Ularda dard va iztirob ne qilar… Ibrohim Haqqul bilan suhbat

08    Сўфийлик, орифлик, шоирлик нари турсин ичдаги риё, макр, ҳийла ва фитнани енгмасдан оддий инсонликда илдамлашни даъво қилиш ҳам уятдир. Авомнинг онгу идрокига ҳоким бўлиш билан илғор зиёлининг эътиборини қозониш бутунлай бошқа-бошқа нарса…

УЛАРДА ДАРД ВА ИЗТИРОБ НЕ ҚИЛАР…
Адабиётшунос олим Иброҳим Ҳаққул билан суҳбат
01

— Устоз, тасаввуф ва тасаввуфшуносликдан сўз юритилса, биринчилардан бўлиб сизнинг мақола, тадқиқот ва китобларингиз ёдга олинади. Қачондан бошлаб тасаввуф билан қизиқа бошлагансиз?

061— Ўтган аср саксонинчи йилларининг бошларидан, яъни қайта қуриш ва ошкоралик шамоллари эса бошлагач.

— Нега аввалроқ эмас?

— Собиқ шўро давалати ҳукмронлик қилган замонларда диний эркинлик таъқиқланганидек, тасаввуф билан қизиқишга ҳам йўл берилмаган. Тасаввуфнинг дунёдаги буюк марказларидан бўлган Бухорода таҳсил олиб, сўфийлик нима, дарвеш, сўфий, мутасаввиф ким – буларни билмай, ўрганишга уринмай юраверганмиз. Кейин талабаларга ўзим таҳсил олган олий ўқув юртида тасаввуфдан дарс беришдан қанчалик яйраганимни билсангиз эди.

— Қайси ижодкор сизнинг диққат-эътиборингизни тасаввуфга жалб қилган?

— Биринчи туркий тариқат ва сўфиёна шеърият асосчиси Хожа Аҳмад Яссавий. Маълум бир даражада тасаввуфни ўрганмай “Девони ҳикмат” нашрини амалга ошириб бўлмаслигини билганим учун тасаввуфшуносликка киришиб кетганман. Аммо бир киришилса бу ишга, ундан ҳеч ажралиб бўлмаслигини ўшанда аниқ билмаганман. Бугун энди наинки тасаввуф, балки унинг билан алоқадор ҳар бир масалага бошқача қараб гоҳ хурсанд бўлсам, гоҳ кўнглимга хиралик ёпишганини ҳис қиламан…

— Тасаввуф ва Навоий ижоди мавзуида талабаликда нималарни ўргангансиз?

— Айтарли ҳеч нимани. Бунинг сабабини билишни истасангиз олий ўқув юрти учун ёзилган ва биз ўқиган дарсликни бир варақланг…

— Илк таҳлил қилган ғазалингиз?

— Мумтоз шеъриятимиздаги лирик жанрлар орасида ғазални кўпроқ хуш кўрганман. Айниқса, Навоийнинг “топмадим”, “айлагач”, “келмади” каби радифли ифодаси содда ғазалларини ўқишдан завқланардим. Агар таҳлил дейиш мумкин бўлса, Навоийнинг “Кеча келгумдур дебон…” деб бошланувчи машҳур ғазалини таҳлил этганман. Унда тасвирланган ошиқлик ҳоли ва кайфият ўзгаришлари менга бошқача таъсир ўтказган. Лекин ғазалдан тасаввуфий бир маъно ё жозиба ахтариш хаёлга келмаган.

— Сизнинг Навоийга ўхшаш томонингиз нимада деб ўйлайсиз?

— Ростини айтай: ўхшаш томон йўқ. Навоийга ўхшаш шахс тарихда жуда кам учрайди. Айрим хислат ва ҳолатларда Навоийдан ибрат олишга уринганман. Масалан, ҳозир фано ва маломатда асосан Навоийга суянаман. Маълум бир жиҳатдан мутафаккир шоирга ҳолдош бўлмай, унинг дард ва руҳоният оламига яқинлаб ҳам бўлмайди. Шуни унутмаслик керакки, ҳеч бир шеърхон Навоий асарларини осон тушуниб, бирданига улардан завқ ололмайди. Бироқ бунга эътибор қилмай мутолаани дилдан давом қилдиравериш лозим. Шунда бир кунмас бир кун Навоий шеърларидаги сўзлар бирин-кетин гўё тирилиб, асл маъно моҳиятини ҳис қилиш (айнан ҳис қилиш)га шундай йўл очиладики, кўнгилни ёритган изтироб ёлқинига тобе бўлганингизни сезмай қоласиз. Ва навоийхонлик мавзуида ўртага ташланган гапларнинг керакли ё кераксизини осон фарқлай бошлайсиз. Бу эса энг муҳими. Демоқчиманки, бошқача бир холисликни қўлга киритмай Навоийга муҳиб ҳам, мухлис ҳам бўлиш душвордир.

— Алишер Навоий ҳозирги замонда яшаганда худди ўз давридагидек машҳур бўла олармиди?

— Бу саволга дафъатан жавоб қайтариш қийин. Негаки, Навоий яшаган, Навоийни буюк шоир ва мутафаккир мақомига кўтарган маданий, илмий, диний, маънавий муҳит ва тарбияни назардан соқит қилиб Навоийни бошқа бир давр одами ўлароқ таърифлаб ҳам, хаёлга келтириб ҳам бўлмайди. Совет давлати сиёсати ва мафкураси қанақа ижодкорларнинг истеъдодини мажруҳ айлаб шарҳ этмаган дейсиз? Ўшалардан бири Навоий бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Бундан ташқари мамлакатнинг 1995 ва 2015 йиллар оралиғидаги даври ҳам Навоий эмин-эркин қалам тебратиб, кўнглидагини очиқ ошкор этишга имкон берадиган давр эмасди. Маддоҳ ва ялтоқи шоирларнинг башарасини кўрмаслик учун ҳам Навоий баралла “Ким дедим узлат эшигин очқамен, Даҳри бемаъни элидин қочқамен”, дея хилватга чекинарди. Хуллас, ўйинчилиғ замони, уятсиз қаламкашлар тўдаси, энг ёмони. Оломончилик хуружи, Навоий нари турсин, Машрабнинг ҳам Машраб бўлиб қад ростлашига имкон бермасди. Фақат бизда эмас, дунёдаги аксарият юрт ва миллатларда буюк даҳоларни қўмсаш туйғуси бой берилган. Айтайлик, Навоий ўтган асрда яшаганда эди, албатта, Фитрат ё Қодирийга “Азизим, дунёга бевақт келибмиз…” деган бўларди. Бунга мен унча шубҳаланмайман.

— Навоийни илҳомлантирган, унинг қалбига тасалли ва умид бағишлаган тасаввуфни ҳозирги кишилардан неча фоизи тушунади?

— Тасаввуф – Қуръони карим, Ҳадиси шариф ва шариат тушунчалари билан тасаввуф. Акс ҳолда сўфийлик илоҳий ишқ, комиллик тўғрисида айтилган фикр-мулоҳазалар таъсирли бир аҳамият ва қиймат касб этмайди. Мусулмон оламидаги ботилликдан йироқ, ҳар турли фитнаю фасоддан фориғ барча йўл, барча тушунча оқимлари тўғридан-тўғри тариқи Муҳаммадияга бориб боғланади. Бунга тўла ишонч ҳосил қилмоқ учун тасаввуфнинг зуҳд босқичи ва илк сўфийларнинг амалий ҳаёти, мулоҳаза ва хулосалари билан танишиш етарлидир. Афсуски, бунинг ўрнини худкомлик, маҳмаданалик эгаллаган ҳолатлар ҳам кўзга ташланаётир.

Тасаввуфни ўзича тарғиб этиб, тариқат байроғини баланд кўтармоқчи бўлган “нодири замон” бир шоир ҳақида яқинда интернетда бир мақола эълон қилинди. Уни ўқиб мақола муаллифининг “объекти”ни жиддий ўрганиб, фикр юритганига очиғи, тан бердим. Чунки ўша шоирнинг шеъриятдан сиёсатга, сиёсатдан динга, ундан тариқатга сакраш “тарихи”ни мен ҳам аниқ биламан. Шунинг учун иккиланмай айта оламанки, ўшанақа тасаввуф ва тариқат муҳиби бўлгандан кўра бўлмаган афзал. Сўфийлик, орифлик, шоирлик нари турсин ичдаги риё, макр, ҳийла ва фитнани енгмасдан оддий инсонликда илдамлашни даъво қилиш ҳам уятдир. Авомнинг онгу идрокига ҳоким бўлиш билан илғор зиёлининг эътиборини қозониш бутунлай бошқа-бошқа нарса. Мурид овлаш, ақл-идрок кўзи юмуқ кимсаларни ортидан эргаштириб “таълим шайхи” бўлиш замонлари аллақачон ўтиб кетган. Тасаввуфий ҳаётнинг чўққиси дунёга фано нигоҳи билан боқиб, юртга, миллатга фановашлик ҳоли ила хизмат этишдир. Навоийдан шуни ўрганиш ва бу жабҳада унга Мавлоно Жомий муршидлик қилганини билиш лозим:

Ул фано сори дастгир манга,
Муршиду устоду пир манга.

— Тасаввуфни бир сўз, бир ибора ёки қисқа бир жумлада таърифласа бўладими?

— Бўлади: тасаввуф – ботин илми, яъни маърифат. Тасаввуф – завқ, ҳол, ишқ ва кашф тариқи.

— Аёллардан ҳам пир ва муршидлар чиққанми?

— Кўп чиққан. Масалан, Шайхи акбар дея эътироф этилган Муҳийиддин Ибн Арабийнинг илк пири фаҳму фаросатда беназир бир аёл бўлган. Тасаввуфий завқ-шавқ ва ҳолларни теран ҳис қила олганлиги боис илоҳий ишқ мавзусидаги дастлабки шеърлар ҳам аёл томонидан битилган. Аёллар сафидан ижодкор орифалар етишиб чиқишини мен орзу қиламан.

— “Адабиёт ва мен…” жумласини давом эттиринг.

— Бот-бот дардлашамиз. Адабиёт аҳволини кўриб, ўйлаб эзилган пайтлар кўп бўлган бўлса-да, қўлимдан бир иш келмаслигни ундан ҳеч қачон яширмаганман. Аммо ақлимни олганимдан буён адабиётни ўзимга раҳнамо ва таянч деб биламан. Озми-кўпми “Мен”лигимни таниган бўлсам – бу, аввало, адабиёт туфайли бўлган. Менга ўхшаш неча юзлаб муҳибларсиз ҳам адабиёт яшайверади. Бироқ мен ҳаётимни адабиётсиз тасаввур ҳам этолмайман. Дин ва адабиёт, тасаввуф ва бадиий ижод, адабиёт ва фалсафа алоқалари мени янада қизиқтиради.

Менинг тасаввуримда илҳом юракда уйғонган Изтироб ва унинг ўтли Овозидир. Руҳи сўник, кўнгли ўлик қаламкашлар ижодида ана шу овоз бўлмайди. Ўлжас Сулаймоновнинг “Уларда дард ва изтироб не қилар, Улар кишнаб юрган йилқилар” деган сўзлари ана шунақа шоиру адиблар ҳақидадир.

— Шеър ёзганмисиз?

— Ёзганман. Ёзганда ҳам илҳомланиб қалам тебратганман.

— Нега уларни эълон эттирмагансиз?

— Шу ишга, хайрият, ҳафсала қилмаганман. Кўп шоирларнинг ёзганларини кўздан кечириб, маънавий-ахлоқий аҳволини кўра-кўра кўнглимдан шоирлик иддаоси барҳам топганига шукрлар қиламан. Шундоғ қаламкашлар борки, қоғоз қоралаб, китоб чиқаришдан бошқа ҳеч қандай ижодкорлик хислати ва фазилатига соҳиб эмас. Улардаги билим, дид, савия, фаҳм-фаросат ночорлиги айтилган билан тугамайди – шунчалик мўл-кўл. Айни шу тоифадаги шоирларнинг “ижодий” аҳволини бир кўз олдингизга келтиринг: шеърият хусусида икки жумла бўлса ҳамки, ўзининг гапини айтолмайди, шеър ўқиб уч-тўрт кишига шеърини маъқуллатолмайди, одам сифатида зукко ва доно кишиларни асло қизиқтиролмаслигини ҳам билади. Шунга қарамасдан шоир бўлиб кўриниш, шеъриятга ўзини дахлдор этиб кўрсатиш учун қаерга суқилиш, қаёнга суйкалиш лозим бўлса ҳаммасини қилади, “шеър”да ҳозиржавобликдан асло тўхтамайди. Ёзганларини ким ўқиб, нима баҳра олади – буни ўйлашни ҳам истамайди. Шеъриятнинг асосий бир кулфати ҳозир ана шу. Бир замонлар Жалолиддин Румий “Шеър ёзиш бизнинг кунларда офатга айланди” деб ҳасрат чеккан. Алишер Навоийнинг қофиябоз ва шеър ўғриларидан қандоқ ранжиб сўзлаганларини биласиз. Ўзбек шеъриятининг сўнгги ўттиз йиллик аҳволи ҳар қачонгидан ҳам оғир ва ачинарли бўлди. Сўзбозлик, шеърсотарлик, такроргўйлик, мадҳиянавислик, шу даражада олдинга илдамладики, адабий танқид ҳам, илмий жамоатчилик ҳам бу жараёнга сукут ва муросадан ўзга чора тополмай қолди. Ҳамма улкан муваффақият ва маънавий зафарларнинг пойдевори ҳақиқат, адолат, тўғрилик ва виждон ҳиссидан йироқ ҳаётни ҳаёт деб билмаслик ёки тан олмасликдир. Назаримда, биз ана шундай кунларга етиб келдик.

— Сизнингча шеър нима?

— Шеър ҳис-туйғунинг кутилмаганда тилга киришидир. Чунки ҳар қандай зўр шеърда, энг аввало, ҳис-туйғу ёки эҳтирос овози янграб туради. Овоз эшитилдими, демак, унда руҳга таъсир ўтказадиган нимадир бўлади. Ана шу “нимадир”га таяниб, шеърдаги ҳар бир “унсур” – мусиқа, маъно, ранг, тимсол хусусида сўзлаш мумкин. Ва газета хабари, жўн маълумотдан фарқланмайдиган лаш-лушларнинг шеърга ҳеч алоқаси йўқлиги ҳам осон англашилади.

— Ҳаётдаги ўзгариш ва янгиланишларга қандай қарайсиз?

— Яхши қарайман. Биринчидан, Илоҳо, яна алданиш ва адашиш бўлмасин дейман. Иккинчидан, лоқайдлик, бефарқлик йўқолишини истайман. 2013 йил “бир дафтар ҳошиясига мен “Айтганига инонмаслик, инонганини айтмаслик ҳар қачонгидан ҳам томир ёзиб, кучайиб кетди”, деб ёзиб қўйган эканман. Тамагир, хушомадгўй, лаббайчи ва мунофиқ қавм шу “усули қадим”ни жорий қилишга янада қатъиятла киришиб кетишди. Жамиятда ўғри ва муттаҳам амалдорлар қавмининг фаолият тарихи ҳам анча узоқ. Буни эътиборга олмай, бир каззоб ва ўғри мансабдор ўрнига бошқасини чиқариш на давлат, на миллат, на Президентга фойда етказмайди. Чунки ҳалоллик, фидойилик, шижоат ва самимийлик ҳиссидан маҳрум ҳарис тоифа нафс ботқоғига ботиб, булғаниб бўлган. Қаранг, айнан шунақа зотларга қарата Навоий: “Агар нафсингни енгиб, унга ҳоким бўла билсанг, сен – ОДАМсан. Бўлмаса, юз минг кишига бошлиқ ёки раҳбар бўлсанг ҳам сен ҳеч пайт инсон бўлолмайсан”, деган:

Нафс ўлса табиъинг кишисен, йўқса бўлмағунг
Ҳаргиз киши, бўлуб сенга юз минг киши табиъ.

Минг-минглаб ишчи ва хизматчиларга сардорлик қиладиганларнинг қарийб тўқсон фоизи, афсуски, ана шу ҳақиқатни чуқур тушунмаганидек, унга амал қилишни ҳам хаёлга келтиришолмайди. Бу эса жамиятда давлатимиз бошлиғи куйиб-ёниб талаб қилаётган ижтимоий-сиёсий, ахлоқий-маънавий муҳитнинг тозаланиши анча қийин кечади, дегани бўлади. Буни, айниқса, ёшлар жиддий ўйлаши лозимдир.

Суҳбатдош: Зарина САЙЛИЕВА, тадқиқотчи

044Soʻfiylik, oriflik, shoirlik nari tursin ichdagi riyo, makr, hiyla va fitnani yengmasdan oddiy insonlikda ildamlashni daʼvo qilish ham uyatdir. Avomning ongu idrokiga hokim boʻlish bilan ilgʻor ziyolining eʼtiborini qozonish butunlay boshqa-boshqa narsa…

ULARDA DARD VA IZTIROB NЕ QILAR…
Adabiyotshunos olim Ibrohim Haqqul bilan suhbat
01

— Ustoz, tasavvuf va tasavvufshunoslikdan soʻz yuritilsa, birinchilardan boʻlib sizning maqola, tadqiqot va kitoblaringiz yodga olinadi. Qachondan boshlab tasavvuf bilan qiziqa boshlagansiz?

021— Oʻtgan asr saksoninchi yillarining boshlaridan, yaʼni qayta qurish va oshkoralik shamollari esa boshlagach.

— Nega avvalroq emas?

— Sobiq shoʻro davalati hukmronlik qilgan zamonlarda diniy erkinlik taʼqiqlanganidek, tasavvuf bilan qiziqishga ham yoʻl berilmagan. Tasavvufning dunyodagi buyuk markazlaridan boʻlgan Buxoroda tahsil olib, soʻfiylik nima, darvesh, soʻfiy, mutasavvif kim – bularni bilmay, oʻrganishga urinmay yuraverganmiz. Keyin talabalarga oʻzim tahsil olgan oliy oʻquv yurtida tasavvufdan dars berishdan qanchalik yayraganimni bilsangiz edi.

— Qaysi ijodkor sizning diqqat-eʼtiboringizni tasavvufga jalb qilgan?

— Birinchi turkiy tariqat va soʻfiyona sheʼriyat asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy. Maʼlum bir darajada tasavvufni oʻrganmay “Devoni hikmat” nashrini amalga oshirib boʻlmasligini bilganim uchun tasavvufshunoslikka kirishib ketganman. Ammo bir kirishilsa bu ishga, undan hech ajralib boʻlmasligini oʻshanda aniq bilmaganman. Bugun endi nainki tasavvuf, balki uning bilan aloqador har bir masalaga boshqacha qarab goh xursand boʻlsam, goh koʻnglimga xiralik yopishganini his qilaman…

— Tasavvuf va Navoiy ijodi mavzuida talabalikda nimalarni oʻrgangansiz?

— Aytarli hech nimani. Buning sababini bilishni istasangiz oliy oʻquv yurti uchun yozilgan va biz oʻqigan darslikni bir varaqlang…

— Ilk tahlil qilgan gʻazalingiz?

— Mumtoz sheʼriyatimizdagi lirik janrlar orasida gʻazalni koʻproq xush koʻrganman. Ayniqsa, Navoiyning “topmadim”, “aylagach”, “kelmadi” kabi radifli ifodasi sodda gʻazallarini oʻqishdan zavqlanardim. Agar tahlil deyish mumkin boʻlsa, Navoiyning “Kecha kelgumdur debon…” deb boshlanuvchi mashhur gʻazalini tahlil etganman. Unda tasvirlangan oshiqlik holi va kayfiyat oʻzgarishlari menga boshqacha taʼsir oʻtkazgan. Lekin gʻazaldan tasavvufiy bir maʼno yo joziba axtarish xayolga kelmagan.

— Sizning Navoiyga oʻxshash tomoningiz nimada deb oʻylaysiz?

— Rostini aytay: oʻxshash tomon yoʻq. Navoiyga oʻxshash shaxs tarixda juda kam uchraydi. Ayrim xislat va holatlarda Navoiydan ibrat olishga uringanman. Masalan, hozir fano va malomatda asosan Navoiyga suyanaman. Maʼlum bir jihatdan mutafakkir shoirga holdosh boʻlmay, uning dard va ruhoniyat olamiga yaqinlab ham boʻlmaydi. Shuni unutmaslik kerakki, hech bir sheʼrxon Navoiy asarlarini oson tushunib, birdaniga ulardan zavq ololmaydi. Biroq bunga eʼtibor qilmay mutolaani dildan davom qildiraverish lozim. Shunda bir kunmas bir kun Navoiy sheʼrlaridagi soʻzlar birin-ketin goʻyo tirilib, asl maʼno mohiyatini his qilish (aynan his qilish)ga shunday yoʻl ochiladiki, koʻngilni yoritgan iztirob yolqiniga tobe boʻlganingizni sezmay qolasiz. Va navoiyxonlik mavzuida oʻrtaga tashlangan gaplarning kerakli yo keraksizini oson farqlay boshlaysiz. Bu esa eng muhimi. Demoqchimanki, boshqacha bir xolislikni qoʻlga kiritmay Navoiyga muhib ham, muxlis ham boʻlish dushvordir.

— Alisher Navoiy hozirgi zamonda yashaganda xuddi oʻz davridagidek mashhur boʻla olarmidi?

— Bu savolga dafʼatan javob qaytarish qiyin. Negaki, Navoiy yashagan, Navoiyni buyuk shoir va mutafakkir maqomiga koʻtargan madaniy, ilmiy, diniy, maʼnaviy muhit va tarbiyani nazardan soqit qilib Navoiyni boshqa bir davr odami oʻlaroq taʼriflab ham, xayolga keltirib ham boʻlmaydi. Sovet davlati siyosati va mafkurasi qanaqa ijodkorlarning isteʼdodini majruh aylab sharh etmagan deysiz? Oʻshalardan biri Navoiy boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Bundan tashqari mamlakatning 1995 va 2015 yillar oraligʻidagi davri ham Navoiy emin-erkin qalam tebratib, koʻnglidagini ochiq oshkor etishga imkon beradigan davr emasdi. Maddoh va yaltoqi shoirlarning basharasini koʻrmaslik uchun ham Navoiy baralla “Kim dedim uzlat eshigin ochqamen, Dahri bemaʼni elidin qochqamen”, deya xilvatga chekinardi. Xullas, oʻyinchiligʻ zamoni, uyatsiz qalamkashlar toʻdasi, eng yomoni. Olomonchilik xuruji, Navoiy nari tursin, Mashrabning ham Mashrab boʻlib qad rostlashiga imkon bermasdi. Faqat bizda emas, dunyodagi aksariyat yurt va millatlarda buyuk daholarni qoʻmsash tuygʻusi boy berilgan. Aytaylik, Navoiy oʻtgan asrda yashaganda edi, albatta, Fitrat yo Qodiriyga “Azizim, dunyoga bevaqt kelibmiz…” degan boʻlardi. Bunga men uncha shubhalanmayman.

— Navoiyni ilhomlantirgan, uning qalbiga tasalli va umid bagʻishlagan tasavvufni hozirgi kishilardan necha foizi tushunadi?

— Tasavvuf – Qurʼoni karim, Hadisi sharif va shariat tushunchalari bilan tasavvuf. Aks holda soʻfiylik ilohiy ishq, komillik toʻgʻrisida aytilgan fikr-mulohazalar taʼsirli bir ahamiyat va qiymat kasb etmaydi. Musulmon olamidagi botillikdan yiroq, har turli fitnayu fasoddan forigʻ barcha yoʻl, barcha tushuncha oqimlari toʻgʻridan-toʻgʻri tariqi Muhammadiyaga borib bogʻlanadi. Bunga toʻla ishonch hosil qilmoq uchun tasavvufning zuhd bosqichi va ilk soʻfiylarning amaliy hayoti, mulohaza va xulosalari bilan tanishish yetarlidir. Afsuski, buning oʻrnini xudkomlik, mahmadanalik egallagan holatlar ham koʻzga tashlanayotir.
Tasavvufni oʻzicha targʻib etib, tariqat bayrogʻini baland koʻtarmoqchi boʻlgan “nodiri zamon” bir shoir haqida yaqinda internetda bir maqola eʼlon qilindi. Uni oʻqib maqola muallifining “obyekti”ni jiddiy oʻrganib, fikr yuritganiga ochigʻi, tan berdim. Chunki oʻsha shoirning sheʼriyatdan siyosatga, siyosatdan dinga, undan tariqatga sakrash “tarixi”ni men ham aniq bilaman. Shuning uchun ikkilanmay ayta olamanki, oʻshanaqa tasavvuf va tariqat muhibi boʻlgandan koʻra boʻlmagan afzal. Soʻfiylik, oriflik, shoirlik nari tursin ichdagi riyo, makr, hiyla va fitnani yengmasdan oddiy insonlikda ildamlashni daʼvo qilish ham uyatdir. Avomning ongu idrokiga hokim boʻlish bilan ilgʻor ziyolining eʼtiborini qozonish butunlay boshqa-boshqa narsa. Murid ovlash, aql-idrok koʻzi yumuq kimsalarni ortidan ergashtirib “taʼlim shayxi” boʻlish zamonlari allaqachon oʻtib ketgan. Tasavvufiy hayotning choʻqqisi dunyoga fano nigohi bilan boqib, yurtga, millatga fanovashlik holi ila xizmat etishdir. Navoiydan shuni oʻrganish va bu jabhada unga Mavlono Jomiy murshidlik qilganini bilish lozim:

Ul fano sori dastgir manga,
Murshidu ustodu pir manga.

— Tasavvufni bir soʻz, bir ibora yoki qisqa bir jumlada taʼriflasa boʻladimi?

— Boʻladi: tasavvuf – botin ilmi, yaʼni maʼrifat. Tasavvuf – zavq, hol, ishq va kashf tariqi.

— Ayollardan ham pir va murshidlar chiqqanmi?

— Koʻp chiqqan. Masalan, Shayxi akbar deya eʼtirof etilgan Muhiyiddin Ibn Arabiyning ilk piri fahmu farosatda benazir bir ayol boʻlgan. Tasavvufiy zavq-shavq va hollarni teran his qila olganligi bois ilohiy ishq mavzusidagi dastlabki sheʼrlar ham ayol tomonidan bitilgan. Ayollar safidan ijodkor orifalar yetishib chiqishini men orzu qilaman.

— “Adabiyot va men…” jumlasini davom ettiring.

— Bot-bot dardlashamiz. Adabiyot ahvolini koʻrib, oʻylab ezilgan paytlar koʻp boʻlgan boʻlsa-da, qoʻlimdan bir ish kelmasligni undan hech qachon yashirmaganman. Ammo aqlimni olganimdan buyon adabiyotni oʻzimga rahnamo va tayanch deb bilaman. Ozmi-koʻpmi “Men”ligimni tanigan boʻlsam – bu, avvalo, adabiyot tufayli boʻlgan. Menga oʻxshash necha yuzlab muhiblarsiz ham adabiyot yashayveradi. Biroq men hayotimni adabiyotsiz tasavvur ham etolmayman. Din va adabiyot, tasavvuf va badiiy ijod, adabiyot va falsafa aloqalari meni yanada qiziqtiradi.
Mening tasavvurimda ilhom yurakda uygʻongan Iztirob va uning oʻtli Ovozidir. Ruhi soʻnik, koʻngli oʻlik qalamkashlar ijodida ana shu ovoz boʻlmaydi. Oʻljas Sulaymonovning “Ularda dard va iztirob ne qilar, Ular kishnab yurgan yilqilar” degan soʻzlari ana shunaqa shoiru adiblar haqidadir.

— Sheʼr yozganmisiz?

— Yozganman. Yozganda ham ilhomlanib qalam tebratganman.

— Nega ularni eʼlon ettirmagansiz?

— Shu ishga, xayriyat, hafsala qilmaganman. Koʻp shoirlarning yozganlarini koʻzdan kechirib, maʼnaviy-axloqiy ahvolini koʻra-koʻra koʻnglimdan shoirlik iddaosi barham topganiga shukrlar qilaman. Shundogʻ qalamkashlar borki, qogʻoz qoralab, kitob chiqarishdan boshqa hech qanday ijodkorlik xislati va fazilatiga sohib emas. Ulardagi bilim, did, saviya, fahm-farosat nochorligi aytilgan bilan tugamaydi – shunchalik moʻl-koʻl. Ayni shu toifadagi shoirlarning “ijodiy” ahvolini bir koʻz oldingizga keltiring: sheʼriyat xususida ikki jumla boʻlsa hamki, oʻzining gapini aytolmaydi, sheʼr oʻqib uch-toʻrt kishiga sheʼrini maʼqullatolmaydi, odam sifatida zukko va dono kishilarni aslo qiziqtirolmasligini ham biladi. Shunga qaramasdan shoir boʻlib koʻrinish, sheʼriyatga oʻzini daxldor etib koʻrsatish uchun qayerga suqilish, qayonga suykalish lozim boʻlsa hammasini qiladi, “sheʼr”da hozirjavoblikdan aslo toʻxtamaydi. Yozganlarini kim oʻqib, nima bahra oladi – buni oʻylashni ham istamaydi. Sheʼriyatning asosiy bir kulfati hozir ana shu. Bir zamonlar Jaloliddin Rumiy “Sheʼr yozish bizning kunlarda ofatga aylandi” deb hasrat chekkan. Alisher Navoiyning qofiyaboz va sheʼr oʻgʻrilaridan qandoq ranjib soʻzlaganlarini bilasiz. Oʻzbek sheʼriyatining soʻnggi oʻttiz yillik ahvoli har qachongidan ham ogʻir va achinarli boʻldi. Soʻzbozlik, sheʼrsotarlik, takrorgoʻylik, madhiyanavislik, shu darajada oldinga ildamladiki, adabiy tanqid ham, ilmiy jamoatchilik ham bu jarayonga sukut va murosadan oʻzga chora topolmay qoldi. Hamma ulkan muvaffaqiyat va maʼnaviy zafarlarning poydevori haqiqat, adolat, toʻgʻrilik va vijdon hissidan yiroq hayotni hayot deb bilmaslik yoki tan olmaslikdir. Nazarimda, biz ana shunday kunlarga yetib keldik.

— Sizningcha sheʼr nima?

— Sheʼr his-tuygʻuning kutilmaganda tilga kirishidir. Chunki har qanday zoʻr sheʼrda, eng avvalo, his-tuygʻu yoki ehtiros ovozi yangrab turadi. Ovoz eshitildimi, demak, unda ruhga taʼsir oʻtkazadigan nimadir boʻladi. Ana shu “nimadir”ga tayanib, sheʼrdagi har bir “unsur” – musiqa, maʼno, rang, timsol xususida soʻzlash mumkin. Va gazeta xabari, joʻn maʼlumotdan farqlanmaydigan lash-lushlarning sheʼrga hech aloqasi yoʻqligi ham oson anglashiladi.

— Hayotdagi oʻzgarish va yangilanishlarga qanday qaraysiz?

— Yaxshi qarayman. Birinchidan, Iloho, yana aldanish va adashish boʻlmasin deyman. Ikkinchidan, loqaydlik, befarqlik yoʻqolishini istayman. 2013 yil “bir daftar hoshiyasiga men “Aytganiga inonmaslik, inonganini aytmaslik har qachongidan ham tomir yozib, kuchayib ketdi”, deb yozib qoʻygan ekanman. Tamagir, xushomadgoʻy, labbaychi va munofiq qavm shu “usuli qadim”ni joriy qilishga yanada qatʼiyatla kirishib ketishdi. Jamiyatda oʻgʻri va muttaham amaldorlar qavmining faoliyat tarixi ham ancha uzoq. Buni eʼtiborga olmay, bir kazzob va oʻgʻri mansabdor oʻrniga boshqasini chiqarish na davlat, na millat, na Prezidentga foyda yetkazmaydi. Chunki halollik, fidoyilik, shijoat va samimiylik hissidan mahrum haris toifa nafs botqogʻiga botib, bulgʻanib boʻlgan. Qarang, aynan shunaqa zotlarga qarata Navoiy: “Agar nafsingni yengib, unga hokim boʻla bilsang, sen – ODAMsan. Boʻlmasa, yuz ming kishiga boshliq yoki rahbar boʻlsang ham sen hech payt inson boʻlolmaysan”, degan:

Nafs oʻlsa tabiʼing kishisen, yoʻqsa boʻlmagʻung
Hargiz kishi, boʻlub senga yuz ming kishi tabiʼ.

Ming-minglab ishchi va xizmatchilarga sardorlik qiladiganlarning qariyb toʻqson foizi, afsuski, ana shu haqiqatni chuqur tushunmaganidek, unga amal qilishni ham xayolga keltirisholmaydi. Bu esa jamiyatda davlatimiz boshligʻi kuyib-yonib talab qilayotgan ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-maʼnaviy muhitning tozalanishi ancha qiyin kechadi, degani boʻladi. Buni, ayniqsa, yoshlar jiddiy oʻylashi lozimdir.

Suhbatdosh: Zarina SAYLIYEVA, tadqiqotchi

08

(Tashriflar: umumiy 302, bugungi 1)

Izoh qoldiring