«Ne desang,chin degil…»

0665

Навоий фикри очиқ, руҳонияти соғлом, тўғрилик, ростлик ва ҳақиқатни умр моҳияти деб билган, эл учун ижод қилиш заруратини чуқур ҳис этган. Сўз билан одамни алдаш, сўз билан ёлғонни ҳақиқатга айлантиришга уриниш миллат манфаати учун катта зиён ва кечирилмас қабоҳат эканлигини Навоий ҳар нарсадан ортиқроқ тушунган. Улуғ шоир бутун ижодиёти мобайнида “Сўзда, Навоий, не десанг, чин дегил” деган талаб ва шиоридан мутлақо чекинмаган. Бу — ижод тажрибасида жуда кам учрайдиган ҳодиса.

bolak

Иброҳим Ҳаққул
«…НЕ ДЕСАНГ, ЧИН ДЕГИЛ»

Мана, беш юз йилдан ошдики, Алишер Навоий халқ фахри, тилимизнинг байроқдори, шеърият мулкининг султони, маданият ва маънавиятимизнинг порлоқ қуёши бўлиб келмоқда. Навоийга ўхшаш шоирлар тасодифан дунёга келмайди. Бунинг учун жуда яхши шаклланган ижтимоий-маданий муҳит ва ривожланган иқтисодий-сиёсий шароит зарурдир. Навоий — ўн бешинчи аср фарзанди. Лекин унинг ижодий шахсияти Амир Темур асос солган буюк салтанат билан, шу салтанатдаги маърифий-маънавий юксалишлар билан чуқур боғлиқ.
Амир Темур Мирзо Улуғбек тақдирида қанчалик муҳим ролни бажарган бўлса, темурийзода Ҳусайн Бойқаро ҳам Навоийнинг Навоий бўлишида алоҳида ҳисса қўшган. Шунинг учун Амир Темур ҳукмронлиги даврларида шаклланган ва ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, маданий ҳаётнинг деярли барча жабҳаларида ибратли натижалар берган давлатчиликдаги бирлик туйғуси Навоийни кўп илҳомлантирар эди.
Навоий фикри очиқ, руҳонияти соғлом, тўғрилик, ростлик ва ҳақиқатни умр моҳияти деб билган, эл учун ижод қилиш заруратини чуқур ҳис этган. Сўз билан одамни алдаш, сўз билан ёлғонни ҳақиқатга айлантиришга уриниш миллат манфаати учун катта зиён ва кечирилмас қабоҳат эканлигини Навоий ҳар нарсадан ортиқроқ тушунган. Улуғ шоир бутун ижодиёти мобайнида “Сўзда, Навоий, не десанг, чин дегил” деган талаб ва шиоридан мутлақо чекинмаган. Бу — ижод тажрибасида жуда кам учрайдиган ҳодиса.
Навоий ўн бешдан зиёд шеърий шаклларда қалам тебратган. У ғазал, рубоий ва бошқа турдаги шеърларида инсонга хос жамики гўзал ҳис-туйғулар, эзгуликка чорловчи маъноларни тасвирлаб берган, десак, муболаға бўлмайди.
Навоийнинг ўзбек тилида илк маротаба “Хамса” яратиши чинакам ижодий жасорат эди. “Хамса” — беш улкан достонни ўз ичига олган мукаммал асар. Ҳар достоннинг ўзи бир оламдирки, ундаги ғоялар, ҳақиқатлар, неча ўнлаб қаҳрамонлар тақдири инсоният қалбини абадулабад завқлантиришга қодир. Алишер Навоийнинг буюклиги ва халқимиз тарихидаги хизматлари мутафаккир шоирлиги билангина белгиланмайди, албатта. Навоий бадиий ижод жабҳасида қанчалик тенгсиз бўлса, илмда, яъни олимликда ҳам шунчалик беназирдир.
Алишер Навойнинг ғазалларидан бирида шундай гап бор:

Дедим: назм аҳлининг сархайли ким бўлғай, деди ҳотиф:
Навоий бўлғай, улким сен тилайдурсен агар бўлғай.

Ўша ҳотиф — ғойибдан овоз бергувчи адашмаган: Навоий, ҳақиқатан ҳам, шоирларнинг сардори, барча давр туркий шеъриятининг султонидир. Алишер Навоий шеърияти санъаткорликнинг буюк мактаби.
Шу маънода, ёшларимиз Навоийни қанчалик чуқур ва пухта билса, маърифат, эзгулик, комиллик сирларини ўшанча кенгроқ эгаллайди. Навоийнинг сўзлари дилига ўрнашган одам, ўзи истасин-истамасин, одамийлик шарафи ва куч-қувватини идрок этади. Навоий сабоқларига амал қилган киши ўз-ўзидан халқ дарду ташвишларини енгиллаштиришга бел боғлайди, фикрни — фикрсизликка, илм-маърифатни — нодонликка ва жаҳолатга қарши қурол ўрнида ишлатади.

navoiy

Ibrohim Haqqulov
«…NE DESANG, CHIN DEGIL»

Mana, besh yuz yildan oshdiki, Alisher Navoiy xalq faxri, tilimizning bayroqdori, she’riyat mulkining sultoni, madaniyat va ma’naviyatimizning porloq quyoshi  bo’lib kelmoqda. Navoiyga o’xshash shoirlar tasodifan dunyoga kelmaydi. Buning uchun juda yaxshi shakllangan ijtimoiy-madaniy muhit va rivojlangan  iqtisodiy-siyosiy sharoit zarurdir. Navoiy — o’n beshinchi asr farzandi. Lekin uning ijodiy shaxsiyati Amir Temur asos solgan buyuk saltanat bilan, shu  saltanatdagi ma’rifiy-ma’naviy yuksalishlar bilan chuqur bog’liq.
Amir Temur Mirzo Ulug’bek taqdirida qanchalik muhim rolni bajargan bo’lsa, temuriyzoda Husayn Boyqaro ham Navoiyning Navoiy bo’lishida alohida hissa   qo’shgan. Shuning uchun Amir Temur hukmronligi davrlarida shakllangan va ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy hayotning deyarli barcha jabhalarida ibratli  natijalar bergan davlatchilikdagi birlik tuyg’usi Navoiyni ko’p ilhomlantirar edi.
Navoiy fikri ochiq, ruhoniyati sog’lom, to’g’rilik, rostlik va haqiqatni umr mohiyati deb bilgan, el uchun ijod qilish zaruratini chuqur his etgan. So’z bilan  odamni aldash, so’z bilan yolg’onni haqiqatga aylantirishga urinish millat manfaati uchun katta ziyon va kechirilmas qabohat ekanligini Navoiy har narsadan  ortiqroq tushungan. Ulug’ shoir butun ijodiyoti mobaynida “So’zda, Navoiy, ne desang, chin degil” degan talab va shioridan mutlaqo chekinmagan. Bu — ijod  tajribasida juda kam uchraydigan hodisa.
Navoiy o’n beshdan ziyod she’riy shakllarda qalam tebratgan. U g’azal, ruboiy va boshqa turdagi she’rlarida insonga xos jamiki go’zal his-tuyg’ular, ezgulikka  chorlovchi ma’nolarni tasvirlab bergan, desak, mubolag’a bo’lmaydi.
Navoiyning o’zbek tilida ilk marotaba “Xamsa” yaratishi chinakam ijodiy jasorat edi. “Xamsa” — besh ulkan dostonni o’z ichiga olgan mukammal asar. Har  dostonning o’zi bir olamdirki, undagi g’oyalar, haqiqatlar, necha o’nlab qahramonlar taqdiri insoniyat qalbini abadulabad zavqlantirishga qodir. Alisher Navoiyning buyukligi va xalqimiz tarixidagi xizmatlari mutafakkir shoirligi bilangina belgilanmaydi, albatta. Navoiy badiiy ijod jabhasida qanchalik  tengsiz bo’lsa, ilmda, ya’ni olimlikda ham shunchalik benazirdir. Alisher Navoyning g’azallaridan birida shunday gap bor:

Dedim: nazm ahlining sarxayli kim bo’lg’ay, dedi hotif:
Navoiy bo’lg’ay, ulkim sen tilaydursen agar bo’lg’ay.

O’sha hotif — g’oyibdan ovoz berguvchi adashmagan: Navoiy, haqiqatan ham, shoirlarning sardori, barcha davr turkiy she’riyatining sultonidir. Alisher Navoiy she’riyati san’atkorlikning buyuk maktabi.Shu ma’noda, yoshlarimiz Navoiyni qanchalik chuqur va puxta bilsa, ma’rifat, ezgulik, komillik sirlarini o’shancha kengroq egallaydi. Navoiyning so’zlari diliga o’rnashgan odam, o’zi istasin-istamasin, odamiylik sharafi va kuch-quvvatini idrok etadi. Navoiy saboqlariga amal qilgan kishi o’z-o’zidan xalq dardu  tashvishlarini yengillashtirishga bel bog’laydi, fikrni — fikrsizlikka, ilm-ma’rifatni — nodonlikka va jaholatga qarshi qurol o’rnida ishlatadi.

(Tashriflar: umumiy 60, bugungi 1)

Izoh qoldiring