳву ҳаво майидин мастмен, ужбу риё жомидин майпарастмен, бу дастовизлар била шайтонға ҳамдастмен.
Илоҳи, париузорларға мени девона қилдинг ва шамъи рухсорларға кўнглумни парвона қилдинг, бу сабаблардин расволиғ била оламға афсона қилдинг.
Илоҳи, неча мусалсал зулф савдосидин бўйнумда занжир бўлғай ва муанбар хол хаёлидин кўнглум асир, санга тақдир бу навъ эрса, манга не тадбир?
Илоҳи, кўнглум кишвари қаро кирпиклар ясоли яғмосидин бузуқтур ва сабрим уйи гулранг узорлар хўйи селидин йиқуқтур.
Илоҳи, ҳар оташин лаъл менинг ўт тушкан жонимдин намудор ва ҳар сероб ғунчада менинг кўп пайкон кўнглум шакли падидор. Бу офатларнинг иложи сенга осондур, менга душвор.
Илоҳи, шўхи чобукларға чевиланда ҳар ён шитоб солурсен ва аларнинг ҳар ён шитобидин менинг ошуфта кўнглумға ҳар дам изтироб солурсен.
Илоҳи, аларға ул шитобдин қарор йўқ ва менга бу изтиробдин ихтиёр йўқ. Аларнинг дилраболиғи ҳам – сендин ва ошуфта кўнглумнинг мубталолиғи ҳам – сендин.
Илоҳи, бирав ҳуснига малоҳат берурсён ва анинг тузин менинг кўнглум жароҳатиға сепурсен.
Илоҳи, бирав мижаси нишин заҳролуд этарсен ва унинг нўгин менинг яралиғ бағримға санчарсен.
Илоҳи, шамъ ҳусни безанмаги ҳам сендин ва парвона жони ўртанмаги ҳам сендин.
Илоҳи, гул узориға дилафрўзлук ҳам сен бердинг ва булбул фиғону зориға жигарсўзлуқ ҳам сен бердинг. Агар қайси шамъи гулрух ишқи ўтинким кўнглумға солдинг, парвона ва булбулдек сабру қароримни олдинг.
Илоҳи, агар ишқ суубатидин базм туздум ва май сели офатидин тақво ва зуҳдум уйин буздум. Ул не май ичмак ва аёғ тутмак эрдиким, аёғ-аёғ қон ютмоқ эрди.
Илоҳи, агар ҳажр шиддатидин туганлар ўртадим, дину ислом мазраъида хирманлар ўртадим.
Илоҳи, ҳар туган саводидин офиятим рухсорин қаро қилдим ва анинг дудидин имоним рўзгорин қаро қилдим.
Илоҳи, агар ҳавасдин бош-аёғ яланг ҳар ён югурдум, бошдин-аёғим ёмон эрканин халойиққа билдурдум.
Илоҳи, агар шавқ жунунидин кўксумга тош урдум, ул тош била нангу номусум шишасин синдурдум.
Илоҳи, гоҳи бу жунундин атфол тошин бошимға ёғдурдум, гоҳи аҳбоб маломати нишин кўнглумга еткурдум.
Илоҳи, қайси исён тийралиғи билаким, офиятим юзи қорормади, қайси бедод суубатиким, мен қаро юзлукка бормади.
Илоҳи, йигитлиғим бу навъ ҳам қатиғ ўтти, ҳам ачиғ, қарилиғда юз қатла ўзумни ўлтурсам не асиғ.
Илоҳи, эмди ҳамким, барчадин кечмак хаёлин қилурмен, ўзлугум била кеча олмон, яқин билурмен.
Илоҳи, андоқки, бу балоларға солдинг, қутқор ва андоқким, бу ибтилоларға киюрдунг, чиқор.
Илоҳи, мен тавба қилдим дегандин не суд, сен тавба бергилки, ҳам Таввобсену ҳам Маъбуд.
Илоҳи, намозеки, эл бўлмағунча қилмағаймен, худнамолиғдур ва ул намоз учун хирқаву ридо худоройлиғдур.
Илоҳи, ул намойишу оройишдин кўнглумни мубарро қилғил ва бу навъ шайтон либосидин пайкаримни муарро этгил.
Илоҳи, тоатқа тавфиқ берсанг, риёдин асра ва ибодатқа йўл кўргузсанг, хатодин асра.
Илоҳи, ул тоатки, ужб келтургай, кўнглумга ёвутма ва ул маъсиятким узрға еткургай, тилимдин йироқ тутма.
Илоҳи, беилож дардға алил қилма ва бемурувват номардга залил қилма.
Илоҳи, беасллар мазаллатидин асра ва бедиёнатлар туҳматидин асра.
Илоҳи, жоҳил суҳбатиға побанд этма ва арозил ҳашматиға ҳожатманд этма.
Илоҳи, носипослар маломатидин йироқ тут ва ҳақшунослар хусусиятидин қироқ тут.
Илоҳи, кўнглумни дарду шавқинг муҳаббати била овут ва кўзумни надомат ашки селоби била равшан тут.
Илоҳи, тилимни неъмати беқиёсингға шокир айла ва кўнглумни ҳамду сипосингга зокир айла.
Илоҳи, қаламимға ҳамдинг рақамиға машғуллук бер ва рақамимға халойиқ кўнглиға мақбуллуқ бер.
Илоҳи, замиримға худписандлиғни ёвутма ва хотиримни эл нафъи айбжўлуғиға тутма.
Илоҳи, хаёлимни ниёзу дард аҳлиға мойил, тут ва ниёзим кўзин дардмандлар аёғи туфроғи била ёрут.
Илоҳи подшоҳи Исломни16 муслимин бошиға тутқил бардавом, яъни бандаларнинг устиға кўланкангни қил мустадом, то шоҳу гадоға дуогўйлиқ қилмиш бўлғаймен, вассалом.

«МУНОЖОТ»НИНГ ИЗОҲ ВА ТАРЖИМАЛАРИ

Алишер Навоийнинг «Муножот» асари биздаги дастлабки маълумотларда (Қаранг: Адабий мерос – 3, 1973) шоирнинг ўза тузган «Куллиётн» учун махсус ёзилган сўзбоши, дейилган.
«Муножот» мундарижасидан маълум бўладики, у «Куллиёт» сўзбошиси эмас, ҳаёти сўнгида ўз асарларидаги ижтимоий, сиёсий, фалсафий ва дунёвий муддаолар, шахсиятидаги давр талаблари, мафкурасига муносабат ҳақида кўп фикр юритган шоирнинг ботиний ҳаяжонлари, армон-ўкинчлари бирлашиб, Оллоҳ наздида тавбалар қилиш эҳтиёжини яратган. «Муножот» ана шундай илтижолар мажмуъидан иборат. Унда мазмун билан шакл узвий боғлиқ. «Муножот» тили – теран тафаккур тили, ҳис-туйғуларга тўла руҳий ҳолат тили. Моҳиятан эса, бу асар келажак авлодларга қаратилгандек. Инсон ўзлиги, маънавий камолот, иймон устуворлиги, эзгуликлар сари интилишга даъват этувчи асар бўлиб, унда бу йўлда тўсиқ бўлувчи жамъики иллатларга қарши туришни ҳам англатади.
1. Тарж. а.: Шонинг олий, эҳсонинг умумий. Ўзингдан ўзга Илоҳ йўкдир, Эй дўст ва қатиъй мавжуд зот.
2. Тарж. а.: улуғлик ва қудрат.
3. Тарж. а.: подшоҳлик ва коинот.
4. Тарж. ар: бўл деса бўлади.
5. Тарж. а.: тўзиган чанг.
6. Тарж. а.: Оллоҳга ўхшаш бирор нарса йўқ.
7. Тарж. а.: у туғмаган ва туғилмаган.
8. Тарж. а.: сенинг мақтовингни айтиб тугата олмаймиз.
9. Наът – пайғамбарни мадҳ этиш, унинг яхши снфатларини мақташ. Шарқ адабиётида «одоби тасниф»га кўра асарлар» Оллоҳнинг «ҳамди» (мақтови, улуғланиши) ва пайғамбар» «наъти» билан бошланган.
10. Тарж. а.: Одам Ато сув билан тупроқ таркибида ётган даврдаёқ мен (Муҳаммад) бор эдим.
11. Тарж. а.: бутун олам ва охирги пайғамбар.
12. Тарж. а.: Менда Оллоҳ билан бирга бўлмоқ учун вақт бор.
13. Тарж. а.: Оллоҳнинг саломлари ва раҳматлари ул зотга, пок оила аъзоларига ва тоза саҳобаларига бўлсин!
14. Тарж. а.: улуғлар улуғи.
15. Тарж. а.: раҳмлилар раҳимлиси.
16. Бу ерда подшоҳ Ҳусайн Бойқаро назарда тутилади. «Муножот» бизда биринчи марта «Ёшлик» журналида (1990, 6-сон. Нашрга тайёрловчи С. Ғаниева), кейин эса, «Боқий сатрлар» сериясида 1991 йилда, алоҳида араб ва жорий ёзувда (С. Ғаниева), рус тилида (С.Ғаниева таржимасида) «Литературная газета»да (Досье – 7. Коран. 1991), шунингдек, инглиз, олман, француз, испан, араб, ҳинд, форс, урду, дари тилларида ҳам чоп этилди («Ўзбекистон» журнали, 1990, 11 – 12-сонлар).

allah

Alisher Navoiyning «Munojot» asari bizdagi dastlabki ma’lumotlarda (Qarang: Adabiy meros – 3, 1973) shoirning o’za tuzgan «Kulliyotn» uchun maxsus yozilgan so’zboshi, deyilgan. «Munojot» mundarijasidan ma’lum bo’ladiki, u «Kulliyot» so’zboshisi emas, hayoti so’ngida o’z asarlaridagi ijtimoiy, siyosiy, falsafiy va dunyoviy muddaolar, shaxsiyatidagi davr talablari, mafkurasiga munosabat haqida ko’p fikr yuritgan shoirning botiniy hayajonlari, armon-o’kinchlari birlashib, Olloh nazdida tavbalar qilish ehtiyojini yaratgan. «Munojot» ana shunday iltijolar majmu’idan iborat. Unda mazmun bilan shakl uzviy bog’liq. «Munojot» tili – teran tafakkur tili, his-tuyg’ularga to’la ruhiy holat tili. Mohiyatan esa, bu asar kelajak avlodlarga qaratilgandek. Inson o’zligi, ma’naviy kamolot, iymon ustuvorligi, ezguliklar sari intilishga da’vat etuvchi asar bo’lib, unda bu yo’lda to’siq bo’luvchi jam’iki illatlarga qarshi turishni ham anglatadi.

087
ALISHER NAVOIY
MUNOJOT

007
BISMILLOHIR-RAHMONIR-RAHIM

Zihi isming azim, rahmonlig’u rahimlig’ing – vojibut-ta’zim. Ism – sening isming va rahmonliq va rahimliq – sening qisming, sen – ganj va ofarinish – tilisming. Isming jam’i sifoti – asmoi husno, rahmonlig’ va rahimlig’ingg’a yuz ming hamdu sano. Rahim ham sen, rahmon ham sen, azim ham sen, subhon ham sen. SubhonOlloh, ne kibriyovu azamatdurkim, sendin o’zgaga vujud itloqi bo’hton va tuhmatdur. Zoting – qayyumi barhaq, vujudung boqiyi mutlaq. Sendin o’zga mavjud ko’runganlar namudi benamud, balki nobudu nomavjud, vujud va mavjuddin sen maqsud. Taolo sha’nuka va amma ehsonuka va lo iloha g’ayruka. YO vadud va Ma’budi vojib ul-vujud1.

HAMD

Ilohi, azamat va jabarut2 sening sha’ningdadur va mulku malakut3 – sening hukmu farmoningda, azaliyatingg’a bidoyat yo’q va abadiyatingg’a haddu nihoyat yo’q. Dahr gulshanida har giyohu yafrog’ – sening hamdingg’a zokir va sipehr anjumanida har harfu avroq – sening ne’matingg’a shokir. Jamoliyating bo’stonida sekiz uchmoq – bir rayhoni dilnavoz va jaloliyating zindonida yetti tamug’ – bir samumi jongudoz. Hashamating borgohida bir shamma – mehri munir va san’ating korgohida bir lavha – sipehri asir. Yuz bu olamcha mavjud etay desang, «kun fayakun»4 iborati anga kofiy va ming onchani ma’dum etay desang, «haboan mansuro»5 ishorati anga vofiy. Vahdoniyat sifatida shariku vazirdin mubarro va fardoniyat siyratida volidu valaddin muarro. Ilming daryosidin har gavhar nujum duraridin pokroq, mulkung sahrosidin har lola quyosh mash’alidin otashnokroq. Bemonandlig’ingg’a «laysaka mislixi shay’un»6 guvohi sodiq, bepayvandlig’ingg’a «lam yalid va lam yulad»7 dalili muvofiq. Har negakim tashbih qilinsa o’xshamassen, yaxshi boqilsa ul sandin durur va sen ul emassen. Hamdingda takallum ahli tili qosir, siposingda mutakallimlar ajzdin mutahayyir. Bu bobda «lonuhsi sanoan alayka»8 mazkur bo’lur, har necha balog’at lofin urgan dam urmasa, ma’zur bo’lur.

NA’T

Ulki, «kuntu nabiyyan va Odamu baynalmoi vattin»10 mazmuni anbiyoga muqaddamdur, «rahmatan lil-olamin va xotamun nabiyyin»11 mantuqi bila alarga muaxxar va xotamdur, habibi Hazrati Iloh Muhammad rasululloh sallallohi alayhi vasallamdur. Yuz yigirma to’rt ming anbiyoyi mursal xilqatidin murod ul va barcha anga xayl va o’n sekiz ming olam ixtiro’idin maqsud – ul va ofarinish anga tufayl. Nubuvvat taxtida humoyun farqi uzra toj, anbiyovu rasul xaylida sohibme’roj, avvalinu oxirin xalqi aning shafoatig’a muhtoj. Buroqi inoyat aning markabi ulvi xiromi va Jibrili hidoyat aning payki barqgomi, laylat ul-me’roj aning shabistoni va «li ma’Ollohi vaqtun»12 aning maqomi. «Salavotullohu alayhi va alo olihit-tayyibin va as’hobihit-tohirin»13.

MUNOJOT

Ilohi, akram ul-akramin14 – sen va men – gunohkor.
Ilohi, arham ar-rohimin15 – sen va men tiyraro’zgor.
Ilohi, agarchi jurmu isyondin o’zga ishim yo’q, ammo sendin o’zga ham kishim yo’q.
Ilohi, yo’q erdim bor etting, tifl erdim, ulug’lar jarg’asig’a qotting, ammo nafsu havo yelidin zuhdum niholin ushotting va ofiyatim xaylin yozuq sipohi turktozidin tarqatting.
Ilohi, yomon af’olimdin parishonlig’im cho’qtur va shum nafsimda pushaymonliq yo’qtur, mundoq balodin qutulurg’a ummidim sendin-o’qtur.
Ilohi, o’zluk yomonlig’idin o’zlugum bila o’ta olmaydurmen va yaxshilarning etagin yomonlig’im uyotidin tuta olmaydurmen.
Ilohi, yillar ibodat qilg’onni rad qilsang, hech yaxshilik kim daxl qila olmas va qarilar isyon qilg’anni qabul qilsang, hikmatin hech kishi bila olmas.
Ilohi, Odam xilofot taxtining mustavjibi o’zimu bo’ldi, sening taqdiring bo’lmay shayton muxolifatining so’zimu
bo’ldi?..

Ilohi, berguchisen ham fisqu fujurni, ham zuhd, ham vara’ni, alarning tuhmatin bir necha ojizg’a bog’lamoq ne ya’ni?
Ilohi, inoyatingg’a ummidvormenkim, gunohim behaddur va rahmatingg’a sazovormenkim, xatovu sahvum beadaddur.
Ilohi, dardi holimni har kimga aytsam, rad qilsa, sanga tavajjuh etkaymen va agar sen rad qilsang, netkaymen va kimga ketkaymen?
Ilohi, sening yo’lungda tufrog’ yetsa, to’tiyodur va kesak yo’luqsa, kimyodur, g’ayringdin qizil oltun qora tufrog’dek beqadru kambahodur.
Ilohi, yomonlig’imdin agarchi ko’p alamim bor, g’amxorim sen bo’lsang, ne g’amim bor.
Ilohi, dunyo mayli rishtasin ko’nglumdin o’z va nafsoniyat tiyralig’ida hidoyat sham’i bila o’zung sori yo’l ko’rguz.
Ilohi, ul uzun yo’l va qatig’ vodiyda inoyating bila yo’lda va aning qat’ida ayog’im toyilsa, dastgirliging bila qo’lda.
Ilohi, bu yo’l sayrida shaytonni tegramga yovutma, agar ul aduv yo’l ursa zuhdumdin ne kelgay, inoyatingni o’ksutma.
Ilohi, taqvie berki, nafsi g’addor anga zabun bo’lsun, vara’e nasib qilki, shaytoni nobakor boshi aning ayog’ida nigun
bo’lsun.

Ilohi, g’aflat uyqusidamen, bedor qil va jaholat mastligidamen, hushyor qil.
Ilohi, ul bedorlig’ni ogohlikka yetkur va bu xushyorlig’ni beishtibohlikka ulandur.
Ilohi, dushmandur shaytoni xiylanamoy manga va nafsi xudroydur korfarmoy manga, bu vartalarda dastgir bo’lmasang, voy manga.
Ilohi, agar xislatim egridur, niyatim tuzdur, bu jihatdin agar qo’rqunchum bordur, ammo ummedim birga yuzdur.
Ilohi agar af’olimg’a boqsam, uyot o’lturur va sening karamingni sog’insam, ummid tanimg’a jon kelturur.
Ilohi, sendin yomonlig’ kelmas va mendin yaxshilig’,sen yaxshisen va men yomon. Har kimga o’ziga munosibdur qilig’. Tikan ishi
sanchilmoq uchun, ani kuydurmak munosibdur, bahor fayzi om uchun, anga gul musohibdur.

Ilohi, tufrog’din el ko’ziga tiyralik yetar va quyosh ashi’a bila olam ahli ko’zin ravshan etar.
Ilohi, chun har ne qililur sanga taqdirdur, qilg’uchig’a qilmoqta ne tadbirdur.
Ilohi, taqdir qilg’aningni qilurg’a ne ixtiyor, qilmasmen demakka kimning haddi bor.
Ilohi, agarchi zalolatqa tushubmen, ammo hidoyatingg’a talabgormen va agarchi tamug’ o’tig’a tushkali yovushubmen, ammo rahmatingdin
umidvormen.

Ilohi, umidimni karamingdin ma’dum qilma va rahmatingni xaloyiqqa om qilg’onda meni ham mahrum qilma.
Ilohi, agar dastgir sen bo’lmasang, aso hamonu it g’unjisi hamon va agar pardapo’sh sen bo’lmasang, rido hamonu eshak arg’amchisi
hamon.

Ilohi, toatingg’a havasim bor, ammo nafska zabunmen, ibodatingg’a multamasim bor, ammo giriftori ishqu jununmen.
Ilohi, lahvu havo mayidin mastmen, ujbu riyo jomidin mayparastmen, bu dastovizlar bila shaytong’a hamdastmen.
Ilohi, pariuzorlarg’a meni devona qilding va sham’i ruxsorlarg’a ko’nglumni parvona qilding, bu sabablardin rasvolig’ bila
olamg’a afsona qilding.

Ilohi, necha musalsal zulf savdosidin bo’ynumda zanjir bo’lg’ay va muanbar xol xayolidin ko’nglum asir, sanga taqdir bu nav’ ersa,
manga ne tadbir?

Ilohi, ko’nglum kishvari qaro kirpiklar yasoli yag’mosidin buzuqtur va sabrim uyi gulrang uzorlar xo’yi selidin yiquqtur.
Ilohi, har otashin la’l mening o’t tushkan jonimdin namudor va har serob g’unchada mening ko’p paykon ko’nglum shakli padidor. Bu
ofatlarning iloji senga osondur, menga dushvor.

Ilohi, sho’xi chobuklarg’a chevilanda har yon shitob solursen va alarning har yon shitobidin mening oshufta ko’nglumg’a har dam
iztirob solursen.

Ilohi, alarg’a ul shitobdin qaror yo’q va menga bu iztirobdin ixtiyor yo’q. Alarning dilrabolig’i ham – sendin va oshufta
ko’nglumning mubtalolig’i ham – sendin.

Ilohi, birav husniga malohat berursyon va aning tuzin mening ko’nglum jarohatig’a sepursen.
Ilohi, birav mijasi nishin zahrolud etarsen va uning no’gin mening yaralig’ bag’rimg’a sancharsen.
Ilohi, sham’ husni bezanmagi ham sendin va parvona joni o’rtanmagi ham sendin.
Ilohi, gul uzorig’a dilafro’zluk ham sen berding va bulbul fig’onu zorig’a jigarso’zluq ham sen berding. Agar qaysi sham’i gulrux
ishqi o’tinkim ko’nglumg’a solding, parvona va bulbuldek sabru qarorimni olding.

Ilohi, agar ishq suubatidin bazm tuzdum va may seli ofatidin taqvo va zuhdum uyin buzdum. Ul ne may ichmak va ayog’ tutmak
erdikim, ayog’-ayog’ qon yutmoq erdi.

Ilohi, agar hajr shiddatidin tuganlar o’rtadim, dinu islom mazra’ida xirmanlar o’rtadim.
Ilohi, har tugan savodidin ofiyatim ruxsorin qaro qildim va aning dudidin imonim ro’zgorin qaro qildim.
Ilohi, agar havasdin bosh-ayog’ yalang har yon yugurdum, boshdin-ayog’im yomon erkanin xaloyiqqa bildurdum.
Ilohi, agar shavq jununidin ko’ksumga tosh urdum, ul tosh bila nangu nomusum shishasin sindurdum.
Ilohi, gohi bu junundin atfol toshin boshimg’a yog’durdum, gohi ahbob malomati nishin ko’nglumga yetkurdum.
Ilohi, qaysi isyon tiyralig’i bilakim, ofiyatim yuzi qorormadi, qaysi bedod suubatikim, men qaro yuzlukka bormadi.
Ilohi, yigitlig’im bu nav’ ham qatig’ o’tti, ham achig’, qarilig’da yuz qatla o’zumni o’ltursam ne asig’.
Ilohi, emdi hamkim, barchadin kechmak xayolin qilurmen, o’zlugum bila kecha olmon, yaqin bilurmen.
Ilohi, andoqki, bu balolarg’a solding, qutqor va andoqkim, bu ibtilolarg’a kiyurdung, chiqor.
Ilohi, men tavba qildim degandin ne sud, sen tavba bergilki, ham Tavvobsenu ham Ma’bud.
Ilohi, namozeki, el bo’lmag’uncha qilmag’aymen, xudnamolig’dur va ul namoz uchun xirqavu rido xudoroylig’dur.
Ilohi, ul namoyishu oroyishdin ko’nglumni mubarro qilg’il va bu nav’ shayton libosidin paykarimni muarro etgil.
Ilohi, toatqa tavfiq bersang, riyodin asra va ibodatqa yo’l ko’rguzsang, xatodin asra.
Ilohi, ul toatki, ujb kelturgay, ko’nglumga yovutma va ul ma’siyatkim uzrg’a yetkurgay, tilimdin yiroq tutma.
Ilohi, beiloj dardg’a alil qilma va bemuruvvat nomardga zalil qilma.
Ilohi, beasllar mazallatidin asra va bediyonatlar tuhmatidin asra.
Ilohi, johil suhbatig’a poband etma va arozil hashmatig’a hojatmand etma.
Ilohi, nosiposlar malomatidin yiroq tut va haqshunoslar xususiyatidin qiroq tut.
Ilohi, ko’nglumni dardu shavqing muhabbati bila ovut va ko’zumni nadomat ashki selobi bila ravshan tut.
Ilohi, tilimni ne’mati beqiyosingg’a shokir ayla va ko’nglumni hamdu siposingga zokir ayla.
Ilohi, qalamimg’a hamding raqamig’a mashg’ulluk ber va raqamimg’a xaloyiq ko’nglig’a maqbulluq ber.
Ilohi, zamirimg’a xudpisandlig’ni yovutma va xotirimni el naf’i aybjo’lug’ig’a tutma.
Ilohi, xayolimni niyozu dard ahlig’a moyil, tut va niyozim ko’zin dardmandlar ayog’i tufrog’i bila yorut.
Ilohi podshohi Islomni16 muslimin boshig’a tutqil bardavom, ya’ni bandalarning ustig’a ko’lankangni qil mustadom, to shohu gadog’a
duogo’yliq qilmish bo’lg’aymen, vassalom.

«MUNOJOT»NING IZOH VA TARJIMALARI

Alisher Navoiyning «Munojot» asari bizdagi dastlabki ma’lumotlarda (Qarang: Adabiy meros – 3,
1973) shoirning o’za tuzgan «Kulliyotn» uchun maxsus yozilgan so’zboshi, deyilgan.

«Munojot» mundarijasidan ma’lum bo’ladiki, u «Kulliyot» so’zboshisi emas, hayoti so’ngida o’z asarlaridagi ijtimoiy, siyosiy,
falsafiy va dunyoviy muddaolar, shaxsiyatidagi davr talablari, mafkurasiga munosabat haqida ko’p fikr yuritgan shoirning botiniy hayajonlari, armon-o’kinchlari
birlashib, Olloh nazdida tavbalar qilish ehtiyojini yaratgan. «Munojot» ana shunday iltijolar majmu’idan iborat. Unda mazmun bilan shakl uzviy bog’liq.
«Munojot» tili – teran tafakkur tili, his-tuyg’ularga to’la ruhiy holat tili. Mohiyatan esa, bu asar kelajak avlodlarga qaratilgandek. Inson o’zligi, ma’naviy
kamolot, iymon ustuvorligi, ezguliklar sari intilishga da’vat etuvchi asar bo’lib, unda bu yo’lda to’siq bo’luvchi jam’iki illatlarga qarshi turishni ham
anglatadi.

1. Tarj. a.: Shoning oliy, ehsoning umumiy. O’zingdan o’zga Iloh yo’kdir, Ey do’st va qati’y mavjud zot.
2. Tarj. a.: ulug’lik va qudrat.
3. Tarj. a.: podshohlik va koinot.
4. Tarj. ar: bo’l desa bo’ladi.
5. Tarj. a.: to’zigan chang.
6. Tarj. a.: Ollohga o’xshash biror narsa yo’q.
7. Tarj. a.: u tug’magan va tug’ilmagan.
8. Tarj. a.: sening maqtovingni aytib tugata olmaymiz.
9. Na’t – payg’ambarni madh etish, uning yaxshi snfatlarini maqtash. Sharq adabiyotida «odobi tasnif»ga ko’ra asarlar» Ollohning
«hamdi» (maqtovi, ulug’lanishi) va payg’ambar» «na’ti» bilan boshlangan.

10. Tarj. a.: Odam Ato suv bilan tuproq tarkibida yotgan davrdayoq men (Muhammad) bor edim.
11. Tarj. a.: butun olam va oxirgi payg’ambar.
12. Tarj. a.: Menda Olloh bilan birga bo’lmoq uchun vaqt bor.
13. Tarj. a.: Ollohning salomlari va rahmatlari ul zotga, pok oila a’zolariga va toza sahobalariga bo’lsin!
14. Tarj. a.: ulug’lar ulug’i.
15. Tarj. a.: rahmlilar rahimlisi.
16. Bu yerda podshoh Husayn Boyqaro nazarda tutiladi. «Munojot» bizda birinchi marta «Yoshlik» jurnalida (1990, 6-son. Nashrga
tayyorlovchi S. G’anieva), keyin esa, «Boqiy satrlar» seriyasida 1991 yilda, alohida arab va joriy yozuvda (S. G’anieva), rus tilida (S.G’anieva tarjimasida)
«Literaturnaya gazeta»da (Dos`e – 7. Koran. 1991), shuningdek, ingliz, olman, frantsuz, ispan, arab, hind, fors, urdu, dari tillarida ham chop etildi
(«O’zbekiston» jurnali, 1990, 11 – 12-sonlar).

087
Алишер Навоий
МУНОЖОТ
Табдил ва шарҳ
01

БИСМИЛЛОҲИР-РАҲМОНИР-РАҲИМ[1]

Худоё, Сенинг исминг азим, меҳрибонлигинг-у раҳмлилигингга лозимдир таъзим. Исм Сенинг исмингдир, меҳрибонлигу раҳмлилик эса Сенинг қисминг[2], Сен хазинасан ва бутун борлиқ Сенинг тилсимингдир[3]. Жами сифатларингнинг номи Асмои ҳуснодир[4], меҳрибонлигинг-у раҳмлилигингга юз минг ҳамду санодир. Меҳрибон ҳам Сен, раҳмли ҳам Сен, буюк ҳам Сен, мақтовга лойиқ ҳам Сен. СубҳонОллоҳ, қандай кибриёлик ва улуғворликдирким, Сендан ўзгани мавжуд демоқлик ёлғон ва туҳматдир. Зотинг мангу ҳақиқатдир, вужудинг абадий борликдир. Сендан ўзга мавжуд кўринганлар аслида мавжуд бўлмаганлардир, Сен мақсуд қилинганинг учун ҳам вужуд мавжуд.

ҲАМД

Худоё, улуғлик ва қудрат Сенинг шаънингдадир ва фаришталар олами – Сенинг ҳукму фармонингдадир, азалсанки, бунга ибтидо йўқ ва абадсанки, бунга ҳадду интиҳо йўқ[5].

Дунё гулшанидаги ҳар гиёҳ ва япроқ[6] – Сенинг мақтовингни зикр қилгувчидир ва само анжуманидаги ҳар ҳарфу вароқ[7] – Сенинг неъматларингга шукур қилгувчидир.

Жамолинг бўстонида саккиз жаннат кўнгилни хуш қилгувчи райҳондир[8], қудратинг зиндонида етти дўзах эса иссиқ шамол – гармсел каби олгувчи жондир.

Ҳашаматинг саройида бир зарра – хуршиди рахшон[9] ва санъатинг устахонасида бир лавҳа – қўзғалмас юлдузли осмон[10].

Яна шундай юзлаб оламни вужудга келтиришни хоҳласанг, “Бўл, деса бўлади!”[11] деган сўзнинг ўзи кифоя ва шундай оламнинг мингтасини илгари бўлмагандек қилиб қўйишни истасанг, “Чанг-тўзон каби тўзиб, йўқ бўлиб кет” ишорасининг ўзи етарли.

Ягоналик сифатида шерику маслаҳатчига эҳтиёжманд эмас[12] ва ёлғизлик сийратида ота-онаю фарзандга ҳожатманд эмас[13].

Илминг дарёсидаги ҳар бир гавҳар юлдуз дурларидан покроқ[14], мулкинг саҳросидаги ҳар бир лола қуёш машъалидан оташнокроқдир[15].

Ўхшаши йўқлигингга “Унга ўхшаш бирор нарса йўқ”[16] калимаси содиқ гувоҳдир, бепайвандлигингга “У туғмади ва туғилмади” [17] ояти далили мувофиқдир.

Нимагаки ўхшатилса, ўхшамайсан, яхшироқ назар солинса, ул Сендандир ва Сен ул эмассан.

Мақтовингда сўз усталарининг тили лолдир, таърифингда калом аҳли ожизу беҳолдир. Бу борада “Сенинг мақтовингни айтиб тугата олмаймиз”[18] деб айтилса маъқул бўлар, ҳар қанча нутқлари камолотидан лоф урганлар, сукут қилсалар, мақбул бўлар.

НАЪТ

Улки, “Одам Ато сув билан тупроқ таркибида ётган даврдаёқ мен (Муҳаммад) бор эдим”[19] ҳадисининг мазмунига кўра, пайғамбарларнинг биринчисидир. “Бутун олам учун раҳмат ва охирги Пайғамбар”[20] нутқи билан уларнинг улуғи ва якунловчисидир – Ҳазрати Муҳаммад Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдир.

Юз йигирма тўрт минг набий ва расулни яратишдан мурод ул ва уларнинг сафлари ва ўн саккиз минг оламни яратишдан мақсад ул Зот бўлиб, барча яратиқлар ул Зот туфайлидир.

Пайғамбарлик тахтида қутлуғ боши узра тож, расул ва набийлар сафида соҳибмеърож, аввалу охирнинг халқи унинг шафоатига муҳтож.

Иноят буроқи унинг гўзал саёҳати учун олий улов ва ҳидоят Жаброили унинг чақмоқдек тез муждаси, меърож кечаси унинг шоми[21] ва “Менда Аллоҳ билан бирга бўлмоқ учун вақт бор”[22] калимаси унинг мақоми. Ул Зотга, пок оила аъзоларига ва тоза асҳоб – дўстларига Аллоҳнинг саломи ва раҳмати бўлсин!

МУНОЖОТ

Худоё, карамлиларнинг карамлиси Сен ва мен гуноҳкорман.

Худоё, раҳмлиларнинг раҳмлиси Сен ва мен қоронғу рўзгорман.

Худоё, агар гуноҳ ва исёндан ўзга ишим йўқ, аммо Сендан ўзга ҳам кишим йўқ.

Худоё, йўқ эдим, бор этдинг, бола эдим, улуғлар даврасига элтдинг, аммо нафсу ҳаво шамоли билан тақвом ниҳолини синдирдим ва хотиржамлигим сафларини гуноҳларим лашкари ҳужуми билан тиндирдим.

Худоё, ёмон феълимдан паришонлигим чандондир ва шум нафсимда пушаймонлик қайдадир, бундай балолардан қутулишга умидим фақат Сендандир.

Худоё, нафсим ёмонлигида ўзлигим билан ўта олмайман ва яхшиларнинг этагини ёмонлигим уятидан тута олмайман.

Худоё, йиллаб ибодат қилганни рад қилсанг, бирор яхши ишки, кафолат бўла олмас ва бир неча йиллаб исён қилганни қабул этсанг, ҳикматин ҳеч киши била олмас.

Худоё, Одамнинг ер юзида Сенинг халифанг – ўринбосаринг бўлгани ўзидан ўзи бўлдими? Бу Сенинг тақдиринг бўлмасдан шайтоннинг сўзи бўлдими?

Худоё, бергувчи Сен ҳам фисқу фужурни, ҳам тақво, ҳам покдомонликни[23] – бу ҳолда буларнинг туҳматини бир неча ожизга боғламоқ не дегани?

Худоё, марҳаматингга умидворманки, гуноҳим беҳаддир ва раҳматингга сазоворманки, хатою нуқсонларим беададдир.

Худоё, аҳволим дардини ҳар кимга айтсам, рад қилса, Сенга юзлангайман ва агар Сен рад қилсанг, нетгайман ва кимга кетгайман?

Худоё, Сенинг йўлингда тупроқ етса – тўтиёдир ва кесак йўлиқса – кимиёдир, Сендан ўзгада қизил олтин қора тупроқдек қадрсиз ва камбаҳодир.

Худоё, ёмонлигим сабабли агар кўп аламим бор, ғамхўрим Сен бўлсанг, не ғамим бор?!

Худоё, дунёга интилиш риштасини кўнглимдан уз ва нафсим зулматида ҳидоят шами билан Ўзинг сари йўл кўргиз.

Худоё, бу узун йўл ва қаттиқ водийда марҳаматинг билан йўлдош бўл ва унинг пасту баландида оёғим тойилса, меҳринг билан қўлдош бўл.

Худоё, бу йўл давомида шайтонни атрофимга яқинлатма, агар ул душман йўлдан урса, тақвомдан фойда йўқ – марҳаматингдан бебаҳра этма.

Худоё, тақво берки, бу хоин нафсим унга таслим бўлсин, покдомонлик насиб этки, нобакор шайтоннинг боши унинг оёқлари остида ер билан яксон бўлсин.

Худоё, ғафлат уйқусидаман, бедор қил ва жаҳолат мастлигидаман, ҳушёр қил.

Худоё, ул бедорликни огоҳликка етказ ва бу ҳушёрликдан шубҳаларни кетказ.

Худоё, душмандир менга шайтони ҳийлакор ва ўжар нафсимга мен фармонбардор, войдир менга бу хавф-хатарларда бўлмасанг мададкор.

Худоё, агар хислатим эгри бўлса-да, ниятим ростдир, бу жиҳатдан қўрқиш мен қулингга хосдир, аммо умидим бирга юздир.

Худоё, агар феълимга боқсам, уят ўлдирар ва Сенинг лутфу карамингни соғинсам, умид танимга жон келтирар.

Худоё, Сендан ёмонлик келмас ва мендан яхшилик, Сен яхшисан ва мен ёмон. Ҳар кимнинг ўзига муносибдир қилиқ. Тикан иши санчилмоқ учун, унга оташ керак, баҳор файзи омма учун, унга гулдан суҳбатдош керак.

Худоё, тупроқдан элнинг кўзига қоронғулик етади ва қуёш ўз нури билан олам аҳлининг кўзини равшан этади.

Худоё, ҳар нима қилинса, бунда Сендан тақдир бор, бажо этгувчига адо этишда не тадбир бор?

Худоё, тақдир қилганингни қилмоққа не ихтиёр, қилмасман дейишга кимнинг ҳадди бор?

Худоё, агар тўғри йўлдан адашибман, аммо ҳидоятингга талабгорман ва агарчи дўзах ўтига тушгали яқинлашибман, аммо раҳматингдан умидворман.

Худоё, умидимни лутфу карамингдан йироқ этма ва раҳматингни халойиққа раво кўрганингда мени ҳам бу иноятингдан узоқ этма.

Худоё, агар Сен қўлимдан тутмасанг, ҳасса биру итнинг бўйнидаги таёқ бир ва агар парда тутувчи Сен бўлмасанг, ридо биру ва эшакнинг устига ёпиладиган тўқим бир.

Худоё, тоатингга ҳавасим бор, аммо нафсга қурбонман, ибодатингга эҳтиёжим бор, аммо ишққа гирифтор – телба жонман.

Худоё, ўйин-кулгу майидан мастман, манманлик ва риё жомидан майпарастман, бу арзимас нарсаларга ўралашиб қолган шайтонга ҳамроҳ касман.

Худоё, паричеҳраларга мени девона қилдинг ва шамдай нурли рухсорларга кўнглимни парвона қилдинг, бу сабаблардан расволик билан мени оламга афсона қилдинг.

Худоё, неча ҳалқа-ҳалқа сочлар савдоси сабабли бўйнимда бордир занжир ва анбар ҳидли хол хаёлидан кўнглим асир, агар бу Сендан келган тақдир бўлса, менда не тадбир?

Худоё, кўнглим мамлакати қора киприклар аскарларининг ҳужумидан бузилгандир ва сабрим уйи гулранг чеҳраларнинг нозлари селидан йиқилгандир.

Худоё, ҳар бир оловли қизил ёқут (лаъл) мендаги ўт тушган жондир ва шудрингдан сувга чўмилган ҳар бир ғунчада менинг жуда кўп ўқ санчилган кўнглим шакли намоёндир. Бу офатларнинг иложи Сенга осон, менга эса мушкулдир чандон.

Худоё, шўхлар атрофимда чарх урса, ҳар ён шитоб соласан ва уларнинг шитобидан менинг ошиқ кўнглимга ҳар дам изтироб соласан.

Худоё, уларга бу шитобдан қарор йўқ ва менда бу изтиробдан қутулишга ихтиёр йўқ. Уларнинг дилраболиги ҳам Сендан ва ошиқ кўнглимнинг мубталолиги ҳам Сендан.

Худоё, кимнингдир ҳуснига малоҳат ато этасан ва унинг тузини менинг кўнглим жароҳатига сепасан.

Худоё, бировнинг киприк тиғига заҳар сочасан ва унинг учини менинг яра кўнглимга санчасан.

Худоё, шам ҳуснининг безанмоғи ҳам Сендан ва парвона жонининг ўртанмоғи ҳам Сендан.

Худоё, гулнинг юзига дилни ёритмоқни ҳам Сен бердинг ва булбулнинг фиғону зорига жигарни куйдирмоқни ҳам Сен бердинг. Агар қайси гул юзли шамъ ишқини кўнглимга солдинг, парвона ва булбул каби сабру қароримни олдинг.

Худоё, ишқнинг машаққатидан базм туздим ва май сели офатидан тақво ва тоат уйини буздим. Бу не май ичмоқ ва қадаҳ тутмоқ эдиким, аслида қадаҳ-қадаҳ қон ютмоқ эди.

Худоё, агар айрилиқ шиддатидан жароҳат ила жонни куйдирдим, дин ва ислом экинзорида хирмонни куйдирдим.

Худоё, ҳар бир жароҳат қоралигидан осойишталигим рухсорини қаро қилдим ва унинг тутунидан иймоним рўзғорини қаро қилдим.

Худоё, агар ҳавас билан яланг бош-оёқ ҳар ёнга югурдим, бошдан оёққача ёмон эканимни халойиққа билдирдим.

Худоё, агар иштиёқим зўридан кўксимга тош урдим, бу тош билан ору номусим шишасини синдирдим.

Худоё, гоҳо бу телбаликдан болалар отган тошлар бошимга ёғилди, гоҳо дўстлар маломати тиғи кўнглимга санчилди.

Худоё, қайси исён қоралиги биланки, ҳаловатим юзи қораймаган бўлсин, қайси золимнинг азоби йўқки, мен юзи қарога етмаган бўлсин!

Худоё, йигитлигим ана шундай қийинчилигу аччиқликда ўтди, ҳайф, қарилигимда энди юз марта ўзимни ўлдирсам, не наф?

Худоё, энди барчадан кечиб кетмоқ хаёлидаман, аммо ўзлигим билан кеча олмаслик ҳолидаман, буни аниқ биламан.

Худоё, бундай балоларга солдинг – ўзинг қутқар ва бундай синовларга дучор қилдинг – ўзинг чиқар.

Худоё, мен тавба қилдим деганимдан, не фойда? Сен тавба бергинки, Тавбаларни бергувчи ҳам, қабул қилгувчи ҳам, ибодат қилингувчи ҳам Ўзингсан!

Худоё, намозки, одамлар кўрмаса, ўқимайман, бу ўзимни кўз-кўз қилмоқдир ва бу намоз учун кийганим – хирқа ва ридо ҳам аслида ясанмоқдир.

Худоё, бу намойиш ва оройишдан кўнглимни озод қил ва бу каби шайтон либосидан тани вужудимни қутқару обод қил.

Худоё, тоатга розилик берсанг, риёдан асра ва ибодатга йўл кўрсатсанг, хатодан асра.

Худоё, шундай тоатки, манманлик келтирса, кўнглимга яқинлатма ва агар шундай гуноҳки, узрга етакласа, тилимдан йироқ тутма.

Худоё, бедаво дардга дучор қилма ва мурувватсиз номард олдида қулингни хор қилма.

Худоё, зоти пастлар ҳақоратидан асра ва диёнатсизлар туҳматидан сақла.

Худоё, жоҳилнинг суҳбатига ҳожатманд этма ва разилларнинг ҳашаматига эҳтиёжманд этма.

Худоё, нонкўрлар маломатидан йироқ тут ва ўзини ҳақман деб санайдиганлар суҳбатидан узоқ тут.

Худоё, кўнглимни шавқинг муҳаббати ва дарди билан овут ва кўзимни афсусу надомат ёшлари билан ёрит.

Худоё, тилимни беқиёс неъматингга шукур этгувчи қил ва кўнглимни ҳамду мақтовингни зикр этгувчи қил.

Худоё, қаламимни Сенинг ҳамдинг билан машғул эт ва ёзган сўзларимни элнинг кўнглига мақбул эт.

Худоё, қалбимдан манманликни олис тут ва дилимни халқ айбини англашда холис тут.

Худоё, хаёлимни Сенга эҳтиёжманд дард аҳли билан банд эт ва умидим кўзини дардмандлар оёғининг тупроғи билан равшан эт.

Худоё, Ислом подшоҳини мусулмонларнинг бошида бардавом қил, яъни бандаларинг устига соянгни батамом қил, токи шоҳу гадоларга дуогўйлик қилай – Алҳамдулиллаҳ, иш ниҳоя топгай!

[1] Мумтоз адабиётимизда яратилган ҳар бир асар “Бисмиллаҳ” билан бошланиб, бу Пайғамбаримизнинг, саллаллоҳу алайҳи ва саллам, “Бисмиллаҳ”сиз бошланган ҳар бир ишнинг охири кесикдир”, – деган ҳадисларига биноан суннат ҳисобланади. Алишер Навоийнинг барча достонлари, хусусан, “Муножот” ҳам меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номини зикр этиш билан бошланади.

[2] Аллоҳ таолонинг раҳмати ва марҳамати чексиз бўлиб, ундан умидвор бўлиш ҳар бир мўмин учун хосдир. Мусулмон киши Аллоҳнинг раҳматига ишонгани учун ҳам мўмин деган ном билан шарафланади. Алишер Навоий ушбу ўринда Аллоҳнинг раҳмати ва марҳаматининг чексизлиги, бундай нисбат – Раҳмлилик Унга хослигини таъкидлаб, бунинг учун бандалардан шукрона – таъзим лозимлигини айтмоқда.

[3] Аллоҳ таоло ҳадиси қудсийда: “Махфий ганжина эдим, билинмоқ истадим”, – дея марҳамат қилаади. Шоир мазкур ўринда ганж ва офариниш Сенинг тилсиминг жумласи орқали бутун оламда Аллоҳнинг қудрати жилва этишини айтиб, бунинг тилсими – сири фақат Унинг Ўзида эканлигини билдирмоқда.

[4] Аллоҳ таолонинг 99 исми бўлиб, уларда Ҳақнинг сифатлари зикр этилади. Баъзи ақийда китобларида Аллоҳнинг исмлари бундан ҳам кўплиги айтилган. Аъроф сурасининг 180-оятида: “Аллоҳнинг гўзал исмлари бордир. Бас, Унга ўша исмлар ила дуо қилинг”, дейилади. Расули акрам, алайҳиссалом, “Аллоҳнинг тўқсон тўққизта исми бор. Ким уларни ёд олса, жаннатга киради”, деб марҳамат қилганлар. аллоҳнинг исмларида Унинг сифатлари мужассам.

[5] “Роҳман” сурасининг 26–27-оятлари: “У ернинг устидаги барча фонийдир. Улуғлик ва икром соҳиби – Роббинг юзи боқийдир”. “Қасас” сураси, 88-оят: “У зот (Аллоҳ)нинг юзидан бошқа барча нарса ҳалок бўлгувчидир”. “Ҳадид” сураси, 3-оят: “У Аввал ва Охирдир”. Алишер Навоий ушбу сатрларни битар экан, келтирилган илоҳий оятларга таянгани шубҳасиз.

[6] Ер юзида ўсадиган ҳар бир япроқ, барг, майса тириклиги учун, ҳаёт неъматини бергани учун ўз Роббиснинг қудратини зикр қилиб, намоён этиб туради.

[7] Сипеҳр анжумани дейилганда коинот назарда тутилиб, ҳафрлар – юлдузлар, авроқ – самонинг қаватлари (галактикалар) маъносини англаштиради. Яъни сипеҳр анжумани – осмон мажлисидаги ҳар бир варақ – ҳар бир галактика, ҳар бир ҳарф – галактикалардаги ҳар бир юлдуз ва сайёралар Аллоҳнинг неъматларига шукур айтдилар. Мазкур ўринда ислом ақийдасида ишониши шарт ҳисобланган фаришталар ҳам назарда тутилган бўлиб, уларнинг туну кун Аллоҳга ибодат қилиб, ҳамду сано ўқиб туришларига ҳам ишора берилган. Бу ҳақда Ҳашр сурасининг 24-оятида дейилади: “У Аллоҳ Холиқ, Бориъ, Мусаввирдир… Осмонлару ердаги барча нарсалар Уни поклаб ёд этадилар”.

[8] Аллоҳнинг жамоли олдида у яратган саккиз жаннат бамисоли кўнгилни хушлайдиган оддий райҳонга ўхшаб қолади, қудрати ва иродаси олдида эса У яратган етти дўзах чўлдаги иссиқ шамол – гармсел кабидир.

[9] Бизнингча, ҳашматинг боргоҳи дейилганда арши аъло ва курсий назарда тутилмоқда. Ислом ақийдасида Аллоҳ аршни ва курсийни ўз қудратини намоён этиш учун яратган бўлиб, бу нарсаларга Унинг эҳтиёжи йўқ. Баъзи уламолар курсини илм деб талқин қиладилар. Яъни Аллоҳнинг илми осмонлару ери қамраган. Айнан арш ва курсий олдида бутун ер юзини ёритиб турган қуёш бир заррадек бўлиб қолади. Мазкур тасвир Аллоҳнинг қудрати чексиз эканлигин ифодалайди.

[10] Санъат сўзи арабча бўлиб, “Яратмоқ” маъносини билдиради. Бу ўринда “санъатинг коргоҳи” дейилганда бутун олам назарда тутилиб, Аллоҳнинг яратиқларининг олий даражадаги гўзаллик эканлиги айтилмоқда ва бу оламдаги ҳар бир лавҳа, яъни ҳар бир яратиқ Илоҳий ҳисоб-китобга асосланганлиги учун ўз жойини ўзгартирмайдиган юлдуз каби собит, ҳикматли эканлиги баён этилмоқда.

[11] Қуръон каримдаги “Ёсин” сурасининг 82-оятида “Кун фая кун” калимаси келган: “Осмонлару ерни яратган Зот уларга ўхшашни яратишга қодир эмасми? Йўқ! У ўта яратгувчи, ўта билгувчи Зотдир. Қачон бирон нарсани ирода қилса, Унинг иши “Бўл”, демоқликдир, холос. Бас, у нарса бўлур”. Алишер Навоий бу ўринда ушбу оятга ишора қилиб, Аллоҳнинг қудрати олдида мана шундай чексиз оламдан юзтасини яратиш учун Унинг “Бўл” дейиши кифоя эканлиги эслатилмоқда.

[12] Аллоҳнинг сифатлари айтилганда, даставвал унинг Воҳид – Ягона эканлигига урғу қаратилади. Ушбу ўринда ана шу сифатга алоҳида таъкидланиб, Аллоҳнинг ҳар қандай шерикдан холи эканлиги, ҳеч нарса ва ҳеч кимга муҳтож эмаслиги айтилмоқда.

[13] Бу ўринда аслиятда “фардоният” сўзи келтирилган бўлиб, бу орқали Аллоҳнинг “туғмаган ва туғилмаган” сифатига ишора қилинмоқда. Аслида Фурқон сурасининг 1-оятида мужассам бўлган қуйидаги маъно ушбу ўринда бадиий ифода этилган: “У, осмонлару ернинг мулки Унга хос бўлган, Ўзига фарзанд тутмаган, мулкида шериги бўлмаган, ҳар бир нарсани ўлчов ила ўлчаб яратган Зотдир”.

[14] Аллоҳнинг яна бир сифати Алийм бўлиб, бу Унинг чексиз илм эгаси эканлигини ифодалайди. Айнан шу сифат туфайли ислом динида олимларнинг мақоми юқори ҳисобланиб, Қуръон каримда 750 дан ортиқ ўринда илм сўзининг келганлиги, Пайғамбаримизнинг, саллаллоҳу алайҳи ва саллам, “Олимлар менинг ворисларимдир” ҳадислари бу тушунчанинг собит ва ҳақлигини исботлайди. Аллоҳнинг илми чексиз бўлиб, унинг бир гавҳари коинотдаги ҳамма юлдуз дурларидан кўра пок ва юксакдир.

[15] Ислом фалсафасига кўра, мулк саҳроси дейилганда фоний дунё назарда тутилиб, унда кўзга лоладек кўринган нарсалар охиратда қуёшдан ҳам қайноқ олов каби ўз эгасини куйдириши эҳтимоли кучли эканлиги эслатилмоқда.

[16] Мазкур ўринда Алишер Навоий Шуаро сурасидаги 1-оятни келтирган: “Унга ўхшаш нарса йўқ. У зот ўта эшитгувчи ва кўргувчидир”.

[17] Қуръон каримдаги “Ихлос” сурасининг 3–4-оятлари қуйидаги мазмунни ифодалайди: “У туғмаган ва туғилмаган. Ва Унга ҳеч ким тенг бўлмаган”. Бу ўринда Аллоҳни мўминларга танитувчи сифатлар мадҳ этилмоқда. Алишер Навоий айнан мазкур оятларни ўз фикрига исбот тариқасида келтириб ўтган.

[18] Бу ўринда “Ла нуҳси саноан алайка” арабий калимаси келтирилган.

[19] Ҳадиси қудсийда бу олам яратилишидан аввал нури муҳаммадий яратилган, деб марҳамат қилинади. Айнан шу далилга кўра, Пайғамбаримиз, саллаллоҳу алайҳи ва саллам, барча пайғамбарларнинг биринчиси ҳисобланадилар. Бу ўринда“Кунту набийян ва Одаму байналмои ваттин” ҳадисининг таржимаси келтирилмоқда.

[20] “Мен оламга раҳмат қилиб юборилдим” ҳамда “Мен охирги пайғамбарман” ҳадисига кўра Расулуллоҳ, алайҳиссалом, сўнгги набий бўлиб, ул Зотдан кейин бошқа пайғамбар юборилмайди. Алишер Навоий мазкур ўринда айтилган мазмунни ифодалайдиган “Раҳматан лил-оламин ва хотамун набиййин” ҳадисини келтирган.

[21] Мазкур ўринда исро ва меърож ҳодисалари хусусида сўз бориб, “Исро” Аллоҳ таоло Муҳаммад пайғам­баримизни (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) кечанинг бир бўлагида Маккадаги Масжидул Ҳаромдан Қуддусдаги Масжидул Ақсога сайр қилдиришидир. “Меърож” эса Аллоҳ таоло Муҳаммад пайғам­баримизни (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Қуддуси шарифдан юқорига, яъни, Ўзининг Ҳузурига кўтаришидир. Қуръон каримдаги Исро сурасининг 1-ояти айнан шу ҳақда: “…унга (яъни, Муҳаммадга (алайҳиссалом) Ўз оят-мўъжизаларимиздан кўрсатиш учун…”. Шунингдек, Нажм сурасининг 18-ояти ҳам шу хусусда далил бўла олади: “Дарҳақиқат, у (Муҳаммад (алайҳиссалом)) Пар­вардигорининг буюк оят-мўъжиза­ларини кўрди”

[22] “Ли маъ Аллоҳи вақтун”(манбасини тополмадик, оятми ёки ҳадисми)

[23] Аҳли суннат вал жамоат ақийдасига кўра, яхшилик ва ёмонликнинг яратувчиси Аллоҳдир. Фақат одоб юзасидан Аллоҳ ёмонликни яратди, демаймиз. Бу ўринда Навоий чинакам ҳидоят Аллоҳдан бўлишини айтар экан, агар Унинг лутфи бўлмаса, инсон тўғри йўл тополмаслигини таъкидлайди. Тўғри йўл кўрсатишини сўраб, Роббисига ёлвормоқда.

Табдил ва шарҳлар муаллифи: Дилнавоз Юсупова, филология фанлари номзоди

087
Alisher Navoiy
MUNOJOT
Tabdil va sharh
01

BISMILLOHIR-RAHMONIR-RAHIM[1]

Xudoyo, Sening isming azim, mehribonliging-u rahmliligingga lozimdir ta’zim. Ism Sening ismingdir, mehribonligu rahmlilik esa Sening qisming[2], Sen xazinasan va butun borliq Sening tilsimingdir[3]. Jami sifatlaringning nomi Asmoi husnodir[4], mehribonliging-u rahmliligingga yuz ming hamdu sanodir. Mehribon ham Sen, rahmli ham Sen, buyuk ham Sen, maqtovga loyiq ham Sen. SubhonOlloh, qanday kibriyolik va ulug’vorlikdirkim, Sendan o’zgani mavjud demoqlik yolg’on va tuhmatdir. Zoting mangu haqiqatdir, vujuding abadiy borlikdir. Sendan o’zga mavjud ko’ringanlar aslida mavjud bo’lmaganlardir, Sen maqsud qilinganing uchun ham vujud mavjud.

HAMD

Xudoyo, ulug’lik va qudrat Sening sha’ningdadir va farishtalar olami – Sening hukmu farmoningdadir, azalsanki, bunga ibtido yo’q va abadsanki, bunga haddu intiho yo’q[5].

Dunyo gulshanidagi har giyoh va yaproq[6] – Sening maqtovingni zikr qilguvchidir va samo anjumanidagi har harfu varoq[7] – Sening ne’matlaringga shukur qilguvchidir.

Jamoling bo’stonida sakkiz jannat ko’ngilni xush qilguvchi rayhondir[8], qudrating zindonida yetti do’zax esa issiq shamol – garmsel kabi olguvchi jondir.

Hashamating saroyida bir zarra – xurshidi raxshon[9] va san’ating ustaxonasida bir lavha – qo’zg’almas yulduzli osmon[10].

Yana shunday yuzlab olamni vujudga keltirishni xohlasang, “Bo’l, desa bo’ladi!”[11] degan so’zning o’zi
kifoya va shunday olamning mingtasini ilgari bo’lmagandek qilib qo’yishni istasang, “Chang-to’zon kabi to’zib, yo’q bo’lib ket” ishorasining o’zi yetarli.

Yagonalik sifatida sheriku maslahatchiga ehtiyojmand emas[12] va yolg’izlik siyratida ota-onayu farzandga hojatmand emas[13].

Ilming daryosidagi har bir gavhar yulduz durlaridan pokroq[14], mulking sahrosidagi har bir lola quyosh mash’alidan otashnokroqdir[15].

O’xshashi yo’qligingga “Unga o’xshash biror narsa yo’q”[16] kalimasi sodiq guvohdir, bepayvandligingga “U tug’madi va tug’ilmadi” [17] oyati dalili muvofiqdir.

Nimagaki o’xshatilsa, o’xshamaysan, yaxshiroq nazar solinsa, ul Sendandir va Sen ul emassan.

Maqtovingda so’z ustalarining tili loldir, ta’rifingda kalom ahli ojizu beholdir. Bu borada
“Sening maqtovingni aytib tugata olmaymiz”[18] deb aytilsa ma’qul bo’lar, har qancha nutqlari kamolotidan lof urganlar, sukut qilsalar, maqbul bo’lar.

NA’T

Ulki, “Odam Ato suv bilan tuproq tarkibida yotgan davrdayoq men (Muhammad) bor edim”[19] hadisining mazmuniga ko’ra, payg’ambarlarning birinchisidir. “Butun olam uchun rahmat va oxirgi Payg’ambar”[20] nutqi bilan ularning ulug’i va yakunlovchisidir – Hazrati Muhammad Rasululloh sallallohu alayhi va sallamdir.

Yuz yigirma to’rt ming nabiy va rasulni yaratishdan murod ul va ularning saflari va o’n sakkiz ming olamni yaratishdan maqsad ul Zot bo’lib, barcha yaratiqlar ul Zot tufaylidir.

Payg’ambarlik taxtida qutlug’ boshi uzra toj, rasul va nabiylar safida sohibme’roj, avvalu oxirning xalqi uning shafoatiga muhtoj.

Inoyat buroqi uning go’zal sayohati uchun oliy ulov va hidoyat Jabroili uning chaqmoqdek tez mujdasi, me’roj kechasi uning shomi[21] va “Menda Alloh bilan birga bo’lmoq uchun vaqt bor”[22] kalimasi uning maqomi. Ul Zotga, pok oila a’zolariga va toza as’hob – do’stlariga Allohning salomi va rahmati bo’lsin!

MUNOJOT

Xudoyo, karamlilarning karamlisi Sen va men gunohkorman.

Xudoyo, rahmlilarning rahmlisi Sen va men qorong’u ro’zgorman.

Xudoyo, agar gunoh va isyondan o’zga ishim yo’q, ammo Sendan o’zga ham kishim yo’q.

Xudoyo, yo’q edim, bor etding, bola edim, ulug’lar davrasiga eltding, ammo nafsu havo shamoli bilan taqvom niholini sindirdim va xotirjamligim saflarini gunohlarim lashkari hujumi bilan tindirdim.

Xudoyo, yomon fe’limdan parishonligim chandondir va shum nafsimda pushaymonlik qaydadir, bunday balolardan qutulishga umidim faqat Sendandir.

Xudoyo, nafsim yomonligida o’zligim bilan o’ta olmayman va yaxshilarning etagini yomonligim uyatidan tuta olmayman.

Xudoyo, yillab ibodat qilganni rad qilsang, biror yaxshi ishki, kafolat bo’la olmas va bir necha yillab isyon qilganni qabul etsang, hikmatin hech kishi bila olmas.

Xudoyo, Odamning yer yuzida Sening xalifang – o’rinbosaring bo’lgani o’zidan o’zi bo’ldimi? Bu Sening taqdiring bo’lmasdan shaytonning so’zi bo’ldimi?

Xudoyo, berguvchi Sen ham fisqu fujurni, ham taqvo, ham pokdomonlikni[23] – bu holda bularning tuhmatini bir necha ojizga bog’lamoq ne degani?

Xudoyo, marhamatingga umidvormanki, gunohim behaddir va rahmatingga sazovormanki, xatoyu nuqsonlarim beadaddir.

Xudoyo, ahvolim dardini har kimga aytsam, rad qilsa, Senga yuzlangayman va agar Sen rad qilsang, netgayman va kimga ketgayman?

Xudoyo, Sening yo’lingda tuproq yetsa – to’tiyodir va kesak yo’liqsa – kimiyodir, Sendan o’zgada qizil oltin qora tuproqdek qadrsiz va kambahodir.

Xudoyo, yomonligim sababli agar ko’p alamim bor, g’amxo’rim Sen bo’lsang, ne g’amim bor?!

Xudoyo, dunyoga intilish rishtasini ko’nglimdan uz va nafsim zulmatida hidoyat shami bilan O’zing sari yo’l ko’rgiz.

Xudoyo, bu uzun yo’l va qattiq vodiyda marhamating bilan yo’ldosh bo’l va uning pastu balandida oyog’im toyilsa, mehring bilan qo’ldosh bo’l.

Xudoyo, bu yo’l davomida shaytonni atrofimga yaqinlatma, agar ul dushman yo’ldan ursa, taqvomdan foyda yo’q – marhamatingdan bebahra etma.

Xudoyo, taqvo berki, bu xoin nafsim unga taslim bo’lsin, pokdomonlik nasib etki, nobakor shaytonning boshi uning oyoqlari ostida yer bilan yakson bo’lsin.

Xudoyo, g’aflat uyqusidaman, bedor qil va jaholat mastligidaman, hushyor qil.

Xudoyo, ul bedorlikni ogohlikka yetkaz va bu hushyorlikdan shubhalarni ketkaz.

Xudoyo, dushmandir menga shaytoni hiylakor va o’jar nafsimga men farmonbardor, voydir menga bu xavf-xatarlarda bo’lmasang madadkor.

Xudoyo, agar xislatim egri bo’lsa-da, niyatim rostdir, bu jihatdan qo’rqish men qulingga xosdir, ammo umidim birga yuzdir.

Xudoyo, agar fe’limga boqsam, uyat o’ldirar va Sening lutfu karamingni sog’insam, umid tanimga jon keltirar.

Xudoyo, Sendan yomonlik kelmas va mendan yaxshilik, Sen yaxshisan va men yomon. Har kimning o’ziga munosibdir qiliq. Tikan ishi sanchilmoq uchun, unga otash kerak, bahor fayzi omma uchun, unga guldan suhbatdosh kerak.

Xudoyo, tuproqdan elning ko’ziga qorong’ulik yetadi va quyosh o’z nuri bilan olam ahlining ko’zini ravshan etadi.

Xudoyo, har nima qilinsa, bunda Sendan taqdir bor, bajo etguvchiga ado etishda ne tadbir bor?

Xudoyo, taqdir qilganingni qilmoqqa ne ixtiyor, qilmasman deyishga kimning haddi bor?

Xudoyo, agar to’g’ri yo’ldan adashibman, ammo hidoyatingga talabgorman va agarchi do’zax o’tiga tushgali yaqinlashibman, ammo rahmatingdan umidvorman.

Xudoyo, umidimni lutfu karamingdan yiroq etma va rahmatingni xaloyiqqa ravo ko’rganingda meni ham bu inoyatingdan uzoq etma.

Xudoyo, agar Sen qo’limdan tutmasang, hassa biru itning bo’ynidagi tayoq bir va agar parda tutuvchi Sen bo’lmasang, rido biru va eshakning ustiga yopiladigan to’qim bir.

Xudoyo, toatingga havasim bor, ammo nafsga qurbonman, ibodatingga ehtiyojim bor, ammo ishqqa giriftor – telba jonman.

Xudoyo, o’yin-kulgu mayidan mastman, manmanlik va riyo jomidan mayparastman, bu arzimas narsalarga o’ralashib qolgan shaytonga hamroh kasman.

Xudoyo, parichehralarga meni devona qilding va shamday nurli ruxsorlarga ko’nglimni parvona qilding, bu sabablardan rasvolik bilan meni olamga afsona qilding.

Xudoyo, necha halqa-halqa sochlar savdosi sababli bo’ynimda bordir zanjir va anbar hidli xol xayolidan ko’nglim asir, agar bu Sendan kelgan taqdir bo’lsa, menda ne tadbir?

Xudoyo, ko’nglim mamlakati qora kipriklar askarlarining hujumidan buzilgandir va sabrim uyi gulrang chehralarning nozlari selidan yiqilgandir.

Xudoyo, har bir olovli qizil yoqut (la’l) mendagi o’t tushgan jondir va shudringdan suvga cho’milgan har bir g’unchada mening juda ko’p o’q sanchilgan ko’nglim shakli namoyondir. Bu ofatlarning iloji Senga oson, menga esa mushkuldir chandon.

Xudoyo, sho’xlar atrofimda charx ursa, har yon shitob solasan va ularning shitobidan mening oshiq ko’nglimga har dam iztirob solasan.

Xudoyo, ularga bu shitobdan qaror yo’q va menda bu iztirobdan qutulishga ixtiyor yo’q. Ularning dilraboligi ham Sendan va oshiq ko’nglimning mubtaloligi ham Sendan.

Xudoyo, kimningdir husniga malohat ato etasan va uning tuzini mening ko’nglim jarohatiga sepasan.

Xudoyo, birovning kiprik tig’iga zahar sochasan va uning uchini mening yara ko’nglimga sanchasan.

Xudoyo, sham husnining bezanmog’i ham Sendan va parvona jonining o’rtanmog’i hamSendan.

Xudoyo, gulning yuziga dilni yoritmoqni ham Sen berding va bulbulning fig’onu zoriga jigarni kuydirmoqni ham Sen berding. Agar qaysi gul yuzli sham’ ishqini ko’nglimga solding, parvona va bulbul kabi sabru qarorimni olding.

Xudoyo, ishqning mashaqqatidan bazm tuzdim va may seli ofatidan taqvo va toat uyini buzdim. Bu ne may
ichmoq va qadah tutmoq edikim, aslida qadah-qadah qon yutmoq edi.

Xudoyo, agar ayriliq shiddatidan jarohat ila jonni kuydirdim, din va islom ekinzorida xirmonni kuydirdim.

Xudoyo, har bir jarohat qoraligidan osoyishtaligim ruxsorini qaro qildim va uning tutunidan iymonim ro’zg’orini qaro qildim.

Xudoyo, agar havas bilan yalang bosh-oyoq har yonga yugurdim, boshdan oyoqqacha yomon ekanimni xaloyiqqa bildirdim.

Xudoyo, agar ishtiyoqim zo’ridan ko’ksimga tosh urdim, bu tosh bilan oru nomusim shishasini sindirdim.

Xudoyo, goho bu telbalikdan bolalar otgan toshlar boshimga yog’ildi, goho do’stlar malomati tig’i ko’nglimga sanchildi.

Xudoyo, qaysi isyon qoraligi bilanki, halovatim yuzi qoraymagan bo’lsin, qaysi zolimning azobi yo’qki, men yuzi qaroga yetmagan bo’lsin!

Xudoyo, yigitligim ana shunday qiyinchiligu achchiqlikda o’tdi, hayf, qariligimda endi yuz marta o’zimni o’ldirsam, ne naf?

Xudoyo, endi barchadan kechib ketmoq xayolidaman, ammo o’zligim bilan kecha olmaslik holidaman, buni aniq bilaman.

Xudoyo, bunday balolarga solding – o’zing qutqar va bunday sinovlarga duchor qilding – o’zing chiqar.

Xudoyo, men tavba qildim deganimdan, ne foyda? Sen tavba berginki, Tavbalarni berguvchi ham, qabul qilguvchi ham, ibodat qilinguvchi ham O’zingsan!

Xudoyo, namozki, odamlar ko’rmasa, o’qimayman, bu o’zimni ko’z-ko’z qilmoqdir va bu namoz uchun kiyganim – xirqa va rido ham aslida yasanmoqdir.

Xudoyo, bu namoyish va oroyishdan ko’nglimni ozod qil va bu kabi shayton libosidan tani vujudimni qutqaru obod qil.

Xudoyo, toatga rozilik bersang, riyodan asra va ibodatga yo’l ko’rsatsang, xatodan asra.

Xudoyo, shunday toatki, manmanlik keltirsa, ko’nglimga yaqinlatma va agar shunday gunohki, uzrga yetaklasa, tilimdan yiroq tutma.

Xudoyo, bedavo dardga duchor qilma va muruvvatsiz nomard oldida qulingni xor qilma.

Xudoyo, zoti pastlar haqoratidan asra va diyonatsizlar tuhmatidan saqla.

Xudoyo, johilning suhbatiga hojatmand etma va razillarning hashamatiga ehtiyojmand etma.

Xudoyo, nonko’rlar malomatidan yiroq tut va o’zini haqman deb sanaydiganlar suhbatidan uzoq tut.

Xudoyo, ko’nglimni shavqing muhabbati va dardi bilan ovut va ko’zimni afsusu nadomat yoshlari bilan yorit.

Xudoyo, tilimni beqiyos ne’matingga shukur etguvchi qil va ko’nglimni hamdu maqtovingni zikr etguvchi qil.

Xudoyo, qalamimni Sening hamding bilan mashg’ul et va yozgan so’zlarimni elning ko’ngliga maqbul et.

Xudoyo, qalbimdan manmanlikni olis tut va dilimni xalq aybini anglashda xolis tut.

Xudoyo, xayolimni Senga ehtiyojmand dard ahli bilan band et va umidim ko’zini dardmandlar oyog’ining tuprog’i bilan ravshan et.

Xudoyo, Islom podshohini musulmonlarning boshida bardavom qil, ya’ni bandalaring ustiga soyangni batamom qil, toki shohu gadolarga duogo’ylik qilay – Alhamdulillah, ish nihoya topgay!

[1] Mumtoz adabiyotimizda yaratilgan har bir asar “Bismillah” bilan boshlanib, bu  Payg’ambarimizning, sallallohu alayhi va sallam, “Bismillah”siz boshlangan har bir ishning oxiri kesikdir”, – degan hadislariga binoan sunnat hisoblanadi.  Alisher Navoiyning barcha dostonlari, xususan, “Munojot” ham mehribon va rahmli Alloh nomini zikr etish bilan boshlanadi.

[2] Alloh taoloning rahmati va marhamati cheksiz bo’lib, undan umidvor bo’lish har bir mo’min uchun  xosdir. Musulmon kishi Allohning rahmatiga ishongani uchun ham mo’min degan nom bilan sharaflanadi. Alisher Navoiy ushbu o’rinda Allohning rahmati va marhamatining cheksizligi, bunday nisbat – Rahmlilik Unga xosligini ta’kidlab, buning uchun bandalardan shukrona – ta’zim lozimligini aytmoqda.

[3] Alloh taolo hadisi qudsiyda: “Maxfiy ganjina edim, bilinmoq istadim”, – deya marhamat qilaadi. Shoir mazkur o’rinda ganj va ofarinish Sening tilsiming jumlasi orqali butun olamda Allohning qudrati jilva etishini aytib, buning tilsimi – siri faqat Uning O’zida ekanligini bildirmoqda.

[4] Alloh taoloning 99 ismi bo’lib, ularda Haqning sifatlari zikr etiladi. Ba’zi aqiyda kitoblarida Allohning ismlari bundan ham ko’pligi aytilgan. A’rof surasining 180-oyatida: “Allohning go’zal ismlari bordir. Bas, Unga o’sha ismlar ila duo qiling”, deyiladi. Rasuli akram, alayhissalom, “Allohning to’qson to’qqizta ismi bor. Kim ularni yod olsa, jannatga kiradi”, deb marhamat qilganlar. allohning ismlarida Uning sifatlari mujassam.

[5] “Rohman” surasining 26–27-oyatlari: “U yerning ustidagi barcha foniydir. Ulug’lik va ikrom sohibi  – Robbing yuzi boqiydir”. “Qasas” surasi, 88-oyat: “U zot (Alloh)ning yuzidan boshqa barcha narsa halok bo’lguvchidir”. “Hadid” surasi, 3-oyat: “U Avval va Oxirdir”. Alisher Navoiy ushbu satrlarni bitar ekan, keltirilgan ilohiy oyatlarga tayangani shubhasiz.

[6] Yer yuzida o’sadigan har bir yaproq, barg, maysa tirikligi uchun, hayot ne’matini bergani uchun o’z Robbisning qudratini zikr qilib, namoyon etib turadi.

[7] Sipehr anjumani deyilganda koinot nazarda tutilib, hafrlar – yulduzlar, avroq – samoning qavatlari (galaktikalar) ma’nosini anglashtiradi. Ya’ni sipehr anjumani – osmon majlisidagi har bir varaq – har bir galaktika, har bir harf – galaktikalardagi har bir yulduz va sayyoralar Allohning ne’matlariga shukur aytdilar. Mazkur o’rinda islom aqiydasida ishonishi shart hisoblangan farishtalar ham nazarda tutilgan bo’lib, ularning tunu kun Allohga ibodat qilib, hamdu sano o’qib turishlariga ham ishora berilgan. Bu haqda Hashr surasining 24-oyatida deyiladi: “U Alloh Xoliq, Bori’, Musavvirdir… Osmonlaru yerdagi barcha narsalar Uni poklab yod etadilar”.

[8] Allohning jamoli oldida u yaratgan sakkiz jannat bamisoli ko’ngilni xushlaydigan oddiy rayhonga o’xshab qoladi, qudrati va irodasi oldida esa U yaratgan yetti do’zax cho’ldagi issiq shamol – garmsel kabidir.

[9] Bizningcha, hashmating borgohi deyilganda arshi a’lo va kursiy nazarda tutilmoqda. Islom aqiydasida Alloh arshni va kursiyni o’z qudratini namoyon etish uchun yaratgan bo’lib, bu narsalarga Uning ehtiyoji yo’q. Ba’zi ulamolar kursini ilm deb talqin qiladilar. Ya’ni Allohning ilmi osmonlaru yeri qamragan. Aynan arsh va kursiy oldida butun yer yuzini yoritib turgan quyosh bir zarradek bo’lib qoladi. Mazkur tasvir Allohning qudrati cheksiz ekanligin ifodalaydi.

[10] San’at so’zi arabcha bo’lib, “Yaratmoq” ma’nosini bildiradi. Bu o’rinda “san’ating korgohi” deyilganda butun olam nazarda tutilib, Allohning yaratiqlarining oliy darajadagi go’zallik ekanligi aytilmoqda va bu olamdagi har bir lavha, ya’ni har bir yaratiq Ilohiy hisob-kitobga asoslanganligi uchun o’z joyini o’zgartirmaydigan yulduz kabi sobit, hikmatli ekanligi bayon etilmoqda.

[11] Qur’on karimdagi “Yosin” surasining 82-oyatida “Kun faya kun” kalimasi kelgan: “Osmonlaru yerni yaratgan Zot ularga o’xshashni yaratishga qodir emasmi? Yo’q! U o’ta yaratguvchi, o’ta bilguvchi Zotdir. Qachon biron narsani iroda qilsa, Uning ishi “Bo’l”, demoqlikdir, xolos. Bas, u narsa bo’lur”. Alisher Navoiy bu o’rinda ushbu oyatga ishora qilib, Allohning qudrati oldida mana shunday cheksiz olamdan yuztasini yaratish uchun Uning “Bo’l” deyishi kifoya ekanligi eslatilmoqda.

[12] Allohning sifatlari aytilganda, dastavval uning Vohid – Yagona ekanligiga urg’u qaratiladi. Ushbu o’rinda ana shu sifatga alohida ta’kidlanib, Allohning har qanday sherikdan xoli ekanligi, hech narsa va hech kimga muhtoj emasligi aytilmoqda.

[13] Bu o’rinda asliyatda “fardoniyat” so’zi keltirilgan bo’lib, bu orqali Allohning “tug’magan va tug’ilmagan” sifatiga ishora qilinmoqda. Aslida Furqon surasining 1-oyatida mujassam bo’lgan quyidagi ma’no ushbu o’rinda badiiy ifoda etilgan: “U, osmonlaru yerning mulki Unga xos bo’lgan, O’ziga farzand tutmagan, mulkida sherigi bo’lmagan, har bir narsani o’lchov ila o’lchab yaratgan Zotdir”.

[14] Allohning yana bir sifati Aliym bo’lib, bu Uning cheksiz ilm egasi ekanligini ifodalaydi. Aynan shu sifat tufayli islom dinida olimlarning maqomi yuqori hisoblanib, Qur’on karimda 750 dan ortiq o’rinda ilm so’zining kelganligi, Payg’ambarimizning, sallallohu alayhi va sallam, “Olimlar mening vorislarimdir” hadislari bu tushunchaning sobit va haqligini isbotlaydi. Allohning ilmi cheksiz bo’lib, uning bir gavhari koinotdagi hamma yulduz durlaridan ko’ra pok va yuksakdir.

[15] Islom falsafasiga ko’ra, mulk sahrosi deyilganda foniy dunyo nazarda tutilib, unda ko’zga loladek ko’ringan narsalar oxiratda quyoshdan ham qaynoq olov kabi o’z egasini kuydirishi ehtimoli kuchli ekanligi eslatilmoqda.

[16] Mazkur o’rinda Alisher Navoiy Shuaro surasidagi 1-oyatni keltirgan: “Unga o’xshash narsa yo’q. U zot o’ta eshitguvchi va ko’rguvchidir”.

[17] Qur’on karimdagi “Ixlos” surasining 3–4-oyatlari quyidagi mazmunni ifodalaydi: “U tug’magan va
tug’ilmagan. Va Unga hech kim teng bo’lmagan”. Bu o’rinda Allohni mo’minlarga tanituvchi sifatlar madh etilmoqda. Alisher Navoiy aynan mazkur oyatlarni o’z fikriga isbot tariqasida keltirib o’tgan.

[18] Bu o’rinda “La nuhsi sanoan alayka” arabiy kalimasi keltirilgan.

[19] Hadisi qudsiyda bu olam yaratilishidan avval nuri muhammadiy yaratilgan, deb marhamat qilinadi. Aynan shu dalilga ko’ra, Payg’ambarimiz, sallallohu alayhi va sallam, barcha payg’ambarlarning birinchisi hisoblanadilar. Bu o’rinda“Kuntu nabiyyan va Odamu baynalmoi vattin” hadisining tarjimasi keltirilmoqda.

[20] “Men olamga rahmat qilib yuborildim” hamda “Men oxirgi payg’ambarman” hadisiga ko’ra Rasululloh, alayhissalom, so’nggi nabiy bo’lib, ul Zotdan keyin boshqa payg’ambar yuborilmaydi. Alisher Navoiy mazkur o’rinda aytilgan mazmunni ifodalaydigan “Rahmatan lil-olamin va xotamun nabiyyin” hadisini keltirgan.

[21] Mazkur o’rinda isro va me’roj hodisalari xususida so’z borib, “Isro” Alloh taolo Muhammad payg’am­barimizni (sollallohu alayhi va sallam) kechaning bir bo’lagida Makkadagi Masjidul Haromdan Quddusdagi Masjidul Aqsoga sayr qildirishidir. “Me’roj” esa Alloh taolo Muhammad payg’am­barimizni (sollallohu alayhi va sallam) Quddusi sharifdan yuqoriga, ya’ni, O’zining Huzuriga ko’tarishidir. Qur’on karimdagi Isro surasining 1-oyati aynan shu haqda: “…unga (ya’ni, Muhammadga (alayhissalom) O’z oyat-mo»jizalarimizdan ko’rsatish uchun…”. Shuningdek, Najm surasining 18-oyati ham shu xususda dalil bo’la oladi: “Darhaqiqat, u (Muhammad (alayhissalom)) Par­vardigorining buyuk oyat-mo»jiza­larini ko’rdi”

[22] “Li ma’ Allohi vaqtun”(manbasini topolmadik, oyatmi yoki hadismi)

[23] Ahli sunnat val jamoat aqiydasiga ko’ra, yaxshilik va yomonlikning yaratuvchisi Allohdir. Faqat odob yuzasidan Alloh yomonlikni yaratdi, demaymiz. Bu o’rinda Navoiy chinakam hidoyat Allohdan bo’lishini aytar ekan, agar Uning lutfi bo’lmasa, inson to’g’ri yo’l topolmasligini ta’kidlaydi. To’g’ri yo’l ko’rsatishini so’rab, Robbisiga yolvormoqda.

Tabdil va sharhlar muallifi: Dilnavoz Yusupova, filologiya fanlari nomzodi

09

(Tashriflar: umumiy 403, bugungi 1)

1 izoh

Izoh qoldiring