Suyima G’aniyeva. Ikki orzu rishtasi.

023
Навоийнинг “Муножот” асари — шоир ҳаёти поёнида эътиқодининг мустаҳкамлигига имони комил, ижодда ғоявий ниятлари юксак, ҳаёти ва орзу-умидлари пок, холислигига ишонса-да — яна бир бор Оллоҳдан нотинч руҳиятига осудалик тилаб, авлодларни маънавий камолотга, эътиқодий устуворликка, ўзлигини қадрлаш ва уни муҳофазалашга чорлаш мақсадида ёзилган. Муҳими, бу асар улуғ шоирнинг ўтмишга эмас, келажакка қаратилган дил сўзларидир.

сеп

Суйима Ғаниева
ИККИ ОРЗУ РИШТАСИ

Ҳазрат Алишер Навоий умри поёнида юраги тубидан жой олган ҳаж сафари иштиёқи оловланади. У 1499 — 1500 йиллар давомида бир неча марта яқинлари орқали Ҳусайн Бойқародан ҳаж сафарига изн сўрайди. Ҳар гал Султон аввалига ижозат беради, кейин ўзи шахсан шоир ҳузурига ташриф буюриб, сафарни қолдиришга уни кўндиради. Кўнгилетар биродарларни ўртага қўйиб шоирни аҳдидан қайтаришга муваффақ бўлади. Навоийнинг “Вақфия”да ёзишича, “икки орзу риштасидан (бири ҳаж, иккинчиси ижод — С. F.) ўзгаким, гириҳи кўнглум пардасидин ечилмади ва икки мурод ғунчасидин ўзгаким, тугуни жоним гулшанидин очилмади…

Мениким бу савдо низор айлади,
Ҳавас илгида беқарор айлади.
Не имонки, топқай қарору сукун,
Бировким, бу фикр этгай они забун”.

Ушбу орзуси рўёбга чиқмаслигига кўзи етган чоғларда Навоий руҳий азоблар гирдобида қолар, ҳар қандай расмий, норасмий давлат юмушларию мадад истаб келувчилардан ғоят толиқар эди.
“Муножот” асарида “Илоҳи, эмди ҳамким, барчадин кечмак хаёлин қилурмен, ўзлугум билан кеча олмон яқин билурмен. Илоҳи, андоққи, бу балоларга солдинг, қутқор ва андоқким, бу ибтилоларга киюрдунг, чиқор”, дея илтижо қилиши шоирнинг тушкун кайфиятини ифодалайди. Шу билан бирга, бошқалардан воз кечиш мумкин ва осон, лекин “ўзлуги”дан кечиш мутлақо мумкин эмас, бу аниқ. Бинобарин, “ўзлук”ни бедахл сақламоққа, уни таҳлика ва лоқайдликлардан халос этмоққа интилиш ниҳоятда зарур, деб билгани шоирнинг юксак эътиқодидан далолатдир.
Диққатга сазовор жиҳати шундаки, Навоий илтижолари замирида унинг муҳитга нисбатан армон ва ўкинчга йўғрилган мулоҳазалари мужассам.  Илтижоларда нафсу ҳаво (дунё, бойлик маъносида — С. F.) майлидан, ҳирсу риё иллатидан сақланишда мададкор бўлишни Яратгандан ўтингани фикримизга далилдир.
Навоий ижтимоий қарашларини “Маҳбуб ул-қулуб”да давом эттириб, уларни чуқурлаштирган, янги-янги тушунчалар билан бойитган. Унинг давр кажрафторлигидан туғилган ўкинчли нолалари, дилидан отилиб чиққан аламли нидолари қуйидаги иқтибосда ҳам ўз аксини топган: “Давр бевафолари жавридин дод ва даҳр беҳаёлари зулмидин фиғону фарёд. То олам биносидур бу ўтга ҳеч ким менча ўртанмайдур, то бевафолиқ ибтидосидур бу ёлинга ҳеч мендек чурканмайдур. Замон аҳли бевафолигидин кўксумга туганлар ва даврон хайли беҳаёлигидин бағримда тиканлар”. Бундан дардли кечинмалар “Муножот”даги: “…гоҳи атфол тошин бошимға ёғдурдум, гоҳи аҳбоб маломати нишин кўнглумға еткурдум. Илоҳи, қайси исён тийралиги билаким, офиятим юзи қарормади, қайси бедод суҳбатиким, мен қаро юзлукка бормади” каби аламли армонларида ўз аксини топган.
Навоий “Илоҳи, замиримга худписандлиғни ёвутма ва хотиримни эл нафъи айбжўлиғиға тутма”, дея илтижо этаркан, бу унинг ўз умри охирига қадар инсонпарварлик тарафида мустаҳкам турганини кўрсатади. Хуллас, Навоийнинг “Муножот” асари — шоир ҳаёти поёнида эътиқодининг мустаҳкамлигига имони комил, ижодда ғоявий ниятлари юксак, ҳаёти ва орзу-умидлари пок, холислигига ишонса-да — яна бир бор Оллоҳдан нотинч руҳиятига осудалик тилаб, авлодларни маънавий камолотга, эътиқодий устуворликка, ўзлигини қадрлаш ва уни муҳофазалашга чорлаш мақсадида ёзилган. Муҳими, бу асар улуғ шоирнинг ўтмишга эмас, келажакка қаратилган дил сўзларидир.

0977

Suyima G’anieva
IKKI ORZU RISHTASI

Hazrat Alisher Navoiy umri poyonida yuragi tubidan joy olgan haj safari ishtiyoqi olovlanadi. U 1499 — 1500 yillar davomida bir necha marta yaqinlari orqali Husayn Boyqarodan haj safariga izn so’raydi. Har gal Sulton avvaliga ijozat beradi, keyin o’zi shaxsan shoir huzuriga tashrif buyurib, safarni qoldirishga uni ko’ndiradi. Ko’ngiletar birodarlarni o’rtaga qo’yib shoirni ahdidan qaytarishga muvaffaq bo’ladi. Navoiyning “Vaqfiya”da yozishicha, “ikki orzu rishtasidan (biri haj, ikkinchisi ijod — S. F.) o’zgakim, girihi ko’nglum pardasidin yechilmadi va ikki murod g’unchasidin o’zgakim, tuguni jonim gulshanidin ochilmadi…

Menikim bu savdo nizor ayladi,
Havas ilgida beqaror ayladi.
Ne imonki, topqay qaroru sukun,
Birovkim, bu fikr etgay oni zabun”.

Ushbu orzusi ro’yobga chiqmasligiga ko’zi yetgan chog’larda Navoiy ruhiy azoblar girdobida qolar, har qanday rasmiy, norasmiy davlat yumushlariyu madad istab keluvchilardan g’oyat toliqar edi.
“Munojot” asarida “Ilohi, emdi hamkim, barchadin kechmak xayolin qilurmen, o’zlugum bilan kecha olmon yaqin bilurmen. Ilohi, andoqqi, bu balolarga solding, qutqor va andoqkim, bu ibtilolarga kiyurdung, chiqor”, deya iltijo qilishi shoirning tushkun kayfiyatini ifodalaydi. Shu bilan birga, boshqalardan voz kechish mumkin va oson, lekin “o’zlugi”dan kechish mutlaqo mumkin emas, bu aniq. Binobarin, “o’zluk”ni bedaxl saqlamoqqa, uni tahlika va loqaydliklardan xalos etmoqqa intilish nihoyatda zarur, deb bilgani shoirning yuksak e’tiqodidan dalolatdir.
Diqqatga sazovor jihati shundaki, Navoiy iltijolari zamirida uning muhitga nisbatan armon va o’kinchga yo’g’rilgan mulohazalari mujassam. Iltijolarda nafsu havo (dunyo, boylik ma’nosida — S. F.) maylidan, hirsu riyo illatidan saqlanishda madadkor bo’lishni Yaratgandan o’tingani fikrimizga dalildir.
Navoiy ijtimoiy qarashlarini “Mahbub ul-qulub”da davom ettirib, ularni chuqurlashtirgan, yangi-yangi tushunchalar bilan boyitgan. Uning davr kajraftorligidan tug’ilgan o’kinchli nolalari, dilidan otilib chiqqan alamli nidolari quyidagi iqtibosda ham o’z aksini topgan: “Davr bevafolari javridin dod va dahr behayolari zulmidin fig’onu faryod. To olam binosidur bu o’tga hech kim mencha o’rtanmaydur, to bevafoliq ibtidosidur bu yolinga hech mendek churkanmaydur. Zamon ahli bevafoligidin ko’ksumga tuganlar va davron xayli behayoligidin bag’rimda tikanlar”. Bundan dardli kechinmalar “Munojot”dagi: “…gohi atfol toshin boshimg’a yog’durdum, gohi ahbob malomati nishin ko’nglumg’a yetkurdum. Ilohi, qaysi isyon tiyraligi bilakim, ofiyatim yuzi qarormadi, qaysi bedod suhbatikim, men qaro yuzlukka bormadi” kabi alamli armonlarida o’z aksini topgan.
Navoiy “Ilohi, zamirimga xudpisandlig’ni yovutma va xotirimni el naf’i aybjo’lig’ig’a tutma”, deya iltijo etarkan, bu uning o’z umri oxiriga qadar insonparvarlik tarafida mustahkam turganini ko’rsatadi. Xullas, Navoiyning “Munojot” asari — shoir hayoti poyonida e’tiqodining mustahkamligiga imoni komil, ijodda g’oyaviy niyatlari yuksak, hayoti va orzu-umidlari pok, xolisligiga ishonsa-da — yana bir bor Ollohdan notinch ruhiyatiga osudalik tilab, avlodlarni ma’naviy kamolotga, e’tiqodiy ustuvorlikka, o’zligini qadrlash va uni muhofazalashga chorlash maqsadida yozilgan. Muhimi, bu asar ulug’ shoirning o’tmishga emas, kelajakka qaratilgan dil so’zlaridir.

(Tashriflar: umumiy 72, bugungi 1)

1 izoh

Izoh qoldiring