Pahlavon Mahmud. Ruboiylar

83ф.jpg   Паҳлавон Маҳмуд рубоийлари бадиий тасвир воситаларига бой, халқона содда ва енгил услубда, ифода тарзи аниқ ва лўнда, ўйноқи, сершиддат туйғуларга йўғрилган. Барча Шарқ шоирлари каби Паҳлавон Маҳмуд ҳам икки улуғ манба — Қуръони карим ва Ҳадиси шарифдан таъсирлангани, улардан илҳомланиб қалам тебратгани қудсий нафас уфуриб турган рубоийларидан шундоққина сезилиб туради.

012

179579366.jpgМашҳур файласуф олим, инсонпарвар шоир, Хоразмда Нажмиддин Кубродан бошланган жавонмардлик тариқатининг давомчиси, Шарқда номи чиққан паҳлавон ва паҳлавонларга устозлик қилиб, «Пурёи валий» («Азиз ва мукаррам») лақабини олган Маҳмуд 1247 йили Хива яқинида пўстиндўз оиласида туғилган. Мазмунан бой ва теран, шаклан пишиқ ва гўзал фалсафий рубоийлари туфайли «Хоразм Хайёми» номи билан шуҳрат қозонган бу улуғ инсон ҳассос шоир, енгилмас паҳлавон ва машҳур авлиёдир. Эрон, Ҳинд каби кўплаб Шарқ мамлакатларидаги кураш мусобақаларида қатнашиб, ҳамиша зафар қучган, бир умр кураги ерга тегмай, мамлакатнинг биринчи полвони, паҳлавонлар пешвоси бўлган.

У ҳаётда мардлик ва жасурликни, муҳтожларга беминнат саховат кўрсатиш, ўзи учун эса ҳеч нарса таъма қилмасликни тарғиб этган. Кўҳна Урганч ва Хива мадрасаларида таълим олган, кураги ерга тегмаган баҳодир сифатида шуҳрат қозонган. Адиб форс-тожик тилида ижод қилиб, «Қитолий» ва «Пурёи вали» тахаллусларини қўллаган, пўстиндўзлик ва телпакдўзлик билан шуғулланган.
У форс тилида «Қанзул ҳақойиқ» номли маснавий ва кўплаб рубоийлар ёзиб, сўфиёна ғояларни баён этган. Аммо Ё. Ишоқовнинг маълумот беришича, эронлик олим Саид Муҳаммад Али Сафир 1967 йили «Қанзул ҳақойиқ»ни Маҳмуд Шабустарийга нисбат бериб, нашр эттирган.
Шоир 1326 йилда она шаҳрида вафот этган. Ҳамшаҳарлари унинг қабри устида муҳташам мақбара тикладилар (мақбара деворлари пештоқларига унинг рубоийлари бадиий нақш сифатида туширилган).
Паҳлавон Маҳмуд «дин назарияси, фалсафа ва мантиққа доир бир неча рисолалар ёзган» бўлса-да, улар ҳозиргача топилган эмас. Паҳлавон Маҳмуднинг васиятига кўра шогирдлари уни ўзининг пўстиндўзлик дўкони атрофига дафн этганлар. Кейинчалик у қабр устида мақбара тикланиб, авлиё пойига Қўнғирот уруғидан бўлган Хива хонлари кўмилган. Бу мақбара нодир меъморчилик ёдгорлиги сифатида мана неча асрдирки, барчанинг диққатини ўзига тортиб келмоқда. Дунёнинг турли бурчакларидан келаётган сайёҳлар бу буюк инсоннинг қабрини зиёрат қиладилар. Мақбара деворларига шоир рубоийлари дарж этилган.
ХIХ аср бошларида Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) бу жойни зиёратгоҳга айлантирган. Паҳлавон Маҳмуд рубоийларини Имомиддин Қосимов (Улфат), Омонулла Валихонов (Бокир), Муинзода, Шоислом Шомуҳамедов, Тўхтасин Жалолов, Васфий, Матназар Абдулҳақим, Эргаш Очиловлар таржима қилишган.
Паҳлавон Маҳмуд Хивадаги футувватчилар жамоасининг бошлиғи, жавонмардлар пешвоси бўлган. Унинг ўзи ҳам мардлик ва саховатнинг энг олий намуналарини кўрсатиб, бошқаларга ибрат бўлган. Рубоийларида футувватнинг назарий қоидаларини баён қилган.
Маълумки, жавонмардликка кўпроқ паҳлавонлар талабгор бўлганлар. Шу жиҳатдан, Паҳлавон Маҳмуд паҳлавонларни тарбияловчи устозгина бўлиб қолмай, балки жавонмардлик одобини ўргатувчи пир ҳам эди. Жавонмардларнинг шиори дунёдаги ёвузликнинг барча кўринишларига қарши ҳамиша, ҳамма ерда эзгуликни ҳимоя қилиш, тарғиб этиш ва қўллаб-қувватлашдан иборат. Бу ғоялар Паҳлавон Маҳмуднинг кўпгина рубоийларида ўз аксини топган.
Паҳлавон Маҳмуд ҳаёти ва ижодини ўрганиш, рубоийларини топиб, халққа етказишда таниқли олим ва забардаст мутаржим Тўхтасин Жалоловнинг хизматлари катта. Шоир рубоийларини, шунингдек, Муинзода, Васфий, Улфат, Боқир, М. Абдулҳаким каби таржимонлар ҳам таржима қилганлар. Ё. Ишоқов, Ҳ. Ҳомидий, Н. Комилов, С. С. Бухорий, М. Ҳасаний, Й. Жумабоев каби олимлар бу буюк ватандошимиз адабий мероси ва таржимаи ҳолини маълум даражада тадқиқ этганлар.
Паҳлавон Маҳмуд рубоийлари бадиий тасвир воситаларига бой, халқона содда ва енгил услубда, ифода тарзи аниқ ва лўнда, ўйноқи, сершиддат туйғуларга йўғрилган. Барча Шарқ шоирлари каби Паҳлавон Маҳмуд ҳам икки улуғ манба — Қуръони карим ва Ҳадиси шарифдан таъсирлангани, улардан илҳомланиб қалам тебратгани қудсий нафас уфуриб турган рубоийларидан шундоққина сезилиб туради. Айниқса, илоҳий ишқ тараннум этилган ва ваҳдати вужуд фалсафасини тушунтиришга бағишланган шеърларида бу нарса яққол кўзга ташланади. Лекин шоир фақат илоҳий мавзулар билангина чегараланмай, заминий дардни ҳам қаламга олган. Паҳлавон Маҳмуд рубоийларида илоҳий ва дунёвий дард кўпинча бирга, ўзаро қўшилиб зуҳур этади.
Н. Комилов: «Паҳлавон Маҳмуд рубоийларини тўрт гуруҳга бўлиш мумкин: биринчиси — замона аҳлидан нолиш, ижтимоий тенгсизликни ифодаловчи рубоийлар; иккинчиси — тариқат сулуки ҳақида ёзилган рубоийлар; учинчиси — ваҳдати вужуд фалсафаси асосларини тушунтирувчи рубоийлар ва тўртинчиси — илоҳий ишқни тараннум этган рубоийлар», — деб ёзган эди. Кези келганда, биз шу пайтгача шоирнинг ахлоқий қарашларига нисбат бериб тадқиқ этган панд-насиҳат руҳидаги рубоийлари аслида футувват рукнларининг шеърий ифодасидан иборат эканлигини таъкидлаб ўтиш лозим. Ҳа, бундай шеърларида у жавонмардлар ахлоқини тарғиб этган, улардан ибрат олишга чақирган.

гулў
Паҳлавон Маҳмуд
РУБОИЙЛАР
Тўхтасин Жалолов таржималари
011

Оҳ тортган чоғингда йўлга кўз тутгил,
Йўлда қудуқ бордур, эҳтиётинг қил,
Дўст уйида маҳрам бўлган вақтингда,
Кўлингни, кўзингни, дилни тия бил.

* * *

Ул қодирки арпу афлок яратди,
Кўнгулда доғ, дилни ғамнок яратди.
Мушкин зулфларнию ёқут лабларни
Ерга қориб, охирда хок яратди.

* * *

Неча йил илм-ҳунар пайида бўлдик,
Неча йил зарзевар пайида бўлдик,
Олам сирларидан бўлганда огоҳ,
Бари ишш ташлаб, қаландар бўлдик.

* * *

Тупроқ тўшагида ётган кўп кўрдим,
Ер қаро бағрига ботган кўп кўрдим,
ЙЎқлик оламига кўз ташлаганда,
Келмаган кўп кўрдим, кетган кўп кўрдим.

* * *

Кўнглим оппоқ, на кек ва не кийнам бор,
Душманим кўп, валекин мен ҳаммага ёр,
Мевали дарахтман, ҳар бир ўткинчи,
Тош отиб ўтса ҳам менга бўлмас ор.

* * *

Подшолик истасанг, бўл эл гадоси,
Оъзингни унуту, бўл эл ошноси,
Эл тож каби бошга кўтарсин десанг,
Эл қўлин тутқину бўл хокипоси.

1

Эй дил, яна дилбарга асир тушдингми?
Дилдори ситамгарга асир тушдингми?
Алҳол, қутулолмай қўлидан биттасининг,
Боз бир пари пайкарга асир тушдингми?

2

Гул қўлда, қадаҳ бонги қулоқда бўлсин!
Дунё ғамидан кеч — у узоқда бўлсин!
Сув нағмаси остида, булут соясида
Жом қўлда мудом, қўза қучоқда бўлсин!

3

Дилдор сўради: «Сўйла, нечун қайғуда дил?
Ё бир пари талъатми кулиб олди кўнгил?»
Тутдим қўлига кўзгу-ю, қилдимки жавоб:
«Ойинада кўрганинг ғамим боиси бил!»

4

Ҳарчандки, ишқдан гаҳи бегона эсам,
Ошною ҳаловат била ҳамхона эсам,
Бўлманг сира ҳайрон яна бир ҳур учраб,
Аҳдим унутиб, кўйида девона эсам.

5

Воқиф эканимда келишингдан, дилбар,
Сочган бўлар эрдим қадамишта гуллар.
Сочиб, яна тергай эди киприк музтар,
Хоки қадаминг кўзимга айлаб гавҳар…

6

Сен деб бу кўнгил тийғи маломатга кўнар,
Битмас яраси гарчи қиёматга қадар.
Ҳеч кимса омонлик тиламас, сен туғилиб —
Ҳажрингда фаромуш этди соғликни башар.

7

Кимни қарама, катта гапиргай сўзни,
Тортишни тилар гулдек ўзига кўзни.
Ўз соям ила сўзлашаман мен туну кун,
Кўрган каби ойинада гўдак ўзни.

8

Ноз бобида ёр кўзига ким келгай тенг?
Соз бўлса карашма, ғамзалар — мизроб* денг!
Овлайди балиқ каби кўнгиллар қушини,
Боқ: ҳам ипу ҳам қармоқдир зулфи унинг!

__________

* Мизроб — танбур, рубоб чалинадиган тирноқ, нохунак.

9

Қолдирма мени йўлимдан, эй олифта,
Қўй, қилма мени шамол каби ошуфта.
Йўлимга муаттар гул исини сочма,
Бунда бари тупроқ ҳидига оғушта.

10

Ориф кишиларни сен башар гавҳари бил,
Ҳар маҳдудлик — кўтоҳназарликка* далил.
Ишқсиз камол бўлмас бу оламда,
Асли кўзадан мурод кулолдир буткул.

__________

* Кўтоҳназар — калтабин, фикри маҳдуд, ақли қисқа.

1.jpgPahlavon Mahmud (1247–1326) ning bir qancha ruboiylari uning qabri ustiga o‘rnatilgan maqbara devorlari, peshtoqlariga badiiy naqsh sifatida tushirilgan. Ularning bizgacha yetib kelishida ana shu maqbaradagi yozuvlar muhim o‘rin tutadi. Adibning asarlari turli qo‘lyozmalar orqali ham yetib kelgan bo‘lishiga qaramay, ular, asosan, XIX asrda ko‘chirilgan. Qadimgi manbalar haligacha topilgan emas.
Adib haqida ko‘pgina manbalarda ma’lumotlar mavjud.Shamsiddin Somiyning «Qomus ul-a’lam», Lutf Alibek Ozarning «Otashkadayi Ozariy», Kamoliddin Husayn Fanoyining «Majolis ul-ushshoq» singari asarlarida, qator lug‘atlarda shunday ma’lumotlar keltirilgan. Ularda ko‘rsatilishicha, adibning «Pahlavon» unvoni bilan mashhur bo‘lishiga sabab, Mahmudning jismoniy jihatdan baquvvatligi, sharqona kurashning katta vakili  bo‘lganidir. Hatto uni «kuragi yerni ko‘rmagan» Pahlavon sifatida tilga olishadi. Mahmudning Puryoyvaliy, Puryorvaliy taxalluslari ham pahlavonlik bilan bog‘liq. Jumladan, «G‘iyos ul-lug‘at»da bu haqda shunday deyiladi: «Puryoyvaliy (yoki Puryoyi Vali) xorazmlik Pahlavon Mahmudning laqabi — faxriy nomidir. Bunda kurash ilmidan mahorat qozongan keksa pahlavon, zo‘rxona pahlavonlarining boshlig‘i nazarda tutiladi. Zero, qaysi bir kurashchi zo‘rxonaga kirmoqchi bo‘lsa, dastlab Puryoyvaliyning qadamiga (oyog‘iga) bosh qo‘yadi. Shu jihatdan puryoyvaliy so‘zi majozan aziz va mukarram ma’nosini ham bildiradi». Uning pahlavonligi Eron va  Hindistonda ham mashhur bo‘lgan. Bir jangda u Hindiston shohi Roy Ropoy Cho‘nani o‘limdan qutqarib qoladi. Shunda shoh «Nimani istasang, shuni bajaraman», deb va’da beradi.
Shunda Pahlavon Mahmud: «Sizning qo‘lingizda Xorazmdan kelib asir tushgan bandilar bor. Ularni ozod qilib, vatanga qaytishga ruxsat bersangiz», deydi. Shoh ularni ozod qiladi. Pahlavon Mahmud Qitoliy taxallusi bilan ham ijod qilgan. Ushbu taxallus ham pahlavonlik bilan bog‘liq. «Qitol»ning ma’nosi «bir-biri bilan jang qilmoq, kurashmoq», demakdir. Pahlavon Mahmud, asosan, po‘stindo‘zlik, telpakdo‘zlik bilan shug‘ullangan. Badiiy ijod sohasida esa uning «Kanz ul-haqoyiq» nomli masnaviysi haqida ma’lumot bor. Ruboiylari bilan mashhurdir. Umar Xayyomdan keyin ijodini faqat ruboiy orqali boyitgan shoir Pahlavon Mahmuddir. Pahlavon Mahmud fors-tojik tilida ijod qilgan. Uning ruboiylarini Ulfat (Imomiddin Qosimov), Boqir (Omonulla Valixonov), Muinzoda, Shoislom Shomuhamedov, To‘xtasin Jalolov, Vasfiy, Matnazar Adbulhakim, Ergash Ochilovlar tarjima qilishgan.
Xorazmda Najmiddin Kubrodan boshlangan javonmardlik tariqatining davomchisi, Sharqda nomi chiqqan pahlavon va hamma pahlavonlarga ustozlik qilib, «Puryoyvaliy» laqabini olgan odam. U hayotda mardlik va jasurlikni, muhtojlarga beminnat saxovat ko‘rsatish, o‘zi uchun esa hech narsa ta’ma qilmaslikni targ‘ib etgan va botinda ilohiy ma’rifatni kashf etish, riyozat bilan irfoniy kamolot sari borishni hidoyat etadi.

PAHLAVON MAHMUD
RUBOIYLAR
To’xtasin Jalolov tarjimalari
011

Yiroqdan qarasam, labing purxanda,
Ozod edim, tag‘in bo‘libman banda.
Ozodlikdan har bir banda erur shod,
Men shodmanki, senga bo‘lubman banda.

Dilim yana dilbar domiga tushdi,
Ne dilbar, sitamgar domiga tushdi,
Birining bandidan qutulmay hanuz,
Boshqa pariðaykar domiga tushdi.

Yoding bilan ko‘nglim har zamon toza,
Nasim essa bo‘lg‘ay guliston toza.
Diydoring farahbaxsh, uni ko‘rganda –
Xotir jam, dil xurram, tanda jon toza.

Ul qodirki arz-u aflok yaratdi,
Ko‘ngulda dog‘, dilni g‘amnok yaratdi.
Mushkin zulflarni-yu, yoqut lablarni
Yerga qorib, oxirda xok yaratdi.

Mahbubimning shirin maqoli yaxshi,
Ham serishva qoshi-hiloli yaxshi.
Og‘iz kunjin kulgidan hech tiyolmas,
Bo‘sa uchun bo‘sh joyi — xoli yaxshi.

Olam fili qaytarolmas jur’atimiz.
Charxdan zo‘rroq qudratimiz — shavkatimiz,
Gar chumoli kirib qolsa safimizga,
Sher etajak uni darhol davlatimiz.

Ko‘nglim oppoq, na kek va na kiynam bor,
Dushmanim ko‘p, valekin men hammaga yor.
Mevali daraxtman, har bir o‘tkinchi,
Tosh otib o‘tsa ham menga bo‘lmas or.

Qora tosh sira ham bo‘lmas lojuvard,
Toza qalbga yuqmas aslo chang-u gard,
Quloq solgin Puryoyvaliy so‘ziga,
Qo‘rqoqlardan biron chiqqanmidi mard.

Uch yuz Ko‘hi Qofni kelida tuymoq,
Dil qonidan bermoq falakka bo‘yoq,
Yoinki bir asr zindonda yotmoq,
Nodon suhbatidan ko‘ra yaxshiroq.

Gurkiragan olov-dilim yo‘ldoshi,
To‘lqin urgan daryo-ko‘zlarim yoshi,
Ko‘zagarlar yasayotgan har ko‘za —
Ko‘hna do‘stlar xoki-qo‘li yo boshi.

Ey xoja, sen nechun buncha bexabar,
Xayolingda kecha-kunduz kumush, zar,
Dastmoyang-ku bu olamda bir kafan,
Buyurganmi senga kafan, kim aytar?

Davronda ko‘p ko‘zni men giryon ko‘rdim,
Neki balo bo‘lsa, beomon ko‘rdim.
Nuh-ku ming yil yashab ko‘rdi bir to‘fon,
Men Nuh bo‘lmasam ham ming to‘fon ko‘rdim.

Dedim: ayt, umrning ma’nosi nima?
Dedi: chaqmoq, yo sham, yoki parvona.
Dedim: bu dunyoga bino qo‘ygan kim?
Dedi: yo go‘l, yo mast, yoki devona.

Borma aytmaganning dasturxoniga,
Qo‘l uzotsang, qadring ketar, noniga.
Qo‘shma o‘zgalarning barra kabobin
Qotgan non-u sovuq suvning soniga.

Hamma darddan ko‘ra ayriliq yomon,
Hamma qayg‘udan ham yomondir hijron.
Qo‘limdan kelmaydi sendan ayrilmoq,
Jonsan, jondan kechish emas-ku oson.

Dunyo binokori tuzar qasr-ayvon,
Tuzib bo‘ladi-yu, qiladi vayron.
Falakka yetkazib bugun toqini,
Ertaga etadi yer bilan yakson.

Ko‘zgumga berardim kechqurun sayqal,
Boqdim unga tiniq bo‘lgan bir mahal,
Shuncha ko‘p ko‘rindi o‘z aybimki, men
O‘zgalar aybini unutdim tugal.

Podsholik istasang, bo‘l el gadosi,
O‘zingni unut-u, bo‘l el oshnosi,
El toj kabi boshga ko‘tarsin desang,
El qo‘lin tutgin-u, bo‘l xoki posi.

Tuproq to‘shagida yotgan ko‘p ko‘rdim,
Qaro yer bag‘riga botgan ko‘p ko‘rdim,
Yo‘qlik olamiga ko‘z tashlaganda,
Kelmagan ko‘p ko‘rdim, ketgan ko‘p ko‘rdim.

Yo‘lga boqqin, yo‘lchi odamlar ketdi,
G‘ofil o‘tirmagil, hamdardlar ketdi,
Bir qavm senga yaqin va uyg‘un edi,
U qavm o‘tib, yaqin odamlar ketdi.

Ey ishq, nechuk o‘tsan axir, duding yo‘q,
Ey g‘am, nechuk kuysankim, suruding yo‘q?
Ey orzu, nechuksan, tutqich bermaysan,
Ey shodlik, nechuksankim, vujuding yo‘q?

Darddurman, darddurman, beqiyos dardim,
Orazing shamidan yondim, qizardim,
Gar vasling davlati muyassar bo‘lsa,
Surayin poyingga bu ro‘yi zardim.

Necha yil ilm-hunar payida bo‘ldik,
Necha yil zar-zevar payida bo‘ldik,
Olam sirlaridan bo‘lganda ogoh,
Bari ishni tashlab, qalandar bo‘ldik.

Xudoni yod etib, biyobon ketdik,
Biz tan olamidan jon tomon ketdik,
Tun-u kun fikr etdim yetmish ikki yil,
Sarson bo‘lub yurdik, ham hayron ketdik.

Oqil aqli hirsga giriftor bo‘lmas,
Hasad qilgan bilan tillo xor bo‘lmas,
Nomard — it kabidir, mard — buyuk daryo,
Daryo it damidan hech murdor bo‘lmas.

Toki bor mardlig-u g‘ayratdan asar,
Ahl-u ayolingni etma darbadar,
Meva shoxi agar devordan oshsa,
Yo‘lovchilar unga beshak qo‘l cho‘zar.

Oh tortgan chog‘ingda yo‘lga ko‘z tutgil,
Yo‘lda quduq bordur, ehtiyoting qil,
Do‘st uyida mahram bo‘lgan vaqtingda,
Qo‘lingni, ko‘zingni, dilni tiya bil.

хдк

(Tashriflar: umumiy 2 320, bugungi 1)

6 izoh

  1. Shunaqa ma’lumotlar borlihi yaxshi, zo’r gap yuq. Faqat pahlavon Mahmudni hayoti ijodi kam ekan. Qachon tug;ilgani haqida ma’lumot yumi

  2. Agar e’tibor bergan bo’lsangiz maqolaning boshida Pahlavon mahmudning tug’ilgan yili ko’rsatib o’tilgan.

  3. bu yerda yozgan «Laqab’so»zi badiiy adabiyotdan bohabar kishiga tegishli deb o’ylamayman.

  4. Баьзи
    рубоийлар Умар хайемникидан олинганми

Izoh qoldiring