Muhammadjon Xolbekov. Navoiy merosi fransuz tilida.

навоий
Француз адабиётшунослигида Алишер Навоий ижодига ҳаққоний баҳони машҳур адиб Луи Арагон (1897—1982) берган. У ўзининг 1955 йили нашр қилинган монографиясида собиқ Иттифоқ халқлари адабиёти хусусида фикр юритаркан, ҳар бир ёзувчи фаолиятини ўз халқи тарихи ва маданияти билан бевосита боғлаб талқин қилишга уринади. Таниқли француз адабиётшуноси Жан Фревиль сўзи билан айтганда, Арагон «бу китоби билан французларга ҳали маълум бўлмаган бир қатор миллат ва элатлар маданиятига эшик очиб берган эди».

тфмщшн

Mуҳаммаджон Холбеков
НАВОИЙ МЕРОСИ ФРАНЦУЗ ТИЛИДА

Буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоий мероси жаҳон адабиёти салафлари Ҳомер ва Данте, Фирдавсий ва Ҳофиз, Шекспир ва Руставели мерослари сингари улуғдир. Ҳазрат Навоий қаламига мансуб асарлар нафақат Шарқда машҳур, балки Ғарб дунёсида ҳам қадимдан илм аҳлининг диққат-эътиборида бўлиб келган.

Жаҳон тамаддуни тарихида Навоий меросининг ўрнини ҳаққоний баҳоламоқ учун, авваламбор, асарларининг дунё халқлари тилларидаги таржималари ва тарғиботи тарихини ўрганмоғимиз лозим. Ўтган асрда таниқли олимлар В.Бартольд, Е.Бертельс, В.Жирмунский, А.Боровков, В.Зоҳидов, Ҳ.Сулаймонов, Ғ.Каримов, Н.Маллаев, А.Ҳайитметов тадқиқотларида бу мероснинг шуҳрати ва Ғарб шарқшунослигида ўрганилиш тарихи хусусида айрим маълумотлар берилган. Бироқ мутафаккир адиб асарларининг таржималари ва талқинини кенг ёритган монографик тадқиқотлар ҳозиргача яратилгани йўқ.

XVII асрга доир манба — Шарқ халқлари ҳаёти, тарихи ва маданиятини кенг ёритувчи Бартоломе д’Ербелонинг «Шарқ кутубхонаси» китоби ўз даврида нафақат Францияда, балки бутун Европада шуҳрат қозонган эди. Китобнинг 99-саҳифасида «Алишер» номли мақолада қуйидаги таърифни ўқиймиз: «Алишер ёки Мир Алишер Навоий деб аташади. Бу ном «Али» ва «Шер» сўзларидан таркиб топгандир… Алишер Хуросонда вазир бўлиб, жуда катта обрў-эътибор қозонган. У йирик олим ва ширинсухан шахс бўлган. Ҳирот шаҳрида ўзининг бой кутубхонасини яратган ва унга шогирди — тарихчи Хондамирни мутасадди этиб тайинлаган». Ёки китобнинг 661-саҳифасидаги «Навоий» сарлавҳали мақолада шундай ёзилган: «Навоий Низомиддин Мир Алишернинг тахаллуси бўлиб, Амир Темур авлодидан бўлган шаҳзода Мирзо Султон Ҳусайннинг вазири эди. Навоий ҳам туркийда, ҳам форсийда ажойиб шеърлар ёзган. Унинг «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Садди Искандарий» ва «Сабъаи сайёр» достонлари бор. Бундан ташқари, у тўртта девон ёзиб қолдирган. Улар «Ғаройиб ус-сиғар», «Наводир уш-шабоб», «Бадойи ул-васат», «Фавойид ул-кибар» деб номланиб, болаларга, ўсмирларга, ўрта ёшдаги кишиларга ва кексаларга аталгандир…». Ушбу мақолалар Алишер Навоий ижоди билан француз жамоатчилигини XVII асрдаёқ таништирган манба сифатида қимматлидир.

XVIII асрга келиб Ғарбий Европада, жумладан, Францияда филоориентализм (Шарқни севиш ва ўрганиш — М.Х.) тенденцияси фан ва маданиятни диний жаҳолатдан ҳимоя қилишда муҳим роль ўйнади. Француз маърифатпарвар адиблари — Монтескьенинг «Форс номалари», Вольтернинг «Шарқ қиссалари», Дидронинг «Бевафо жавоҳирлар» асарларида шарқона сюжетлар асосий мавзу қилиб олинган. Шарқона сюжетларни ўз қиссалари мазмунига сингдириш анъанаси, айниқса, Вольтернинг фалсафий асарларида яққол кўзга ташланади. Ма­салан, Шарқ фольклори, мифологияси ва адабиётини яхши билган ёзувчи ўзининг «Задиг ёки тақдир» қиссасидаги «Ит ва от» боби мазмунини табризлик Христофор Арманийнинг «Сарандип подшоси уч ўғлининг саргузаштлари» (1557) номли асаридан олгани ўша даврда илмий жамоатчиликка маълум бўлган. Шарқшунос Е.Бертельснинг ёзишича, Христофор Арманий ҳам ўз асарига бу сюжетни Алишер Навоийнинг «Сабъаи сайёр» достонидаги ҳикоятдан эркин таржима қилиб олган».

XVIII асрда Францияга Шарқ мамлакатларидан кўплаб ноёб қўлёзмаларнинг олиб келиниши шарқшунослик илмининг ривожига катта замин ҳозирлади. Аср охирига келиб, Париж Ғарб шарқшунослигининг йирик марказларидан бирига айланди. 1795 йили «Шарқ жонли тиллари мактаби» очилди, 1821 йили «Осиё жамияти» ташкил топди. 1823 йилда шу жамиятнинг нашри — «Осиё журнали» чоп этила бошланди. Бу даврда С. де Саси, А.Клопрот, Э.Катремер, А.Ремюзо, Ф.Белен каби шарқшунос олимлар туркий халқлар адабиёти намуналарини ўрганиш ва таржима қилиш билан машғул бўлдилар. Айниқса, улар ўзбек адабиёти салафлари — ҳазрат Навоий ва шоҳ Бобур ижодини ўрганишга алоҳида эътибор қаратдилар. Масалан, таниқли шарқшунос олим Силвестр де Саси (1758—1838) тадқиқотларида Алишер Навоий меросини ўрганишга кенг ўрин берилганини кузатамиз.

Алишер Навоий ижодини Францияда тарғиб қилиш ва ўрганишга «Француз коллежи» профессори Этйен Катремер (1782—1857) ҳам катта ҳисса қўшди. 1841 йили Э.Катремер «Шар­қий турк адабиёти хрестоматияси» номли китобини нашр эттиради.

XIX асрнинг ўрталарига келиб Навоий ижодини кенг тадқиқ қилиш, асарларини таржима ва таҳлил этиш француз шарқшунослигида юқори поғонага кўтарилади. Бу йилларда Франсуа-Алфонс Белен (1817 — 1877) йирик тадқиқотлар яратди. Франсуа Белен Мисрга саёҳати пайтида Навоий «Куллиёт»ини қўлга киритади. Мазкур «Куллиёт» 1649 йили Машҳадда кўчирилган бўлиб, Беленнинг таъкидлашича, у Париждаги миллий кутубхонада сақланаётган ва 1526 йили Ҳиротда кўчирилган нусхадек мукаммал бўлмаган. Белен Навоийнинг бу икки «Куллиёт»и, Хондамир, Шарафиддин Али Яздий, Давлатшоҳ Самарқандий ва Сом Мирзоларнинг Париждаги миллий кутубхонада сақланаётган асарлари, шунингдек, француз шарқшуносларининг Шарқ халқлари тарихи, маданияти ва адабиётига бағишланган илмий тадқиқотларига таяниб, адиб ижодини ўрганишга киришади.

1861 йили «Осиё журнали»нинг февраль-март ва апрель-май сонларида Беленнинг «Мир Алишер Навоийнинг ҳаёти ва ижодидан лавҳалар» номли биринчи тадқиқоти босилиб чиқади. Мазкур тадқиқот икки қисмдан иборат бўлиб, биринчисида Навоийнинг ҳаёти ва ижодий фаолияти ҳақида атрофлича фикр юритилган. Иккинчи қисмида эса олим Навоий «Куллиёт»идаги «Мажолис ун-нафоис» ва «Хамсат ул-мутахаййирин» асарларидан парчалар келтириб, уларни француз тилига таржима қилади, изоҳлар ёзади.

1868 йили «Осиё журнали»нинг 17-18-жилдларида Беленнинг «Шарқ донолари» туркумида ёзилган «Мир Алишер Навоийнинг фазилатлари, эстетик ва фалсафий қарашлари» номли иккинчи тадқиқоти эълон қилинади. Тадқиқотнинг дастлабки саккиз саҳифаси «Маҳбуб ул-қулуб» асари таҳлилига бағишланган. Қолган эллик саҳифа мазкур китобнинг французча тар­жимаси ва унга ёзилган изоҳлардан иборат. Белен асарни тўлиқ таржима қилмаган, балки ўзига маъқул бобларини француз тилига ўгирган.

Белен «Маҳбуб ул-қулуб» асари устида олиб борган тадқиқотини давом эттириб, 1872 йили турк олими Аҳмад Вофиқ билан ҳамкорликда «Маҳбуб ул-қулуб» матнини нашр қилдиради. Мазкур нашр ҳақида «Осиё журнали»нинг 1874 йил 3-жилдида профессор Паве де Куртейлнинг тақризи босилиб чиқади.

Хуллас, француз олими ўзининг юқоридаги тадқиқотларида Алишер Навоийнинг ўз замонасида тутган мавқеи ва шоирлик маҳоратини тўғри баҳолаб, «Навоий туркий тилдан устамонлик билан фойдаланиб, унинг бойлигини фавқулодда кенг кўламда намойиш этиш билан чинакамига ватанпарварлик намунасини кўрсатди» дея ёзади. Бироқ Белен Навоий ижодини, унинг шоҳ асари «Хамса»ни реал баҳолай олмади. Профессор Е.Бертельс таъкидлаганидек, «икки нотўғри фикр Белен томонидан енгил-елпи баён қилинган эди: биринчиси, султон Ҳусайн ва Навоий ўртасидаги дўстликнинг ҳаддан ортиқ идеаллаштириб кўрсатилиши, иккинчиси, шоир ижодининг тақлидчилик тариқасида баҳоланишидир»2 . Бу камчиликлардан қатъи назар, Белен тадқиқотлари Европа шарқшунослик илмида XX асрнинг ўрталарига қадар етакчи ўринни эгаллаган.

Ҳазрат Навоий меросини ўрганиш ХХ асрда ҳам француз шарқшуносларининг диққат марказида бўлди. Масалан, 1900 йили нашр этилган Ш.Шефернинг «Араб, форс ва туркий тиллардаги қўлёзмалар мажмуаси каталоги»да Алишер Навоий қаламига мансуб асарларнинг 16 та қўлёзма нусхаси келтириб ўтилган3 бўлса, Э.Блошенинг «Миллий кутубхонада сақланаётган туркий қўлёзмалар каталоги»4 да эса 35 та қўлёзма нусхаси тавсиф этилади. Бу даврда Навоий ҳаёти ва ижодини ўрганиш билан шарқшунос Люсйен Бува (1872 — 1942) ҳам жиддий шуғулланди. У 1902 йили Парижда ўтган шарқшунослар анжуманида Навоийнинг «Муҳокамат ул-луғатайн» асарининг янги топилган қўлёзмаси хусусида маъруза қилади. 1926 йили «Осиё журнали»да унинг «Темурийлар даври маданияти ҳақида рисола» номли тадқиқоти босилади. Люсйен Бува ушбу тадқиқотида темурийлар даври фани, маданияти, санъати ва адабиётига тўхталиб, ҳазрат Навоийни олий унвонлару мансабларга интилмаган камтарин ҳамда ватанпарвар шахс қиёфасида талқин этади. Шунингдек, шоир­нинг устозлари Хусрав Деҳлавий, Низомий Ганжавий ва Абдураҳмон Жомий салоҳиятини ҳурмат қилгани, «Мажолис ун-нафоис» асарида улар ижодига юксак баҳо бергани француз шарқшуносининг назаридан четда қолмаган. Афсуски, Бува ҳам Навоий ижодига, асарларининг ғоявий-бадиий қимматига тўғри баҳо беролмаган.

Люсйен Бува ушбу рисоласини ўзгаришсиз 1927 йили нашр эттирган «Мўғул империяси» номли монографиясига ҳам киритади. Академик В.Бартольд бу китобга ёзган тақризида, Буванинг Темур ва темурийлар сулоласи тарихини ёритишда илмий ёндашмаганини, фақат Мирхонд, Хондамир, Давлатшоҳ Самарқандий, Навоий ва Бобур асарларигагина таяниб қолганини, оқибатда Султон Ҳусайн ҳукмронлиги ҳақида ҳам, Мир Алишер Навоий мероси хусусида ҳам тўла тасаввур бера олмаганини танқид қилиб ўтади5 .

Француз адабиётшунослигида Алишер Навоий ижодига ҳаққоний баҳони машҳур адиб Луи Арагон (1897—1982) берган. У ўзининг 1955 йили нашр қилинган монографиясида собиқ Иттифоқ халқлари адабиёти хусусида фикр юритаркан, ҳар бир ёзувчи фаолиятини ўз халқи тарихи ва маданияти билан бевосита боғлаб талқин қилишга уринади. Таниқли француз адабиётшуноси Жан Фревиль сўзи билан айтганда, Арагон «бу китоби билан французларга ҳали маълум бўлмаган бир қатор миллат ва элатлар маданиятига эшик очиб берган эди». Арагон ҳазрат Навоий ҳаёти ва ижоди ҳақида аниқ маълумотларни келтираркан, профессор Е.Бертельс, Ойбек ва Ғафур Ғуломнинг шоир ҳақидаги мақолаларидан фойдаланганини ҳам қайд этиб ўтган.

«Навоий, — ёзади Л.Арагон, — Саъдий ва Аттор шеърияти, айниқса, Озарбайжон шоири Низомий Ганжавий изидан бориб, унинг «Хамса»си анъаналарини давом эттиради. Айнан шу ҳодиса француз ўрта аср адабиётидан то Ренессанс давригача бўлган адиблар ижодида ҳам кечган эди». Арагон китобида Навоийнинг она тилида тенги йўқ асарлар яратганини яна бир карра тасдиқлаш ва ўз ўқувчисига етказиш мақсадида «Фарҳод ва Ширин» достонидан бир шеърий парчани француз тилида келтириб ўтади.

Луи Арагон Навоийнинг давлат арбоби, маданият ҳомийси сифатидаги муҳим тарихий хизматларини ҳам алоҳида таъкидлаган. Масалан, унинг вазирлик лавозимида эл-юрт фаровонлиги, халқ осойишталиги йўлидаги фаолиятига қуйидагича таъриф беради: «Навоий вазир лавозимида халқпарвар фуқаронинг истаги ва талабини қондиришга интилган шахс эди. Тўғри, уни том маънодаги демократ шахс бўлган дея олмасак-да, бироқ у замонасининг прогрессив кишиси бўлган ва илмни, шеъриятни, санъатни жуда қадрлаган. Шу хислатлари билан у Ренессанс зиёлиларига жуда яқин турган эди».

Кейинчалик ҳам ўз ижодида Шарқ халқлари адабиётига, жумладан, Низомий, Деҳлавий, Ҳофиз, Жомий ва Навоий ижодига ҳурмат билан қараган Арагон, айниқса, шеъриятда улар асарларидаги шарқона анъаналардан фойдаланишга ҳаракат қилди. Масалан, 1963 йили босилиб чиққан «Мажнун Эльза» мажмуасига кирган шеърларида шарқона поэтик тасвирнинг французча матн мазмунига нақадар уйғунлашиб кетганини кузатамиз. Арагон ушбу китобидаги лирик қаҳрамон Эльзани Шарқ классиклари қаламига мансуб «Лайли ва Мажнун» дос­тонидаги Қайснинг севгилиси Лайлига ўхшатаркан, ўз ишқига муносиб соҳибжамол париваш қиёфасида тасвирлашга ҳаракат қилади.

Дарҳақиқат, Арагон «Мажнун Эльза» китобини ёзаётганида Шарқнинг қайси шоири ижодидан илҳомланганини, қандай манбалардан фойдаланганини ҳам ўқувчига эслатиб ўтган. Китобнинг охиридан ўрин олган «Изоҳлар»да Шарқ классиклари номларига тушунтириш бериб ўтаркан, Алишер Навоийга ҳам тўла таъриф беради.

Ҳазрат Навоий мероси билан француз ўқувчиларини яқиндан таништиришда ХХ асрда яратилган француз қомусларининг ҳам ўрни катта. Масалан, 1960-1964 йилларда чоп қилинган ўн жилдли «Катта Ларусс қомуси»нинг еттинчи китобида «Навоий» номли мақола берилган. Гарчи унда берилган маълумотлар қимматли бўлса-да, ўқувчига Навоий ижоди ҳақида тўлиқ тушунча беради деб айтолмаймиз. Бунга сабаб, қомусдаги мақолада адиб меросининг асосини ташкил қилувчи «Хамса»га кирган достонлар ва «Хазойин ул-маоний» девони сингари йирик асарлар тилга олинмаган.

Ўтган аср француз адабиётшунослигида яратилган нуфузли манбалардан бири, уч жилдли «Адабиёт қомуси»6 нинг иккинчи жилдида эълон қилинган «Навоий (Aлишер, 1540-1600)» мақоласи ҳам диққатимизни жалб этади. Бу мақола «Катта Ларусс қомуси»да берилган мақолага қараганда Алишер Навоий мероси ҳақида бирмунча кенг тасаввур беради. Бироқ мақолада адиб таваллуди ва ва-фотини билдирувчи саналар нотўғри берилган, шунингдек, шоир қаламига мансуб «Хамса»даги «Ҳайрат ул-аброр», «Сабъаи сайёр», «Садди Искандарий» достонлари, «Хазойин ул-маоний» девони хусусида ҳеч нарса дейилмаган.

Яна бир эътиборли манба таниқли француз олими Ремон Кено муҳаррирлигида нашр қилинган икки жилдли «Плеяда қомуси»7 бўлиб, унинг биринчи жилдидаги М.Тальбо қаламига мансуб «Туркий халқлар адабиёти» бобида Алишер Навоий ижодига алоҳида эътибор қаратилган. М.Тальбо мақолани ёзишда ватандошлари Ф.Белен ва Л.Бува тадқиқотларидан фойдалангани сезилиб туради. Чунки у келтирган маълумот ва таърифлар юқоридаги муаллифлар айтиб ўтган фикрларга жуда яқин.

Хуллас, юқоридаги қомусларда Алишер Навоий ижодига доир мақолаларнинг берилиши адиб номини француз китобхонига танитса-да, бироқ улардаги маълумотларнинг қисқалиги ва баъзи ўринларда мавҳумлиги буюк мутафаккир мероси хусусида ўқувчига тўлиқ тушунча беролмайди.

ХХ асрнинг сўнгги йилларида франциялик ижодкорларнинг ҳам ҳазрат Навоий меросига, умуман, ўзбек шеъриятига қизиқиши ортди. Шу ўринда Парижда чиқадиган журналлардан бири «Action poetique» («Шеърий ҳаракат»)нинг саъй-ҳаракатини алоҳида эътироф этмоқ жоиздир. 1989-1990 йилларда чиққан журналнинг икки сони ўзбек шеъриятига бағишланган. 1990 йили журналнинг «Ўзбек ғазали»8 номли махсус сони босилиб чиқди. Ушбу мажмуада ўзбек мумтоз шеърияти вакиллари — Хожа Аҳмад Яссавий, Лутфий, Ҳусайний, Алишер Навоий, Заҳириддин Бобур, Бобораҳим Машраб, Нодирабегим, Огаҳий, Увайсий, Фазлий ва Маҳзунанинг ижод намуналари берилган. Ғазалларни француз тилига қилинган тагламадан истеъдодли шоир Жан-Пйер Бальф маҳорат билан ўгирган. Шоир-таржимон француз таржима санъатида кенг қўлланадиган усул, яъни назмни наср билан ўгириш тажрибасидан фойдаланган. Натижада ғазалларнинг таржимада мазмуни тўла сақлангану, аслиятдаги мусиқавий оҳанг ўз кучини йўқотган. Албатта, ғазал оҳангини Ғарб тилларида сақлаш мушкул.

Француз шоири Жан-Пьер Бальф ҳазрат Навоий шеъриятидан қилган таржималари мундарижасини янада кенгайтириб, шоир таваллудининг 550 йиллигига катта совға тайёрлади. Па­риждаги нуфузли нашриётлардан саналмиш «Ла Диферанс» китоб уйи 1991 йили Навоий шеърияти мажмуасини «Ғазаллар ва бошқа поэмалар»9 номи билан чоп этди.

Мустақиллик йилларида Ўзбекистоннинг Франция билан алоқалари барча жабҳаларда кенг ривожланди, адабиёт ва санъат соҳасидаги ҳамкорлик янги поғонага кўтарилди. Франциялик олим ва ноширлар йирик қомусларда Алишер Навоий меросига кенг ўрин бермоқдалар.

Шу ўринда, франциялик таниқли тилшунос олим, Тошкентдаги Марказий Осиёни ўрганиш француз институтининг собиқ директори, доктор Реми Дорнинг хизматларини алоҳида таъкидлаб ўтмоқ лозим. У ватанимизда яшаб, ўзбек тили ва маданияти тарихига оид қатор тадқиқотлар яратган. Бевосита олим раҳбарлигида «Французча — ўзбекча» ва «Ўзбекча — французча» луғатлар нашр қилинди. Олим таржимасида ўзбек халқ эпик шеърияти намуналаридан «Нурали» достонининг ўзбекча-французча матни нашр этилди10 . У ҳазрат Навоий меросини, жумладан, шоирнинг «Муфрадот» рисоласини чуқур таҳлил қилиб, муаммо жанрининг ечимига бағишланган «Алишер Навоий муаммолари» номли тадқиқотини эълон қилдирди. Олимнинг бу монографияси кенг жамоатчилик томонидан француз шарқшунослик илмининг ютуқларидан бири дея эътироф этилмоқда.

Француз шарқшунослиги ва адабиётшунослиги ҳазрат Навоий меросини ўрганиш соҳасида ўз тарихий ва илмий анъаналарига эга бўлган йирик мактаб ҳисобланади. Бу мактаб тарихи ва унда яратилган тадқиқотларни атрофлича ўрганиш, таҳлил қилиш, ўз навбатида, йирик тадқиқотларга асос бўлади.

3334

Muhammadjon Xolbekov
NAVOIY MEROSI FRANTSUZ TILIDA

Buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy merosi jahon adabiyoti salaflari Homer va Dante, Firdavsiy va Hofiz, Shekspir va Rustaveli meroslari singari  ulug’dir. Hazrat Navoiy qalamiga mansub asarlar nafaqat Sharqda mashhur, balki G’arb dunyosida ham qadimdan ilm ahlining diqqat-e’tiborida bo’lib kelgan.
Jahon tamadduni tarixida Navoiy merosining o’rnini haqqoniy baholamoq uchun, avvalambor, asarlarining dunyo xalqlari tillaridagi tarjimalari va targ’iboti tarixini o’rganmog’imiz lozim. O’tgan asrda taniqli olimlar V.Bartol`d, YE.Bertel`s, V.Jirmunskiy, A.Borovkov, V.Zohidov, H.Sulaymonov, G’.Karimov, N.Mallaev,A.Hayitmetov tadqiqotlarida bu merosning shuhrati va G’arb sharqshunosligida o’rganilish tarixi xususida ayrim ma’lumotlar berilgan. Biroq mutafakkir adib asarlarining tarjimalari va talqinini keng yoritgan monografik tadqiqotlar hozirgacha yaratilgani yo’q.

XVII asrga doir manba — Sharq xalqlari hayoti, tarixi va madaniyatini keng yorituvchi Bartolome d’Erbeloning «Sharq kutubxonasi» kitobi o’z davrida nafaqat Frantsiyada, balki butun Yevropada shuhrat qozongan edi. Kitobning 99-sahifasida «Alisher» nomli maqolada quyidagi ta’rifni o’qiymiz: «Alisher yoki Mir Alisher Navoiy deb atashadi. Bu nom «Ali» va «Sher» so’zlaridan tarkib topgandir… Alisher Xurosonda vazir bo’lib, juda katta obro’-e’tibor qozongan. U yirik
olim va shirinsuxan shaxs bo’lgan. Hirot shahrida o’zining boy kutubxonasini yaratgan va unga shogirdi — tarixchi Xondamirni mutasaddi etib tayinlagan». Yoki kitobning 661-sahifasidagi «Navoiy» sarlavhali maqolada shunday yozilgan: «Navoiy Nizomiddin Mir Alisherning taxallusi bo’lib, Amir Temur avlodidan bo’lgan shahzoda Mirzo Sulton Husaynning vaziri edi. Navoiy ham turkiyda, ham forsiyda ajoyib she’rlar yozgan. Uning «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun»,
«Saddi Iskandariy» va «Sab’ai sayyor» dostonlari bor. Bundan tashqari, u to’rtta devon yozib qoldirgan. Ular «G’aroyib us-sig’ar», «Navodir ush-shabob», «Badoyi ul-vasat», «Favoyid ul-kibar» deb nomlanib, bolalarga, o’smirlarga, o’rta yoshdagi kishilarga va keksalarga atalgandir…». Ushbu maqolalar Alisher Navoiy ijodi bilan frantsuz jamoatchiligini XVII asrdayoq tanishtirgan manba sifatida qimmatlidir.

XVIII asrga kelib G’arbiy Yevropada, jumladan, Frantsiyada filoorientalizm (Sharqni sevish va o’rganish — M.X.) tendentsiyasi fan va madaniyatni diniy jaholatdan himoya qilishda muhim rol` o’ynadi. Frantsuz ma’rifatparvar adiblari — Montesk`ening «Fors nomalari», Vol`terning «Sharq qissalari», Didroning «Bevafo javohirlar» asarlarida sharqona syujetlar asosiy mavzu qilib olingan. Sharqona syujetlarni o’z qissalari mazmuniga singdirish an’anasi, ayniqsa, Vol`terning
falsafiy asarlarida yaqqol ko’zga tashlanadi. Masalan, Sharq fol`klori, mifologiyasi va adabiyotini yaxshi bilgan yozuvchi o’zining «Zadig yoki taqdir» qissasidagi «It va ot» bobi mazmunini tabrizlik Xristofor Armaniyning «Sarandip podshosi uch o’g’lining sarguzashtlari» (1557) nomli asaridan olgani o’sha davrda ilmiy jamoatchilikka ma’lum bo’lgan. Sharqshunos YE.Bertel`sning yozishicha, Xristofor Armaniy ham o’z asariga bu syujetni Alisher Navoiyning «Sab’ai sayyor»  dostonidagi hikoyatdan erkin tarjima qilib olgan».

XVIII asrda Frantsiyaga Sharq mamlakatlaridan ko’plab noyob qo’lyozmalarning olib kelinishi sharqshunoslik ilmining rivojiga katta zamin hozirladi. Asr oxiriga kelib, Parij G’arb sharqshunosligining yirik markazlaridan biriga aylandi. 1795 yili «Sharq jonli tillari maktabi» ochildi, 1821 yili «Osiyo jamiyati» tashkil topdi. 1823 yilda shu jamiyatning nashri — «Osiyo jurnali» chop etila boshlandi. Bu davrda S. de Sasi, A.Kloprot, E.Katremer, A.Remyuzo, F.Belen kabi
sharqshunos olimlar turkiy xalqlar adabiyoti namunalarini o’rganish va tarjima qilish bilan mashg’ul bo’ldilar. Ayniqsa, ular o’zbek adabiyoti salaflari — hazrat Navoiy va shoh Bobur ijodini o’rganishga alohida e’tibor qaratdilar. Masalan, taniqli sharqshunos olim Silvestr de Sasi (1758—1838) tadqiqotlarida Alisher Navoiy merosini o’rganishga keng o’rin berilganini kuzatamiz.

Alisher Navoiy ijodini Frantsiyada targ’ib qilish va o’rganishga «Frantsuz kolleji» professori Etyen Katremer (1782—1857) ham katta hissa qo’shdi. 1841 yili E.Katremer «Sharqiy turk adabiyoti xrestomatiyasi» nomli kitobini nashr ettiradi.

XIX asrning o’rtalariga kelib Navoiy ijodini keng tadqiq qilish, asarlarini tarjima va tahlil etish frantsuz sharqshunosligida yuqori pog’onaga ko’tariladi. Bu yillarda Fransua-Alfons Belen (1817 — 1877) yirik tadqiqotlar yaratdi. Fransua Belen Misrga sayohati paytida Navoiy «Kulliyot»ini qo’lga kiritadi. Mazkur «Kulliyot» 1649 yili Mashhadda ko’chirilgan bo’lib, Belenning ta’kidlashicha, u Parijdagi milliy kutubxonada saqlanayotgan va 1526 yili Hirotda ko’chirilgan nusxadek mukammal bo’lmagan. Belen Navoiyning bu ikki «Kulliyot»i, Xondamir, Sharafiddin Ali Yazdiy, Davlatshoh Samarqandiy va Som Mirzolarning Parijdagi milliy kutubxonada saqlanayotgan asarlari, shuningdek, frantsuz sharqshunoslarining Sharq xalqlari tarixi, madaniyati va adabiyotiga bag’ishlangan ilmiy tadqiqotlariga tayanib, adib ijodini o’rganishga kirishadi.

1861 yili «Osiyo jurnali»ning fevral`-mart va aprel`-may sonlarida Belenning «Mir Alisher Navoiyning hayoti va ijodidan lavhalar» nomli birinchi tadqiqoti bosilib chiqadi. Mazkur tadqiqot ikki qismdan iborat bo’lib, birinchisida Navoiyning hayoti va ijodiy faoliyati haqida atroflicha fikr yuritilgan. Ikkinchi qismida esa olim Navoiy «Kulliyot»idagi «Majolis un-nafois» va «Xamsat ul-mutaxayyirin» asarlaridan parchalar keltirib, ularni frantsuz tiliga tarjima qiladi, izohlar yozadi.
1868 yili «Osiyo jurnali»ning 17-18-jildlarida Belenning «Sharq donolari» turkumida yozilgan «Mir Alisher Navoiyning fazilatlari, estetik va falsafiy qarashlari» nomli ikkinchi tadqiqoti e’lon qilinadi. Tadqiqotning dastlabki sakkiz sahifasi «Mahbub ul-qulub» asari tahliliga bag’ishlangan. Qolgan ellik sahifa mazkur kitobning frantsuzcha tarjimasi va unga yozilgan izohlardan iborat. Belen asarni to’liq tarjima qilmagan, balki o’ziga ma’qul boblarini frantsuz
tiliga o’girgan.

Belen «Mahbub ul-qulub» asari ustida olib borgan tadqiqotini davom ettirib, 1872 yili turk olimi Ahmad Vofiq bilan hamkorlikda «Mahbub ul-qulub» matnini nashr qildiradi. Mazkur nashr haqida «Osiyo jurnali»ning 1874 yil 3-jildida professor Pave de Kurteylning taqrizi bosilib chiqadi.

Xullas, frantsuz olimi o’zining yuqoridagi tadqiqotlarida Alisher Navoiyning o’z zamonasida tutgan mavqei va shoirlik mahoratini to’g’ri baholab, «Navoiy turkiy tildan ustamonlik bilan foydalanib, uning boyligini favqulodda keng ko’lamda namoyish etish bilan chinakamiga vatanparvarlik namunasini ko’rsatdi» deya yozadi. Biroq Belen Navoiy ijodini, uning shoh asari «Xamsa»ni real baholay olmadi. Professor YE.Bertel`s ta’kidlaganidek, «ikki noto’g’ri fikr Belen tomonidan yengil-yelpi bayon qilingan edi: birinchisi, sulton Husayn va Navoiy o’rtasidagi do’stlikning haddan ortiq ideallashtirib ko’rsatilishi, ikkinchisi, shoir ijodining taqlidchilik tariqasida baholanishidir»2 . Bu kamchiliklardan qat’i nazar, Belen tadqiqotlari Yevropa sharqshunoslik ilmida XX asrning o’rtalariga qadar yetakchi o’rinni egallagan.

Hazrat Navoiy merosini o’rganish XX asrda ham frantsuz sharqshunoslarining diqqat markazida bo’ldi. Masalan, 1900 yili nashr etilgan SH.Sheferning «Arab, fors va turkiy tillardagi qo’lyozmalar majmuasi katalogi»da Alisher Navoiy qalamiga mansub asarlarning 16 ta qo’lyozma nusxasi keltirib o’tilgan3 bo’lsa, E.Bloshening «Milliy kutubxonada saqlanayotgan turkiy qo’lyozmalar katalogi»4 da esa 35 ta qo’lyozma nusxasi tavsif etiladi. Bu davrda Navoiy hayoti va ijodini o’rganish bilan sharqshunos Lyusyen Buva (1872 — 1942) ham jiddiy shug’ullandi. U 1902 yili Parijda o’tgan sharqshunoslar anjumanida Navoiyning «Muhokamat ul-lug’atayn» asarining yangi topilgan qo’lyozmasi xususida ma’ruza qiladi. 1926 yili «Osiyo jurnali»da uning «Temuriylar davri madaniyati haqida risola» nomli tadqiqoti bosiladi. Lyusyen Buva ushbu tadqiqotida temuriylar davri fani, madaniyati, san’ati va adabiyotiga to’xtalib, hazrat Navoiyni oliy unvonlaru mansablarga intilmagan kamtarin hamda vatanparvar shaxs qiyofasida talqin etadi. Shuningdek, shoirning ustozlari Xusrav Dehlaviy, Nizomiy Ganjaviy va Abdurahmon Jomiy salohiyatini hurmat qilgani, «Majolis un-nafois» asarida ular ijodiga yuksak baho bergani frantsuz sharqshunosining nazaridan chetda qolmagan. Afsuski, Buva ham Navoiy ijodiga, asarlarining g’oyaviy-badiiy qimmatiga to’g’ri baho berolmagan.

Lyusyen Buva ushbu risolasini o’zgarishsiz 1927 yili nashr ettirgan «Mo’g’ul imperiyasi» nomli monografiyasiga ham kiritadi. Akademik V.Bartol`d bu kitobga yozgan taqrizida, Buvaning Temur va temuriylar sulolasi tarixini yoritishda ilmiy yondashmaganini, faqat Mirxond, Xondamir, Davlatshoh Samarqandiy, Navoiy va Bobur asarlarigagina tayanib qolganini, oqibatda Sulton Husayn hukmronligi haqida ham, Mir Alisher Navoiy merosi xususida ham to’la tasavvur bera olmaganini
tanqid qilib o’tadi5 .

Frantsuz adabiyotshunosligida Alisher Navoiy ijodiga haqqoniy bahoni mashhur adib Lui Aragon (1897—1982) bergan. U o’zining 1955 yili nashr qilingan monografiyasida sobiq Ittifoq xalqlari adabiyoti xususida fikr yuritarkan, har bir yozuvchi faoliyatini o’z xalqi tarixi va madaniyati bilan bevosita bog’lab talqin qilishga urinadi. Taniqli frantsuz adabiyotshunosi Jan Frevil` so’zi bilan aytganda, Aragon «bu kitobi bilan frantsuzlarga hali ma’lum bo’lmagan bir
qator millat va elatlar madaniyatiga eshik ochib bergan edi». Aragon hazrat Navoiy hayoti va ijodi haqida aniq ma’lumotlarni keltirarkan, professor YE.Bertel`s, Oybek va G’afur G’ulomning shoir haqidagi maqolalaridan foydalanganini ham qayd etib o’tgan.
«Navoiy, — yozadi L.Aragon, — Sa’diy va Attor she’riyati, ayniqsa, Ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviy izidan borib, uning «Xamsa»si an’analarini davom ettiradi. Aynan shu hodisa frantsuz o’rta asr adabiyotidan to Renessans davrigacha bo’lgan adiblar ijodida ham kechgan edi». Aragon kitobida Navoiyning ona tilida tengi yo’q asarlar yaratganini yana bir karra tasdiqlash va o’z o’quvchisiga yetkazish maqsadida «Farhod va Shirin» dostonidan bir she’riy parchani frantsuz tilida keltirib o’tadi.

Lui Aragon Navoiyning davlat arbobi, madaniyat homiysi sifatidagi muhim tarixiy xizmatlarini ham alohida ta’kidlagan. Masalan, uning vazirlik lavozimida el-yurt farovonligi, xalq osoyishtaligi yo’lidagi faoliyatiga quyidagicha ta’rif beradi: «Navoiy vazir lavozimida xalqparvar fuqaroning istagi va talabini qondirishga intilgan shaxs edi. To’g’ri, uni tom ma’nodagi demokrat shaxs bo’lgan deya olmasak-da, biroq u zamonasining progressiv kishisi bo’lgan va ilmni,
she’riyatni, san’atni juda qadrlagan. Shu xislatlari bilan u Renessans ziyolilariga juda yaqin turgan edi».

Keyinchalik ham o’z ijodida Sharq xalqlari adabiyotiga, jumladan, Nizomiy, Dehlaviy, Hofiz, Jomiy va Navoiy ijodiga hurmat bilan qaragan Aragon, ayniqsa, she’riyatda ular asarlaridagi sharqona an’analardan foydalanishga harakat qildi. Masalan, 1963 yili bosilib chiqqan «Majnun El`za» majmuasiga kirgan she’rlarida sharqona poetik tasvirning frantsuzcha matn mazmuniga naqadar uyg’unlashib ketganini kuzatamiz. Aragon ushbu kitobidagi lirik qahramon El`zani Sharq klassiklari qalamiga mansub «Layli va Majnun» dostonidagi Qaysning sevgilisi Layliga o’xshatarkan, o’z ishqiga munosib sohibjamol parivash qiyofasida tasvirlashga harakat qiladi.

Darhaqiqat, Aragon «Majnun El`za» kitobini yozayotganida Sharqning qaysi shoiri ijodidan ilhomlanganini, qanday manbalardan foydalanganini ham o’quvchiga eslatib o’tgan. Kitobning oxiridan o’rin olgan «Izohlar»da Sharq klassiklari nomlariga tushuntirish berib o’tarkan, Alisher Navoiyga ham to’la ta’rif beradi.

Hazrat Navoiy merosi bilan frantsuz o’quvchilarini yaqindan tanishtirishda XX asrda yaratilgan frantsuz qomuslarining ham o’rni katta. Masalan, 1960-1964 yillarda chop qilingan o’n jildli «Katta Laruss qomusi»ning yettinchi kitobida «Navoiy» nomli maqola berilgan. Garchi unda berilgan ma’lumotlar qimmatli bo’lsa-da, o’quvchiga Navoiy ijodi haqida to’liq tushuncha beradi deb aytolmaymiz. Bunga sabab, qomusdagi maqolada adib merosining asosini tashkil qiluvchi «Xamsa»ga kirgan dostonlar va «Xazoyin ul-maoniy» devoni singari yirik asarlar tilga olinmagan.

O’tgan asr frantsuz adabiyotshunosligida yaratilgan nufuzli manbalardan biri, uch jildli «Adabiyot qomusi»6 ning ikkinchi jildida e’lon qilingan «Navoiy (Alisher, 1540-1600)» maqolasi ham diqqatimizni jalb etadi. Bu maqola «Katta Laruss qomusi»da berilgan maqolaga qaraganda Alisher Navoiy merosi haqida birmuncha keng tasavvur beradi. Biroq maqolada adib tavalludi va va-fotini bildiruvchi sanalar noto’g’ri berilgan, shuningdek, shoir qalamiga mansub «Xamsa»dagi «Hayrat ul-abror», «Sab’ai sayyor», «Saddi Iskandariy» dostonlari, «Xazoyin ul-maoniy» devoni xususida hech narsa deyilmagan.

Yana bir e’tiborli manba taniqli frantsuz olimi Remon Keno muharrirligida nashr qilingan ikki jildli «Pleyada qomusi»7 bo’lib, uning birinchi jildidagi M.Tal`bo qalamiga mansub «Turkiy xalqlar adabiyoti» bobida Alisher Navoiy ijodiga alohida e’tibor qaratilgan. M.Tal`bo maqolani yozishda vatandoshlari F.Belen va L.Buva tadqiqotlaridan foydalangani sezilib turadi. Chunki u keltirgan ma’lumot va ta’riflar yuqoridagi mualliflar aytib o’tgan fikrlarga juda
yaqin.

Xullas, yuqoridagi qomuslarda Alisher Navoiy ijodiga doir maqolalarning berilishi adib nomini frantsuz kitobxoniga tanitsa-da, biroq ulardagi ma’lumotlarning qisqaligi va ba’zi o’rinlarda mavhumligi buyuk mutafakkir merosi xususida o’quvchiga to’liq tushuncha berolmaydi.

XX asrning so’nggi yillarida frantsiyalik ijodkorlarning ham hazrat Navoiy merosiga, umuman, o’zbek she’riyatiga qiziqishi ortdi. Shu o’rinda Parijda chiqadigan jurnallardan biri «Action poetique» («She’riy harakat»)ning sa’y-harakatini alohida e’tirof etmoq joizdir. 1989-1990 yillarda chiqqan jurnalning ikki soni o’zbek she’riyatiga bag’ishlangan. 1990 yili jurnalning «O’zbek g’azali»8 nomli maxsus soni bosilib chiqdi. Ushbu majmuada o’zbek mumtoz she’riyati vakillari — Xoja Ahmad Yassaviy, Lutfiy, Husayniy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur, Boborahim Mashrab, Nodirabegim, Ogahiy, Uvaysiy, Fazliy va Mahzunaning ijod namunalari berilgan. G’azallarni frantsuz tiliga qilingan taglamadan iste’dodli shoir Jan-Pyer Bal`f mahorat bilan o’girgan. Shoir-tarjimon frantsuz tarjima san’atida keng qo’llanadigan usul, ya’ni nazmni nasr bilan o’girish tajribasidan foydalangan. Natijada g’azallarning tarjimada mazmuni to’la saqlanganu, asliyatdagi musiqaviy ohang o’z kuchini yo’qotgan. Albatta, g’azal ohangini G’arb tillarida saqlash mushkul.

Frantsuz shoiri Jan-P`er Bal`f hazrat Navoiy she’riyatidan qilgan tarjimalari mundarijasini yanada kengaytirib, shoir tavalludining 550 yilligiga katta sovg’a tayyorladi. Parijdagi nufuzli nashriyotlardan sanalmish «La Diferans» kitob uyi 1991 yili Navoiy she’riyati majmuasini «G’azallar va boshqa poemalar»9 nomi bilan chop etdi.

Mustaqillik yillarida O’zbekistonning Frantsiya bilan aloqalari barcha jabhalarda keng rivojlandi, adabiyot va san’at sohasidagi hamkorlik yangi pog’onaga ko’tarildi. Frantsiyalik olim va noshirlar yirik qomuslarda Alisher Navoiy merosiga keng o’rin bermoqdalar.

Shu o’rinda, frantsiyalik taniqli tilshunos olim, Toshkentdagi Markaziy Osiyoni o’rganish frantsuz institutining sobiq direktori, doktor Remi Dorning xizmatlarini alohida ta’kidlab o’tmoq lozim. U vatanimizda yashab, o’zbek tili va madaniyati tarixiga oid qator tadqiqotlar yaratgan. Bevosita olim rahbarligida «Frantsuzcha — o’zbekcha» va «O’zbekcha — frantsuzcha» lug’atlar nashr qilindi. Olim tarjimasida o’zbek xalq epik she’riyati namunalaridan «Nurali» dostonining
o’zbekcha-frantsuzcha matni nashr etildi10 . U hazrat Navoiy merosini, jumladan, shoirning «Mufradot» risolasini chuqur tahlil qilib, muammo janrining yechimiga bag’ishlangan «Alisher Navoiy muammolari» nomli tadqiqotini e’lon qildirdi. Olimning bu monografiyasi keng jamoatchilik tomonidan frantsuz sharqshunoslik ilmining yutuqlaridan biri deya e’tirof etilmoqda.

Frantsuz sharqshunosligi va adabiyotshunosligi hazrat Navoiy merosini o’rganish sohasida o’z tarixiy va ilmiy an’analariga ega bo’lgan yirik maktab hisoblanadi. Bu maktab tarixi va unda yaratilgan tadqiqotlarni atroflicha o’rganish, tahlil qilish, o’z navbatida, yirik tadqiqotlarga asos bo’ladi.

(Tashriflar: umumiy 380, bugungi 1)

Izoh qoldiring