So’zni malham deb bilgan daho. Shoir Erkin Vohidov bilan suhbat

011

3 январь – Алишер Навоий хотираси куни

   Кейинги вақтда Навоий ва бошқа шоирларнинг ғазаллари таҳлили газета-журналларда кўриниб турибди. Мен Алибек Рустамов, Нажмиддин Комиловларнинг таҳлилига ҳеч эътироз қилмайман. Улар билгич олимлар. Лекин шундай таҳлилларга кўзим тушадики, уларни ўқиганда беихтиёр: «Эй худо, бундай таҳлилдан ўзинг асра», дегим келади.

033
СЎЗНИ МАЛҲАМ ДЕБ БИЛГАН ДАҲО
Ўзбекистон халқ шоири Эркин Воҳидов билан суҳбат
Суҳбатдош – Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон
044

Таҳририятдан: Журналнинг мазкур сонини тайёрлаш чоғида редакциямиз ходими Нурулло Отахонов севимли шоиримиз Эркин Воҳидовнинг хонадонида бўлиб, “Алишер Навоий ва замондошларимиз” мавзусида ўзини қизиқтирган саволлар билан мурожаат этди. Ўша суҳбат ҳукмингизга ҳавола қилинмоқда.

044

022ркин ака, авввало узримни айтай: мен Алишер Навоийни кўнгилдагидай билмайман. Бошқа соҳа кишиларини қўятурайлик, аксари адабиётчи тенгқурларимиз, ҳатто биздан катталар ҳам шундай дейишади. Алишер Навоий қуриб кетган шеърият қасрига бизнинг ҳам киргимиз, унинг бетимсол гўшаларида сайр қилгимиз, гўзалликларидан баҳраманд бўлгимиз келади, лекин… Ҳазрат ул қасрни тилсимлаб кетибдилармики (ёки уни ўзимиз қулфлаб ташлаганмизми), мактабда, олий ўқув юртида шунча ўқиганимиз билан тилсимни очадиган калитни тополмай оворамиз.

Бундай ҳолга тушиб қолишимизнинг сабаблари кўп, албатта. Гапни кўксимдаги армондан бошлаганимнинг боиси – Навоийни яхши билмай туриб у ҳақда суҳбат қураётганимдан хижолатдаман. Шунинг учун мавзуни атай умумийроқ йўсинда танладим.

Мана, йигирма биринчи аср остонасида турибмиз. Алишер Навоий туғилганига ҳам беш юзу қирқ етти йил тўлди! Юракда эса, ваҳима: биз дунёнинг кўпроқ ўткинчи ташвишлари орасида ўралашиб қолиб, адабиётимизнинг юраги бўлмиш Алишер Навоийдан узоқлаб кетмаяпмизми?

– Навоийни кўнгилдагидай билмайман, дедингиз, Нурулло. Ростини айтсам, мен ҳам билмайман. Энг катта навоийшунос ҳам шу гапни айтиши мумкин. Негаки, Навоий – чексиз ва тубсиз уммон. Унинг теранликларига бориб етиш ҳам, поёнсизлигини фикран қамраш ҳам оддий банданинг қўлидан келадиган иш эмас. Баъзан Навоий байтларини ўқиб туриб, буни одам боласи ёзмаган, деб юбораман.

027Навоийга ақл билан етиш мумкиндир, уни тафсир қилиш, фикрларни, ташбеҳларни, ғояларни ўрганиш мумкиндир, лекин унга ҳис билан етиб бориш, руҳан яқинлашиш учун қарийб Навоийдай ҳиссиёт ва руҳиятга ҳам эга бўлиш керак. Бир хотира. Кунлардан бир кун меҳмон ёзувчилар билан Миртемир домланинг уйига бордик. Устоз бизга ўз ишхонасини кўрсатганда, меҳмонлардан бири савол бериб қолди: “Домла, нега Навоийнинг сувратини осиб қўймагансиз? Ахир, ҳар бир ўзбек ёзувчиси хонасида унинг портрети бор-ку”. Миртемир домланинг жавоби бундай бўлди: «Мен Навоийнинг юзига қарашга уяламан. Ўзбек шоири бўлатуриб уни кўнгилдагидек билмайман».

Бу, албатта, Миртемирга хос камтарлик ва закийлик билан айтилган сўз эди, Навоийни кўп ўқийдиган, бу сеҳрли ижоддан ҳайратланадиган одамнинг сўзи эди. Лекин мен бошқа нарсани ўйлайман, ўйлаб ташвишга тушаман, афсусланаман. Халқимизнинг илмий, маданий савияси ошиб бормоқда, деймиз-у, биз кундан-кун Навоийдан узоқлашиб кетмоқдамиз. Унинг сўзларидангина, оҳангидангина эмас, руҳидан узоқлашмоқдамиз. Навоийдаги чуқур инсонпарварлик, меҳр, фидойилик туйғуларидан ҳам узоқлашмаяпмизми, деб ташвишга тушаман. Айтадиган маъруза, ёзадиган мақолаларимизда “меҳр” сўзи кам, “қатъий”, “бешафқат”, “принципиал” деган сўзлар кўпроқ учрайди. Навоий сўзни малҳам деб тушунган, биз уни қилич деб англаймиз.

Яна бир хотира. Мушоира кечасида “гумбурлатиб” шеър ўқиган шоир ҳақида нозиктаъб бир шеърхон шундай деган эди: «Бамисоли саҳнада ўтин ёргандай бўлди». Навоийдан узоқлашиш, афсуски, шеъриятимизга ҳам хос белги бўлиб қолди. Аксар шоирларнинг шеърини ўқийману уларнинг умрида Навоий китобини очиб кўрганига шубҳа қиламан.

Навоийни ўқиш эси бор ишқибозга шеър ёзишнигина эмас, шеър ёзмасликни ҳам ўргатади.

Навоийни ўқимай қўйиш – уни йўқотиш билан баробар. Навоийни йўқотиш эса, халқимиз учун ўзликни йўқотиш демакдир. Негаки у – асл ўзагимиз, томиримиз, узоқ тарихимиз жам бўлган қомусимиз, руҳий неъматимиз.

Навоийнинг тантилиги, теранлиги, улуғлиги – аввало ўзбекнинг қалбига хос, сўнг умум жаҳонники.

Уни йўқотишга ҳаққимиз йўқ.

–Ўтган асрда яшаб ўгган машҳур можор сайёҳи, Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекисгон тарихини ўрганишда жуда катта хизмат қилган йирик олим Ҳерман Вамбери ўрни келганда Алишер Навоий ижоди хусусида ёзиб туриб, бир ҳолдан ажабланади. Гапи сўзма-сўз ёдимда йўқ, лекин адашмасам, у бундай дейди: Алишер Навоий асарлари оддий халққа кам тушунарли эканига қарамай, Ўрта Осиёда, айниқса ўзбеклар орасида ҳамон маълум ва машҳурдир; кечалари тўпланишиб унинг асарларини ўқийдилар, шоирлар деярли барчаси уни ўзига устоз деб билади…
Эркин ака, Сиз буни қандай шарҳлайсиз? Умуман, Навоий ва халқ муносабатига доир мулоҳазаларингизни айтсангиз.

– Вамбери айтган навоийхонлик давралари ҳам, афсуски, ўтмиш бўлиб қолмоқда. Бундай давраларни кўриш бизга тенгдош бўлганларга насиб этган. Улфатчилик расми қадимдан шундай эди: таомдан сўнг «амри маъруф», яъни маърифат амрини адо этиш, билимдон кишилар суҳбатини эшитиш, китобхонлик, баҳсу мунозара бўлар эди. Бундай ўлтиришнинг «гап» деб аталиши ҳам шундан.

Эсимда бор, тоғамнинг улфатларига чой ташиб хизмат қилиб юриб уларнинг шунақа ажойиб суҳбатларидан кўп баҳраманд бўлганман. Алихон Соғуний, Чустий, Маъруфхўжа Баҳодиров, ака-ука Шожалиловлар қатнашадиган бу улфатчилик Навоий, Фузулий, Огаҳий, Машраб шеърларини талқин қилиш билан ўтар эди. Мен бу даврага ўзим мағзини чақолмаган байтларни тайёрлаб қўярдим, кўпчилик бўлиб улар бу байтларни шарҳ қилишар эди.

Йўл-йўлакай, мавзудан андак чекиниб бўлса ҳам, шу улфатчилик билан боғлиқ икки воқеани айтиб берай.

Фузулий девонида бир байт бор:

Банимким ғамларим бордир, бийирин устина қўйсанг,
Чиқар кофир жаҳаннамдан, кулиб аҳли азоб ўйнар.

Мазмуни бундай: Менинг шундай ғамларим борки, уларни туянинг устига қўйсанг, кофир жаҳаннамдан чиқади, азоб чекканлар кулади, ўйнайди… Ажабо, дейман, ғамни туянинг устига қўйиш нимаси-ю, кофирнинг жаҳаннамдан чиқиши нимаси? Буларнинг қандай алоқаси бор? Хаттотнинг хатосимикин? Ундай десам, ҳамма девонларда шундай ёзилган.

Байтни ўқиб берганимда уни ҳеч ким шарҳ қилолмади. Мажлис тўрида Алихон Соғуний улфатларни имтиҳон қилгандай жилмайиб ўтирар эдилар. Ниҳоят у киши, қани бир қўлни очинглар, деб Фузулий ҳаққига узун дуо ўқиб, сўнг байтни шарҳ қилиб бердилар. Қуръонда ёзилишича, кофир абадул абад жаҳаннамда бўлади. Туя игнанинг тешигидан ўтса, кофир дўзахдан чиқади, яъни ҳеч қачон чиқмайди. Фузулий байти шу оятга ишора экан. Менинг шундай ғамларим борки, улар туянинг устига ортилса, туя ипдек озиб кетади ва игнанинг тешигидан ўтадиган ҳолга келадию кофир жаҳаннамдан чиқади…

Иккинчи воқеа.

Навбатдаги ўлтиришда мен ўзим янги машқ қилган ғазалимни ўқиб бердим. Ўлтирганлардан бирига бу ғазалнинг бир байти маъқул келиб, уни мен сира хаёл қилмаган мазмунда шарҳлай бошлади. Мен, ёшлик – ғўрлик, дегандай, у ҳурматли мўйсафидга эътироз билдирдим. Мен ундай демаганман, бундай деганман, деб ўзим кўзлаган мақсадни айтдим. Шунда тоғам мени койиган бўлиб: «Қулоқ солиб жим ўтир, сен бола нарса, нимани биласан?» деганлари ҳеч эсимдан чиқмайди…

Саволингизга қайтиб, Нурулло, шуни қўшимча қилмоқчиманки, Ҳерман Вамбери замонидаёқ Навоийдан узоқлашиш жараёни бошланган, оддий халқ аввало саводсизликдан, сўнг эса тилдаги ўзгаришлар натижасида Навоийни ҳар томонлама англаб етолмаган. Лекин зиёлилар орасида ўша вақтда шубҳасиз Навоийхон, Бедилхонлар кўп бўлган. Ҳозирги давр билан солиштириб бўлмаслик даражада кўп бўлган. У замондан ҳамма жиҳатдан ўзиб кетган бўлсак ҳам, бу жиҳатдан орқадамиз. Балки Навоийни нашр қилиш, унинг номини ва асарларини тарғиб-ташвиқ қилиш жиҳатдан юз йил аввалгига қараганда юз бор устундирмиз, лекин Навоийни ростмана билмаймиз, десак тўғри бўлар. Бу бизнинг қашшоқлигимиз.

Сабаб? Сабаб кўп. Аввало, биз улуғ шоир яшаган давр тушунчаларидан жуда узоқдамиз. Тил деярли бошқа, алифбо бутунлай бошқа, образлар системаси тамоман ўзга. Боз устига, биз на Қуръонни, на ҳадисни, на Ислом тарихини, на Ислом фалсафасини биламиз. Мансури Халлож ким, десалар, Хожа Исмоил Бухорий қандай асарлар ёзган, десалар, Машрабнинг фалсафий дунёқараши қандай бўлган, десалар, биз нима деб жавоб берамиз? Биз улардан кўра людовиклар, ричардлар тарихини дурустроқ биламиз. Бу манқуртликнинг ўзгинаси.

Ўз қадрини билмаган ўзганинг қадрини не билсин?
Ўз юрти, ўз халқи тарихи билан қизиқмаган кишининг жаҳон тарихини билганидан не наф?
Ота-боболари сўзлашган тилни ҳис қилолмаган, улар ёзган хатни танимаган ўғлон ўғлонми?

Англияда бўлганимда, у ерлик маданият арбобларидан бирига савол бердим: нега инглизларнинг ёзуви билан ўқуви ўртасида шунча тафовут: «Оне» деб ёзасизлар-у, «ван» деб ўқийсизлар («бир» дегани), баъзан икки товуш билан айтиладиган сўзни тўртбеш ҳарф билан ёзасизлар (масалан «they» ёзилади, «де» ўқилади)? Шуни оддий қилиб, қандай ўқилса, шундай ёзсангиз бўлмайдими?, Шунда инглиз тилини ўрганиш ҳам осон бўларди, балки жаҳон тили бўлиб қоларди, дедим.

У жавоб қилди: ҳақиқатан бундай тафовут фақат чет эллик тил ўрганувчилар учун эмас, ўзимиз учун ҳам, ўзимизнинг болалар учун ҳам кўп мушкуллик туғдиради. Лекин биз ёзувимизни ўзгартирмаймиз.

Негаки, асрлар давомида яратилган маданиятимиз шу ёзувда битилган. Авлодларимиз бу ёзувдан ажралиб қолишини истамаймиз. Майли, инглиз тили жаҳон тили бўлмай қўяқолсин, деди у ҳазил аралаш.

Тошкентдаги шарқшунослик ва қўлёзмалар институтларининг фондида ҳали тахи бузилмаган, ҳеч ким ўқиб ўрганмаган, бу кетишда яқин юз йиллар ичида биров ўрганмайдиган қўлёзмаларнинг сони-саноғи йўқ. Булар орасида Навоийнинг барҳаётлик вақтида кўчирилган, улуғ шоир ўз қўли билан ушлаган дея тахмин қилинувчи девон ҳам бор.

Гоҳ қайғуга тушаман, яна юз йилдан кейин бу асарларни биров ўқий оладими, деб юрагим эзилади.

– Навоийшуносликнинг аҳволи, умуман, классик адабиётимизни ўқиш-ўқитиш хусусидаги фикрингизни ҳам билмоқчийдим… Биз олтмиш студент дорилфунуннинг адабиёт бўлимида беш йил (!) таҳсил кўрдик, лекин Алишер Навоийни билмай битириб кетавердик. Ҳатто навоийшуносликка ихтисослашиб олган муаллимларимизнинг ўзлари ҳам сабоқка муҳтож эканлар. Албатта, биз ҳам оппоқ эмасмиз, ўзимизда ҳам тиришқоқлик етишмагандир эҳтимол. Лекин барибир дарсларда Навоий ғояларининг ўта жўн талқин этилиши, образлар дунёсининг тўла очиб берилмаслиги қилар ишини қилди: биз Навоийни тушунишда мажруҳ авлод бўлиб вояга етдик. Камига, неча асрлар нарида шаклланган, бугунгача ўсиб, бир-бирини тўлдириб, тажриба орттириб келган Шарқ адабиётшунослиги намуналаридан етарли даражада баҳраманд эмасмиз. Қолаверса, Шарқ фалсафасини, унинг оқимларини билмасдан туриб мумтоз адабиётимизни ҳис қилиш, тушуниш мумкин эмас. Шу маънода, муҳтарам олимларимиз Алибек Рустамов, Нажмиддин Комиловларнинг кейинги пайтларда матбуотда эълон қилинган мақолалари диққатга сазовор. Ундай мақолаларнинг чиқиши икки жиҳатдан ибратли бўлди: аввало, классик адабиётни аслига яқин тушуниш мумкинлигини кўрдик; иккинчидан, бу соҳада ҳали ҳеч нарсани билмаслигимизни ҳам билдик…

– Биз мактабда ўқиган вақтимизда немис, инглиз, француз тилларига муносабат ўша тилларда сўзлашадиган аблаҳ империалистларга бўлган муносабатдек совуқ, беписанд бўлган. Шўрлик чет тили ўқитувчиларидай беобрў ўқитувчи бўлмас эди. Биз дарсда очиқдан-очиқ тўполон қилиб ўтирардик ва бу билан гўё синфий душманга нафратимизни намойиш қилган бўлардик. Мактаб маъмурияти ҳам бизни ортиқ исканжага олмас, синф раҳбарларимиз «йўлига»гина уришиб қўйишарди. Шундай қилиб бизнинг авлод мактабда чет тилини ўрганолмай қолган.

Айтмоқчиманки, ҳар бир фанни ўрганиш ўша фанга муносабатдан бошланади. Филолог студент Навоийни билмаса, осмон узилиб ерга тушармиди, муҳими гапнинг эга-кесимини, иккинчи даражали бўлакларини таҳлил қилолсин, мактабда дарс берганда аввало шу керак бўлади – мана шундай фикр маъмуриятда устивор бўлган жойда классик адабиёт ўрганилмайди. Қолаверса, домлаларнинг ўзи ҳам бу соҳада чуқур билимга эга эмаслиги маълум. Бунга ҳам ўша муносабат сабаб бўлган, улар ўқиган вақтларида ҳам… «осмон узилиб ерга тушмаган».

Классик адабиётни ўрганишнинг назарий асосларини қайта кўриб чиқиш керак. Аввалги суҳбатимизда айтган эдим, яна такрорлайман. (Аҳвол яхши томонга ўзгармагунча такрор-такрор гапиришнинг зиёни йўқ, менимча.) Биз ўтмиш ёзувчиларини «бизникилар» ва «бегоналар» қилиб ажратиб, бўлиб чиққанмиз. Масалан, Навоий бизники, Ҳусайний – бегона, чунки у подшо бўлган. Нодира бизники, Амирий бегона, у ҳам подшо бўлган. Вазирга, маликага чидаш мумкин, подшога шафқат йўқ. Хон саройига яқин бўлган шоира Увайсий – бизники, у аёл, лекин Фазлий Намангоний – бегона. У – сарой шоири. Суфиёна шеърлар ёзган бир шоир – бизники, бошқаси бегона – у диний-мистик шоир ва ҳоказо ва ҳоказо. Классик адабиётни бундай стереотипларга бўйсундириш, миямиздаги қолипларга жойлаб чиқиш ўзи кулгули. Бундай муносабат бўлган жойда классик шеъриятни холис ўрганиб бўладими?

Адабиётшуносликнинг тамға сандиғи катта экан, уни суфий, буни эпигон, яна бировни клерикал деб юз хил муҳр-тамғалар билан сийлаб чиқилган. Мен ҳам дорилфунунда тил-адабиёт факультетида ўқиганман. Лекин ҳали ҳануз Маҳзуна нега яхши-ю, Адо нега ёмонлигини билмайман.

Нега Навоий достонларини нашр этганда ҳамду наътлари, Худога ва пайғамбарларга илтижо билан айтган сўзларини қисқартириш керак? Энг буюк фалсафий фикрлар, қолаверса, энг исёнкор туйғулар ўша ҳамду наътларда ифода этилган-ку!

Классик адабиётшунослигимиз ўз қолипларидан, ҳадиксираш одатидан қутулмагунча бу илмнинг ташвиқотини йўлга қўйиб бўлмайди, ахир бу сирли қулфга солинган калитнинг ўзи хато, у бошқа қулфники.

Кейинги вақтда Навоий ва бошқа шоирларнинг ғазаллари таҳлили газета-журналларда кўриниб турибди. Мен Алибек Рустамов, Нажмиддин Комиловларнинг таҳлилига ҳеч эътироз қилмайман. Улар билгич олимлар. Лекин шундай таҳлилларга кўзим тушадики, уларни ўқиганда беихтиёр: «Эй худо, бундай таҳлилдан ўзинг асра», дегим келади.

Ғазалнинг мазмунини жўн гапириб бериш – таҳлил эмас. Бу ғазални ечинтириш. Уни шоҳона либосдан холи қилиб, очиқ танасини кўрсатиш холос. Бундай таҳлил шеърхонни совутади, шоирни беобрў қилади.

Шеърият – математик теорема ёки кимёвий формула эмаски, уни қисм-қисмларга ажратиб ўрганилса, калла-почасини айириб тахтланса. Шеър – сўз билан айтиб бўлмайдиган ҳиссиёт. Унда мусиқа бор, кўз илғамас товланишлар бор, ақл бовар қилмас сеҳр бор. Шеърни оддий сўз билан баён қилиб бўлмайди. Лекин бу гапдан, Навоий ғазалларини шарҳлаш керак эмас, деган фикр чиқмасин. Фақат, шарҳлаганда ғазалнинг гўзаллигини, санъатини, мўъжизавий қудратини ҳам оз бўлса-да ифода қилиш керак бўлади. Мен ҳам Навоийнинг бир-икки ғазалини шарҳ қилганман. Рост айтсам, шарҳлардан ўзимнинг кўнглим тўлмайди. Орзу қиламанки, Навоийни шарҳлайдиган одам аввало ўзида теран олимлик билан нозиктаъб шоирликни уйғун қилган одам бўлсаю у бор идрок ва ҳиссий иқтидорини сарф қилиб шу табаррук ишга киришса, Алишер Навоийни чинакам халқ мулкига айлантирса.

– Мамлакатимиз ижтимоий ҳаётида рўй бераётган бугунги ижобий ўзгаришлар адабиётимиз тарихини ўрганишимизда ҳам янги имкониятлар яратиши табиий. Шу маънода, ўтмиш маданиятимизга муносабатда қандай ўзгаришлар бўлишини истар эдингиз?

– Биз яқин ўтмишда йўл қўйган хатолар ичида энг ёмони – ошкораликдан чекинганимиз, десак тўғри бўлар. Халқни коммунистик руҳда тарбиялашни биз фақат биртомонлама маълумот бериш деб тушундик. Ҳамфикрларимизни эшитдик, қарши томоннинг гапига мутлақо қулоқ солмадик, радиосини бўғдик, китобини яқинлаштирмадик. Бир сўз билан айтганда, одамларни фикр қилмасликка, хулосаларни тайёр ҳолда қабул қилишга ўргатдик.

Афсуски, бу ҳол ўтмиш адабиётини, фалсафасини ўрганишга ҳам таъсир кўрсатди. Биз, ҳали айтилгандек, шоирларни, файласуфларни «бизникилар» ва «бегоналар»га бўлиб чиқдик. Бегоналарга реакцион, ғайриилмий, ғайримарксистик, деган тамғаларни босиб гўё бир сандиққа солиб қулфлаб қўйдик ва, бу сандиқда каттакон илон бор, очсанг – чақади, ўлдиради, деб одамларни қўрқитиб юрдик.

Ахир 1937 йилда бир одамни йўқ қилиб юбориш учун уйидан араб ёзувидаги китоб чиқиши кифоя эди. Бу китоб Қуръонми, Або Муслим саргузаштими, Алишер Навоий девоними – бунинг аҳамияти йўқ эди.

Ана шундай қилиб биз ўтмишдан узилиб қолдик. «Ўтмишни соғиниш», «ўтмишни идеаллаштириш» қабилидаги тайёр айбномалар ўз ишини қилди. Биз бугун на диний ақидаларни, на тасаввуф асосларини биламиз. Ҳа, билмаймиз ва билмаслигимиз билан керилиб қўямиз. Ваҳоланки, фақат жоҳилгина ўз жаҳолати билан мақтанади. Ваҳоланки, В. И. Ленин, дунё яратган барча билимларни эгалламай туриб коммунист бўлиш мумкин эмас, деган.

– Эркин ака, бир оз ўнғайсиз бўлса-да, ўзингизнинг ижодингизга тегишли мулоҳазамни ҳам айтсам. Гап «Ёшлик девони» ва анъана хусусида. Мана, девон босмадан чиққанига йигирма йил бўлибди. Биздан битта-иккита кўйлакни ортиқ йиртганларнинг гувоҳлик беришича, ўша йиллари «Ёшлик девони»чалик машҳур китоб кам бўлган! Гарчи кейинги китобларингизда Сиз мутлақо бошқа шоир сифатида кўринган бўлсангиз ҳам, руҳан барибир классик адабиётимиз анъаналарига содиқ қолавердингиз. Шеърий интизом, оҳанг, мусиқавийлик, фикрий теранлик, донишмандона назар, борингки, фалсафа – барчаси шарқона. Шунинг учун мен Сизни ижод томирларида Шарқ шеъриятининг қони оқиб турган йирик ҳамда (афсуски) сўнгги вакил деб биламан. Ажабки, Навоий, Фузулий, Бобур ғазалларига бор-йўғи биттадан мухаммас боғлагансиз. Муайян шоирлар ижодига салафларининг таъсири масаласини унга боғланган мухаммасларнинг сони ва умуман шарқ шеъриятида тез-тез қўлланилиб турадиган образларнинг нечоғлик кўп учраши билан ўлчайдиган адабиёшунослик назарида…

Нимага шама қилаётганингизни тушундим. Аввало шуни айтишим керакки, агар мен Шарқ шеърияти руҳини ўзига сингдирган сўнгги шоир бўлсам, дунёда энг бахтсиз шоир бўлар эдим. Шукрки, бундай эмас.

Яқинда Тоҳир Қаҳҳорнинг бир туркум ғазалларини ўқидим, Астойдил қувондим. Ғазалнинг ўлмаслигига яна бир бор амин бўлдим. Тоҳир бу кўҳна вазнга янги руҳ, янги ўй, янги жон берибди.

Йигирма йил илгари ёзган ғазалларим бир китобча бўлиб чиққач, анчагача ғазал ёзолмай юрдим. Баъзи ёзганларимдан кўнглим тўлмади. Улар нари борса «Ёшлик девони» даражасида эди. Билмадим, буни шуҳратпарастлик дейсизми, қарсакталаблик дейсизми, мен ҳарқалай ҳар бир янги ёзган китобим аввалгиларини қай жиҳатдандир такрорламайдиган, бирор хусусияти билан бошқачароқ бўлса, дейман.

Яна битта «Ёшлик девони» ёки яна бир «Тирик сайёралар» ёзгим келмайди.

Шарқ классик шеърияти мурғак хаёлим бешигини тебратган, десам янглишмасман. Сут билан кирган жон билан чиқади. Мен нима ёзмай, қай жанрда куч синамай бу меҳр, бу таъсир албатта намоён бўлади.

Шарқ классик шеърияти таъсирида бўлиш дегани албатта аруз вазнида ёзиш ёки шарқона образларни кўп қўллашни билдирмайди. Таъсир фикр қилиш тарзида, ҳис қилиш тарзида кўринади. Навоийнинг ғазалига мухаммас боғлаган шоир унга эргашган-у, боғламагани эргашмаган деган гап ижодий таъсирни жуда жўн тушуниш, жўнгина эмас, хато тушуниш демакдир.

– Эркин ака, охирги саволим эркин мавзуда. Алишер Навоий туғилган кун баҳона кўнглингизда биз ёшларга аталган яна қандай гапларингиз бор?

– Биз мақтанчоқ одамлармиз. Ўзимизни жуда маърифатли, салафларга қараганда беқиёс олға кетган, комил одамлар деб ўйлаймиз. Адабиётимиз ҳақида гапирганда ҳам фақат унинг ривожи, тараққиётини сўзлаймиз. Ўз кўнглимизда биз олдиндамиз-у, беш аср наридаги шоирлар орқада.

Менда савол туғилади. Биз Навоийдан қайси жиҳатимиз билан ўзиб кетдик? Маҳоратдами? Мутлақо! Ниятимизнинг улуғлиги ва поклигидами? Шубҳам бор. Инсон қалбини англаб етишдами? Инсонпарварлик ғоясидами? Яна шубҳам бор. Навоий ҳар жиҳатдан бизга қараганда покроқ, улуғроқ, олижаноброқ. У инсонга меҳрни куйлади, одамлар ўртасида улар қайси гуруҳга мансуб бўлмасин, нифоқ эмас, биродарлик бўлишини орзу қилди. У одамзод қалбига илоҳият даражасидаги муқаддас бир поклик деб мурожаат қилди.

Биз Алишер Навоийни яхши кўрамиз, яхши кўрганда ҳам бошқалардан қизғаниб, у бизники, деб яхши кўрамиз. Лекин шу муҳаббатимиз, қизғанишимиз даражасида уни биламизми?

Югославияда Струга шаҳридаги мушоира кунларида қизиқ бир воқеа бўлди. Анқаралик бир турк шоири билан танишиб қолдик. Ўта миллатпарвар йигит экан. Туркий тилда яратилган барча адабиёт усмонли туркники деган эътиқодини яширмади. Айниқса, Фузулийни жуда яхши кўрар экан. «Нега Фузулий озарбойжонники бўлади, у ахир усмонли турк тилида ёзган-ку», деб туриб олди. Қарасам, уни бу фикрдан қайтаришнинг иложи йўқ. Фузулийдан байтлар ўқий бошладим, у давом эттирди. Сўнг у бошқа байтни ўқиди, мен ғазални давом эттирдим. Шу кун кечгача Фузулийхонлик қилдик. Тун ярмига бориб шу нарса маълум бўлдики, мен Фузулий ғазалларини кўпроқ ёд билар эканман. Мақтаниб қўяй, турк шоиридан Фузулийни ютиб олдим. У икки қўлини кўтариб: «Эркин, Фузулий саниндир! Фузулий санин!» яъни, Фузулий сеникидир, деди.

Эртасига навоийхонлик қиладиган бўлдик. Лекин тонгда бизнинг сафар йўлимиз бошқа-бошқа ёққа тушиб қолди. Бир ҳисобда бундан суюндим. Турк шоирига Навоийни ютқазиб қўйишим ҳеч гап эмас эди. Бундай ҳолни ҳеч бир ўзбекнинг бошига солмасин.

Ахир, ер ишлаганники, шоир ўқиганники-да.

021

033
SO’ZNI MALHAM DEB BILGAN DAHO
O’zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov bilan suhbat
Suhbatdosh – Nurulloh Muhammad Raufxon
044

Tahririyatdan: Jurnalning mazkur sonini tayyorlash chog’ida redaktsiyamiz xodimi Nurullo Otaxonov sevimli shoirimiz Erkin Vohidovning xonadonida bo’lib, “Alisher Navoiy va zamondoshlarimiz” mavzusida o’zini qiziqtirgan savollar bilan murojaat etdi. O’sha suhbat hukmingizga havola qilinmoqda.

044

022rkin aka, avvvalo uzrimni aytay: men Alisher Navoiyni ko’ngildagiday bilmayman. Boshqa soha kishilarini qo’yaturaylik, aksari adabiyotchi tengqurlarimiz, hatto bizdan kattalar ham shunday deyishadi. Alisher Navoiy qurib ketgan she’riyat qasriga bizning ham kirgimiz, uning betimsol go’shalarida sayr qilgimiz, go’zalliklaridan bahramand bo’lgimiz keladi, lekin… Hazrat ul qasrni tilsimlab ketibdilarmiki (yoki uni o’zimiz qulflab tashlaganmizmi), maktabda, oliy o’quv yurtida shuncha o’qiganimiz bilan tilsimni ochadigan kalitni topolmay ovoramiz.

Bunday holga tushib qolishimizning sabablari ko’p, albatta. Gapni ko’ksimdagi armondan boshlaganimning boisi – Navoiyni yaxshi bilmay turib u haqda suhbat qurayotganimdan xijolatdaman. Shuning uchun mavzuni atay umumiyroq yo’sinda tanladim.

Mana, yigirma birinchi asr ostonasida turibmiz. Alisher Navoiy tug’ilganiga ham besh yuzu qirq yetti yil to’ldi! Yurakda esa, vahima: biz dunyoning ko’proq o’tkinchi tashvishlari orasida o’ralashib qolib, adabiyotimizning yuragi bo’lmish Alisher Navoiydan uzoqlab ketmayapmizmi?

– Navoiyni ko’ngildagiday bilmayman, dedingiz, Nurullo. Rostini aytsam, men ham bilmayman. Eng katta navoiyshunos ham shu gapni aytishi mumkin. Negaki, Navoiy – cheksiz va tubsiz ummon. Uning teranliklariga borib yetish ham, poyonsizligini fikran qamrash ham oddiy bandaning qo’lidan keladigan ish emas. Ba’zan Navoiy baytlarini o’qib turib, buni odam bolasi yozmagan, deb yuboraman.

044Navoiyga aql bilan yetish mumkindir, uni tafsir qilish, fikrlarni, tashbehlarni, g’oyalarni o’rganish mumkindir, lekin unga his bilan yetib borish, ruhan yaqinlashish uchun qariyb Navoiyday hissiyot va ruhiyatga ham ega bo’lish kerak. Bir xotira. Kunlardan bir kun mehmon yozuvchilar bilan Mirtemir domlaning uyiga bordik. Ustoz bizga o’z ishxonasini ko’rsatganda, mehmonlardan biri savol berib qoldi: “Domla, nega Navoiyning suvratini osib qo’ymagansiz? Axir, har bir o’zbek yozuvchisi xonasida uning portreti bor-ku”. Mirtemir domlaning javobi bunday bo’ldi: «Men Navoiyning yuziga qarashga uyalaman. O’zbek shoiri bo’laturib uni ko’ngildagidek bilmayman».

Bu, albatta, Mirtemirga xos kamtarlik va zakiylik bilan aytilgan so’z edi, Navoiyni ko’p o’qiydigan, bu sehrli ijoddan hayratlanadigan odamning so’zi edi. Lekin men boshqa narsani o’ylayman, o’ylab tashvishga tushaman, afsuslanaman. Xalqimizning ilmiy, madaniy saviyasi oshib bormoqda, deymiz-u, biz kundan-kun Navoiydan uzoqlashib ketmoqdamiz. Uning so’zlaridangina, ohangidangina emas, ruhidan uzoqlashmoqdamiz. Navoiydagi chuqur insonparvarlik, mehr, fidoyilik tuyg’ularidan ham uzoqlashmayapmizmi, deb tashvishga tushaman. Aytadigan ma’ruza, yozadigan maqolalarimizda “mehr” so’zi kam, “qat’iy”, “beshafqat”, “printsipial” degan so’zlar ko’proq uchraydi. Navoiy so’zni malham deb tushungan, biz uni qilich deb anglaymiz.

Yana bir xotira. Mushoira kechasida “gumburlatib” she’r o’qigan shoir haqida nozikta’b bir she’rxon shunday degan edi: «Bamisoli sahnada o’tin yorganday bo’ldi». Navoiydan uzoqlashish, afsuski, she’riyatimizga ham xos belgi bo’lib qoldi. Aksar shoirlarning she’rini o’qiymanu ularning umrida Navoiy kitobini ochib ko’rganiga shubha qilaman.

Navoiyni o’qish esi bor ishqibozga she’r yozishnigina emas, she’r yozmaslikni ham o’rgatadi.

Navoiyni o’qimay qo’yish – uni yo’qotish bilan barobar. Navoiyni yo’qotish esa, xalqimiz uchun o’zlikni yo’qotish demakdir. Negaki u – asl o’zagimiz, tomirimiz, uzoq tariximiz jam bo’lgan qomusimiz, ruhiy ne’matimiz.

Navoiyning tantiligi, teranligi, ulug’ligi – avvalo o’zbekning qalbiga xos, so’ng umum jahonniki.

Uni yo’qotishga haqqimiz yo’q.

–O’tgan asrda yashab o’ggan mashhur mojor sayyohi, O’rta Osiyo, jumladan O’zbekisgon tarixini o’rganishda juda katta xizmat qilgan yirik olim Herman Vamberi o’rni kelganda Alisher Navoiy ijodi xususida yozib turib, bir holdan ajablanadi. Gapi so’zma-so’z yodimda yo’q, lekin adashmasam, u bunday deydi: Alisher Navoiy asarlari oddiy xalqqa kam tushunarli ekaniga qaramay, O’rta Osiyoda, ayniqsa o’zbeklar orasida hamon ma’lum va mashhurdir; kechalari to’planishib uning asarlarini o’qiydilar, shoirlar deyarli barchasi uni o’ziga ustoz deb biladi…
Erkin aka, Siz buni qanday sharhlaysiz? Umuman, Navoiy va xalq munosabatiga doir mulohazalaringizni aytsangiz.

– Vamberi aytgan navoiyxonlik davralari ham, afsuski, o’tmish bo’lib qolmoqda. Bunday davralarni ko’rish bizga tengdosh bo’lganlarga nasib etgan. Ulfatchilik rasmi qadimdan shunday edi: taomdan so’ng «amri ma’ruf», ya’ni ma’rifat amrini ado etish, bilimdon kishilar suhbatini eshitish, kitobxonlik, bahsu munozara bo’lar edi. Bunday o’ltirishning «gap» deb atalishi ham shundan.

Esimda bor, tog’amning ulfatlariga choy tashib xizmat qilib yurib ularning shunaqa ajoyib suhbatlaridan ko’p bahramand bo’lganman. Alixon Sog’uniy, Chustiy, Ma’rufxo’ja Bahodirov, aka-uka Shojalilovlar qatnashadigan bu ulfatchilik Navoiy, Fuzuliy, Ogahiy, Mashrab she’rlarini talqin qilish bilan o’tar edi. Men bu davraga o’zim mag’zini chaqolmagan baytlarni tayyorlab qo’yardim, ko’pchilik bo’lib ular bu baytlarni sharh qilishar edi.

Yo’l-yo’lakay, mavzudan andak chekinib bo’lsa ham, shu ulfatchilik bilan bog’liq ikki voqeani aytib beray.

Fuzuliy devonida bir bayt bor:

Banimkim g’amlarim bordir, biyirin ustina qo’ysang,
Chiqar kofir jahannamdan, kulib ahli azob o’ynar.

Mazmuni bunday: Mening shunday g’amlarim borki, ularni tuyaning ustiga qo’ysang, kofir jahannamdan chiqadi, azob chekkanlar kuladi, o’ynaydi… Ajabo, deyman, g’amni tuyaning ustiga qo’yish nimasi-yu, kofirning jahannamdan chiqishi nimasi? Bularning qanday aloqasi bor? Xattotning xatosimikin? Unday desam, hamma devonlarda shunday yozilgan.

Baytni o’qib berganimda uni hech kim sharh qilolmadi. Majlis to’rida Alixon Sog’uniy ulfatlarni imtihon qilganday jilmayib o’tirar edilar. Nihoyat u kishi, qani bir qo’lni ochinglar, deb Fuzuliy haqqiga uzun duo o’qib, so’ng baytni sharh qilib berdilar. Qur’onda yozilishicha, kofir abadul abad jahannamda bo’ladi. Tuya ignaning teshigidan o’tsa, kofir do’zaxdan chiqadi, ya’ni hech qachon chiqmaydi. Fuzuliy bayti shu oyatga ishora ekan. Mening shunday g’amlarim borki, ular tuyaning ustiga ortilsa, tuya ipdek ozib ketadi va ignaning teshigidan o’tadigan holga keladiyu kofir jahannamdan chiqadi…

Ikkinchi voqea.

Navbatdagi o’ltirishda men o’zim yangi mashq qilgan g’azalimni o’qib berdim. O’ltirganlardan biriga bu g’azalning bir bayti ma’qul kelib, uni men sira xayol qilmagan mazmunda sharhlay boshladi. Men, yoshlik – g’o’rlik, deganday, u hurmatli mo’ysafidga e’tiroz bildirdim. Men unday demaganman, bunday deganman, deb o’zim ko’zlagan maqsadni aytdim. Shunda tog’am meni koyigan bo’lib: «Quloq solib jim o’tir, sen bola narsa, nimani bilasan?» deganlari hech esimdan chiqmaydi…

Savolingizga qaytib, Nurullo, shuni qo’shimcha qilmoqchimanki, Herman Vamberi zamonidayoq Navoiydan uzoqlashish jarayoni boshlangan, oddiy xalq avvalo savodsizlikdan, so’ng esa tildagi o’zgarishlar natijasida Navoiyni har tomonlama anglab yetolmagan. Lekin ziyolilar orasida o’sha vaqtda shubhasiz Navoiyxon, Bedilxonlar ko’p bo’lgan. Hozirgi davr bilan solishtirib bo’lmaslik darajada ko’p bo’lgan. U zamondan hamma jihatdan o’zib ketgan bo’lsak ham, bu jihatdan orqadamiz. Balki Navoiyni nashr qilish, uning nomini va asarlarini targ’ib-tashviq qilish jihatdan yuz yil avvalgiga qaraganda yuz bor ustundirmiz, lekin Navoiyni rostmana bilmaymiz, desak to’g’ri bo’lar. Bu bizning qashshoqligimiz.

Sabab? Sabab ko’p. Avvalo, biz ulug’ shoir yashagan davr tushunchalaridan juda uzoqdamiz. Til deyarli boshqa, alifbo butunlay boshqa, obrazlar sistemasi tamoman o’zga. Boz ustiga, biz na Qur’onni, na hadisni, na Islom tarixini, na Islom falsafasini bilamiz. Mansuri Xalloj kim, desalar, Xoja Ismoil Buxoriy qanday asarlar yozgan, desalar, Mashrabning falsafiy dunyoqarashi qanday bo’lgan, desalar, biz nima deb javob beramiz? Biz ulardan ko’ra lyudoviklar, richardlar tarixini durustroq bilamiz. Bu manqurtlikning o’zginasi.

O’z qadrini bilmagan o’zganing qadrini ne bilsin?
O’z yurti, o’z xalqi tarixi bilan qiziqmagan kishining jahon tarixini bilganidan ne naf?
Ota-bobolari so’zlashgan tilni his qilolmagan, ular yozgan xatni tanimagan o’g’lon o’g’lonmi?

Angliyada bo’lganimda, u yerlik madaniyat arboblaridan biriga savol berdim: nega inglizlarning yozuvi bilan o’quvi o’rtasida shuncha tafovut: «One» deb yozasizlar-u, «van» deb o’qiysizlar («bir» degani), ba’zan ikki tovush bilan aytiladigan so’zni to’rtbesh harf bilan yozasizlar (masalan «they» yoziladi, «de» o’qiladi)? Shuni oddiy qilib, qanday o’qilsa, shunday yozsangiz bo’lmaydimi?, Shunda ingliz tilini o’rganish ham oson bo’lardi, balki jahon tili bo’lib qolardi, dedim.

U javob qildi: haqiqatan bunday tafovut faqat chet ellik til o’rganuvchilar uchun emas, o’zimiz uchun ham, o’zimizning bolalar uchun ham ko’p mushkullik tug’diradi. Lekin biz yozuvimizni o’zgartirmaymiz.

Negaki, asrlar davomida yaratilgan madaniyatimiz shu yozuvda bitilgan. Avlodlarimiz bu yozuvdan ajralib qolishini istamaymiz. Mayli, ingliz tili jahon tili bo’lmay qo’yaqolsin, dedi u hazil aralash.

Toshkentdagi sharqshunoslik va qo’lyozmalar institutlarining fondida hali taxi buzilmagan, hech kim o’qib o’rganmagan, bu ketishda yaqin yuz yillar ichida birov o’rganmaydigan qo’lyozmalarning soni-sanog’i yo’q. Bular orasida Navoiyning barhayotlik vaqtida ko’chirilgan, ulug’ shoir o’z qo’li bilan ushlagan deya taxmin qilinuvchi devon ham bor.

Goh qayg’uga tushaman, yana yuz yildan keyin bu asarlarni birov o’qiy oladimi, deb yuragim eziladi.

– Navoiyshunoslikning ahvoli, umuman, klassik adabiyotimizni o’qish-o’qitish xususidagi fikringizni ham bilmoqchiydim… Biz oltmish student dorilfununning adabiyot bo’limida besh yil (!) tahsil ko’rdik, lekin Alisher Navoiyni bilmay bitirib ketaverdik. Hatto navoiyshunoslikka ixtisoslashib olgan muallimlarimizning o’zlari ham saboqka muhtoj ekanlar. Albatta, biz ham oppoq emasmiz, o’zimizda ham tirishqoqlik yetishmagandir ehtimol. Lekin baribir darslarda Navoiy g’oyalarining o’ta jo’n talqin etilishi, obrazlar dunyosining to’la ochib berilmasligi qilar ishini qildi: biz Navoiyni tushunishda majruh avlod bo’lib voyaga yetdik. Kamiga, necha asrlar narida shakllangan, bugungacha o’sib, bir-birini to’ldirib, tajriba orttirib kelgan Sharq adabiyotshunosligi namunalaridan yetarli darajada bahramand emasmiz. Qolaversa, Sharq falsafasini, uning oqimlarini bilmasdan turib mumtoz adabiyotimizni his qilish, tushunish mumkin emas. Shu ma’noda, muhtaram olimlarimiz Alibek Rustamov, Najmiddin Komilovlarning keyingi paytlarda matbuotda e’lon qilingan maqolalari diqqatga sazovor. Unday maqolalarning chiqishi ikki jihatdan ibratli bo’ldi: avvalo, klassik adabiyotni asliga yaqin tushunish mumkinligini ko’rdik; ikkinchidan, bu sohada hali hech narsani bilmasligimizni ham bildik…

– Biz maktabda o’qigan vaqtimizda nemis, ingliz, frantsuz tillariga munosabat o’sha tillarda so’zlashadigan ablah imperialistlarga bo’lgan munosabatdek sovuq, bepisand bo’lgan. Sho’rlik chet tili o’qituvchilariday beobro’ o’qituvchi bo’lmas edi. Biz darsda ochiqdan-ochiq to’polon qilib o’tirardik va bu bilan go’yo sinfiy dushmanga nafratimizni namoyish qilgan bo’lardik. Maktab ma’muriyati ham bizni ortiq iskanjaga olmas, sinf rahbarlarimiz «yo’liga»gina urishib qo’yishardi. Shunday qilib bizning avlod maktabda chet tilini o’rganolmay qolgan.

Aytmoqchimanki, har bir fanni o’rganish o’sha fanga munosabatdan boshlanadi. Filolog student Navoiyni bilmasa, osmon uzilib yerga tusharmidi, muhimi gapning ega-kesimini, ikkinchi darajali bo’laklarini tahlil qilolsin, maktabda dars berganda avvalo shu kerak bo’ladi – mana shunday fikr ma’muriyatda ustivor bo’lgan joyda klassik adabiyot o’rganilmaydi. Qolaversa, domlalarning o’zi ham bu sohada chuqur bilimga ega emasligi ma’lum. Bunga ham o’sha munosabat sabab bo’lgan, ular o’qigan vaqtlarida ham… «osmon uzilib yerga tushmagan».

Klassik adabiyotni o’rganishning nazariy asoslarini qayta ko’rib chiqish kerak. Avvalgi suhbatimizda aytgan edim, yana takrorlayman. (Ahvol yaxshi tomonga o’zgarmaguncha takror-takror gapirishning ziyoni yo’q, menimcha.) Biz o’tmish yozuvchilarini «biznikilar» va «begonalar» qilib ajratib, bo’lib chiqqanmiz. Masalan, Navoiy bizniki, Husayniy – begona, chunki u podsho bo’lgan. Nodira bizniki, Amiriy begona, u ham podsho bo’lgan. Vazirga, malikaga chidash mumkin, podshoga shafqat yo’q. Xon saroyiga yaqin bo’lgan shoira Uvaysiy – bizniki, u ayol, lekin Fazliy Namangoniy – begona. U – saroy shoiri. Sufiyona she’rlar yozgan bir shoir – bizniki, boshqasi begona – u diniy-mistik shoir va hokazo va hokazo. Klassik adabiyotni bunday stereotiplarga bo’ysundirish, miyamizdagi qoliplarga joylab chiqish o’zi kulguli. Bunday munosabat bo’lgan joyda klassik she’riyatni xolis o’rganib bo’ladimi?

Adabiyotshunoslikning tamg’a sandig’i katta ekan, uni sufiy, buni epigon, yana birovni klerikal deb yuz xil muhr-tamg’alar bilan siylab chiqilgan. Men ham dorilfununda til-adabiyot fakul`tetida o’qiganman. Lekin hali hanuz Mahzuna nega yaxshi-yu, Ado nega yomonligini bilmayman.

Nega Navoiy dostonlarini nashr etganda hamdu na’tlari, Xudoga va payg’ambarlarga iltijo bilan aytgan so’zlarini qisqartirish kerak? Eng buyuk falsafiy fikrlar, qolaversa, eng isyonkor tuyg’ular o’sha hamdu na’tlarda ifoda etilgan-ku!

Klassik adabiyotshunosligimiz o’z qoliplaridan, hadiksirash odatidan qutulmaguncha bu ilmning tashviqotini yo’lga qo’yib bo’lmaydi, axir bu sirli qulfga solingan kalitning o’zi xato, u boshqa qulfniki.

Keyingi vaqtda Navoiy va boshqa shoirlarning g’azallari tahlili gazeta-jurnallarda ko’rinib turibdi. Men Alibek Rustamov, Najmiddin Komilovlarning tahliliga hech e’tiroz qilmayman. Ular bilgich olimlar. Lekin shunday tahlillarga ko’zim tushadiki, ularni o’qiganda beixtiyor: «Ey xudo, bunday tahlildan o’zing asra», degim keladi.

G’azalning mazmunini jo’n gapirib berish – tahlil emas. Bu g’azalni yechintirish. Uni shohona libosdan xoli qilib, ochiq tanasini ko’rsatish xolos. Bunday tahlil she’rxonni sovutadi, shoirni beobro’ qiladi.

She’riyat – matematik teorema yoki kimyoviy formula emaski, uni qism-qismlarga ajratib o’rganilsa, kalla-pochasini ayirib taxtlansa. She’r – so’z bilan aytib bo’lmaydigan hissiyot. Unda musiqa bor, ko’z ilg’amas tovlanishlar bor, aql bovar qilmas sehr bor. She’rni oddiy so’z bilan bayon qilib bo’lmaydi. Lekin bu gapdan, Navoiy g’azallarini sharhlash kerak emas, degan fikr chiqmasin. Faqat, sharhlaganda g’azalning go’zalligini, san’atini, mo»jizaviy qudratini ham oz bo’lsa-da ifoda qilish kerak bo’ladi. Men ham Navoiyning bir-ikki g’azalini sharh qilganman. Rost aytsam, sharhlardan o’zimning ko’nglim to’lmaydi. Orzu qilamanki, Navoiyni sharhlaydigan odam avvalo o’zida teran olimlik bilan nozikta’b shoirlikni uyg’un qilgan odam bo’lsayu u bor idrok va hissiy iqtidorini sarf qilib shu tabarruk ishga kirishsa, Alisher Navoiyni chinakam xalq mulkiga aylantirsa.

– Mamlakatimiz ijtimoiy hayotida ro’y berayotgan bugungi ijobiy o’zgarishlar adabiyotimiz tarixini o’rganishimizda ham yangi imkoniyatlar yaratishi tabiiy. Shu ma’noda, o’tmish madaniyatimizga munosabatda qanday o’zgarishlar bo’lishini istar edingiz?

– Biz yaqin o’tmishda yo’l qo’ygan xatolar ichida eng yomoni – oshkoralikdan chekinganimiz, desak to’g’ri bo’lar. Xalqni kommunistik ruhda tarbiyalashni biz faqat birtomonlama ma’lumot berish deb tushundik. Hamfikrlarimizni eshitdik, qarshi tomonning gapiga mutlaqo quloq solmadik, radiosini bo’g’dik, kitobini yaqinlashtirmadik. Bir so’z bilan aytganda, odamlarni fikr qilmaslikka, xulosalarni tayyor holda qabul qilishga o’rgatdik.

Afsuski, bu hol o’tmish adabiyotini, falsafasini o’rganishga ham ta’sir ko’rsatdi. Biz, hali aytilgandek, shoirlarni, faylasuflarni «biznikilar» va «begonalar»ga bo’lib chiqdik. Begonalarga reaktsion, g’ayriilmiy, g’ayrimarksistik, degan tamg’alarni bosib go’yo bir sandiqqa solib qulflab qo’ydik va, bu sandiqda kattakon ilon bor, ochsang – chaqadi, o’ldiradi, deb odamlarni qo’rqitib yurdik.

Axir 1937 yilda bir odamni yo’q qilib yuborish uchun uyidan arab yozuvidagi kitob chiqishi kifoya edi. Bu kitob Qur’onmi, Abo Muslim sarguzashtimi, Alisher Navoiy devonimi – buning ahamiyati yo’q edi.

Ana shunday qilib biz o’tmishdan uzilib qoldik. «O’tmishni sog’inish», «o’tmishni ideallashtirish» qabilidagi tayyor aybnomalar o’z ishini qildi. Biz bugun na diniy aqidalarni, na tasavvuf asoslarini bilamiz. Ha, bilmaymiz va bilmasligimiz bilan kerilib qo’yamiz. Vaholanki, faqat johilgina o’z jaholati bilan maqtanadi. Vaholanki, V. I. Lenin, dunyo yaratgan barcha bilimlarni egallamay turib kommunist bo’lish mumkin emas, degan.

– Erkin aka, bir oz o’ng’aysiz bo’lsa-da, o’zingizning ijodingizga tegishli mulohazamni ham aytsam. Gap «Yoshlik devoni» va an’ana xususida. Mana, devon bosmadan chiqqaniga yigirma yil bo’libdi. Bizdan bitta-ikkita ko’ylakni ortiq yirtganlarning guvohlik berishicha, o’sha yillari «Yoshlik devoni»chalik mashhur kitob kam bo’lgan! Garchi keyingi kitoblaringizda Siz mutlaqo boshqa shoir sifatida ko’ringan bo’lsangiz ham, ruhan baribir klassik adabiyotimiz an’analariga sodiq qolaverdingiz. She’riy intizom, ohang, musiqaviylik, fikriy teranlik, donishmandona nazar, boringki, falsafa – barchasi sharqona. Shuning uchun men Sizni ijod tomirlarida Sharq she’riyatining qoni oqib turgan yirik hamda (afsuski) so’nggi vakil deb bilaman. Ajabki, Navoiy, Fuzuliy, Bobur g’azallariga bor-yo’g’i bittadan muxammas bog’lagansiz. Muayyan shoirlar ijodiga salaflarining ta’siri masalasini unga bog’langan muxammaslarning soni va umuman sharq she’riyatida tez-tez qo’llanilib turadigan obrazlarning nechog’lik ko’p uchrashi bilan o’lchaydigan adabiyoshunoslik nazarida…

Nimaga shama qilayotganingizni tushundim. Avvalo shuni aytishim kerakki, agar men Sharq she’riyati ruhini o’ziga singdirgan so’nggi shoir bo’lsam, dunyoda eng baxtsiz shoir bo’lar edim. Shukrki, bunday emas.

Yaqinda Tohir Qahhorning bir turkum g’azallarini o’qidim, Astoydil quvondim. G’azalning o’lmasligiga yana bir bor amin bo’ldim. Tohir bu ko’hna vaznga yangi ruh, yangi o’y, yangi jon beribdi.

Yigirma yil ilgari yozgan g’azallarim bir kitobcha bo’lib chiqqach, anchagacha g’azal yozolmay yurdim. Ba’zi yozganlarimdan ko’nglim to’lmadi. Ular nari borsa «Yoshlik devoni» darajasida edi. Bilmadim, buni shuhratparastlik deysizmi, qarsaktalablik deysizmi, men harqalay har bir yangi yozgan kitobim avvalgilarini qay jihatdandir takrorlamaydigan, biror xususiyati bilan boshqacharoq bo’lsa, deyman.

Yana bitta «Yoshlik devoni» yoki yana bir «Tirik sayyoralar» yozgim kelmaydi.

Sharq klassik she’riyati murg’ak xayolim beshigini tebratgan, desam yanglishmasman. Sut bilan kirgan jon bilan chiqadi. Men nima yozmay, qay janrda kuch sinamay bu mehr, bu ta’sir albatta namoyon bo’ladi.

Sharq klassik she’riyati ta’sirida bo’lish degani albatta aruz vaznida yozish yoki sharqona obrazlarni ko’p qo’llashni bildirmaydi. Ta’sir fikr qilish tarzida, his qilish tarzida ko’rinadi. Navoiyning g’azaliga muxammas bog’lagan shoir unga ergashgan-u, bog’lamagani ergashmagan degan gap ijodiy ta’sirni juda jo’n tushunish, jo’ngina emas, xato tushunish demakdir.

– Erkin aka, oxirgi savolim erkin mavzuda. Alisher Navoiy tug’ilgan kun bahona ko’nglingizda biz yoshlarga atalgan yana qanday gaplaringiz bor?

– Biz maqtanchoq odamlarmiz. O’zimizni juda ma’rifatli, salaflarga qaraganda beqiyos olg’a ketgan, komil odamlar deb o’ylaymiz. Adabiyotimiz haqida gapirganda ham faqat uning rivoji, taraqqiyotini so’zlaymiz. O’z ko’nglimizda biz oldindamiz-u, besh asr naridagi shoirlar orqada.

Menda savol tug’iladi. Biz Navoiydan qaysi jihatimiz bilan o’zib ketdik? Mahoratdami? Mutlaqo! Niyatimizning ulug’ligi va pokligidami? Shubham bor. Inson qalbini anglab yetishdami? Insonparvarlik g’oyasidami? Yana shubham bor. Navoiy har jihatdan bizga qaraganda pokroq, ulug’roq, olijanobroq. U insonga mehrni kuyladi, odamlar o’rtasida ular qaysi guruhga mansub bo’lmasin, nifoq emas, birodarlik bo’lishini orzu qildi. U odamzod qalbiga ilohiyat darajasidagi muqaddas bir poklik deb murojaat qildi.

Biz Alisher Navoiyni yaxshi ko’ramiz, yaxshi ko’rganda ham boshqalardan qizg’anib, u bizniki, deb yaxshi ko’ramiz. Lekin shu muhabbatimiz, qizg’anishimiz darajasida uni bilamizmi?

Yugoslaviyada Struga shahridagi mushoira kunlarida qiziq bir voqea bo’ldi. Anqaralik bir turk shoiri bilan tanishib qoldik. O’ta millatparvar yigit ekan. Turkiy tilda yaratilgan barcha adabiyot usmonli turkniki degan e’tiqodini yashirmadi. Ayniqsa, Fuzuliyni juda yaxshi ko’rar ekan. «Nega Fuzuliy ozarboyjonniki bo’ladi, u axir usmonli turk tilida yozgan-ku», deb turib oldi. Qarasam, uni bu fikrdan qaytarishning iloji yo’q. Fuzuliydan baytlar o’qiy boshladim, u davom ettirdi. So’ng u boshqa baytni o’qidi, men g’azalni davom ettirdim. Shu kun kechgacha Fuzuliyxonlik qildik. Tun yarmiga borib shu narsa ma’lum bo’ldiki, men Fuzuliy g’azallarini ko’proq yod bilar ekanman. Maqtanib qo’yay, turk shoiridan Fuzuliyni yutib oldim. U ikki qo’lini ko’tarib: «Erkin, Fuzuliy sanindir! Fuzuliy sanin!» ya’ni, Fuzuliy senikidir, dedi.

Ertasiga navoiyxonlik qiladigan bo’ldik. Lekin tongda bizning safar yo’limiz boshqa-boshqa yoqqa tushib qoldi. Bir hisobda bundan suyundim. Turk shoiriga Navoiyni yutqazib qo’yishim hech gap emas edi. Bunday holni hech bir o’zbekning boshiga solmasin.

Axir, yer ishlaganniki, shoir o’qiganniki-da.

021

(Tashriflar: umumiy 319, bugungi 1)

Izoh qoldiring