Abdulhamid Cho’lpon. 500 yil.

599

      Тарихларнинг кўрсатишиға қарағонда шу бир йил — бир ярим йил орасида улуғ Навоийнинг вафотиға 500 йил тўладир… 500 йил ўзбек-чиғатой адабиёти тарихига аллақанча нарсалар берган, унда қанча ўзгаришлар ясағон, жуда узун бир муддатдир. Ўз адибларига 5—6 асрлик бир тарих яшата билган халқлар унча кўб эмасдир. Демак, бизга ҳам шу бир йил орасида шундай катта бир шодлиқ, катта бир байрам ўтказишга тўғри келадир.

550

Чўлпон
500 ЙИЛ
(Ўзбек билим ҳайъати эътиборига)

Чиғатой адабиёти ва тилига Навоийнинг қилғон хизмати жуда улуғдир. Бу кунги янги ўзбек адабиёти ва унинг бу кунги содда шеваси, менимча, ўша чиғатой шевасидан ўзга эмасдир. Баъзи бир кишилар, Навоийдан анча кейин чиққан адиб ва шоирларимиздан бир-иккита соддароқ ёзғонларини ушлаб олиб, уларни ҳаддан ташқари кўтармак билан наригини бир қадар туманлашдирмоқчи бўлсалар ҳам, Навоий ўзбек тили ва адабиётида тегишлик юксак мавқеъини олғондир. Усмонли адабиётининг энг улуғ вакили бўлғон Фузулийни машҳур усмонли ёзғучиси Шамсиддин Сомибек Навоийдан кейинга қўйиб, кўрсатадир. Мана бу ҳам, Навоийнинг биргина ўзбек қавми адабиётида эмас, умум турк халқи адабиётида ҳам ўзига яраша жой олғонини кўрсатадир.
Тарихларнинг кўрсатишиға қарағонда шу бир йил — бир ярим йил орасида улуғ Навоийнинг вафотиға 500 йил тўладир… 500 йил ўзбек-чиғатой адабиёти тарихига аллақанча нарсалар берган, унда қанча ўзгаришлар ясағон, жуда узун бир муддатдир. Ўз адибларига 5—6 асрлик бир тарих яшата билган халқлар унча кўб эмасдир. Демак, бизга ҳам шу бир йил орасида шундай катта бир шодлиқ, катта бир байрам ўтказишга тўғри келадир.
Ватандошларимиз руслар Пушкиннинг ҳар 5 йили учун ҳам катта байрамлар ясайдирлар. Ғарбда эса ундай байрамлар жуда катта тантаналар билан ўтказиладир. Бу тўғрида гапни чўзиб ўлтириш ҳожат эмас. Кўз билан кўрганимиз ҳам етиб ортарлиқдир.
Шунинг учун мен айтмоқ истайманким, Навоийнинг 500 йиллигини биз ҳам тегишлик даражада тантана билан ўтказишга шу топдан ҳозирлана бошлайлиқ. Бу йўлда мен қуйидағи чораларни таклиф қилиб, ўзбек билим ҳайъатининг диққатини шунга жалб қилур эдим:

1. Ҳозирдан бошлаб яралиқ кишиларимиздан бир ҳайъат ташкил қилиб, 500 йиллик байрамни мумкин қадар тантана билан ўтказиш йўлини топмоқға ўшал ҳайъат вакил қилинсун.
2. Ҳайъат Навоийнинг босилмағон асарларини топиб, босдиришға лозим кўрулгонларини байрамгача босдириш чорасини кўрсун.
3. Навоийнинг мукаммал таржимаи ҳоли ёздирилсун.
4. Навоийнинг шеваларидан терма бир асар тузулуб, нафис қилиниб босдирилсун.
5. Навоий номиға юқори ўқуш юртларининг адабиёт-тил факултетларида ўзбек талабалари учун стипендиялар очилсун.
6. Ўзбекистоннинг пойтахтида Навоийға ҳайкал тикилсун.
7. Баъзи бир ўзбек шаҳарларининг кўча исмлари Навоий отиға қўюлсун.

________________
20-йилларда авж олган ўтмишга, ўтмиш маданиятига нигилистларча муносабатда бўлиш тендентсиялари соғлом фикрловчи зиёлиларни чуқур ташвишга солган. Чунки жадидчиликнинг илғор ғоялари таъсирида тарбияланган кўплаб зиёлиларимиз миллатнинг ўзини таниши, ўзлигини англашида ўтмишнинг нечоғли муҳим омил эканини билганлар. Чўлпон Ўзбек билим ҳайъатига мурожаат қилиб ёзган, мазкур очиқ хат «Туркистон» газетасининг 1924 йил 23 сентябр сонида эълон қилинган.
Шамсиддин Сомибек (1850—1960) — машҳур турк шоири, адиби ва мутафаккири.
«Тарихларнинг кўрсатишмга қарағонда шу бир йил — бир ярим йил орасида улуғ Навоийнинг вафотига 500 йил тўладир…» — фикримизча, бу ўринда матбаа хатоси ўтиб кетган ёки Чўлпон адашган. 1926 йилда, яъни Чўлпон айтмоқчи яқин бир-бир ярим йил ичида Навоий вафотига 425 йил тўлар эди. Қуйироқда эса муаллиф «Навоийнинг 500 йиллиги» тантаналари ҳақида гапиради. Чамаси, Чўлпон шоир вафотининг 425 йиллигини, ва кейинроқ, таваллудининг 500 йиллигини нишонлашни назарда тутган.

500

Cho’lpon
500 YIL
(O’zbek bilim hay’ati e’tiboriga)

Chig’atoy adabiyoti va tiliga Navoiyning qilg’on xizmati juda ulug’dir. Bu kungi yangi o’zbek adabiyoti va uning bu kungi sodda shevasi, menimcha, o’sha chig’atoy shevasidan o’zga emasdir. Ba’zi bir kishilar, Navoiydan ancha keyin chiqqan adib va shoirlarimizdan bir-ikkita soddaroq yozg’onlarini ushlab olib, ularni haddan tashqari ko’tarmak bilan narigini bir qadar tumanlashdirmoqchi bo’lsalar ham, Navoiy o’zbek tili va adabiyotida tegishlik yuksak mavqe’ini olg’ondir. Usmonli
adabiyotining eng ulug’ vakili bo’lg’on Fuzuliyni mashhur usmonli yozg’uchisi Shamsiddin Somibek Navoiydan keyinga qo’yib, ko’rsatadir. Mana bu ham, Navoiyning birgina o’zbek qavmi adabiyotida emas, umum turk xalqi adabiyotida ham o’ziga yarasha joy olg’onini ko’rsatadir.
Tarixlarning ko’rsatishig’a qarag’onda shu bir yil — bir yarim yil orasida ulug’ Navoiyning vafotig’a 500 yil to’ladir… 500 yil o’zbek-chig’atoy adabiyoti tarixiga allaqancha narsalar bergan, unda qancha o’zgarishlar yasag’on, juda uzun bir muddatdir. O’z adiblariga 5—6 asrlik bir tarix yashata bilgan xalqlar uncha ko’b emasdir.
Demak, bizga ham shu bir yil orasida shunday katta bir shodliq, katta bir bayram o’tkazishga to’g’ri keladir.
Vatandoshlarimiz ruslar Pushkinning har 5 yili uchun ham katta bayramlar yasaydirlar. G’arbda esa unday bayramlar juda katta tantanalar bilan o’tkaziladir. Bu to’g’rida gapni cho’zib o’ltirish hojat emas. Ko’z bilan ko’rganimiz ham yetib ortarliqdir.
Shuning uchun men aytmoq istaymankim, Navoiyning 500 yilligini biz ham tegishlik darajada tantana bilan o’tkazishga shu topdan hozirlana boshlayliq. Bu yo’lda men quyidag’i choralarni taklif qilib, o’zbek bilim hay’atining diqqatini shunga jalb qilur edim:

1. Hozirdan boshlab yaraliq kishilarimizdan bir hay’at tashkil qilib, 500 yillik bayramni mumkin qadar tantana bilan o’tkazish yo’lini topmoqg’a o’shal hay’at vakil qilinsun.
2. Hay’at Navoiyning bosilmag’on asarlarini topib, bosdirishg’a lozim ko’rulgonlarini bayramgacha bosdirish chorasini ko’rsun.
3. Navoiyning mukammal tarjimai holi yozdirilsun.
4. Navoiyning shevalaridan terma bir asar tuzulub, nafis qilinib bosdirilsun.
5. Navoiy nomig’a yuqori o’qush yurtlarining adabiyot-til fakultetlarida o’zbek talabalari uchun stipendiyalar ochilsun.
6. O’zbekistonning poytaxtida Navoiyg’a haykal tikilsun.
7. Ba’zi bir o’zbek shaharlarining ko’cha ismlari Navoiy otig’a qo’yulsun.

________________
20-yillarda avj olgan o’tmishga, o’tmish madaniyatiga nigilistlarcha munosabatda bo’lish tendentsiyalari sog’lom fikrlovchi ziyolilarni chuqur tashvishga solgan.
Chunki jadidchilikning ilg’or g’oyalari ta’sirida tarbiyalangan ko’plab ziyolilarimiz millatning o’zini tanishi, o’zligini anglashida o’tmishning nechog’li muhim omil ekanini bilganlar. Cho’lpon O’zbek bilim hay’atiga murojaat qilib yozgan, mazkur ochiq xat «Turkiston» gazetasining 1924 yil 23 sentyabr sonida e’lon qilingan.
Shamsiddin Somibek (1850—1960) — mashhur turk shoiri, adibi va mutafakkiri.
«Tarixlarning ko’rsatishmga qarag’onda shu bir yil — bir yarim yil orasida ulug’ Navoiyning vafotiga 500 yil to’ladir…» — fikrimizcha, bu o’rinda matbaa xatosi o’tib ketgan yoki Cho’lpon adashgan. 1926 yilda, ya’ni Cho’lpon aytmoqchi yaqin bir-bir yarim yil ichida Navoiy vafotiga 425 yil to’lar edi. Quyiroqda esa muallif «Navoiyning 500 yilligi» tantanalari haqida gapiradi. Chamasi, Cho’lpon shoir vafotining 425 yilligini, va keyinroq, tavalludining 500 yilligini nishonlashni nazarda tutgan.

(Tashriflar: umumiy 70, bugungi 1)

Izoh qoldiring