Mirkarim Osim. Zulmat ichra nur

Ashampoo_Snap_2017.02.03_00h31m29s_008_.pngТаниқли ёзувчи ва таржимон Миркарим Осим таваллудининг 110 йиллиги олдидан

Таниқли адибнинг тарихий асарлари ичида Алишер Навоий ҳаётига бағишланган китоблари, айниқса, «Зулмат ичра нур» қиссаси алоҳида ўрин тутади. Бу асар ўтган асрнинг 60- йилларида, Навоий таваллудининг 525 йиллиги арафасида яратилган эди.
Саҳифада асарнинг дастлабки икки бобидан парча билан танишинг, қиссани тўлиқ ҳолда саҳифа сўнгида мутолаа қилишингиз мумкин.

Миркарим ОСИМ
ЗУЛМАТ ИЧРА НУР
Тарихий қисса
003

mirkarim_osim.jpg.100x133_q85_crop.jpgМиркарим Осим 1907 йилда Тошкент шаҳрида туғилган. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ўқитувчи (1944), Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими (1977). Москвадаги Бубнов номидаги педагогика институтини тутатган (1926—30).
«Янги ариқ» илк қиссаси (1925) Қўқон хонлигини идеаллаштирган асар сифатида босилмай қолган. Дастлабки йирик асари — «Астробод» тарихий қиссаси Алишер Навоий ҳаётига бағишланган. Шундан кейин у Навоий ҳақида туркум қисса ва ҳикоялар ёзган (1937—40). «Тўмарис», «Широқ», «Искандар ва Спитамен», «Темур Малик», «Маҳмуд Торобий», «Ўтрор» каби қиссалар муаллифи. Унинг «Зулмат ичра нур», «Аждодлар қиссаси», «Жайҳун устида булутлар», «Алжабрнинг туғилиши», «Ибн Сино қиссаси», «Цинган сетор» сингари асарлари ўзбек тарихий қиссачилигининг юксак намуналаридандир.
М. Шолоховнинг «Тинч оқар Дон» (2 китоб), С. Бородиннинг «Елдирим Боязид» романлари ва Л. Г. Батьнинг «Ҳаёт бўстони» қиссаси на бошқа асарларни ўзбек тилига таржима қилган.
Миркарим Осим 1984 йил Тошкент шаҳрида вафот этган. Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2002).

003

  Таниқли ёзувчи Миркарим Осим (1907-1984) Тошкентда зиёли оиласида туғилган. Дастлаб эски мактабда, 1917 1920- йиллар оралиғида эса «Шамс ул-урфон» номли бошланғич мактабда ўқиган. 1921— 1924- йилларда шаҳардаги таълим ва тарбия техникумида таҳсил олган. Дўстлари Ойбек ва Ҳомил Ёқубов билан шу техникумда адабиёт ва санъат сирларини ўрганган. 1926- йили Москвадаги педагогика институтининг тарих факультетига ўқишга кириб, уни 1930- йилда муваффақиятли битирган. Юртимизга қайтиб келгач, Самарқанддаги ўқитувчилар тайёрлаш курсида дарс берган. 1932 1949- йилларда эса, аwал Тошкент Педагогика илмий-текшириш институтида, кейин Маориф халқ комиссарлиги (вазирлиги) қошидаги илмий муассасада илмий ходим бўлиб ишлаган. Шу пайтларда шеърлар, тарих фанидан қўлланма ва дарсликлар яратган.

Миркарим Осим ўтган асрнинг 50- йилларида собиқ шўро давлатининг қатағон сиёсатидан чексиз азоб-уқубатлар тортди. лининг халқимиз шонли тарихидан ҳикоя қилувчи, ватанпарварлик, миллатпарварлик руҳида ёзилган асарлари қораланиб, ёзувчининг ўзи 1950- йил 15- январьда қамоққа олинди. Ўн ой давом этган тергов азобларидан сўнг, адиб «советларга қарши тарғибот қилган»ликда айбланиб, 10 йил муддатга озодликдан маҳрум этилди.

1955- йилга келибгина қатағон сиёсатидан омон қутулган адиб, 1959- йилдан то 1972-йилгача Тошкентдаги Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётида муҳаррир вазифасида хизмат қилган.

Миркарим Осимнинг «Янги ариқ» номли дастлабки қиссаси 1925- йилда яратилган бўлсада, шўро ҳукумати унинг ўз вақтида эълон қилинишига йўл қўймаган. Ватанимиз ўтмишига, халқимиздан етишиб чиққан улуғ инсонлар тақдирига ниҳоятда қизиққан ёзувчи ижоди давомида ана шу мавзуларда ўнлаб асарлар яратишга муваффақ бўлди. Адибнинг тарихга оид дастлабки йирик асари «Астробод» қиссаси бўлиб, у буюк мутафаккир Алишер Навоий ҳаётига бағишланган эди. Умуман, 1937 1940- йиллар ичида адиб Навоийнинг ҳаёт ва ижод йўлларини кенг акс эттирувчи «Алишер Навоий ва Дарвишали», «Бадарға», «Навоийнинг хислатлари», «Улуғбек ва Навоий» сингари қисса ва ҳикоялар ёзди.

Миркарим Осимнинг тарихий мавзудаги «Тўмарис», «Широқ», «Искандар ва Спитамен», «Алжабрнинг туғилиши», «Ибн Сино қиссаси», «Жайҳун устида булутлар», «Ўтрор», «Темур Малик», «Маҳмуд Таробий», «Карвон йўлларида», «Цинган сетор», «Моҳларойим ва Хонпошша» сингари асарлари ўзбек халқининг ўз ўтмишини яқиндан билиши ва ундан фахрланишида муҳим аҳамият касб этади.

Ёзувчи таржимонлик фаолияти билан ҳам элимиз маънавияти юксалиши йўлида катта хизматлар қилган. У рус ёзувчиси М. Шоло-ховнинг «Тинч оқар Дон», С. Бородиннинг «Елдирим Боязид» номли романларини, Л. Батнинг «Ҳаёт бўстони» қиссасини ва бошқа кўплаб асарларни она тилимизга маҳорат билан ўгирган.

Миркарим Осим 1984- йилда вафот этди. Унинг адабиётимиз равнақи йўлида қилган улкан меҳнатлари мустақиллик туфайлигина ўзининг чинакам қадр-қимматини топди. Адиб 2002- йилда Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони билан «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланди.

Ёзувчининг тарихий асарлари ичида Алишер Навоий ҳаётига бағишланган китоблари, айниқса, «Зулмат ичра нур» қиссаси алоҳида ўрин тутади. Бу асар ўтган асрнинг 60- йилларида, Навоий таваллудининг 525 йиллиги арафасида яратилган эди.

003

ЁШЛИК АЙЁМИНИНГ ИЛК БАҲОРИ

Алишер чўккалаб олиб хонтахта устидаги каттакон бир китобни варақлаб, сурат кўриб ўтирар эди. Ов ва жанг манзаралари уни шу қадар қизиқтирган, хаёлини шу қадар ўғирлаган эдики, отаси келиб эшик олдида кавуш ечаётганини ҳам пайқамади. Кичкина Баҳодир деб ном чиқарган Ғиёсиддин энди тўрт ёшга кирган ўғли Алишерга кулимсираб қараб турди. «Шул ёшдин китобга муҳаббат қўйса, улғайгач, албатта китобни илкидан айирмай ўзи била асраб юрғай», деб ўйлади ота ширингина, дўмбоқ ўғлидан кўзини узолмай.

— Ҳа, бул ерга ёшуруниб олиб не қиладур, десам, китоб кўраётган эканлар-да,— деди Ғиёсиддин пичинг аралаш меҳр билан.

Отаси бу гапни секингина, кулиб туриб айтган бўлсада, Алишер шўхлик қилиб катталардан дашном эшитишдан қўрққан боладек олазарак бўлиб:
— Дада, мана бул суратни кўринг,— деди. Унинг хиёл қийиқ кўзлари мўлтирар эди. — Маиа бул черик шотидан чиқаётиб қулаб тушмоқда, қўрғон устинда турганлар ўқ отиб қулатғон чиқарлар. Мана буниси пастдин туриб, қалъа устидагиларга ўқ узмоқда.

Отаси ўғлининг гапини тасдиқлагандек, бош ирғитиб, унинг қўлидан китобни аста олди-ю, токчага, бошқа китоблар ёнига қўйди.

— Бул китобнинг ўрни токчада,— деди у ясама жиддийлик билан,— аммо сиз китоб кўрмоққа ёшлик қилурсиз, йиртиб қўйсангиз яхши бўлмас. Ани икки қўй баҳосига сотиб олғонмен.
— Мен китобни йиртмаймен, авайлаб кўрамен.

— Ақлли боласан-да. Тентак болаларғина илкларига тушган китобларни пора-пора қиладурлар. Катта бўлғонингда сенга ажойиб китоблар сотуб олғаймен. Ҳозирча… мана буни ўйнаб юр,— Ғиёсиддин кулиб, чўнтагидаи «сопол қўчқор» чиқариб берди. Бола бу ғалати ўйинчоқни кўргач, кўзлари ўйнаб кетди.— Қара ўғлим, анинг мугизлари қайрилғон, сузиб олмоққа ҳозирланиб турадур.

— Менга беринг,— деб бола сакраб ўйинчоқни унинг қўлидан тортиб олди,— ани Ҳусайниинг қўчқори бирла уриштиргаймен.

Ғиёсиддин девонхонадан келиб, дам олгандан сўнг баъзан қўлига китоб олиб мутолаа қилар, шундай кезлар Алишер ёнига келиб ўтириб олар ва овоз чиқариб ўқишини сўрар эди. Отаси эса: «Яхшиси, ҳикоя айтиб берай», деб китобни йиғиштириб қўяр ва қизиқ бир эртакни айтиб берарди.

Алишернинг тоғалари: Мирсайид — «Кобулий» ва Муҳаммад Али — «Ғарибий» ўқимишли йигитлар бўлиб, форсий ва туркий тилда шеър ёзар эдилар. Улар поччалари Ғиёсиддинникига келганларида илмий, адабий мавзуларда қизғин баҳс бошланар ва баъзи кунлари суҳбат ғазалхонлик билан тугар эди. Алишер худди катталардек тоғалари ёнида ўтириб, уларнинг гапларига қулоқ солар, шеър тинглар эди. Гарчи, у китобий сўзлар ва мажозий шеърларга яхши тушунмаса ҳам, ғазалларнинг оҳанги, мусиқийсидан завқланарди.

Катта тоғаси Мирсайид жиддий, камгап, сипо одам эди, кичиги Муҳаммад Али эса хушчақчақ, гапдон йигит бўлиб, тор ва танбурни яхши чалар, ўз суҳбати билан мажлисга жон киргизар эди. Бир куни у яқиндагина ёзган бир ғазалини ўқиб бераётганида жияни Алишернинг диққат билагг қулоқ солаётганигги кўриб, ҳайратда қолади.

— Невчун ажабланурсиз?— дсйди Ғиёсиддин шоир қайнисига,— Алишер кўча-кўйда болалар била ўйнаб юриб, тожик тилин ўрганиб олғон, онаси форсий, туркий ғазалларни ўқиғонда қулоқ бериб ўтирадур ва баъзи матлаъларни ёддан ўқиб берадур.— У ўзининг ўткир кўзларини тогасига тикиб ўтирган Алишерга юзланиб деди: — Қани, ўғлим, шоир Қосим Анвор не дебдур?
Алишер қўнғироқдек овози билан дона-дона қилиб шу матлаъни ўқиди:

Риндему ошиқему жаҳонсўзу жома чок,
Бо давлати ғами ту фикри жаҳон чи бок?
(Биз бепарво ошиқлармиз, йиртиқ чопон, ўт иафас,
Жаҳон ғами сенинг ғамингга арзимас.)

Муҳаммад Али кўзларини катта очиб жиянининг шеър ўқишига қулоқ солиб турди-да, кейин кулиб юборди.

— Офарин, кичкина дарвеш,— деди у жиянининг орқасига қоқиб қўйиб.— Бепарво, ринд ошиқларданмиз дегин. Ўт нафас бўлсанг доғи, йиртиқ чопон бўлма.

— Қосим Анворнинг шеърлари мағзини бола эрмас, катталар ҳам чақа билмайдурлар, аммо улуғ шоирнинг оташин нафасидин бул гўдак боланинг юрагига бир аланга тушибдир,— деди Мирсайид.— Илоё, ёмон кўздин асрасин.

Сўз айланиб шоир Анвор устига келиб тўхтади.

— Мавлоно Қосим Анвор асли озарбайжонлик эрурлар, — деди Мирсайид. — Сароб отлиғ кентда таваллуд топибдурлар. Йигитлик апёмида Садриддин Ардабилийга мурид бўлиб, сўфия мазҳабига дохил бўлмишлар. Пирининг маслиҳати била Хуросон келдилар. Узоқ муддат Самарқанд бориб турдилар. Эл аларга ихлос қўйиб, шеърларин ўқимоққа роғиб бўлди. Умрларииинг охирида Жом вилоятига келиб қолдилар. Бундан ўн икки-ўн уч йил муқаддам вафот топтилар.

Навоий катта тоғасининг баъзи гапларига унча тушунмаса ҳам, унинг гапини диққат билан тинглаб ўтирар эди. Самарқанд шаҳрининг номини эшитганда: «Ул улуғ шаҳар бўлса керак», деб ўйлади.

— Сен улгайғонда Жом вилоятига бориб, Мавлоно Қосим Анворнинг мақбараларини зиёрат қилиб, қабри покларини супуриб келмоғинг лозим,— деди Муҳаммад Али.

— Албатта, боргаймен, илкимга кичик бир жоруб олиб, қабрларини супуриб келгаймен,— деди Алишер кўзларини чақнатиб.
— Невчун кичик жоруб, сен улғайғганингда борғойсен ахир.

Доимо кичиклигимча қоламан деб ўйлаган норасида боланинг гапидан тоғалари мириқиб кулишди.

— Язна, ҳар ким олдида Мавлононинг ўшул шеърини Алишерга ўқитманг, кўз тегадур,— деди Муҳаммад Али.

Кичкина баҳодир бидъат ва хурофотдан йироқ, соғлом фикрли киши эди, шу сабабдан қайнисининг бу гапига парво қилмади. Уйига яқин дўстлари келганда у Алишерга Қосим Анворнинг ўша шеърини ўқитар, меҳмонлар эса ҳайратда қолиб, бош чайқаганларида завқланиб куларди.

Бир куни Ғиёсиддин бешик қучоқлаб ўтирган хотинига:
— Алишер тўрт ёшға тўлиб, бешга қадам қўйди, ани мактабга берали,— деб қолди.

— Ҳали ёшлик қилмасмикин?— деди Алишернинг онаси киртайган, ҳорғин кўзларини кўтариб. Унинг эмизикли боласи Дарвишали жуда йиғлоқи бўлиб, тинка-мадорини қуритар эди.

— Бола ўткир зеҳнли, тез идрокли. Бекор юргандин кўра ҳарф ўргансин. Эрта шанбадин бошлаб Ҳусайн била бирга мактаб борсин.

— Ихтиёр сизда, менга қолса…— аёл гапини тугатолмади, бешикдаги Дарвишали чирқираб, она сути талаб эта бошлади.

Ҳусайн Темурнинг авараси Мансур бинни Бойқаронинг ўғли эди. Ҳусайннинг бобоси Мирза Бойқаро замон подшоси Шоҳрухга қарши исён қилгани сабабли қатл эттирилган, унинг ўғли Мансур ҳам кейинчалик назардан қолиб, давлат ишларига аралашмай қўйган эди. Лекин Ҳусайн ғайратли ва зеҳнли эканини кўриб, отаси қўлидан кетган давлат қушини қайтариб олишни умид қила бошлади. Мансурнинг ўғли ҳақиқатан ҳам юракли, катталардан кўп тортинмайдиган, соғлом, шижоатли бола эди.

— Ўғлингиз ахир бир кун юртға бош бўладур, кўзларидин маълум,— дер эдилар Мансурнинг яқинлари, хипча бел, яғрини кенг, қирғиз қовоқ Ҳусайнга қараб.

— Илоё, айтганингиз келсин, яхши ният — ёрти мол,— дерди отаси.

Алишер араб ҳарфлари ёзилган тахтани қўлтиқлаб, ўзидан икки ёш катта Ҳусайн билан бирга мактабга бориб-келиб юрди. Тез орада ҳарфларни ёд олволди. Мактабдан озод бўлгандан кейин, баъзан Ҳусайннинг уйига бориб ўйнаб келарди. Ҳиротликлар Бойқароларнинг Хиёбон маҳалласидаги икки қаватли уйини, негадир, «Давлатхона» деб атар эдилар, ҳолбуки, уй эгаси Ҳиротда хусусий кишилар қаторида яшар эди.

Алишер баъзан Ҳусайнга эргашиб, шаҳар ташқарисидаги Гозургоҳга чиқарди. Тоғ этагида бир талай болалар қатор тизилиб, бараварига ўқ отар эдилар. Алишер бу манзарани кўриб, китобда кўрган суратларни эсларди. Қаерда бўлмасин унинг эс-ҳуши китобларда эди.

ЯЗД ЧЎЛИ

… Дастурхон устида Мирсайид сўнгги кунларда рўй берган муҳим бир ҳодиса Темуминг ўғли подшоҳ Шоҳрухнинг ўлими тўғрисида ҳикоя қилиб берди. Эндигина беш ёшга тўлиб, олтига қадам қўйган дўмбоққина Алишер, чордана қуриб ўтирган дадасининг тиззасига тирсагини қўйиб, тоғасининг гапларига диққат билан қулоқ соларди.

— Мен ўшул куни Рай шаҳри яқинидаги лашкаргоҳда эрдим, — деди Мирсайид ака чақчайган кўзларини поччасига тикиб. Мирза Шоҳрух жаноблари ҳам ўшул ерда қишлоған эрдилар. Наврўз куни подшоҳ ҳазратлари хачирга миниб, Таборак сари бориб, улуғларнинг мозорини зиёрат қилиб келмоқчи бўлдилар. Мен ҳам навкарлари орасида эрдим. Аммо, хачир мозорлар устига қадалган туғлардан чўчиб, оёғини тираб олди. Бир қамчи босган эрдилар, ҳаром ўлгур, шаталоқ отиб, подшоҳимизни йиқитаёзди. Агар бизлар илл кишитии суяб қолмосоқ, эгардан учиб кетган ва ўшул жойдаёқ жон таслим қилғон бўлур эрдилар.

Тоғасининг имо-ишоратлар билан гапирган ҳикоясига диққат билан қулоқ бериб ўтирган Алишер беихтиёр кулиб юборди. Мирсайид ака шундай жонли гапирар эдики, диконглаб кетган хачир кўзига кўриниб кетгандай бўлди. Бироқ боланинг кулгисига отаси ҳам, тоғаси ҳам эътибор беришмади.

— Бизлар Шоҳрух жанобларини суяб, эгардин туширдик ва авайлаб тахтиравонга солдик. Тўрт мулозим тахтиравонни елкалаб, лашкаргоҳдаги бир чодирга элтиб, Шоҳрух жанобларини ётқиздилар. Улжаноб шу ётганларича қайтиб ўринларидан турмадилар. Баччағар шаҳзодалар боболарининг бошида туриб, алар билан рози-ризолик сўрашмоқ ўрнига, бурчак-бурчакда ўз одамлари билан пичир-пичир қилур эрдилар. Улуғбекнинг валади Абдуллатиф бир ёқда, Бойсунқарнинг ўғли Султон Муҳаммад бир ёқда, анинг иниси шаробхўр Абулқосим бир чеккада ўз мулозимлари ва аскарбошилари бирла маслаҳат қила бошладилар. Авзойиларидан, алар одам эрмас, баайни мурда устига ёпирилғон ўлимтик қушларга ўхшар эрдилар.

Алишер осмонда парвоз қилувчи катта, тумшуғи қон, хунук ўлимтик бургутларни тасаввур қилиб, сесканиб кетди.

— Мирза Шоҳрух жаноблари етмиш икки ёшда дунёдин ўтдилар, зулҳижжа ойининг йигирма бешида, якшанба куни эрди. Мен Райда қолмай, тўғри Ҳирот сори от солдирдим.

Алишернинг дадаси билан тоғаси бу ўлимнинг оқибати устида бош қотирар эдилар.

— Бир-бирлариға кушанда бўлғон шаҳзодалар ва қонга ташна, ўлжаталаб беклар эмди бир-бирларининг бошларини чайнардурлар, халқнинг бор-йўғини яғмо этадурлар, кўчиб кетмоқ керак Хуросондин, — деди Мирсайид гапини чўрт кесиб. Мабодо, телба Мироншоҳнинг ҳаромзодаларидан бири тахтга ўлтирса борми, сиз билан менинг бошимизда ёнғоқ чақадур.

— Бир жойдин иккинчи жойга кўчмоқ осон гап эрмас, — деди Ғиёсиддин хўрсиниб. Камбағалман десанг, кўчиб боқ, деган мақол бор. Шунча мол-ҳолни ташлаб кетиб, қайға борамиз?

— Э, язна, шундоғ замонда мол-ҳол кўринадурми кишининг кўзига, — деди шартта Мирсайид. Жон омон қолса, мол топиладур!

— Бироз кутиб турайлик, зора замона тинчиб кетса…

— Ихтиёр ўзингизда, мен ҳаммадин бурун манови жиянчамга ачинамен, — деди тоғаси Алишернинг елкасига қоқиб.  — Кўзлари ўткир, пешонаси кенг, одам бўладур бу бола!

Ғиёсиддин кутгандек замона тинчимади. Темурнинг невара-эваралари, қонга ташна бўрилардек, бир-бирлари билан ғажишиб, халқнинг қонини сувдек тўка бошладилар. Улуғбекнинг ўғли Абдуллатиф аскар тўплаб, ўзига тескари бўлган амалдорлардан кўпининг калласини кестирди, ўз бувиси Гавҳаршодни зиндонга солдирди. Шоҳрухнинг набираси, Бойсунқарнинг ўғли Абулқосим Бобур эса, ўз акаси Султон Муҳаммад билан уруша бошлади.

Шундай тартибсизликлар рўй бера бошладики, халқ кимнинг ким билан урушаётганини аниқ билмас эди. Аммо, афандига ўхшаб, кўчага бош суқиб, жанжалга аралашган киши чопонидан, мол-ҳолидан, баъзан жонидан айрилар эди. Ҳамма жанжал халқнинг моли устида кетаётгани аниқ эди.

Ғиёсиддин Кичкина Хуросондан кўчиб кетиш пайти келганини пайқади. Бир кун тонг қоронғисида беш-олти соябон арава ва бир неча отлиқ шаҳар дарвозасидан чиқиб, кунботиш томонга йўл олди. Ғиёсиддин билан бирга унинг қариндош-уруғлари Ғарбий Эронга кўчиб кетмоқда эдилар.

Отларга миниб олган катта кишилар қовоқларини солиб индамай борар, аммо болалар йўлда тоғ, дарё, боғ ва далаларни ҳамда шаҳар ва қишлоқ манзараларини томоша қилиб, териларига сиғмай, шовқин кўтариб кетишарди. От миниб ўрганиб қолган олти ясбар Алишер бам гоҳ арғумоғини қамчилаб, карвондан ўзиб кетар, гоҳ секин ҳайдаб, орқада қолиб кетарди. Бирорта манзилга бориб етганда у болаларга бош бўлиб, ўйин қилар эди.

Йўловчилар Ҳирот водийсидан чиқиб, Язд воҳасигача чўзилган катта саҳрога қадам қўйишлари билан сафар оғирлашди. Одам юрса оёғи, қуш уcбса қаноти куядиган бу саҳрода фақат кечалар йўл босиш мумкин эди. Йўлчилар ҳар ер-ҳар ерда бўлган шўр қудуқлардан сув чиқариб, мешларини тўлдириб олар эдилар. Бепоён қум саҳроси ҳамманинг жонига теккан эди.

Карвон бир неча кундан кейин Язд воҳасидаги Тафт қишлоғига етиб келди. Вақт ярим кечадан оғган эди.

Йўлчилар карвонсаройга тушиб, ором олишди.

Шўх Алишер эрталаб туриб, ўз ўртоқларини бошлаб кўчага чиқди. Карвонсаройнинг ёнида катта бир хонақоб бор эди. Болалар икки тавақаси ланг очиқ дарвозадан киришди. Хонақоҳ ҳовлисининг бир чеккасида кекса одам кўзини юмиб, пичирлаб ўтирарди.

— Юринглар, ўшул қудуқнинг чархини айлантирурмиз, — деди Алишер кўзларини чақнатиб.
— Йўқ, анови киши койиб берадур.
— Урушмайдур ул киши, ўзи ювош одамға ўхшайдур.

Болалар қўранинг ўртасига келиб, қудуқнинг ёнида тўхташди.

Бурчакда ўтирган киши кўзларини очиб, уларга мароқ билан қаради ва:

— Ҳой болалар, бу ёққа келинглар, — деди кулиб.

Болалар, бир нарсадан буркиган жайронлардек дув этиб ўзларини дарвоза томон урдилар. Фақат Алишер қўрқмай, чолнинг олдига бориб салом берди.

— Ваалайкум ассалом, катта бўлинг! Сизлар бизнинг қишлоқ болаларига ўхшамайсизлар. Қойдин келдинглар?

— Ҳиротдин. Ироққа кўчиб кетаётирмиз, — деди Алишер чолнинг кўкрагигача тушган оппоқ соқолига қараб.

-Нега кўчиб кетаётирсиз?

— Ие, гапдан хабарингиз йўқми? Хуросонда уруш бошланиб кетди-ку. Подшоҳзодалар бир-бирларининг калласини кесмоқда, юртни таламоқда, мундоғ замонда…

Чол оғзини очиб, ўнг қўлини қулоғига қўйиб, Алишернинг гапига қулоқ солди.

— Мабодо телба Мироншоҳнириг меросхўрларидин бири тахтга ўтирса борми, нақ калламиз кетадур-а…

Чои қиқирлаб кулиб юборди.
— Не сабабдин?
— Бизлар Бойқароларға хизмат қилиб келганмиз. Бойқаролар Мироншоҳ авлоди билан ит-мушук.

— Рост айтдинг, болам. Фаросатли экансан. Бобонгнинг исми недур?

— Ғиёсиддин, лақаби Кичкина баҳодир.

— Офарин, ул кишини танийдурмен, Шоҳрух вафотидин беш-олти йил аввал Сабзаворда ҳоким эрди. Ул кишини билурмен. Хўш, ўзинг мактабга борурмисен?

— Ҳа, тақсир, мен тўрт ёшу тўрт ойлик бўлғонимда ота-онам мактабга элтиб берганлар. Ҳозир таборак сурасига тушдим.

— Боракалло. Буи жамоат болаларидин биз чоқирғонда сен келиб, мен била ошно бўлдинг. Кел, сенинг учун фотиҳа ўқоли…

Шу пайт Алишернинг отаси Ғиёсиддин ва бир неча киши кириб, чолга салом беришди ва унинг қўлидан ўпиб, юзларига суртишди. Алишер ҳозиргина ўзи билан гаплашиб турган чол улуғ бир одам эканини пайқаб, хонақоҳдан чиқиб қочди.

Кечқурун карвонсарой ҳужрасида овқат еб ўтирганларида Али­шернинг отаси хонақоҳда ўтирган чолнинг Шарафиддин Али Яздий деган улуғ тарихчи эканини сўзлаб берди.

— Ул киши Шоҳрухнинг ёнида юриб, кўрган воқеаларни битган, Темур тарихи — «Зафарнома»ни битган, — деди Ғиёсиддин ҳурмат билан. — Шундоғ олим бир киши умрининг охирида қашшоқлиққа тушиб, дўстларга зор, душманга хор бўлибдур, ҳай дариғ!

***

Ғиёсиддин Кичкина ўз оиласи билан Ғарбий Эронда уч йилча турди. Хуросон тинчибди, урушлар тўхтабди, деган хабарни эшитиб, Ҳиротга қайтиб кетиш тараддудига тушди. Бу вақтда Абулқосим Бобур ўз акаси Султон Муҳаммадни ўлдириб, пойтахтни эгаллаган, мамлакатда тинчлик ўрнатган эди.

Ҳиротликлар яна соябон араваларга ўтириб, йўлга тушишди. Алишер от миниб, катталар билан карвоннинг кетида борар, йўлдаги ажойиб тоғ, дарё, шаҳар ва қишлоқларни томоша қилар эди.

Йўловчилар баъзан ялангликда тунаб қолар, баъзан карвонсаройларга тушиб, бир-икки кун дам олар эдилар. Бироқ Язд чўлига қадам босишлари билан аҳвол ўзгарди. Карвон салқин кечалари йўл босиб, кундузлари қудуқлар бўйида ором оладиган бўлди.

Шу куни кечаси от устида бораётган Алишерни уйқу босиб, кўзига қум тиқила бошлади. Кундуз куни салқин бир булоқ бўйида чодир тикиб, ҳамма ором олган пайтда, Алишернинг онаси «ухлаб ол», деб ётқизиб қўйган эди. Бироқ шўх бола ўринда ётолмади, ўзига ўхшаш бир-икки бола билан саҳродаги катта калтакесаклами қувиб юриб, жуда чарчади. Мана энди ярим кечада уйқу босиб, боши гаранг бўлиб қолди. Ҳаммани ҳам мудроқ босганидан Алишернинг ҳолига ҳеч ким эътибор бермади. Кичкина чавандознинг эгар устида ухлаб қолганини сезган от эса юришини секинлатиб, карвондан орқада қолиб кетди. Тонг пайти Алишернинг оти нимадандир ҳуркиб кетиб, уни йиқитиб юборди, ўзи пишқириб, боши оққан томонга қочди, Алишер гуп этиб, юмшоқ қум устига тушдида, кўзларини ишқай бошлади. У қаердалигини, нима ҳодиса юз берганини пайқамай, анча вақтгача қум устида бўзрайиб ўтирди. Ниҳоят, ҳуши ўзига келгач, ҳамроҳларидан айрилиб, бепоён чўлда бир ўзи қолганини кўриб жуда қўрқди, додлашини ҳам, йиғлашини ҳам билмади. У увушиб қолган оёқларига босиб, ўрнидан турдида, атрофга қаради.

Ҳамма ёқни бепоён қуруқ чўл энлаб ётар, кунчиқиш томон ёришиб келмоқда эди. Алишер отасидан, Ироқ вилояти кунботиш томонда, Ҳирот — кунчиқишда, деган гапни эшитган эди. Ақлли бола кун ёришиб келаётган томонга қараб юриб кетди. Салдан кейин атроф ёришиб, қуёш бош кўтарди. Алишер бироз ўтириб дам олдида, яна ўрнидан турди. Кун кўтарилган сари унинг бадани қизир, томоғи қақрар эди. Афсонавий ҳайвонларни эслатувчи қум уюмлари худди ими ютиб юбормоқчидай бўлар, қизиб кетган ҳаво қумтепалар устида жимирлаб кўзини тиндирар, иссиқ шамол лабини қуритарди. Бироқ ёш йўловчи буларга парво қилмай, ҳамон юриб кетмоқда эди. Боши айлана бошлагач, бориб бироз ором олмоқчи бўлди. Қани энди, шу топда бир қултум, бир қултумгина сув бўлса! Бу ерда ўтираверса, сув қидирмаса, ташналикдан ўлиб қолишини пайқаб, инқиллаб ўрнидан турди ва битта-битта юриб кетди.

Кўп ўтмай узоқдан кўзига гумбазга ўхшаш бир нарса чалинди. «ле, бу нима экан, бориб кўрайчи!» деб ўйлади у. Бу фикр Алишерга қувват бағишлагандай бўлди. Юрган сари гумбаз кичраярди. У баттар қизиқиб қолди. Бориб қараса, гумбаз дегани сув соладиган оддий тўрсиқ 1 экан. Шошиб-пишиб тўрсиқнинг оғзини очиб, тўйиб-тўйиб сувдан ичди, ичдию, бирдан кўзи равшанлашиб кетди. «Теп-текис чўлда кичкина нарса ҳам узоқдан катта бўлиб кўринар экан, — деб ўйлади у. Тунда йўловчилардин бири уйқусираб, тўрсиғини тушириб юборган бўлса, ажаб эрмас, яхши бўлди».
Уйқу босган йўловчилар кун чиқмасдан олдин қудуқ ёнига бориб етгач, ораларида Алишеминг йўқлигини пайқаб қолишди. Бирдан ҳамманинг уйқуси ўчди. Алишернинг онаси: «Вой болам, қайда қолдинг!?» деб йиғлай бошлади. Отаси докадек оқариб, турган жойида шамдек қотиб қолди.

— Йиғламанг, ҳозир бориб топиб келгаймиз, — деб юпатишди Алишернинг онасини ҳамроҳлари.

Фурсатни ўтказмай, тезда болани қидириб топиш керак эди.

— Қани, отланинглар бўлмаса, — деди Ғиёсиддинга жон кириб…

… Алишер рўпарасида бир неча отлиқнинг келаётганини кўриб, ўзида йўқ суюниб кетди, қадамини тезлаштирди. Узоқдан отасини таниб, негадир ўпкаси тўлиб, ҳиқиллаб йиғлаб юборди.

Ғиёсиддин кела солиб, Алишеми ердан кўтариб олдида, отига мингаштирди.

Қиссани тўлиқ ҳолда саҳифа сўнгида мутолаа қилишингиз мумкин.

Ashampoo_Snap_2017.02.03_00h55m00s_009_.png   Taniqli adibning tarixiy asarlari ichida Alisher Navoiy hayotiga bag‘ishlangan kitoblari, ayniqsa, «Zulmat ichra nur» qissasi alohida o‘rin tutadi. Bu asar o‘tgan asrning 60- yillarida, Navoiy tavalludining 525 yilligi arafasida yaratilgan edi. Sahifada asarning dastlabki ikki bobidan parcha bilan tanishing, qissani to‘liq holda sahifa so‘ngida mutolaa qilishingiz mumkin.

Mirkarim OSIM
ZULMAT ICHRA NUR
Tarixiy qissa
003

mirkarim_osim1.jpgMirkarim Osim 1907 yilda Toshkent shahrida tug‘ilgan. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan o‘qituvchi (1944), O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi (1977). Moskvadagi Bubnov nomidagi pedagogika institutini tutatgan (1926—30).
«Yangi ariq» ilk qissasi (1925) Qo‘qon xonligini ideallashtirgan asar sifatida bosilmay qolgan. Dastlabki yirik asari — «Astrobod» tarixiy qissasi Alisher Navoiy hayotiga bag‘ishlangan. Shundan keyin u Navoiy haqida turkum qissa va hikoyalar yozgan (1937—40). «To‘maris», «Shiroq», «Iskandar va Spitamen», «Temur Malik», «Mahmud Torobiy», «O‘tror» kabi qissalar muallifi. Uning «Zulmat ichra nur», «Ajdodlar qissasi», «Jayhun ustida bulutlar», «Aljabrning tug‘ilishi», «Ibn Sino qissasi», «Singan setor» singari asarlari o‘zbek tarixiy qissachiligining yuksak namunalaridandir.
M. Sholoxovning «Tinch oqar Don» (2 kitob), S. Borodinning «Yeldirim Boyazid» romanlari va L. G. Batning «Hayot bo‘stoni» qissasi na boshqa asarlarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan.
Mirkarim Osim 1984 yil Toshkent shahrida vafot etgan. Vafotidan so‘ng «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan (2002).

003

Taniqli yozuvchi Mirkarim Osim (1907-1984) Toshkentda ziyoli oilasida tug‘ilgan. Dastlab eski maktabda, 1917 1920- yillar oralig‘ida esa «Shams ul-urfon» nomli boshlang‘ich maktabda o‘qigan. 1921— 1924- yillarda shahardagi ta’lim va tarbiya texnikumida tahsil olgan. Do‘stlari Oybek va Homil Yoqubov bilan shu texnikumda adabiyot va san’at sirlarini o‘rgangan. 1926- yili Moskvadagi pedagogika institutining tarix fakultetiga o‘qishga kirib, uni 1930- yilda muvaffaqiyatli bitirgan. Yurtimizga qaytib kelgach, Samarqanddagi o‘qituvchilar tayyorlash kursida dars bergan. 1932 1949- yillarda esa, awal Toshkent Pedagogika ilmiy-tekshirish institutida, keyin Maorif xalq komissarligi (vazirligi) qoshidagi ilmiy muassasada ilmiy xodim bo‘lib ishlagan. Shu paytlarda she’rlar, tarix fanidan qo‘llanma va darsliklar yaratgan.

Mirkarim Osim o‘tgan asrning 50- yillarida sobiq sho‘ro davlatining qatag‘on siyosatidan cheksiz azob-uqubatlar tortdi. lining xalqimiz shonli tarixidan hikoya qiluvchi, vatanparvarlik, millatparvarlik ruhida yozilgan asarlari qoralanib, yozuvchining o‘zi 1950- yil 15- yanvarda qamoqqa olindi. O‘n oy davom etgan tergov azoblaridan so‘ng, adib «sovetlarga qarshi targ‘ibot qilgan»likda ayblanib, 10 yil muddatga ozodlikdan mahrum etildi.

1955- yilga kelibgina qatag‘on siyosatidan omon qutulgan adib, 1959- yildan to 1972-yilgacha Toshkentdagi G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyotida muharrir vazifasida xizmat qilgan.

Mirkarim Osimning «Yangi ariq» nomli dastlabki qissasi 1925- yilda yaratilgan bo‘lsada, sho‘ro hukumati uning o‘z vaqtida e’lon qilinishiga yo‘l qo‘ymagan. Vatanimiz o‘tmishiga, xalqimizdan yetishib chiqqan ulug‘ insonlar taqdiriga nihoyatda qiziqqan yozuvchi ijodi davomida ana shu mavzularda o‘nlab asarlar yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Adibning tarixga oid dastlabki yirik asari «Astrobod» qissasi bo‘lib, u buyuk mutafakkir Alisher Navoiy hayotiga bag‘ishlangan edi. Umuman, 1937 1940- yillar ichida adib Navoiyning hayot va ijod yo‘llarini keng aks ettiruvchi «Alisher Navoiy va Darvishali», «Badarg‘a», «Navoiyning xislatlari», «Ulug‘bek va Navoiy» singari qissa va hikoyalar yozdi.

Mirkarim Osimning tarixiy mavzudagi «To‘maris», «Shiroq», «Iskandar va Spitamen», «Aljabrning tug‘ilishi», «Ibn Sino qissasi», «Jayhun ustida bulutlar», «O‘tror», «Temur Malik», «Mahmud Tarobiy», «Karvon yo‘llarida», «Singan setor», «Mohlaroyim va Xonposhsha» singari asarlari o‘zbek xalqining o‘z o‘tmishini yaqindan bilishi va undan faxrlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Yozuvchi tarjimonlik faoliyati bilan ham elimiz ma’naviyati yuksalishi yo‘lida katta xizmatlar qilgan. U rus yozuvchisi M. Sholo-xovning «Tinch oqar Don», S. Borodinning «Yeldirim Boyazid» nomli romanlarini, L. Batning «Hayot bo‘stoni» qissasini va boshqa ko‘plab asarlarni ona tilimizga mahorat bilan o‘girgan.

Mirkarim Osim 1984- yilda vafot etdi. Uning adabiyotimiz ravnaqi yo‘lida qilgan ulkan mehnatlari mustaqillik tufayligina o‘zining chinakam qadr-qimmatini topdi. Adib 2002- yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlandi.

Yozuvchining tarixiy asarlari ichida Alisher Navoiy hayotiga bag‘ishlangan kitoblari, ayniqsa, «Zulmat ichra nur» qissasi alohida o‘rin tutadi. Bu asar o‘tgan asrning 60- yillarida, Navoiy tavalludining 525 yilligi arafasida yaratilgan edi.

003

YOSHLIK AYYOMINING ILK BAHORI

Alisher cho‘kkalab olib xontaxta ustidagi kattakon bir kitobni varaqlab, surat ko‘rib o‘tirar edi. Ov va jang manzaralari uni shu qadar qiziqtirgan, xayolini shu qadar o‘g‘irlagan ediki, otasi kelib eshik oldida kavush yechayotganini ham payqamadi. Kichkina Bahodir deb nom chiqargan G‘iyosiddin endi to‘rt yoshga kirgan o‘g‘li Alisherga kulimsirab qarab turdi. «Shul yoshdin kitobga muhabbat qo‘ysa, ulg‘aygach, albatta kitobni ilkidan ayirmay o‘zi bila asrab yurg‘ay», deb o‘yladi ota shiringina, do‘mboq o‘g‘lidan ko‘zini uzolmay.

— Ha, bul yerga yoshurunib olib ne qiladur, desam, kitob ko‘rayotgan ekanlar-da,— dedi G‘iyosiddin piching aralash mehr bilan.

Otasi bu gagshi sekingina, kulib turib aytgan bo‘lsada, Alisher sho‘xlik qilib kattalardan dashnom eshitishdan qo‘rqqan boladek olazarak bo‘lib:

— Dada, mana bul suratni ko‘ring,— dedi. Uning xiyol qiyiq ko‘zlari mo‘ltirar edi. — Maia bul cherik shotidan chiqayotib qulab tushmoqda, qo‘rg‘on ustinda turganlar o‘q otib qulatg‘on chiqarlar. Mana bunisi pastdin turib, qal’a ustidagilarga o‘q uzmoqda.

Otasi o‘g‘lining gapini tasdiqlagandek, bosh irg‘itib, uning qo‘lidan kitobni asta oldi-yu, tokchaga, boshqa kitoblar yoniga qo‘ydi.

— Bul kitobning o‘rni tokchada,— dedi u yasama jiddiylik bilan,— ammo siz kitob ko‘rmoqqa yoshlik qilursiz, yirtib qo‘ysangiz yaxshi bo‘lmas. Ani ikki qo‘y bahosiga sotib olg‘onmen.

— Men kitobni yirtmaymen, avaylab ko‘ramen.

— Aqlli bolasan-da. Tentak bolalarg‘ina ilklariga tushgan kitoblarni pora-pora qiladurlar. Katta bo‘lg‘oningda senga ajoyib kitoblar sotub olg‘aymen. Hozircha… mana buni o‘ynab yur,— G‘iyosiddin kulib, cho‘ntagidai «sopol qo‘chqor» chiqarib berdi. Bola bu g‘alati o‘yinchoqni ko‘rgach, ko‘zlari o‘ynab ketdi.— Qara o‘g‘lim, aning mugizlari qayrilg‘on, suzib olmoqqa hozirlanib turadur.

— Menga bering,— deb bola sakrab o‘yinchoqni uning qo‘lidan tortib oldi,— ani Husayniing qo‘chqori birla urishtirgaymen.

G‘iyosiddin devonxonadan kelib, dam olgandan so‘ng ba’zan qo‘liga kitob olib mutolaa qilar, shunday kezlar Alisher yoniga kelib o‘tirib olar va ovoz chiqarib o‘qishini so‘rar edi. Otasi esa: «Yaxshisi, hikoya aytib beray», deb kitobni yig‘ishtirib qo‘yar va qiziq bir ertakni aytib berardi.

Alisherning tog‘alari: Mirsayid — «Кobuliy» va Muhammad Ali — «G‘aribiy» o‘qimishli yigitlar bo‘lib, forsiy va turkiy tilda she’r yozar edilar. Ular pochchalari G‘iyosiddinnikiga kelganlarida ilmiy, adabiy mavzularda qizg‘in bahs boshlanar va ba’zi kunlari suhbat g‘azalxonlik bilan tugar edi. Alisher xuddi kattalardek tog‘alari yonida o‘tirib, ularning gaplariga quloq solar, she’r tinglar edi. Garchi, u kitobiy so‘zlar va majoziy she’rlarga yaxshi tushunmasa ham, g‘azallarning ohangi, musiqiysidan zavqlanardi.

Katta tog‘asi Mirsayid jiddiy, kamgap, sipo odam edi, kichigi Muhammad Ali esa xushchaqchaq, gapdon yigit bo‘lib, tor va tanburni yaxshi chalar, o‘z suhbati bilan majlisga jon kirgizar edi. Bir kuni u yaqindagina yozgan bir g‘azalini o‘qib berayotganida jiyani Alisherning diqqat bilagg quloq solayotganiggi ko‘rib, hayratda qoladi.

— Nevchun ajablanursiz?— dsydi G‘iyosiddin shoir qaynisiga,— Alisher ko‘cha-ko‘yda bolalar bila o‘ynab yurib, tojik tilin o‘rganib olg‘on, onasi forsiy, turkiy g‘azallarni o‘qig‘onda quloq berib o‘tiradur va ba’zi matla’larni yoddan o‘qib beradur.— U o‘zining o‘tkir ko‘zlarini togasiga tikib o‘tirgan Alisherga yuzlanib dedi: — Qani, o‘g‘lim, shoir Qosim Anvor ne debdur?

Alisher qo‘ng‘iroqdek ovozi bilan dona-dona qilib shu matla’ni o‘qidi:

Rindemu oshiqemu jahonso‘zu joma chok,
Bo davlati g‘ami tu fikri jahon chi bok?
(Biz beparvo oshiqlarmiz, yirtiq chopon, o‘t iafas,
Jahon g‘ami sening g‘amingga arzimas.)

Muhammad Ali ko‘zlarini katta ochib jiyanining she’r o‘qishiga quloq solib turdi-da, keyin kulib yubordi.

— Ofarin, kichkina darvesh,— dedi u jiyanining orqasiga qoqib qo‘yib.— Beparvo, rind oshiqlardanmiz degin. O‘t nafas bo‘lsang dog‘i, yirtiq chopon bo‘lma.

— Qosim Anvorning she’rlari mag‘zini bola ermas, kattalar ham chaqa bilmaydurlar, ammo ulug‘ shoirning otashin nafasidin bul go‘dak bolaning yuragiga bir alanga tushibdir,— dedi Mirsayid.— Iloyo, yomon ko‘zdin asrasin.

So‘z aylanib shoir Anvor ustiga kelib to‘xtadi.

— Mavlono Qosim Anvor asli ozarbayjonlik erurlar, — dedi Mirsayid. — Sarob otlig‘ kentda tavallud topibdurlar. Yigitlik apyomida Sadriddin Ardabiliyga murid bo‘lib, so‘fiya mazhabiga doxil bo‘lmishlar. Pirining maslihati bila Xuroson keldilar. Uzoq muddat Samarqand borib turdilar. El alarga ixlos qo‘yib, she’rlarin o‘qimoqqa rog‘ib bo‘ldi. Umrlariiing oxirida Jom viloyatiga kelib qoldilar. Bundan o‘n ikki-o‘n uch yil muqaddam vafot toptilar.

Navoiy katta tog‘asining ba’zi gaplariga uncha tushunmasa ham, uning gapini diqqat bilan tinglab o‘tirar edi. Samarqand shahrining nomini eshitganda: «Ul ulug‘ shahar bo‘lsa kerak», deb o‘yladi.

— Sen ulgayg‘onda Jom viloyatiga borib, Mavlono Qosim Anvorning maqbaralarini ziyorat qilib, qabri poklarini supurib kelmog‘ing lozim,— dedi Muhammad Ali.

— Albatta, borgaymen, ilkimga kichik bir jorub olib, qabrlarini supurib kelgaymen,— dedi Alisher ko‘zlarini chaqnatib.
— Nevchun kichik jorub, sen ulg‘ayg‘ganingda borg‘oysen axir.

Doimo kichikligimcha qolaman deb o‘ylagan norasida bolaning gapidan tog‘alari miriqib kulishdi.

— Yazna, har kim oldida Mavlononing o‘shul she’rini Alisherga o‘qitmang, ko‘z tegadur,— dedi Muhammad Ali.

Kichkina bahodir bid’at va xurofotdan yiroq, sog‘lom fikrli kishi edi, shu sababdan qaynisining bu gapiga parvo qilmadi. Uyiga yaqin do‘stlari kelganda u Alisherga Qosim Anvorning o‘sha she’rini o‘qitar, mehmonlar esa hayratda qolib, bosh chayqaganlarida zavqlanib kulardi.

Bir kuni G‘iyosiddin beshik quchoqlab o‘tirgan xotiniga:
— Alisher to‘rt yoshg‘a to‘lib, beshga qadam qo‘ydi, ani maktabga berali,— deb qoldi.

— Hali yoshlik qilmasmikin?— dedi Alisherning onasi kirtaygan, horg‘in ko‘zlarini ko‘tarib. Uning emizikli bolasi Darvishali juda yig‘loqi bo‘lib, tinka-madorini quritar edi.

— Bola o‘tkir zehnli, tez idrokli. Bekor yurgandin ko‘ra harf o‘rgansin. Erta shanbadin boshlab Husayn bila birga maktab borsin.
— Ixtiyor sizda, menga qolsa…— ayol gapini tugatolmadi, beshikdagi Darvishali chirqirab, ona suti talab eta boshladi.

Husayn Temurning avarasi Mansur binni Boyqaroning o‘g‘li edi. Husaynning bobosi Mirza Boyqaro zamon podshosi Shohruxga qarshi isyon qilgani sababli qatl ettirilgan, uning o‘g‘li Mansur ham keyinchalik nazardan qolib, davlat ishlariga aralashmay qo‘ygan edi. Lekin Husayn g‘ayratli va zehnli ekanini ko‘rib, otasi qo‘lidan ketgan davlat qushini qaytarib olishni umid qila boshladi. Mansurning o‘g‘li haqiqatan ham yurakli, kattalardan ko‘p tortinmaydigan, sog‘lom, shijoatli bola edi.

— O‘g‘lingiz axir bir kun yurtg‘a bosh bo‘ladur, ko‘zlaridin ma’lum,— der edilar Mansurning yaqinlari, xipcha bel, yag‘rini keng, qirg‘iz qovoq Husaynga qarab.

— Iloyo, aytganingiz kelsin, yaxshi niyat — yorti mol,— derdi otasi.

Alisher arab harflari yozilgan taxtani qo‘ltiqlab, o‘zidan ikki yosh katta Husayn bilan birga maktabga borib-kelib yurdi. Tez orada harflarni yod olvoldi. Maktabdan ozod bo‘lgandan keyin, ba’zan Husaynning uyiga borib o‘ynab kelardi. Hirotliklar Boyqarolarning Xiyobon mahallasidagi ikki qavatli uyini, negadir, «Davlatxona» deb atar edilar, holbuki, uy egasi Hirotda xususiy kishilar qatorida yashar edi.

Alisher ba’zan Husaynga ergashib, shahar tashqarisidagi Gozurgohga chiqardi. Tog‘ etagida bir talay bolalar qator tizilib, baravariga o‘q otar edilar. Alisher bu manzarani ko‘rib, kitobda ko‘rgan suratlarni eslardi. Qayerda bo‘lmasin uning es-hushi kitoblarda edi.

YAZD CHO‘LI

… Dasturxon ustida Mirsayid so‘nggi kunlarda ro‘y bergan muhim bir hodisa Temuming o‘g‘li podshoh Shohruxning o‘limi to‘g‘risida hikoya qilib berdi. Endigina besh yoshga to‘lib, oltiga qadam qo‘ygan do‘mboqqina Alisher, chordana qurib o‘tirgan dadasining tizzasiga tirsagini qo‘yib, tog‘asining gaplariga diqqat bilan quloq solardi.

— Men o‘shul kuni Ray shahri yaqinidagi lashkargohda erdim, — dedi Mirsayid aka chaqchaygan ko‘zlarini pochchasiga tikib. Mirza Shohrux janoblari ham o‘shul yerda qishlog‘an erdilar. Navro‘z kuni podshoh hazratlari xachirga minib, Taborak sari borib, ulug‘larning mozorini ziyorat qilib kelmoqchi bo‘ldilar. Men ham navkarlari orasida erdim. Ammo, xachir mozorlar ustiga qadalgan tug‘lardan cho‘chib, oyog‘ini tirab oldi. Bir qamchi bosgan erdilar, harom o‘lgur, shataloq otib, podshohimizni yiqitayozdi. Agar bizlar ill kishitii suyab qolmosoq, egardan uchib ketgan va o‘shul joydayoq jon taslim qilg‘on bo‘lur erdilar.

Tog‘asining imo-ishoratlar bilan gapirgan hikoyasiga diqqat bilan quloq berib o‘tirgan Alisher beixtiyor kulib yubordi. Mirsayid aka shunday jonli gapirar ediki, dikonglab ketgan xachir ko‘ziga ko‘rinib ketganday bo‘ldi. Biroq bolaning kulgisiga otasi ham, tog‘asi ham e’tibor berishmadi.

— Bizlar Shohrux janoblarini suyab, egardin tushirdik va avaylab taxtiravonga soldik. To‘rt mulozim taxtiravonni yelkalab, lashkargohdagi bir chodirga eltib, Shohrux janoblarini yotqizdilar. Uljanob shu yotganlaricha qaytib o‘rinlaridan turmadilar. Bachchag‘ar shahzodalar bobolarining boshida turib, alar bilan rozi-rizolik so‘rashmoq o‘rniga, burchak-burchakda o‘z odamlari bilan pichir-pichir qilur erdilar. Ulug‘bekning valadi Abdullatif bir yoqda, Boysunqarning o‘g‘li Sulton Muhammad bir yoqda, aning inisi sharobxo‘r Abulqosim bir chekkada o‘z mulozimlari va askarboshilari birla maslahat qila boshladilar. Avzoyilaridan, alar odam ermas, baayni murda ustiga yopirilg‘on o‘limtik qushlarga o‘xshar erdilar.

Alisher osmonda parvoz qiluvchi katta, tumshug‘i qon, xunuk o‘limtik burgutlarni tasavvur qilib, seskanib ketdi.

— Mirza Shohrux janoblari yetmish ikki yoshda dunyodin o‘tdilar, zulhijja oyining yigirma beshida, yakshanba kuni erdi. Men Rayda qolmay, to‘g‘ri Hirot sori ot soldirdim.

Alisherning dadasi bilan tog‘asi bu o‘limning oqibati ustida bosh qotirar edilar.

— Bir-birlarig‘a kushanda bo‘lg‘on shahzodalar va qonga tashna, o‘ljatalab beklar emdi bir-birlarining boshlarini chaynardurlar, xalqning bor-yo‘g‘ini yag‘mo etadurlar, ko‘chib ketmoq kerak Xurosondin, — dedi Mirsayid gapini cho‘rt kesib. Mabodo, telba Mironshohning haromzodalaridan biri taxtga o‘ltirsa bormi, siz bilan mening boshimizda yong‘oq chaqadur.

— Bir joydin ikkinchi joyga ko‘chmoq oson gap ermas, — dedi G‘iyosiddin xo‘rsinib. Kambag‘alman desang, ko‘chib boq, degan maqol bor. Shuncha mol-holni tashlab ketib, qayg‘a boramiz?

— E, yazna, shundog‘ zamonda mol-hol ko‘rinadurmi kishining ko‘ziga, — dedi shartta Mirsayid. Jon omon qolsa, mol topiladur!

— Biroz kutib turaylik, zora zamona tinchib ketsa…

— Ixtiyor o‘zingizda, men hammadin burun manovi jiyanchamga achinamen, — dedi tog‘asi Alisherning yelkasiga qoqib. — Ko‘zlari o‘tkir, peshonasi keng, odam bo‘ladur bu bola!

G‘iyosiddin kutgandek zamona tinchimadi. Temurning nevara-evaralari, qonga tashna bo‘rilardek, bir-birlari bilan g‘ajishib, xalqning qonini suvdek to‘ka boshladilar. Ulug‘bekning o‘g‘li Abdullatif askar to‘plab, o‘ziga teskari bo‘lgan amaldorlardan ko‘pining kallasini kestirdi, o‘z buvisi Gavharshodni zindonga soldirdi. Shohruxning nabirasi, Boysunqarning o‘g‘li Abulqosim Bobur esa, o‘z akasi Sulton Muhammad bilan urusha boshladi.

Shunday tartibsizliklar ro‘y bera boshladiki, xalq kimning kim bilan urushayotganini aniq bilmas edi. Ammo, afandiga o‘xshab, ko‘chaga bosh suqib, janjalga aralashgan kishi choponidan, mol-holidan, ba’zan jonidan ayrilar edi. Hamma janjal xalqning moli ustida ketayotgani aniq edi.

G‘iyosiddin Kichkina Xurosondan ko‘chib ketish payti kelganini payqadi. Bir kun tong qorong‘isida besh-olti soyabon arava va bir necha otliq shahar darvozasidan chiqib, kunbotish tomonga yo‘l oldi. G‘iyosiddin bilan birga uning qarindosh-urug‘lari G‘arbiy Eronga ko‘chib ketmoqda edilar.

Otlarga minib olgan katta kishilar qovoqlarini solib indamay borar, ammo bolalar yo‘lda tog‘, daryo, bog‘ va dalalarni hamda shahar va qishloq manzaralarini tomosha qilib, terilariga sig‘may, shovqin ko‘tarib ketishardi. Ot minib o‘rganib qolgan olti yasbar Alisher bam goh arg‘umog‘ini qamchilab, karvondan o‘zib ketar, goh sekin haydab, orqada qolib ketardi. Birorta manzilga borib yetganda u bolalarga bosh bo‘lib, o‘yin qilar edi.

Yo‘lovchilar Hirot vodiysidan chiqib, Yazd vohasigacha cho‘zilgan katta sahroga qadam qo‘yishlari bilan safar og‘irlashdi. Odam yursa oyog‘i, qush ucbsa qanoti kuyadigan bu sahroda faqat kechalar yo‘l bosish mumkin edi. Yo‘lchilar har yer-har yerda bo‘lgan sho‘r quduqlardan suv chiqarib, meshlarini to‘ldirib olar edilar. Bepoyon qum sahrosi hammaning joniga tekkan edi.

Karvon bir necha kundan keyin Yazd vohasidagi Taft qishlog‘iga yetib keldi. Vaqt yarim kechadan og‘gan edi.

Yo‘lchilar karvonsaroyga tushib, orom olishdi.

Sho‘x Alisher ertalab turib, o‘z o‘rtoqlarini boshlab ko‘chaga chiqdi. Karvonsaroyning yonida katta bir xonaqob bor edi. Bolalar ikki tavaqasi lang ochiq darvozadan kirishdi. Xonaqoh hovlisining bir chekkasida keksa odam ko‘zini yumib, pichirlab o‘tirardi.

— Yuringlar, o‘shul quduqning charxini aylantirurmiz, — dedi Alisher ko‘zlarini chaqnatib.
— Yo‘q, anovi kishi koyib beradur.
— Urushmaydur ul kishi, o‘zi yuvosh odamg‘a o‘xshaydur.

Bolalar qo‘raning o‘rtasiga kelib, quduqning yonida to‘xtashdi.

Burchakda o‘tirgan kishi ko‘zlarini ochib, ularga maroq bilan qaradi va:

— Hoy bolalar, bu yoqqa kelinglar, — dedi kulib.

Bolalar, bir narsadan burkigan jayronlardek duv etib o‘zlarini darvoza tomon urdilar. Faqat Alisher qo‘rqmay, cholning oldiga borib salom berdi.

— Vaalaykum assalom, katta bo‘ling! Sizlar bizning qishloq bolalariga o‘xshamaysizlar. Qoydin keldinglar?

— Hirotdin. Iroqqa ko‘chib ketayotirmiz, — dedi Alisher cholning ko‘kragigacha tushgan oppoq soqoliga qarab.

-Nega ko‘chib ketayotirsiz?

— Ie, gapdan xabaringiz yo‘qmi? Xurosonda urush boshlanib ketdi-ku. Podshohzodalar bir-birlarining kallasini kesmoqda, yurtni talamoqda, mundog‘ zamonda…

Chol og‘zini ochib, o‘ng qo‘lini qulog‘iga qo‘yib, Alisherning gapiga quloq soldi.

— Mabodo telba Mironshohnirig merosxo‘rlaridin biri taxtga o‘tirsa bormi, naq kallamiz ketadur-a…

Choi qiqirlab kulib yubordi.
— Ne sababdin?
— Bizlar Boyqarolarg‘a xizmat qilib kelganmiz. Boyqarolar Mironshoh avlodi bilan it-mushuk.

— Rost aytding, bolam. Farosatli ekansan. Bobongning ismi nedur?

— G‘iyosiddin, laqabi Kichkina bahodir.

— Ofarin, ul kishini taniydurmen, Shohrux vafotidin besh-olti yil avval Sabzavorda hokim erdi. Ul kishini bilurmen. Xo‘sh, o‘zing maktabga borurmisen?

— Ha, taqsir, men to‘rt yoshu to‘rt oylik bo‘lg‘onimda ota-onam maktabga eltib berganlar. Hozir taborak surasiga tushdim.

— Borakallo. Bui jamoat bolalaridin biz choqirg‘onda sen kelib, men bila oshno bo‘lding. Kel, sening uchun fotiha o‘qoli…

Shu payt Alisherning otasi G‘iyosiddin va bir necha kishi kirib, cholga salom berishdi va uning qo‘lidan o‘pib, yuzlariga surtishdi. Alisher hozirgina o‘zi bilan gaplashib turgan chol ulug‘ bir odam ekanini payqab, xonaqohdan chiqib qochdi.

Kechqurun karvonsaroy hujrasida ovqat yeb o‘tirganlarida Ali­sherning otasi xonaqohda o‘tirgan cholning Sharafiddin Ali Yazdiy degan ulug‘ tarixchi ekanini so‘zlab berdi.

— Ul kishi Shohruxning yonida yurib, ko‘rgan voqealarni bitgan, Temur tarixi — «Zafarnoma»ni bitgan, — dedi G‘iyosiddin hurmat bilan. — Shundog‘ olim bir kishi umrining oxirida qashshoqliqqa tushib, do‘stlarga zor, dushmanga xor bo‘libdur, hay darig‘!

***

G‘iyosiddin Kichkina o‘z oilasi bilan G‘arbiy Eronda uch yilcha turdi. Xuroson tinchibdi, urushlar to‘xtabdi, degan xabarni eshitib, Hirotga qaytib ketish taraddudiga tushdi. Bu vaqtda Abulqosim Bobur o‘z akasi Sulton Muhammadni o‘ldirib, poytaxtni egallagan, mamlakatda tinchlik o‘rnatgan edi.

Hirotliklar yana soyabon aravalarga o‘tirib, yo‘lga tushishdi. Alisher ot minib, kattalar bilan karvonning ketida borar, yo‘ldagi ajoyib tog‘, daryo, shahar va qishloqlarni tomosha qilar edi.

Yo‘lovchilar ba’zan yalanglikda tunab qolar, ba’zan karvonsaroylarga tushib, bir-ikki kun dam olar edilar. Biroq Yazd cho‘liga qadam bosishlari bilan ahvol o‘zgardi. Karvon salqin kechalari yo‘l bosib, kunduzlari quduqlar bo‘yida orom oladigan bo‘ldi.

Shu kuni kechasi ot ustida borayotgan Alisherni uyqu bosib, ko‘ziga qum tiqila boshladi. Kunduz kuni salqin bir buloq bo‘yida chodir tikib, hamma orom olgan paytda, Alisherning onasi «uxlab ol», deb yotqizib qo‘ygan edi. Biroq sho‘x bola o‘rinda yotolmadi, o‘ziga o‘xshash bir-ikki bola bilan sahrodagi katta kaltakesaklami quvib yurib, juda charchadi. Mana endi yarim kechada uyqu bosib, boshi garang bo‘lib qoldi. Hammani ham mudroq bosganidan Alisherning holiga hech kim e’tibor bermadi. Kichkina chavandozning egar ustida uxlab qolganini sezgan ot esa yurishini sekinlatib, karvondan orqada qolib ketdi. Tong payti Alisherning oti nimadandir hurkib ketib, uni yiqitib yubordi, o‘zi pishqirib, boshi oqqan tomonga qochdi, Alisher gup etib, yumshoq qum ustiga tushdida, ko‘zlarini ishqay boshladi. U qayerdaligini, nima hodisa yuz berganini payqamay, ancha vaqtgacha qum ustida bo‘zrayib o‘tirdi. Nihoyat, hushi o‘ziga kelgach, hamrohlaridan ayrilib, bepoyon cho‘lda bir o‘zi qolganini ko‘rib juda qo‘rqdi, dodlashini ham, yig‘lashini ham bilmadi. U uvushib qolgan oyoqlariga bosib, o‘rnidan turdida, atrofga qaradi.

Hamma yoqni bepoyon quruq cho‘l enlab yotar, kunchiqish tomon yorishib kelmoqda edi. Alisher otasidan, Iroq viloyati kunbotish tomonda, Hirot — kunchiqishda, degan gapni eshitgan edi. Aqlli bola kun yorishib kelayotgan tomonga qarab yurib ketdi. Saldan keyin atrof yorishib, quyosh bosh ko‘tardi. Alisher biroz o‘tirib dam oldida, yana o‘rnidan turdi. Kun ko‘tarilgan sari uning badani qizir, tomog‘i qaqrar edi. Afsonaviy hayvonlarni eslatuvchi qum uyumlari xuddi imi yutib yubormoqchiday bo‘lar, qizib ketgan havo qumtepalar ustida jimirlab ko‘zini tindirar, issiq shamol labini quritardi. Biroq yosh yo‘lovchi bularga parvo qilmay, hamon yurib ketmoqda edi. Boshi aylana boshlagach, borib biroz orom olmoqchi bo‘ldi. Qani endi, shu topda bir qultum, bir qultumgina suv bo‘lsa! Bu yerda o‘tiraversa, suv qidirmasa, tashnalikdan o‘lib qolishini payqab, inqillab o‘rnidan turdi va bitta-bitta yurib ketdi.

Ko‘p o‘tmay uzoqdan ko‘ziga gumbazga o‘xshash bir narsa chalindi. «le, bu nima ekan, borib ko‘raychi!» deb o‘yladi u. Bu fikr Alisherga quvvat bag‘ishlaganday bo‘ldi. Yurgan sari gumbaz kichrayardi. U battar qiziqib qoldi. Borib qarasa, gumbaz degani suv soladigan oddiy to‘rsiq 1 ekan. Shoshib-pishib to‘rsiqning og‘zini ochib, to‘yib-to‘yib suvdan ichdi, ichdiyu, birdan ko‘zi ravshanlashib ketdi. «Tep-tekis cho‘lda kichkina narsa ham uzoqdan katta bo‘lib ko‘rinar ekan, — deb o‘yladi u. Tunda yo‘lovchilardin biri uyqusirab, to‘rsig‘ini tushirib yuborgan bo‘lsa, ajab ermas, yaxshi bo‘ldi».
Uyqu bosgan yo‘lovchilar kun chiqmasdan oldin quduq yoniga borib yetgach, oralarida Alisheming yo‘qligini payqab qolishdi. Birdan hammaning uyqusi o‘chdi. Alisherning onasi: «Voy bolam, qayda qolding!?» deb yig‘lay boshladi. Otasi dokadek oqarib, turgan joyida shamdek qotib qoldi.

— Yig‘lamang, hozir borib topib kelgaymiz, — deb yupatishdi Alisherning onasini hamrohlari.

Fursatni o‘tkazmay, tezda bolani qidirib topish kerak edi.

— Qani, otlaninglar bo‘lmasa, — dedi G‘iyosiddinga jon kirib…

… Alisher ro‘parasida bir necha otliqning kelayotganini ko‘rib, o‘zida yo‘q suyunib ketdi, qadamini tezlashtirdi. Uzoqdan otasini tanib, negadir o‘pkasi to‘lib, hiqillab yig‘lab yubordi.

G‘iyosiddin kela solib, Alishemi yerdan ko‘tarib oldida, otiga mingashtirdi.

Qissani to‘liq holda mutolaa qiling.

Mirkarim Osim. Zulmat ichra nur. Qissa by Khurshid Davron on Scribd

007

(Tashriflar: umumiy 93, bugungi 1)

Izoh qoldiring