O’zbekistonning Islom sivilizatsiyasi rivojiga qo’shgan hissasi.

islom
Ушбу маърузада Мовароуннаҳр фарзандлари бўлмиш буюк мусулмон олимларнинг илмий мероси ҳақида жуда ҳам қисқа маълумотларни тақдим қилиш ниятидамиз. Албатта, бу уриниш баъзи сарлавҳалардан иборат бўлади, холос. Чунки Мовароуннаҳр диёридан етишиб чиққан буюк олимларнинг илмий мероси ҳақида кўп жилдлик китоблар ёзилганда ҳам камлик қилишини ҳаммамиз яхши биламиз.
Тасаввур қилиш учун биргина мисол кетиришимиз мумкин. Улуғ ватандошларимиздан бири Нажмуддийн Умар ибн Муҳаммад ибн Аҳмад Насафийнинг «Ал-Қанд фии зикри уламаи Самарқанд» номли китобида Самарқандга тегишли бир минг ўнта олимнинг таржимаи ҳоли келтирилган. Албатта, мазкур китобда унинг муаллифига маълум бўлган ва ундан олдин яшаб ўтган уламолар ҳақида маълумот берилган, холос.

tamad

Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф
ЎЗБЕКИСТОННИНГ ИСЛОМ СИВИЛИЗАТСИЯСИ РИВОЖИГА ҚЎШГАН ҲИССАСИ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Алҳамду лиллаҳи Роббил оламийн! Вассолату вассаламу ала хойри холқиҳи Муҳаммадин ва ала Алиҳи ва асҳабиҳи ажмаъийн!
Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло биринчи ҳижрий асрда Мовароуннаҳр диёрини Ўзининг охирги ва мукаммал дини Ислом нури билан мунаввар қилди. Бу диёр аҳлининг кўпчилиги Исломни очиқ қалб билан қабул қилди. Уларнинг Исломи гўзал бўлди. Зотан Аллоҳ таолонинг Ўзи бу диёр одамларини уларга берган ажойиб табиат ва қобилиятларга мос ва уларнинг ривожига омил бўлувчи қиёматгача боқий қолувчи дини Исломга ҳидоят қилган эди. Мовароуннаҳр аҳолисининг Ислом динига кириши уларнинг кўплаб қобилиятларининг очилишига, ҳаётнинг кўплаб жабҳаларида ўзларининг пешқадамликларини исбот қилишга олиб келди.
Тез орада Исломнинг турли соҳа ва илмлари бўйича Мовароуннаҳрлик номояндалар етишиб чиқа бошладилар. Бу ҳаракат тезлик билан ривож топди ва турли илмларда умумдунё миқёсидаги буюк алломалар етишиб чиқа бошлади. Шу тариқа Мовароуннаҳрда Ислом дини ва Исломий илмлар ривожи бошланди. Тез орада Бухоро, Самарқанд, Термиз, Насаф каби шаҳарларнинг номи исломий шаҳарлар сифатида бутун дунёга танилди.
Мовароуннаҳрдан ўша вақтда мавжуд бўлган барча илмлар бўйича етук алломалар чиқибгина қолмасдан, балки бир қанча янги илмларга асос солган улуғ зотлар ҳам етишиб чиқдилар. Ушбу ҳолатнинг ўзи Мовароуннаҳр аҳолисининг инсоният тарихига, илм, фан, маданият ривожи тарихига киришига Аллоҳнинг қиёматгача боқий дини Ислом сабаб бўлганининг ёрқин далилидир.
Ислом юртимизнинг бошқа бурчакларида ҳам тарқалиб, ерли аҳоли Исломни яхши ўзлаштириб олди. Аллоҳ таолонинг охирги ва мукаммал дини бўлмиш Исломда кишиларни ирқи, миллати, яшаш жойи, тилига қараб ажратиш йўқ эди. Ҳамма ихлосига, эътиқодига, қилган меҳнатига яраша қадр топар эди.
Шунинг учун ҳам аслида қобилиятли бўлган Мовароуннаҳр диёри аҳолиси Исломда ўзининг муроди-мақсади ва ҳаловатини топди. Ислом туфайли ҳаётнинг барча соҳаларида улкан муваффақиятларга эришди. Ислом сояси остида бу диёр гуллаб-яшнади. Халқ эса ўша вақтдаги дунёнинг пешқадам халқларидан бирига айланди.
Агар тарихга диққат билан назар соладиган бўлсак, ҳаётнинг барча соҳаларида кўзга кўринган арбоблар, дунёга донғи кетган буюк шахслар айни Ислом даврида, исломий ҳаёт соясида вояга етганлар. Бутун оламга фан, маданият, ҳазорат (сивилизатсия) марказлари сифатида танилган шаҳарларимиз ҳам ўша вақтда тилга тушган.
Дунё тарихидаги оддий ҳақиқатларнинг бири шулки, илму-фансиз ҳеч бир юрт, ҳеч бир халқ, ҳеч қандай жамият тарақиётга эриша олмайди. Ислом маданиятининг гуллаб-яшнаши, мусулмон ўлкаларининг жаҳон тарихи кўрмаган тараққиётга эришиши, юртларнинг обод, халқларининг пешқадам бўлиши ҳам Ислом динининг илм-фанга бўлган ўта яхши муносабатидан эди. Дунёда ҳеч бир дин, тузим, фалсафа ёки ҳаракат илм талаб қилишни ибодат даражасига кўтарган эмас. Талаби илмни ҳар бир эркак ва аёл учун бешикдан лаҳадгача фарз қилган эмас. Уламоларнинг сиёҳини шаҳидлар қонига тенгалаштирган эмас. Ислом эса айнан шу ишларни қилди.
Энг муҳими, Исломда булар қуруқ гап ва ташвиқот учун кўтарилган шиор бўлмади. Одамларни алдаш учун эълон қилинган дастур ҳам бўлмади. Аксинча ҳақиқий амалий ҳақиқат бўлди. Бу соҳада ҳам исломий бағри кенглик кўрсатилди. Ким бўлишидан қатъий назар, ҳар ким меҳнатига яраша қадрланди. Шунинг учун ҳам аслида ўтроқ, қобилиятли бўлган юртимиз аҳолиси ичидан буюк алломалар чиқди. Илмнинг турли соҳаларида дунёга донғи кетган алломаларимиз айни Ислом маданияти гуллаб-яшнаган пайтда яшаб-ижод қилганлар.
Ислом инсон ҳаётини диний ва дунёвий ҳаётга бўлмай бир бутун нарса деб қараганидек, илмга ҳам бир бутун ҳақиқат деб қараган. Диний илмлар ёки дунёвий илмлар, деган айирмачилик бўлмаган. Илм даргоҳларида турли дарслар ўқитилган. Уламолар ҳар бир илмдан имконият борича хабардор бўлишга ҳаракат қилганлар. Уларнинг маълум бир соҳада машҳур ва пешқадам бўлишларига турли илмларнинг бирида қилган кашфиёти ёки ёзган китобининг нодирлиги сабаб бўлган холос. Агар машҳур алломаларнинг таржимаи ҳоллари билан яхшироқ танишиб чиқилса бу ҳақиқат аниқ намоён бўлади.
Биргина мисолни олайлик: Абу Али ибн Сино асли файласуф бўлган, Илми Калом билан машғул бўлган. Қуръоннинг баъзи жузларига тафсир ёзган. У киши қолдирган асарлар рўйхатига бир назар солган одам буни дарҳол сезади. Лекин, фалсафий баҳслардан дам олиш вақтларида тиб билан ҳам шуғулланган.
Шундан кўриниб турибдики, назарий илмлар амалий-тажрибий илмларга қараганда етакчилик қилган. Исломда назарий илмлар бошида Аллоҳнинг каломига, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатига тегишли илмлар туради. Қуръони Карим ва ҳадиси шарифни ўрганиш бошқа илмларнинг ривож топишига ҳам туртки бўлади.
Бу ҳақиқатни юртимиз тарихида ҳам кўриш мумкин. Ўша тараққиёт даврида Қуръон ва Суннат илмлари кучли ривожланган, уларга амал қилишга эътибор катта бўлган.
Шунинг учун кескин тараққиётга эришилган. Айни ўша пайтда исломий илмлар бўйича буюк имомлар етишиб чиққанлар ва ўзларининг беқиёс асарларини битганлар.
Ушбу маърузада Мовароуннаҳр фарзандлари бўлмиш буюк мусулмон олимларнинг илмий мероси ҳақида жуда ҳам қисқа маълумотларни тақдим қилиш ниятидамиз.
Албатта, бу уриниш баъзи сарлавҳалардан иборат бўлади, холос. Чунки Мовароуннаҳр диёридан етишиб чиққан буюк олимларнинг илмий мероси ҳақида кўп жилдлик китоблар ёзилганда ҳам камлик қилишини ҳаммамиз яхши биламиз.
Тасаввур қилиш учун биргина мисол кетиришимиз мумкин. Улуғ ватандошларимиздан бири Нажмуддийн Умар ибн Муҳаммад ибн Аҳмад Насафийнинг «Ал-Қанд фии зикри уламаи Самарқанд» номли китобида Самарқандга тегишли бир минг ўнта олимнинг таржимаи ҳоли келтирилган. Албатта, мазкур китобда унинг муаллифига маълум бўлган ва ундан олдин яшаб ўтган уламолар ҳақида маълумот берилган, холос. Аммо у билмаган ва ундан кейин Самарқандда ўтган уламоларнинг сонини Аллоҳ таолонинг Ўзигина билади. Мовароуннаҳрнинг бошқа шаҳарлари ҳақида ҳам худди шу гапларни такрорлашимиз мумкин.
Биз қуйидаги сатрларда баъзи илмлар бўйича Мовароуннаҳр уламолари қолдирган илмий меросдан намуналар зикр қилишга ҳаракат қиламиз.
Ақоид илми
Мовароуннаҳр исломий илмларнинг шоҳи бўлмиш ақоид илмининг улуғ алломалари ватанидир. Аҳли сунна ва жамоа ақийдавий мазҳабининг икки имомидан бири ҳам айнан шу ватан фарзандидир. Албатта, Мовароуннаҳрда ақоид илми тарихи, уламолари ва улар қолдирган илмий мерос ҳақида бир неча китоблар битса бўлади. Аммо биз улардан баъзиларини намуна сифатида қисқача зикр қилиб ўтамиз.

ИМОМ АБУ МАНСУР АЛ-МОТУРИДИЙ

Имом Абу Мансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Мотуридий Самарқандда туғилиб, ўсиб, таълим олиб, ижод қилиб, шу ернинг ўзида 333 ҳижрий санада вафот этган.
Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳнинг ислом оламида ва аҳли илм ичидаги мартабалари жуда ҳам юқори бўлган. У кишига мусулмонлар жумҳури томонидан олий унвонлар берилган.
«Аламул Ҳуда» — ҳидоят байроғи.
2. «Имомул Ҳуда» — ҳидоят имоми.
3. «Мусаҳҳиҳи ақийдати аҳлис сунна» — Аҳли санна ақийдасини тўғрилагувчи.
4. «Имомул Мутакаллимийн» — Мутакаллимларнинг имоми.
Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳни уламолар жуда ҳам юқори баҳолаганлар ва у кишининг аҳлис сунна вал жамоа ақийдавий мазҳаби икки имомидан бири эканини доимо таъкидлаб келганлар.
Имом Абу Мансур ал-Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳ бир қанча китоблар ёзган.

1. Китобур радди ала ал-Каъбий ал-Мўътазилий.
2. Китоб авҳомул Мўтазила.
3. Китобур радди ала ал-мўътазила.
4. Китобур радди ала ал-Қаромита.
5. Китобур радди ала-ар-Рофиза.
6. Китобут тавҳид.
7. Китобул жадал.
8. Маъохизуш шарийъа.
9. Радди ал-Усулил хамса ли Аби Муҳаммад Боҳилий.
10. Китобул мақулоти.
11. Таъвилоту аҳлис сунна китоблари шулар жумласидандир.

Афсуслар бўлсинким, Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳнинг китобларидан фақат уч донасигина бизгача етиб келган.
Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳи ўзининг «Таъвийлоту аҳлис сунна» номли тафсирида мўътазила, хавориж, рофиза, карромий, жаҳмий, мушаббиҳа, мунажжим, фолбин ва бошқаларнинг фикрларини муноқаша қилган ва ҳаммаларига раддия берган. У киши аҳли Сунна ва жамоанинг мазҳабини қўллаб қувватлаган.
«Кашфуз зунуни ан асомий ал-кутуби вал фунун» китобининг соҳиби Ҳожи Халифа «Таъвийлоту аҳлис сунна» тафсири ҳақида қуйидагиларни ёзади: «У бирор китоб тенг кела олмайдиган китобдир. Балки, бу фан бўйича ёзилган китобларнинг бирортаси унга яқин ҳам кела олмайди».
«Китобут тавҳид» чоп этилган ва ўрганилган.
«Таъвийлоту аҳлис сунна» тафсирининг ярими мисрлик олимлар томонидан чоп этилган ва кўпчилик фақат шуни биладилар. Аммо ушбу сатрларнинг котиби Ливиядаги Исломга даъват куллияси кутубхонасида бу китобнинг бангаладешлик олим томонидан чоп этилган тўлиқ нусхасини кўрган.
«Китобул мақулоти»нинг қўлёзмаси Истанбулдаги кутубхоналардан бирида сақланмоқда. Қўлёзманинг қаердалиги ва рақамлари ҳам маълум.

НАЖМУДДИН АБУ ҲАФС НАСАФИЙ

Мовароуннаҳрдан етишиб чиққан кўзга кўринган ақоид илми уламоларидан бири Нажмуддин Абу Ҳафс Самарқандий Насафий раҳматуллоҳи алайҳдир (460 (1068) — 537 (1142).
Нажмуддин Абу Хафс Насафий ўз замонаси ва келажак даврларнинг ҳам улуғ фаҳиҳи, табиатшуноси, тилшунос ва муаррихи эди. Алломанинг мукаммал исми — Умар ибн Муҳаммад ибн Луқмон ан-Нафасий ал-Мотуридий ас-Самарқандийдир.
Бизга алломанинг «Манзилат ан-Насафия фил Хилофият», «Ақоиду Нафасий», «Ал-явоқит фил мавоқит», «Зиллат ал Қори» асарлари етиб келган.
Абу Ҳафс Насафийнинг «Ақоиду Нафасий» асари уламолар орасида катта шуҳрат қозонди. Бу китобга кўплаб шарҳ ва ҳошиялар ёзилган. 768 йилда улуғ олим Алломаи Тафтазоний «Ақоид ан-Нафасий»га шарҳ битди. Бу шарҳ «Шарҳи ақоиди Нафасий» номи билан маълумдир.

АЛЛОМА ТАФТАЗОНИЙ

Мотуридия ақийдавий мазҳабининг кўзга кўринган олимларидан диёримиздан етишиб чиққан кўплаб уламоларидан бири Саъдуддин Масъуд ибн Умар раҳматуллоҳи алайҳдир (722 (1322)-792 (1390)).
Тафтазоний тахаллуси билан машҳур бўлган улкан аллома наҳв, сарф, мантиқ, риторика, илми калом, фиқҳ, тафсир ва бошқа илм соҳалари бўйича замонининг пешқадами эди.
Алломаи Тафтазоний мусулмон уламолари орасида шу қадар кенг шуҳрат қозондики, натижада унгача яшаб ўтган олимлар «Мутақаддимин», ундан кейингилари эса «мутааххирин» деб атала бошланди.
Алломадан мерос бўлиб қолган асарларининг айримларини қайд қиламиз:

1. «Таҳзиб ал мантиқ вал калом».
2. «Иршодул Ҳодий».
3. «Шарҳ талхис».
4. «Мақосидут Толибин фи илмил калом».
5. «Шарҳу ақоидин Насафий».
6. «Ат талвиҳ фи кашфи ҳақоиқ ат-танқиҳ».
7. «Китоб ал арбаъин».
8. «Китобул фатаво ал-Ҳанафия».
9. «Шарҳул Ғаззий».
10. «Кашфул асрор ва уддатул аброр».
11. «Шарҳул мифтоҳ лис Саккокий».
12. «Шарҳу мунтаҳас суаали вал амали фи илмай ал-Усули вал Жадали».
13. «Ат-таркиб ал жамил»,
14. «Таркиб ғариб ва тартиб ажиб»,
15. «Баҳс ал-муштарак»,
16. «Шарҳ ал кашшоф»,
17. «Шарҳу шамсиятил Котибий фил мантиқ».
18. «Шарҳу Навобиғул Калим» ва бошқа бир қанча китоб ва рисолалар.

Алломаи Тафтазоний раҳматуллоҳи алайҳнинг бизгача етиб келган ва ҳозиргача кўпчилик томонидан катта эътибор билан ўрганиб келинаётган китобларидан бири «Шарҳу Ақоиди Насафий» номли асаридир.
Алломаи Тафтазоний раҳматуллоҳи алайҳнинг бу китоби ўз давридаги ақийда илми борасидаги илмий баҳсларнинг самарасини акс эттирган китобдир.
Имом Мотуридийнинг мазҳаби намояндаларидан қуйидаги уламоларнинг фақат номларини зикр қилиш билан чекланамиз:

1. Абул Қосим Исҳоқ ибн Муҳаммад ибн Исмоил ал-Ҳаким Самарқандий. (340 ҳ – 951 м.да вафот этган).
2. Имом Абул Ҳасан Али ибн Саъид Растағфаний.
3. Имом Абу Муҳаммад Абдулкарим ибн Мусо Баздавий. (390 ҳ. – 999 м.да вафот қилган).
4. Имом Абу Лайс Бухорий.
5. Фахрул Ислом Баздавий.
6. Абу Муъийн Насафий.

ТАФСИР ИЛМИ

Мовароуннаҳрдан улкан муфассирлар етишиб чиқдилар ва шуҳратлари бутун жаҳонга таралди. Улардан баъзиларини зикр қилиб ўтамиз:
1. Имом Жоруллоҳ Абул Қосим Маҳмуд ибн Умар ибн Муҳаммад ибн Умар Замахшарий.
Бу улуғ имом Хоразмнинг Замахшар қишлоғида 467 ҳижрий санада таваллуд топганлар ва 538 ҳижрий санада вафот этганлар. У зот туғилган юртларида дафн қилинганлар. (Замахшар қишлоғи ҳозирги Туркманистон жумҳурияти Тошҳовуз шаҳридан 30 чақирим узоқликда жойлашган).
Имом Замахшарий турли илмларга доир кўплаб китоблар тасниф қилганлари ва энг машҳур муаллафотларидан бири «Кашшоф ан ҳақоиқи ва уйунил ақовили фи вужуҳит таъвил» номли тафсир китоби бўлиб, у кўпчиликка «Кашшоф» номи билан машҳурдир.
2. Имом Абу Лайс Наср ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Иброҳим Самарқандий.
У зот Имом Ҳодий номли билан машҳур бўлганлар, 373 ҳижрий санада вафот этганлар. Имом Абу Лайс Самарқандий кўплаб китоблар таълиф қилганлар. Тафсир китобларини эса «Баҳрул улум» деб номлаганлар ва бу тафсир «Тафсир бил маъсур» тоифасидандир.
3. Имом Фаҳриддин Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Умар ибн Ҳусайин Розий.
У киши 534 ҳижрий санада Рай шаҳрида таваллуд топганлар ва умрларининг кўп қисмини Хоразмда ўтказганлар. У кишининг «Мафотийҳул ғайб» номли тафсир китоблари илм аҳли ўртасида оятлар орасидаги муносабатларни ва суралар ўртасидаги боғланишларни баён қилиш ва бошқа бир қанча имтиёзлари билан машҳур бўлган. Имом Розий 606 ҳижрий санада вафот этганлар.
4. Имом Абул Барокот Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Маҳмуд Насафий.
Бу улуғ имом Насаф шаҳрида таваллуд топганлар. (Насаф шаҳри ҳозир Қарши деб номланади). Имом Насафий 701 ҳижрий санада вафот этганлар.
Имом Насафий ўзларининг «Мадорикут танзил» номли тафсир китобларини таълиф қилишда Имом Замахшарийнинг «Кашшоф» тафсирларидан истиъфода қилганлар. Имом Насафийнинг «Мадорикут танзил» номли бу китоблари ҳозирги кунимизгача уламо ва толиб илмлар орасида зўр эътибор билан шуҳрат топиб келмоқда ва кўпгина Ислом ўқув юртларида қўлланма сифатида ишлатиб келинмоқда.
Бундан ташқари Мовароуннаҳрда «Итқон», «Тафсири Нўъмоний», «Тафсир Тибён», «Тафсир Мавлоно Чархий» каби маҳаллий луғатларда таълиф қилинган кўплаб тафсирлар мавжуд. Улар тожик, ўзбек, татар ва бошқа луғатларда ёзилган.

ҲАДИС ИЛМИ

Аллоҳ таоло юртимизни Ислом нури билан мунаввар қилганда, баъзи саҳобаи киромларга Нисо ва Марв каби шаҳарларда истиқомат қилишларини насиб этди. Албатта, саҳоба розияллоҳу анҳумлар бор жойда ҳадис дарслари уюштирилади. Одамлар теварак атрофдан улар бор жойга кела бошладилар.
Натижада яхшигина ҳадис мактаби ташкил топди. Кейинчалик, бу мактаб Исҳоқ ибн Роҳавайҳ ал-Марвазий ва Абдуллоҳ ибн Муборак ал-Марвазий каби етук алломалар, буюк муҳаддисларни тарбиялаб етиштирди. Нисодан эса энг мўътабр олти ҳадис китоби (“Сиҳоҳи ситта”)нинг бирини тузган Имом Насаий етишиб чиқдилар.
Марв ва Насодан кейин ҳадис илми бошқа ўлкаларга ҳам тарқалади. Турли жойлардан буюк муҳаддислар етишиб чиқдилар. Уларни номма-ном санаб чиқиш мушкул, фақат энг машҳурларидан баъзиларини зикр қилиш билан кифояланамиз.
Юқорида Исҳоқ ибн Роҳавайҳ ал-Марвазий, Абдуллоҳ ибн Муборак ал-Марвазий ва Имом Насаийларни айтиб ўтдик. Улар билан бир қаторда Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Доримий Самарқандийларни ҳам бутун Ислом олами ҳадис илмининг пешволари деб тан олган.
Умуман ҳадис илми бўйича ҳеч бир мусулмон юрти бизнинг юртимиз олдига туша олмайди. Дунё бўйича энг мўътабар ҳадис китоблари олтита бўлиб, шундан бештасига ҳамма якдил иттифоқ қилган. Булар Имом Бухорий, Имом Муслим, Имом Абу Довуд, Имом Термизий ва Имом Насаийларнинг китоблари. Шулардан учтаси–Имом Бухорий, Имом Термизий ва Имом Насаийлар юртимиз фарзандларидир.
Олтинчи ўрнига учта китоб даъвогарлик қилади. Улардан бирининг эгаси бўлмиш Имом Доримий Самарқандий ҳам юртимиздан чиққан.
Албатта, бундоқ натижаларга эришиш ўз-ўзидан бўлавермайди. Ўша вақтдаги илмий муҳит, турли ҳадис мактаблари орасидаги ўзаро мусобақа, устоз ва толиби илмларнинг кўплиги тараққиётга ўз ҳиссасини қўшган. Шунчалик буюк имомларнинг етитшиб чиқиши, ўз-ўзидан, яъни пойдеворсиз, асоссиз, керакли омилларсиз бўлмайди. Шунчалик мўътабар китобларнинг пайдо бўлиши тасодифан эмас.

ИМОМ БУХОРИЙ

Бу буюк имомнинг тўлиқ исмлари Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Абул Ҳасан Исмоил ибн Иброҳим ибн ал Муғийра ибн Бардизба Жўъфий Бухорий.
Имом Бухорий илмли, аҳли фазл ва солиҳ оилада Жума намозидан кейин, 194 ҳижрий йилнинг, Шаввол ойидан ўн уч кеча қолганда, Бухоро шаҳрида дунёга келдилар.
Имом Бухорийнинг болалик йиллари аосан илм талабида ўтди. Кейин кўплаб диёрларга сафар қилиб илм олдилар ва ҳадис жамладилар.
Аллоҳ таоло Имом Бухорийга катта фазл ва шараф ато қилди. Илм йўлида қилган хизматлари самараси ўлароқ у кишининг шуҳратларини бутун дунёга тарқатди. Имом Бухорий асрлар оша мўмин – мусулмонлар қалблари тўридан жой олиб, уларнинг мақтовларига ва улуғлашларига мушарраф бўлиб келмоқдалар. У кишининг мақтовида айтилган ва ёзилган гапларни тўлиқ келтиришнинг иложи йўқ бўлса керак. Биз улардан баъзиларини тақдим этиш ила кифояланамиз.
Аҳмад ибн Сайёр Марвазий: «Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим ибн Муғийра Жўъфий Абу Абдуллоҳ илм талаб қилди. Одамлар ила мажлис қурди. Ҳадис излаб сафар қилди ва унда моҳир бўлди. У гўзал маърифатли, яхши ҳофизали эди ва фақиҳлик ҳам қиларди».
Имом Аҳмад ибн Ҳанбал: «Хуросон Муҳаммад ибн Исмоилга ўхшаш кишини етиштирмаган».
Мусо ибн Ҳорун Ҳаммол: «Менимча, аҳли исломлар барчаси жамланиб Муҳаммад ибн Исмоилга ўхшаш яна бир кишини таъйин қилмоқчи бўлсалар эплай олмайдилар».
Имом Бухорий ҳақида имом Субкий айтадилар: «У мусулмонларнинг имоми, муваҳҳидларнинг ўрнаги, мўминларнинг шайхи, Пайғамбарлар саййиди ҳадислари суянчиғи, дин низоми муҳофизи ва Жомеъус Саҳиҳнинг соҳибидир».
Имом Бухорий ўзларининг «Жомеъус Саҳиҳ» китобларида фақатгина саҳиҳ ҳадисларга эътимод қилганлари ҳақида гаплар керагидан ҳам кўп. Бу ҳақиқатни у кишининг ўзлари очиқ – ойдин айтганлар ва бошқа уламоларни бу гапни қўллаб – қувватлаганлар.
Хатиб Боғдодий ўз санади ила Иброҳим бин Маъқалдан ривоят қилади:
«Муҳаммад ибн Исмоил Бухорийнинг «Жомеъ» китобимга саҳиҳдан бошқани киритмадим. Чўзилиб кетмасин деб саҳиҳларни ҳам тарк қилдим» деганини эшитдим».
Имом Бухорий ўта парҳезкор ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадисларини улуғлайдиган зот эдилар. Ҳадисларни таҳоратли ва поклик ҳолдагина ривоят қилар эдилар.
Хатиб Боғдодий ўзининг «Тарихи Боғдод» китобида Муҳаммад ибн Юсуф Фирабрийдан ривоят қилади:
Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий менга «Саҳиҳ китобимга олдин ғусл қилиб, икки ракъат намоз ўқимай туриб бирорта ҳадис киритмаганман», деди».
Ҳофиз Шамсиддин Заҳабий «Тарихул Ислом» китобида қуйидагиларни ёзади:
«Аммо Бухорийнинг «Жомеъус Саҳиҳ»и Аллоҳ таолонинг китобидан кейинги Исломнинг энг улуғ ва афзал китобидир. У китоб бизнинг вақтимизда одамлар учун энг олий санаддир. Ўттиз йилдан буён уни эшитиш олий мақом эканлигидан хурсанд бўлиб юрадилар. Бугун қандай бўлишини ўзингиз билиб олаверинг. Агар бир одам ул китобни эшитиш учун минг фарсах йўл юрса, сафари зое бўлмайди».
«Саҳиҳул Бухорий»нинг уламолар, муҳаддислар ва фиқҳийлар мазҳаблари ва ижтиҳодлари турли бўлишига қарамай барчалари бараварига чуқур ўрганганлари, таҳлил ва шарҳ қилганлари, мухтасар ва ҳошиялар ёзганларидан билиб олинса ҳам бўлади. Уларни таърифлаш ва ўрганиш учун алоҳида китоблар ёзишга тўғри келади.
Замондош уламоларда дотор Абдулғани Абдулхолиқ ўзининг «Имом Бухорий ва унинг саҳиҳи» номли асарида «Саҳиҳул Бухорий»га боғлиқ шарҳ, ҳошия ва мухтасарлардан бир юз ўттиз биттасини келтирган.
Имом Бухорийнинг ҳаёти ва ижодини ўрганган мутахассисларнинг тадқиқотлари натижасида у зотнинг қаламига мансуб китобларнинг рўйхати тузилган. Улар қуйидагилардан иборат:

1. Ал-Жомеъ ас-Саҳиҳ.
2. Ал-Адаб ал-Муфрад.
3. Ат-Тарих ал-Кабир.
4. Ат-Тарих Ал-Авсат.
5. Ат-Тарих Ас-Сағир.
6. Китобуз Зуафо.
7. Китобус сунан фил фиқҳ.
8. Холқу афъолул ибод.
9. Ал — Асмаа ва Куний.
10. Ал-Қироату холфал имом.
11. Китобул ҳибати.
12. Рафъул ядайни Фис Солати.
13. Биррул Волидайни.
14. Ал-Жомеъ ал-Кабир.
15. Ал-Муснад ал-Кабир.
16. Ат-Тафсир ал-Кабир.
17. Китобул Ашриба.
18. Асомис Саҳоба.
19. Ал-Ваҳдон.
20. Китобул Мабсут.
21. Китобул илал.
22. Китобул Фавоид.
23. Китобул Қазоёс Саҳобати ват Тобеъийн.
24. Машийхатул Бухорий.

Турли манбаларда, «Табақотуш Шофеъийя» ва «Фатҳул Борий»нинг муқаддимасида Имом Бухорий бир оз араб тилида шеър ҳам ёзганлари ҳақида маълумот берилган ва ўша шеърлардан намуналар келтирилган.

ИМОМ ТЕРМИЗИЙ

Имом Абу Ийсо Муҳаммад ибн Ийсо ибн Савра ибн Мусо ибн Заҳҳок ас-Сулмий аз-Заририй ал-Буғий Термизий ҳозирги Термиз шаҳридан олти фарсах узоқликда жойлашга Буғ қишлоқида 209 ҳижрий санада таваллуд топдилар.
Имом Термизийнинг китоблари “Сунани Термизий” “Саҳиҳ Бухорий” ва “Саҳиҳ Муслим” китобларидан кейинги ўринларда туради. У зот ҳадисни жамлашликда ва уни аниқлашда, ёдлашда ва зикр қилишда алоҳида бир мақомга эга эдилар.
У кишининг шогирдларидан бўлган Абу Саъд Идрийсий устозларини сифатлаб, ёдлашлари, зеҳнлари тўғрисида, зарбул-масаллар битилганини айтадилар.
Шогирдларидан яна бирлари: “Имом Бухорий вафотларидан кейин Хуросонда Абу Ийсо Термизийдек илмда, зеҳнда, тақвода, зоҳидликда бирор киши топилмас эди”, деб айтади.
Ибн Атийя: “Менинг ҳузуримда Имом Бухорий ва Муслимнинг китобларига қараганда Имом Термизийнинг китоблари нурлироқ ва тушинарлироқ”-деб айтадилар. “Нима учун?”-деб сўралганда, Атийя: “Чунки иккита Имомнинг китобларидан фақатгина илм ва маърифат аҳлларигина фойдалана олишади халос”-деб айтган эканлар.
Имом Термизий кўп китобларнинг муаллифидир. Айниқса “Сунан” китоблари китобларининг чиройли, фойдаси кўп бўлиб, такрор сўзлари оз, чиройли тартибда ёзилган китобдир. Абу Али Мансур ибн Абдуллоҳ Холидий Имом Термизийнинг “Жомиъ ас-Саҳиҳ” китобларини сифатлаб: “Кимнинг уйида мана шу китоб бўлса, гўёки уйида Пайғамбаримиз гапираётгандек бўладилар”, деб айтадилар.
У зотдан бизга қуйидаги китоблар мерос бўлиб қолди:

1. “ал-Жомиъ ас-Саҳиҳ”, бу китоб “Саҳиҳ ат-Термизий” номи билан машҳурдир.
2. “Шамоилун Набавия”.
3. “Илалул муфрад”.
4. “Илалу фий охири жомиъ”.
5. “Китобу Зуҳд”.
6. “Китобут Тарих”.
7. “Асмоу Саҳоба”.
8. “Асмо ва куна”.
9. “Китобу фий асари мавқуфа”.

Имом ат-Термизийни “Саҳиҳ” китобларига кўплаб шарҳ ва мухтасарлар ёзилган.

ИМОМ НАСАИЙ

Имом, ҳофиз, шайхулислом Аҳмад ибн Шуъайб ибн Али ибн Синон ибн Баҳр ибн Динор Абу Абдуллоҳ Хуросоний Насаий ҳижратнинг 215 йили Хуросоннинг шаҳарларидан бири бўлган Нисода дунёга келдилар.
Бу зот китоби “Саҳиҳ” деб тан олинган олти имомнинг биридир. Имом Насаий илм талаб қилиб Хуросон, Ҳижоз, Миср, Ироқ, Арабистон ярим ороли, Шом каби юртларни кезиб чиқдилар. Сўнгра Мисрда “ал-Қанадийл” номли машҳур китоб бозори бўлган тор кўчада яшадилар.
У зотнинг сифатларини зикр қилиб Дорақутний айтадиларки: “Абу Абдураҳмон ҳадис илмида эсга олинганларнинг муқаддами эдилар”.
Ибн ал-Асийр “Жомиъ ул-Усул” китобида: “Насаий Шофеъий мазҳабида эдилар ва Шофеъий мазҳабида “Ҳаж” китоблари бор», деган.
У киши тақволи, талабчан бўлиб Довуд пайғамбарни рўзасида давомли эдилар”, деб айтадилар. Бу зот ровийларни ўз вақтида жароҳатлаб, ўз вақтида таъдил этардилар. Шунинг учун журҳ ва таъдиллари уламолар орасида эътиборлидир.
Имом Насаий таълиф этган китоблари қуйидагилар:

1. “Сунани кубро ва суғро”.
2. “Хасоису фий фазли Али ибн Абу Толиб ва оли байт”.
3. “Китобу зуафо вал матрукийн”.
4. “Маносику Насаий”.
5. “Жамъу муснад Молик ибн Анас ва муснад Али ибн Аби Толиб”.

Имом Насаийнинг “ас-Сунан ал-Кубро” китоблари аввалига кўпгина заиф ҳадисларни ҳам ўз ичига олган эди. Кейин эса, заиф ҳадисларни олиб ташлаб, саҳиҳларини қолдирганлар ва бу китобларнинг “ал-Мужтабаъ” деб номлаганлар. Мазкур китоб бизнинг вақтимизгача етиб келган.

ИМОМ ДОРИМИЙ

Ҳофиз Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Фазл ибн Баҳром ибн Абдуссамад Тамимий Самарқандий ад-Доримий 182 ҳижрий санада Самарқанд шаҳрида дунёга келдилар.
Муҳаммад ибн Иброҳим ибн Мансур Шерозий айтадилар: “Имом Доримий ақлда, фаҳмда, фазлда, динда етук эдилар. У зотнинг ёдлашлик зеҳнлари, ҳалимликлари, босиқликлари, тиришқоқликлари, дунёда зоҳидликлари, ибодатлари зарбулмасал қилингандир”.
Имом Доримий биринчи илмий ишларини Самарқандда бошладилар. Хуросондаги уламолар ҳузурида ҳам бўлдилар. Ундан кейин Ироқ, Шом, Миср, Макка, Мадина юртларида бўлиб, у ерлик уламолардан ҳам фойдаландилар. Ҳадис илмидаги қилган асосий ҳаракатлари Самарқандда зоҳир бўлди.
Имом Доримийнинг энг машҳур китоблари “Сунани Доримий” бўлиб, бу китоб мўътабар олти китобнинг биридир, ҳам дейилган. Уламолар “Саҳиҳ китоб” эгалари, деб бешта имомга иттифоқ қилдилар. Булар Бухорий, Муслим, Термизий, Абу Довуд, Насаийлардир, лекин олтинчисига ихтилофлар бор. Баъзилари “Сунани Ибн Можа” ва яна баъзилар “Муваттоъи Молик” дейишса, бошқалари “Сунани Доримий” дейишади.
“Сунани Доримий”нинг олтинчи китобликка ҳақли эканига далил шуки, у иснодда заиф кишиларнинг озлиги, жумҳур уламолардан ажрамаганлиги, инкор этилган гапларнинг топилмаслиги жиҳатидан ажралиб туради.
Имом Доримий ҳадис илми билан чегараланиб қолганлари йўқ, балки тафсир, фиқҳ каби илмларда ҳам етук олимлардан эдилар. Бу зот “Бисавми мустаҳоза вал мутаҳаййира” деб номланган фиқҳ китоби муаллифидирлар. Ва яна Қуръони Каримнинг баъзи жузларига тафсир ёзганлар, лекин тафсирлари бизгача етиб келмаган.
Имом Доримийнинг ушбу “Сунан” китоблари 3465та ҳадисни ўз ичига олгандир.
Имом Доримий Марв шаҳрида 255 ҳижрий сана, Зулҳижжа ойининг саккизинчи куни вафот этдилар. Арафа–Жума кунида дафн қилиндилар.

УСУЛУЛ ФИҚҲ ИЛМИ

Фиқҳ илмининг асоси «Усулул фиқҳ» муҳим илмлардан биридир. Зероки у фиқҳ масъалаларнинг манбаъидир. Фуқаҳолар мужтаҳидларнинг шариат аҳкомларини қай тариқа истинбот этганларини мазкур илм орқали билиб оладилар.
«Усулул фиқҳ» илми уламоларининг диққат эътиборини доимо ўзига жалб қилиб келди. Улар бу соҳада ҳанузгача ўз қийматини йўқотмаган кўплаб асарлар таълиф этдилар.
Сўнг «Усулул фиқҳ» икки йўналишда бўлалди.
Биринчи: Мутакаллимлар йўналишида.
Иккинчи: Ҳанафий мазҳаби уламоларининг йўналишидир.
Усулул фиқҳ илмини ривожланишида Ўрта осиёлик уламоларнинг ҳам ҳиссалари катта. Ўрта осиёлик уламолар асосан иккинчи йўналишда қалам тебратганлар. Уларнинг баъзилари мутакаллимлар йўналишида ва ўзида икки йўналишни ҳам бирлаштирган асарлар ҳам таълиф этганлар. Қуйида улардан энг машҳурларининг номларини зикр этамиз.
1. Имом Муҳаммад ибн Муҳаммад Абу Мансур ал-Мотурудий (333-ҳижрий санада вафот этганлар).
Имом Мотуридий «Усулул фиқҳ» соҳасида биринчи қалам тебратган уламолардан ҳисобланади. У киши «Усулул фиқҳ» соҳасида икки китоб; «Китобул жадал», «Китобу маъохизуш шарийъа» асарларини таълиф этганлар.
2. Абу Зайд Убайдуллоҳ ибн Умар ибн Ийсо ал-Қозий ад-Дабусий.
Бу аллома Самарқанд ва Бухоро шаҳарлари орасида жойлашган Дабус қишлоғида таваллуд топдилар. Имом Дабусий «Илмул хилоф» илмининг асосчисидирлар.
Имом Абу Зайд ад-Дабусий ислом шариатига тааллуқли кўпгина асарлар ёздилар. Улар орасида «Китобул асрор», «Китобул амадул ақсо», «ан-Нузум фил фатво» китоблар машҳурдир.
Имом Дабусийнинг «Тақвиймул адилла» китоблари усулул фиқҳга доир бўлиб Ҳанафий уламоларининг йўналишида ёзилган асарлар орасида машҳурдир. Уламолар бу асарларни зўр қизиқиш билан ўрганиб, кундалик фаолиятларида ундан истифода этганлар ва унга шарҳлар ёзганлар.
Имом Дабусийнинг ватандоши имом Фахрул Ислом Али ибн Муҳаммад ал-Баздавий мазкур асарга шарҳ ёзган уламолардан биридирлар.
3. Имом Али ибн Муҳаммад ибн Абдулкарим Фахрул Ислом Баздавий.
Самарқандда таълим олдилар ва шуҳрт қозондилар. Имом Баздавий Ҳанафий мазҳаби уламоларининг сардори ҳисобланадилар. Икки жилдли «ал-Мабсут», «ал-Жомеъ ал-Кабир» ва «ал-Жомеъ ас-Сағийр»нинг шарҳлари имом Баздавийнинг муаллифотларидандир. Шунингдек имом Баздавий тафсир ҳам ёзганлар.
Фахрул ислом имом Баздавий 482-ҳижрий санасининг Ражаб ойида Кеш (Шаҳрисабз) шаҳрида фоний дунёдан боқий оламга риҳлат қилдилар. Имом Баздавий Самарқандда дафн қилинганлар.
Имом Баздавий ўзларининг «Усулул фиқҳ» соҳасидаги китобларини «Усулул Баздавий» деб атаганлар. «Кашфуз зунун» китоби муаллифининг ёзишича «Усулул Баздавий» ўзида нодир масалаларни тўплаган аҳамиятли китоблардан биридир.
«Усулул Баздавий»га кўплаб шарҳлар битилган. Мулло котиб Чалапий ўзларининг китобларида «Усулул Баздавий»нинг ўндан ортиқ шарҳини зикр қилдилар.
Имом Алоуддин Абдулазиз ибн Аҳмад Бухорийнинг «Кашфул асрор» китоблари «Усулул Баздавий» нинг шарҳлари орасида энг мўътабаридир.
4. Имом Абул Баракот Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Маҳмуд Ҳофизиддин ан-Насафий.
У киши Насаф (Қарши) шаҳрида туғилдилар. Имом Абдуллоҳ ан-Насафий Шамсул аимма Муҳаммад ибн Абдусаттор ал-Курдий Ҳамудиддин аз-Зарир Бадриддин Хавоҳарзода каби алломалардан фиқҳ илмини таълим олдилар.
Имом Насафийга «Усулул фиқҳ» борасидаги китоблари катта шуҳрат келтирди. Улар орасида «ал-Манор» ёки «Манорул анвор» деб аталган китоблари «Усулул фиқҳ» соҳасидаги таълифотлар орасида муътабар бўлиб унга 25 та шарҳ ёзилган.
Бу шарҳлар ичида шайх Шужоиддин Ҳиббатуллоҳ ибн Аҳмад Туркистоний қаламига мансуб «Табсийротул асрор фий шарҳил манор» китоби алоҳида ажралиб туради.
5. Имом Содруш шарийъа Убайдуллоҳ ибн Масъуд Бухорий Бухоро шаҳрида туғилиб вояга етдилар. Боболари имом Тожушшарийъа Маҳмуд ибн Садруш шарийъани тарбиялари натижасида машҳур аллома бўлиб етишдилар. Имом Убайдуллоҳ ибн Масъуд Бухорий «Мухтасарул Виқоя», «ал-Вишоҳ», «Таъдиятул улум», каби қимматбаҳо асарларни мерос қолдирдилар.
Имом Убайдуллоҳ ибн Масъуд Ҳанафий мазҳабидаги машҳур «Усулул фиқҳ» олимларидан биридирлар. Бу имомнинг «ат-Танқийҳ» деб аталган китоблари «Усулул фиқҳ» соҳасида мўътабар китоблардан ҳисобланади.
Имом Садруш шарийъа Убайдуллоҳ ибн Масъуд Бухорий 747- ҳижрий йили Бухоро шаҳрида вафот этдилар. Имомнинг мақбаралари Бухоро шаҳридадир.
6. Аллома Саъдуддийн Масъуд ибн Умар ат-Тафтазоний.
Аллома Тафтазонийнинг «ат-Талвийҳ фий кашфи ҳақоиқ ат-Танқийҳ» китоблари имом Садруш шарийъа Убайдуллоҳ ибн Масъуднинг асарларига шарҳ бўлиб, бу турдаги муътамад китоблардан бири ҳисобланади. «Усулул фиқҳ» илми билан шуғулланишни ирода этган ҳар бир шахс албатта мазкур асарга мурожаат этди.
Ўрта Осиёлик машҳур муфассир ва муҳаддислар орасида имом ар-Розий, имом ас-Сархасий, имом Ахсикатий, имом Хуқандий каби «Усулул фиқҳ» илми билан ҳам шуғулланиб, унинг баъзи қоидаларини ишлаб чиқишга салмоқли ҳисса қўшган муфассир ва муҳаддислар ҳам бор.
Бу келтирилган барча далиллар «Усулул фиқҳ» илмини пайдо бўлиши ва муҳим диний илмлардан бири сифатида шаклланишда Ўрта Осиёлик уламоларнинг хизматлари улканлигига гувоҳлик беради.

ФУРУЪУЛ ФИҚҲ ИЛМИ

Фуруъу усулнинг муқобилига ишлатилиб шохобча маъносини англатади. Усулда фиқҳий аҳкомларни истинбот қилиш қоидалари устида иш боради. Фуруъда эса турли фиқҳий бобларга оид масалаларни жамлаб китоб қилинади. Одатда фуруъул фиқҳ китоблари уч қисмдан иборат бўлади. Ибодот – муомалот — оила ва бошқа нарсалар низоми ва жиноёт.
Ибодатларда таҳорат, намоз, закот, рўза ва ҳаж масалаларига оид шаръий ҳукмлар ўрганилади.
Муомалотда асосан савдо сотиқ, турли молиявий алоқалар, мерос, васият, вақф, қулларга оид ишлар каби масалалар ўрганилади.
Оила низомида никоҳ, талоқ, идда, ҳазона, нафақа каби масалаларга эътибор қаратилади.
Жиноятларда эса, маст бўлиб, зино қилиш, одам ўлдириш, бировга тан жароҳати етказиш ва шунга ўхшаша жиноятларни аниқлаш ва уларга таъйин қилинадиган шаръий жазолар ҳақида сўз боради.
Албатта, таом, шароб, ҳалол –ҳаром каби шахсий ҳаётдаги масалалар ҳақида ҳам алоҳида боблар бўлади.
Шунингдек, кишиларнинг ташқи ва ички алоқаларига боғлиқ хавфсизликни сақлаш, мудофа, асирлар, ўлжа каби нарсларга оид ҳукмларда ҳам фиқҳ фуруъларида ўрганилади. Мовароуннаҳр фуқаҳолари Ислом оламига донг таратган фуруъул фиқҳ китоблари билан ҳам алоҳида ажралиб турадилар.
1. Алоуддин Абу Бакр ибн Масъуд ибн Аҳмад Косоний (587 ҳижрий йилда вафот этган).
У кишининг лақаби Маликул Уламо бўлган. Асосан Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Аҳмад Самарқандийда ўқиган. Устозининг барча китобларини, хусусан, «Туҳфатул фуқаҳо» китобини яхшилаб ўрганган ва кейинроқ уни «Бадоиъус Саноиъ фии тартибиш Шароиъ» ном ила шарҳ қилган.
Тадқиқиотчилар «Бадоиъус Саноиъ фии тартибиш Шароиъ»ни «Туҳфатул фуқаҳо»нинг энг яхши шарҳи дейишади. «Туҳфатул фуқаҳо» эса «Мухтасари Қудурий»га қўшимча қўшиб, яхшилаб тартибга солинган китоб бўлган.
Аммо «Бадоиъус Саноиъ фии тартибиш Шароиъ»га эътибор билан назар соладиган бўлсак, у урфга айланиб қолган шарҳларга ўхшамаслигини кўрамиз. Унда аслнинг матнини сўзма сўз келтириб шарҳ қилиш услубига эргашилмаган. Имом Косоний ўз китобида «Туҳфатул фуқаҳо»нинг тартибига риоя қилмасдан, боб ва фаслларни янгидан тартибга солган.
«Бадоиъус Саноиъ фии тартибиш Шароиъ»нинг соҳиби ўз китобининг аввалида ҳамду санодан кейин фиқҳ илмининг фазли ҳақида мухтасар маълумот бериб бир оят ва Бухорий, Термизий, Ибн Можа ва бошқа муҳаддислар Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилган «Аллоҳга динда фақиҳ бўлишдак бирор нарса ила ибодат қилинмаган. Албатта, бир фақиҳ шайтон зиддига минг обиддан кўра шиддатлироқдир», деган ҳадисни келтирган.
«Бадоиъус Саноиъ фии тартибиш Шароиъ» барча уламоларнинг таҳсини ва мақтовига мушарраф бўлган, катта шуҳрат қозонган китобдир. Жумладан, Ҳожи Халифа ўзининг «Кашфи зунун»ида «Бу китоб исми жисмига монанддир», деган.
«Бадоиъус Саноиъ фии тартибиш Шароиъ» кўп марталаб чоп этилган ва кенг тарқалган китобдир.
2. Имом Абу Бакр Муҳаммад ибн Абу Саҳл Сарахсий фуруъул фиқҳдаги энг машҳур уламолардан биридир.
Имом Сарахсий 483 ҳ.с.да Фарғона шаҳрида вафот этган. У киши фиқҳ, усул ва ҳадис бўйича катта ва машҳур олим бўлган. Ҳанафий уламолар имом Сарахсийни соҳиби мазҳабдан ривоят бўлмаган масалаларда мужтаҳидлардан деб ҳиоблайдилар. У киши кўп китобларини, жумладан, дунёга машҳур «Мабсут» номли китобларини ҳам Ўзгандаги зиндонда ўтириб ёзган. У киши Шамсул Аимма Абдулазиз Ҳалвонийнинг шогирдларидандир.
Имом Сарахсий кўплаб китоблар ёзган. Ўша китобларнинг ичида «Мабсут», «Усул» ва «ан-Нукат» китоблари жуда ҳам машҳурдир.
«Шарҳу Сияри Кабир» китоби имом Сарахсийнинг имом Муҳаммад ибн Ҳасан Шайбонийнинг «ас-Сияр ал-Кабир» китобига ёзган шарҳидир.
3. Бурҳониддин Али бин Абу Бакр Абдужалол ал-Маржоний раҳматуллоҳи алайҳи.
У киши Мовароуннаҳр тупроғининг таниқли фақиҳларидан биридир. Аллома Фарғона вилоятининг Риштон қишлоғида таввалуд топди. Бухоройи шариф мадрасасида таҳсили илм қилди. У Ислом фиқҳи асосларига доир бир неча илмий асарлар муаллифидир.
Улар орасида машҳурроғи «Бидоят ал мубтадий» ҳисобланади. Олим кейинчалик бу китобига «Кифоят ал мунтаҳий» номли саккиз жилддан иборат шарҳ ёзди. Унинг қаламига мансуб «Ҳидоя» ҳам мухтасар шарҳдир. Бу шарҳ Мовароуннаҳр, Ҳиндистон ва Туркия минтақаларига кенг тарқалгандир. «Ҳидоя» кўплаб Шарқ мамлакатларида фиқҳ бўйича асосий қўлланма саналади.
«Ал-мунтаҳо», «Наҳрул мазҳаб», «Ал тажнис вал мазид», «Мухторатул нозил», «Китобул фароиз» каби китоблар Ислом дунёсида муътабар уламолар тарафидан тан олинган машҳур асарлар бўлиб, улар улуғ аллома Бурҳониддин ал-Марғилоний роҳматуллоҳи алайҳи қаламига мансубдир.
«Ҳидоя» ҳанафий фиқҳнинг энг муҳим китобларидан бири бўлиб мислсиз шуҳрат қозонгандир.
Имом Бурҳониддин ал-Марғилоний роҳматуллоҳи алайҳи ўзининг «Бидоятул мубтадий» китобини икки марта шарҳ қилган. Биринчи шарҳни «Кифоятул мунтаҳий» деб номлаган ва ёзиб битиргандан сўнг чўзилиб кетганини, кўпчиликка малол келишини эътиборга олиб қисқароқ шарҳ қилган ва унга «Ҳидоя» номини қўйган.
Шайх Акмалидиннинг айтишларича «Ҳидоя»нинг соҳиби бу китобни ўн уч йил давомида тасниф қилган ва ўша муддатда доимо рўза тутиб юрган. Шу билан бирга рўза тутаётганини бировга билдирмасликка ҳаракат қилган. У кишиннг зуҳди ва тақвоси туфайли китоби ҳаммага мақбул бўлган.
Мовароуннаҳр фақиҳлари фиқҳнинг турли соҳаларида бутун Ислом оламига манзур бўлган ҳозиргача фойдаланиб келинаётган китоблар ёзганлар. Имконимиз чегараланган бўлгани учун мазкур китоблардан баъзи фатвога оидларининг номини эслаш билан чегараланамиз.
— Фатво китоблари;
— Фатавои Қозихон.
Бу китобнинг муаллифи имом Фахриддин Ҳасан ибн Мансур Ўзгандий Фарғоний Ҳанафий (592 ҳ с.да вафот этган).
— «Навозил»
Абу Лайс Наср ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Иброҳим Самарқандий (383 ҳижрий санада вафот этган).
— Захийратул Фатавий.
Имом Бурҳониддийн Маҳмуд ибн Аҳмад ибн Абдулазиз ибн Умар ибн Моза Бухорий (616 ҳижрий санада вафот этган).
— Хулосатул Фатава.
Имом Тоҳир ибн Аҳмад ибн Абдуррашийд Бухорий (542 ҳижрий санада вафот этган).

ИСЛОМ ФАЛСАФАСИ

Мовароуннаҳрда бошқа илмлар билан бир қаторда ислом фалсафаси ҳам ривожланган эди. Бу юртдан дунёга машҳур ва улкан илмий мерос қолдирган файласуфлар етишиб чиқди. Биз улардан фақат иккитаси ҳақида қисқача тўхталиб ўтамиз.

ФОРОБИЙ

Абу Наср Фаробий Ўтрор шаҳрида 256-257 ҳижрий санада туғилди.
Форбий турли илмларни яхши ўзлаштирган мавсуъий олим эди. У фалсафа, мантиқ, илоҳиёт, ахлоқ, сиёсат, фалакиёт, кимиё, мусиқо ва бошқа илимларга оид ўнлаб китобларни ёзган.
Абу Наср Форобий машҳур мутаржим Абу Башир Матта билан биргаликда Арасту (Аристотел) асарларини таржима қилди ва уни доҳиёна шарҳлар ила бойитди.
Шундан кейин унга «ал-Муаллим ас-соний» («Иккинчи муаллим») ва Шарқ Арастуси унвони берилди. Абу Наср Форобий илм истаб Самарқанд, Бухоро, Ҳирот, Mазна, Ҳаррон, Шом ва яна кўплаб мусулмон шаҳарларида бўлди.
Абу Наср Форобий 336 ҳижрий йилда Дамашқ яқинидаги қишлоқларнинг бирида вафот этди.
Абу Наср Форобий 260дан зиёд илмий иш яратди. Улардан айримлари қуйидагилардир:

1. «Рисола фи Аъза ил Инсон»,
2. «Рисола фи Аъза ал-Ҳайвон»,
3. «Рисола фир Радди ала Жолинус фима Наказа фиҳа Аристотелис»,
4. «Китобун фи Арои аҳл ил-Мадинатил Фазила»,
5. «Рисола фил Миллатил-фазила»,
6. «Таълиқот»,
7. «Рисола фи Таҳсил ис Саодат»,
8. «Рисола уюн ул-Масоил»,
9. «Рисола ал-Муфаррақот»,
10. «Рисола фи Маснил ақл» ва ҳоказо.

Форбийнинг китоблари икки турга тақсимланади. Биринчиси фалсафа ва бошқа соҳаларда ёзган китоблари. Иккинчиси Афлотун, Арасту ва уларга эргашганларнинг китобларига ёзган шарҳлари. Баъзи тадқиқотчилар мазкур китобларнинг сони қирқ донага етганини айтадилар.
Унинг «ал-Жамъу байна раъйай ал-Ҳакимайни Афлотун ал-Илоҳий ва Арастутолис» — Икки ҳаким – Афлотун илоҳий Арастуларнинг фикрларни жамлаш деб аталган китоб Форбийнинг бу борада олиб борган ҳакатининг гултожи ҳисобланади.

ИБН СИНО

Башарият тан олган ўрта аср улуғ қомусий олими. Абу Али Ибн Сино 380 ҳижрий йилда Бухоро яқинидаги Афшона қишлоғида туғилди.
Ибн Сино Абу Райҳон Беруний, Абулхайр ал Хаммар кабилар билан замондош эди. У Хоразм пайтахти Урганчда яшаган пайтида ўн икки йил муттасил улар билан алоқада бўлиб турди.
Айнан шу ерда Ибн Сино ўзининг машҳур китоби «Қонун фит-тиб» («Тиббиёт қонуни») ва яна кўплаб асарларини яратишга киришди. Бу китоблар ўрта асрнинг мумтоз меросигина бўлмай, бизнинг кунларимизда ҳам ўз қимматини йўқотгани йўқ.
Улуғ алломанинг «Китоб аш-шифо», «Китобу лисани араб», «Китобул инсаф», «Уржуза фит-тиб» ва яна бошқа кўплаб асарлари фикримизнинг далилидир.
Ибн Сино фалсафага Форобийнинг китоблари орқали кириб келган. Аммо Арастунинг «Метафизика» номли китобини ўқиб тушуна олмаган ва фалсафани тарк этган.
Ибн Синонинг ёзган китоблари илм – маърифатнинг барча соҳаларини қамраб олган эди. Унинг таълиф қилган китобларининг сони икки юздан ортиб кетган. Шунинг учун ҳам тарихчилар Ибн Синонинг китобларини турли илмларга тақсимлаб ўрганадилар.
Фалсафага оид китоблар:

1. «аш-Шифо» — асл нусха қўлёзмаси ўн саккиз жуздан иборат.
2. «ан-Нажот» — аввал зикр қилинган китобнинг мухтасари.
3. «ал-Ишоротул Ислоҳия».
4. «Ҳикматул аруз».
5. «Уйунул ҳикмати».

Мантиққа оид китоблар:

6. «ал-Мужаз ал-Кабир фил мантиқ».
7. «ал-Авсат фил мантиқ».
8. «ас-Сағир фил мантиқ».
9. Мантиқ ҳақидаги узун қасида.

Тибга оид китоблар:

10. «ал-Қонун фит тиб».
11. «ал-Уржуза фит тиб» ва бошқалар.

Тасаввуфга оид китоблар:

12. «Ҳикматул мавт».
13. «Рисола».
14. «Ҳайй ибн Яқазон».
15. «ал-Ҳикматул Машриқия».

Шу билан бирга зуҳд ва тасаввуфга оид бир қанча ажойиб қасидалари бор.
Турли илмларга оид китоблар:
Ибн Синонинг кимиё, мусиқа, фалакиёт, тил, адабиёт, шеърга оид кўплаб китоблари мавжуд. Тадқиқотчилар унинг араб тилидаги шеърларини юқори баҳолайдилар.

ТАСАВВУФ ИЛМИ

Мовароуннаҳрда барча исломий илмлар билан бирга тасаввуф илми ҳам ривожланган. Бу юртнинг фарзандлари бир неча сўфийлик тарийқатларига асос солганлар, уларнинг орасидан тасаввуфнинг буюк номояндалари етишиб чиққан.
Яссавия тарийқати.
Бу тарийқат улуғ мутасаввиф Хожа Аҳмад Яссавий раҳматуллоҳи алайҳининг номлари билан аталгандир. У киши 562 ҳижрий санада вафот этганлар.
Хожа Аҳмад Яссавий раҳматуллоҳи алайҳи шайх Юсуф Ҳамадонийнинг халифаларидан бўлганлар. У киши Бухорода таҳсили илм қилганлар. Яссавийлик тарийқати силсила жиҳатидан нақшбандийликка алоқадордир. Бу тарийқатда зикр жаҳрий бўлади.
Нақшбандия тарийқати.
Бу тарийқат шоҳ нақшбанд исми билан машҳур бўлган Муҳаммад ибн Муҳаммад Баҳоуддин Бухорий раҳматуллоҳи алайҳига нисбат берилади. У киши 717 ҳижрий санада Бухоро яқинидаги Қасри Орифон қишлоғида дунёга келганлар. Шоҳ Нақшбанд раҳматуллоҳи алайҳи 791 ҳижрий сананинг Рабийъул Аввал ойининг учинчи куни душанбага ўтар кечаси вафот этдилар.
Шайх Абдуллоҳ Деҳлавий нақшбандия тарийқати ҳақида қуйидагиларни ёзганлар: «Бу тарийқат Ҳақ таолонинг ҳузурида доимий ҳозирликдир, Ислом ақийдасини, аҳли сунна ва жамоа ақийдасини мустаҳкамлашдир ва Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларига эргашишдир».
Уламолар Муҳаммад Мурод Ўзбакийдан нақшбандия тарийқати ҳақида айтган қуйидаги гапларини ривоят қиладилар: «У саҳобаи киромларнинг асл ҳолича, зиёда ҳам, нуқсон ҳам бўлмай қолган тарийқатидир. У ботинда ҳам, зоҳирда ҳам барча ҳаракот ва саканотларда суннатга ва азийматга комили илтизом қилган, бидъат ва рухсатдан батамом четда бўлган ҳолда ибодатда бардавом бўлишдан иборатдир».
Шайх Амин Алоуддин Нақшбандий ўзининг «Нақшбандия тарийқати недир» номли китобида қуйидагиларни ёзади: «Муҳақиқ уламолар нақшбандия тарийқати ҳақида қуйидаги хулосаларни таъкидлайдилар: «Нақшбандия тасаввуфи ўртача ва мўътадилдир. У сулукдаги мўътадиллик, шариатга эргашиш, тарийқатнинг осонлиги билан ажралиб туради. У хусусан дин уламолари ичида кенг тарқалган. Нақшбандий сўфийнинг қалби Аллоҳ билан, жисми банда билан.
Бу тарийқатдаги назарни ўзига тортадиган энг муҳим нарса сокинлик, риёдан холий бўлмайдиган бақир чақир, тараннум ва самоълардан узоқдалигидир.
Нақшбандий зокир намоздан кейин, пок ҳолида, қиблага қараб ўтириб олиб, тилини танглайига теккизиб, қалби тил ҳаракати ила бирлашиб Аллоҳни зикр қилади».
Мовароунаҳрда кўплаб тасаввуф машойихлари туғилиб ўсганлар ва ўзларининг улуғ илмий меросларини қолдирганлар. Баъзиларининг номларини зикр қилиб ўтамиз.
Хожа Абдулхолиқ Ғиждувоний раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Бухоройи шарифнинг Ғиждувонида 515 ҳижрий -1121 милодий санада туғилганлар ва ўша ерда 595 ҳижрий -1199 милодий санада вафот этганлар.
Хожа Ориф Ревгарий раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Ревгарда 560 ҳижрий -1165 милодий санада таваллуд топганлар ва ўша ерда 660 ҳижрий -1212 милодий санада вафот этганлар.
Хожа Маҳмуд Фағнавий раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Бухородан уч фарсах узоқдаги Фағна деган жойда туғилганлар. Аммо таваллуд саналари маълум эмас. У зот ўзлари туғилган юртда 717 ҳижрий -1317 милодий санада вафот этганлар.
Хожа Али Ромитаний раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Ромитанда 591 ҳижрий -1194 милодий санада туғилганлар ва 721 ҳижрий — 1321 милодий санада вафот топганлар.
Муҳаммад Бобо Саммосий раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зотнинг Саммосда туғулганлари маълум бўлса ҳам қайси йили туғилганлари номаълум. Вафотлари эса Саммосда 755 ҳижрий -1354 милодий санада бўлган.
Хожа Муҳаммад Баҳоуддин Нақшбанд раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Бухорои шарифнинг Қасри Орифонида 718 ҳижрий -1318 милодий санада дунёга келдилар ва худди ўша ерда 791 ҳижрий -1389 милодий санада дунёни тарк этдилар.
Хожа Яъқуб Чархий раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Ғазнанинг Чарх қишлоғида туғилган. Туғилган санас маълум эмас. Мавлоно Яъқуб Чархий ҳазратлари 851 ҳижрий -1447 милодий санада ҳозирги Душанба шаҳрида вафот этганлар.
Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор раҳматуллоҳи алайҳи.
Бу зот Тошкентнинг Боғистон даҳасида 806 ҳижрий -1404 милодий санада дунёга келганлар. 893 ҳижрий -1490 милодий санада вафот топганлар.
Хожагий Муҳаммад Имканагий раҳматуллоҳи алайҳи.
Ҳазрати Хожагий Муҳаммад Имканагий раҳматуллоҳи алайҳи Самарқанднинг Имкана деган жойида 918 ҳижрий — 1512 милодий санада таваллуд топганлар. У кишининг вафотлари ўзлари туғилиб ўсган юртда 1008 ҳижрий — 1599 милодий санада бўлган.
Ватанимиз пойтахти Тошкентни Ислом Маданияти Пойтахти деб эълон қилиниши муносабати ила жамланиб турганимиз боиси ушбу улуғ шаҳар аҳолисидан чиққан мусулмон уламоларнинг илмий мероми ҳақида ҳам икки оғиз сўзлаб ўтишга ижозат бергайсиз.
Тошкент исломий манбаларда «Шош» номи билан зикр қилинган. Шош шаҳари ва унинг уламолари ҳақида кўплаб китобларда маълумотлар бор. Биз эълон қилган тандовда иштирок этиш ниятида тадқиқот олиб борган аҳли илмларимиздан бирлари 102 тадан ортиқ Шоший олимларни топиб, уларнинг илмий меросларини рўйхатини тузди.
Биз чегараланган имкониятдан келиб чиқиб бир-икки олим ҳақида қисыа маълумот бериш ила кифояланамиз.
Абу Бакр Муҳаммад ибн Исмоил ал Қаффол аш-Шоший раҳматуллоҳи алайҳ (191-336 ҳ.с.).
Бул зот ҳақида ибн Халликан раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг «Вафоятул аъён» китобида шундай ёзади: «Абу Бакр Муҳаммад ибн Исмоил ал Қаффол аш-Шоший ўз замонасидаги барча олимларнинг имоми эди. У бир вақтнинг ўзида ҳам фақҳ, ҳам муҳаддис, ҳам тилшунос эди. Мовароуннаҳрнинг шофеъии уламолари орасида ҳеч ким у билан баҳслаша олмасди. Аллома ўзидан сўнг қатор машҳур асарлар қолдирди. Шофеий мазҳабини ўз юртида ёйишда фақиҳлар орасида биринчилардан бўлиб «Ал жадал ал-ҳасан» китобини ёзди».
Қаффол Шоший раҳматуллоҳи алайҳ қуйидаги асарларнинг муаллифидир:
«Жавомиул калим».
«Абадул қозий», «Илмул жадал».
«Маҳосинуш шариъа».
Имом Қаффол аш-Шоший раҳматуллоҳи алайҳ Тошкент шаҳридаги Мовароуннаҳр мусулмонлари Идораси ёнидаги «Ҳазрати Имом», деб аталувчи мавзега дафн этилгандир.
Имом ал Ҳайсам ибн Кулайб аш-Шоший раҳматуллоҳи алайҳ.
Бу зот Тошкент шаҳрида туғилди ва шу ерда камол топди. Кўп мамлакатларга сафар қилди, Пайғамбар алайҳиссалому васаллам ҳадисларини жамъ қилди. Ҳаётининг катта бир қисмини Самарқандда кечирди. Улуғ олим хусусан Абу Ийса Термизийнинг «Суннат» китобларидан ўзлаштирди.
Имом ал Ҳайсам ибн Қулайб Шоший раҳматуллоҳи алайҳ ҳадислар тўпламини «Ал-муснад ал кабир», деб номлади. Ҳижрий 335 йилда вафот этди.
Имом ал Ҳайсам ибн Қулайб Шоший раҳматуллоҳи алайҳнинг «Муснад» асари асосида илмий ишлар қилган мовароуннаҳрлик қатор уламоларнинг номлари тарих зарварақларида битилгандир. Улар: Абу Бакр Аҳмад ибн Муҳаммад ал Барқаний ал-Хаваразамий, Иброҳим ибн Маъқал ан-Насафий, Нуйма ибн Ҳаммад ал-Марвазий, Ҳофиз ал Хоразимий, Жамолуддин ан-Насоийлар ҳисобланади.
Ҳозиргача илмий-фиқҳий доираларда Усулул фиқҳ илмида «Усулуш Шоший» номли китоб машҳур бўлиб келмоқда. Бу китобни Ислом оламининг машриқидаги кўпгина диёрларда дарслик сифатида ҳозир ҳам ўқитилмоқда. «Усулуш Шоший» китобининг муаллифи кимлиги ҳақида турли фикрлар бор эди. Ҳозирда бу китобнинг муаллифи Низомиддийн Муҳаммадазийз Шоший экани аниқланди.

БОШҚА ИЛМЛАР

Мовароуннаҳрлик алломалар фақат исломий илмлардагина эмас, бошқа турли илмлар бўйича ҳам пешқадам бўлишган. Улар наҳв, сарф, балоғат, луғатшунослик, тиббиёт, сайдала, жуғрофия, тарих, ўсимликшунослик, фалакиёт, математика, алгебра, кимё, физика ва бошқа илмлардан ўзларининг улкан илмий меросларини қолдирганлар. Намуна учун улардан баъзиларини зикр қиламиз;

— Физика.
Мусулмонларнинг энг машҳур физик олимларидан бири мовароуннаҳрлик Абу Райҳон Берунийдир. У ўзининг аниқ илмий баҳслари орқали турли нарсаларнинг оғирлигини тақдирлаш, ернинг ҳажмини ўлчаш, шафақнинг хусусиятларини, қуёш тутилишини ва бошқа табиий ҳодисаларни ўрганишга муяссар бўлди.
Берунийнинг илмий кашфиётлари олдида ғарбликлар ҳам ҳайрон қолишди. Ҳатто шарқшунослардан Эдвард Саху Беруний ҳақида, у тарихдаги энг улкан ақл эгасидир, деган. Беруний нарсаларнинг зичлигини ўрганиш бўйича ясаган асбоб бу соҳадаги энг биринчи асбоб ҳисобланади.

— Кимиё.
Ғарблик олимлар кимиё илми мусулмонлар томонидан тўлақонли илм ҳолатига кетирилганлигини бир овоздан таъкидлайдилар. Авваллари кимиёга оид нарсаларни худди сеҳргарликка ўхшатиб сирли равишда олиб борилар экан. Мусулмонлар уни илмий тажрибага бўйсинадиган илм эканини исбот қилганлар.
369 ҳ.с. (976 м.с.)да вафот этган Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Хоразимий ўзининг «Мафотийҳул улум» номли китобида кимиёвий тажрибаларда ишлатиладиган моддаларнинг кўпларини васф қилиб чиққан.

— Фалакиёт.
Дунёда энг кўп донг таратган илми фалакнинг мусулмон олимларидан бири Мирзо Улуғбекдир. Улуғбек асос солган расдахона оддий расадхона эмас, балки, буюк франсуз тарихчиси Волтер таъкидлаганидек, фалакиёкшунослик академияси эди. У ерда бу илмга тегишли турли маълумотлар, олимлар йиғилди ва кенг миқёсда илмий баҳслар олиб борилди. Расадхонада ишлатиладиган асбоблар яратилди.
Улуғбекнинг «Зижжи Кўрагоний»си фалакиёт илмидаги нодир илмий қимматга молик асардир. Унинг бу соҳада етишган натижаларига ҳозирги энг тараққий этган асбоблар билан қуролланган фалакиёт олимлари ҳам кўп нарсани қўша олганлари йўқ.
Иккинчи бир ватандошимиз Аҳмад Фарғоний раҳматуллоҳи алайҳи ҳам фалакиёт бўйича оламшумул кашфиётлар қилган. У ернинг думолоқ шаклда эканлигини кашф қилгани, қуёш тутилишини биринчи марта олдиндан ҳисоблаб чиқиб айтгани ва бошқа кашфиётлари бутун дунёда довруғини тарқатган.
Аҳмад Фарғоний қушёнинг ва юлдузларнинг ҳаракат йўналишини энг аниқ билган олимдир. У ернинг мустақим чизиғи узунлигини биринчи бўлиб аниқлаган олимдир.
Аҳмад Фарғоний юлдузларнинг ораларидаги масофани ва уларнинг ҳажмини аниқлаб жадвал тузган олимдир. Ана шу жадвалдан барча фалакиётшунослар, жумладан, Оврополиклар илми фалак «асосчиси» деб юрадиган Коперник ҳам фойдаланган.
Аҳмад Фарғонийнинг кўплаб илмий асарларидан бири бўлган «Жавомиъу илмин Нужум» номли китоби лотин тилига бир неча бор таржима қилинган. У кишини ғарбликлар «ал-Фраганус» деб атайдилар.
Дунёга илми фалакдан устозлик қилган мусулмонлардан бири аллома Абу Райҳон Беруний раҳматуллоҳи алайҳидир. У кишининг турли аниқ-тажрибий илмлар бўйича ёзган кўплаб китобларидан кирқ бештаси фалакиёт илмига бағишлангандир.
Америка қитъаси борлигига илмий назарий ишора қилган олим ҳам Абу Райҳон Берунийдир. Коперникдан қариб беш юз йил илгари оламнинг маркази ер эмас, қушёдир деган илмий хулосани айтган олим ҳам Абу Райҳон Берунийдир.
Шунингдек, ер қуёш атрофида айланишини биринчи бор тасдиқлаган олим ҳам Абу Райҳон Берунийдир. Бу илмий ҳақиқатларни бошқаларга, Абу Райҳон Берунийдан беш юз йил кейин туғилганларга нисбат бериш ҳақиқатни қайси кўчасига тўғри келишини бир ўйлаб қўйиш керак бўлади.

— Илми ҳисоб.
Мовароуннаҳрлик мусулмон олим Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразимий ҳиндий рақамлар асосида ҳамма учун қулай бўлган ҳозирги ҳамма ишлатаётган рақамларни ишлатишни йўлга қўйди. У киши бир китоб ёзиб унда аввал ҳиндий ҳисоб низомини баён қилди. Кейин эса уни амалга татбиқ қилиш бўйича ўз услубларини мисоллар билан кўрсатди. Ҳаммага ҳисоб китоб юритишни таълим берди. Айниқса мерос бўлишни жуда ҳам аниқ қилиб кўрсатди.
Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразимий ёзган китоблар ичида энг машҳурларидан бири «ал-Жабр ва ал-Муқобала» бўлиб, бу китоб илми ҳисобдаги Оврополиклар ҳозирда Алгебра номи билан атайдиган фанга асос бўлди. Зотан Алгебра арабча ал-Жабрнинг овропочалаштирилган талаффузидир. Бу китоб ўрта асрларда лотин тилига таржима қилиниб бутун Овропода дарслик вазифасини ўтаган.
Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразимий ҳисоб усулларини, жамлаш, тақсимлаш, кўпайтириш, бўлиш ва каср чиқариш каби илми ҳисобни баён қилувчи бошқа бир китоби ўн иккинчи асрда испан ва лотин тилларига таржима қилинди.
Бу китобни 1143 йилда олмон тилига таржима қилинди. Ана ўша вақтдан бошлаб олмонлар у кишини Алгорезимус номи ила атай бошладилар ва лотин тилида у зотнинг шанига ва назарияларига атаб шеърлар айтдилар. У кишининг бошқа китоблари ҳам лотин ва бошқа тилларга таржима қилинган.
Олмониялик олима Зигред Хунке хоним Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразимийга бағишланган сатрларида жумладан қуйидагиларни ёзади:
«Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразимий ғарбга фақат ададларни ва ҳисобнигина ўргатиб қолмади, балки, турли математик масалаларни ечишни ҳам ўргатди. Ҳозиргача Алгоритм ҳисоб қоидаси унинг номи билан аталади.
Унинг Испания, Олмония ва Англиядаги ҳисоб услубини тарқатиш учун кураш олиб борган тарафдорлари хоразимийлар (алгоризимикер) номи билан аталадилар».
Бошқа бир хоразмлик олим Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Юсуф ал-Хоразимий раҳматуллоҳ алайҳи ҳам илми ҳисоб бўйича улуғ кашфиётлар қилган. Бизнинг бу борада батафсил баҳс юритишга имконимиз йўқлиги туфайли у кишининг фақат битта кашфиётлари ҳақида қисқача сўз юритамиз.
Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Юсуф ал-Хоразимий раҳматуллоҳ алайҳи 976 мелодий санада ўзининг «Мафотийҳул улум» номли китобларида ҳисоб амалиётларида ўнликларда бўш жой қолса кичкина доира шаклидаги аломат қўйишини таклиф қилди. У киши ўша доирани «сифр», яъни, «ҳеч нарса» деб номлади.
Худди мана шу «сифр» назарияси инсониятнинг илмлар бўйича энг буюк назарияларидан бири ҳисобланади. Бу нарсани бизда ўрисларга эргашиб «нол» дейилади. Бу ҳам «ҳеч нарса» маъносини беради. Овропо халқлари ҳам Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Юсуф ал-Хоразимий раҳматуллоҳ алайҳининг «сифр»ини таржима қилиб, «зеро» дейдилар.
Оврополик тарихчилардан жаноб Эйр «сифр» назарияси ҳақида қуйидагиларни айтади:
«Албатта, «сифр» назарияси мусулмонлар Оврополикларга тақдим қилган энг улкан илмий ҳадиялардан бири ҳисобланади. «Сифр» аломати ҳисобни тўғрилаш борасидаги энг улуғ қадамдир.
Ҳақиқатда «нол» бўлмаса ҳисоб китоб қилиш мумкин эмас ҳолига келиб қолади. Бу кашфиётнинг қадри электр ҳисоблаш машиналари-компютерлар чиққанда яна ҳам ортди. Ҳозир улардаги ҳамма нарса айнан «нол»нинг асосида амалга оширилади. Ҳамма рақамларнинг асосида «нол» бўлади. Унинг баъзи қисмини ишлатиб, баъзисини ишлатмаслик йўли билан қолган рақамлар барпо қилинади.
Аллоҳга шукрлар бўлсинким, ҳозирда ватанимиздан чиққан буюк алломаларнинг ҳаёти ва қолдирган илмий меросларини ўрганиш, халқ оммасига етказиш ишлари олиб борилмоқда. Ушбу анжуманимиз ҳам бу борадаги муҳим ишлардан бири ҳисобланади. Биз аввал ҳам таъкидланганидек, фақат қисқа ишоралар билан чекландик. Аммо улуғ олимларимизнинг шахслари ва илмий мерослари ҳақида катта-катта китоблар битилган ва яна битилади деган умиддамиз.
Сўзимнинг охирида ушбу анжуман ташкилотчиларига ўзимнинг самимий ташаккурларимини изҳор қиламан ва барчангизга фақат яхшиликлар тилаб қоламан.
Аллоҳ ўтган улуғ алломаларимизнинг жойларини жаннатдан қилсин!
Илм-маърифат ва фан-маданият йўлида қилган амалларининг савобини кўпайтиб берсин!
Бизларни ҳам улага муносиб набиралар бўлишимизни насиб этсин!
Омийн!

2007 йил

(Tashriflar: umumiy 668, bugungi 1)

Izoh qoldiring