Abu Abdulloh Ro’dakiy. Asarlaridan namunalar.

011   Абу Абдуллоҳ Рўдакийнинг «Қариликдан шикоят», «Май онаси» қасидалари, ўнлаб ўйноқи, равон,мазмундор ғазаллари кишини ўзига мафтун этади. Бу асарлари билан Рўдакий форс-тожик классик адабиётига асос солди. Рўдакий ижоди ҳақида илмий иш олиб борган адабиётшунослар унинг «Калила ва Димна»ни назмга айлантирганлигини қайд этадилар. Рўдакий ҳозирги Тожикистоннинг Панжакент туманига қарашли Рўдак (Панжрўд) қишлоғига дафн этилган. Рўдакийнинг бир минг юз йиллик юбилейини 1957 йилда бутун инсоният қайд қилди. 1963 йилда Тожикистон ҳукумати энг яхши бадиий асарлар учун бериладиган Рўдакий номидаги мукофотни таъсис этди.

07
Абу Абдуллоҳ Рўдакий
ШЕЪРЛАР
04

094Абу Абдуллоҳ Жаъфар Рўдакий (858, ҳоз. Тожикистон Республикам Панжакент тумани Панжрудак қишлоғи — 941) — форс-тожик шоири. Форс-тожик шеърияти асосчиларидан бири. Ёшлигидан шеърият ва мусиқага ихлос қўйган, адабиётни, араб тилини ўрганган. Замонасининг машҳур чолғучиси Абул Аббос Бахтиёрдан мусиқа бўйича таълим олган; барбат, чанг, уд, руд каби чолғу асбобларини чалишни ўрганган. Рўдакийнинг шеърият ва мусиқадаги маҳоратини эшитган Бухоро ҳокими Наср ибн Аҳмад Сомоний уни саройга таклиф этган. Рўдакий Бухорода вазир Абул Фазл Балъамий ҳомийлигида ижод қилиб, санъатда катта обрў қозонган. Рўдакий 40 йил саройда шоирларга бошчилик қилган. Унинг туғма кўр бўлганлиги ҳақида нақллар бор. Аслида саройдаги иғво ва фитналар туфайли душманлари Рўдакийнинг кўзларига мил тортиб кўр қилган, мол-мулкини талаб, ўзини Бухородан бадарға қилишга эришганлар. Қариган чоғида Рўдакий ўз қишлоғига қайтиб, фақирликда умр кечирган.
Манбаларда Рўдакий шеърияти 100 000 байтдан иборатлиги қайд этилган. Лекин бизга қадар унинг 1000 байт асари (2 қасида,50 рубоий, шеър ва достонлари) етиб келган. Рудакий Мовароуннаҳрда ўз шеърларидан девон тузган илк шоир ҳисобланади.  «Бўи жўи Мўлиён ояд ҳаме» («Мўлиён ариғининг иси келмоқдадир») мисраси б-н бошланадиган қасидаси унга фавқулодда шуҳрат келтирган. Унга 120 шоир тазмин битган, лекин бирортаси Рўдакий даражасига кўтарила олмаган. «Модари май» («Майнинг онаси») қасидаси ҳам машҳур. Рўдакий форс-тожик шеъриятининг деярли барча шаклларини ишлаб берган. Шеърлари ғазал, рубоий, қасида, мадҳия, марсия, панду ҳикмат, ҳасби ҳол, мазаммат, ҳажв ҳамда чистон жанрларида ёзилган. «Синдбоднома» (933), «Қариликдан шикоят» каби асарлари тўлиқ ҳолда, «Калила ва Димна», «Даврони фалак» ва б. бир неча маснавийларидан парчалар етиб келган. Қадимий манбаларда Рудакийнинг «Ароис ан-нафоис» («Нафис куртаклар») достони бўлганлиги ҳақида маълумотлар учрайди. Рўдакий ва унинг издошлари форсий шеъриятда бир неча аср ҳукмронлик қилган Хуросон (ёки Туркистон) услубига асос солиб, уни ривожлантирганлар. Рўдакий арузни чуқур ўрганиб, уни халқ орасида кенг тарқалган қўшиқларга татбиқ қилиш натижасида 9 та янги вазн кашф этган. Уларнинг кўпчилиги халқ қўшиқларининг бармоқ вазнлари асосида тузилган. Рўдакий рубоийлари жанрнинг барча талабларига жавоб берадиган дастлабки рубоийлардандир.
Дунёнинг тузилиши, ҳаёт ҳодисалари, инсон феъл-атвори, хатти-ҳаракатлари ҳақида фалсафий хулосалар чиқариш, панд-насиҳат шоир шеъриятининг етакчи хусусияти ҳисобланади. Рўдакий ишқу муҳаббатни ҳам баланд пардаларда куйлаган, дунёвий севгини улуғлаган. У пейзаж лирикасининг ҳам усталаридан. Дунё, замон, инсон мавзуси, турли иллатлардан шикоят мотивлари ҳам шоир ижодида, хусусан, умрининг охирида яратган шеърларида кўп учрайди. Шеърлари Ғафур Ғулом, Мунирхон Муинзода ва Шоислом Шомуҳамедов томонидан ўзбек тилига таржима қилинган. Шоир ҳақида «Рўдакий» драмаси ва «Шоирнинг қисмати» кинофильми яратилган. Рўдакий номида Тожикистон Давлат мукофоти таъсис этилган.

011

ҚАРИЛИКДАН ШИКОЯТ

Тишим бари тўкилиб кетди, дурри ғалтон эди,
Уларни тиш дема, балки чароғи тобон эди.

Оқиш кумуш эди-ю, худди дурри маржон эди,
Булоқнинг қатраси ёинки тонгда чўлпон эди.

Биронта қолмади куртакланиб, тўкилди бари,
Бу қайси наҳс эди, наҳс бўлганида Кайвон эди?

Менимча, наҳсдану ё узоқ умрдан эмас,
Не бўлди? Мен эта қўйсам қазойи осмон эди.

Кўзингни соққасидек айланиб турувчи жаҳон
Ҳамиша айланади, ҳамма вақт гардон эди.

Қачонки дори-ю, дармони оғриқ ўрнидадир,
Кезида оғриғи ҳам дори бирла дармон эди.

Кўз очқуча тўзитар у қаерда янги эса
Дам ўтмайин тузатар у қайдаки вайрон эди.

Талайча боғнинг ўрнини чўл этиб қўйди,
Ва қанча боғлар ўрни бурун биёбон эди.

Сен, эй юзи тўлин ойдек гўзал, не билгайсан?
Беш-олти кун нари ҳолим нечоғли шодон эди?

Кўпинча сен гажагинг бирла менга мақтанасан,
Гажак-гажак қаро сочим мисоли чавгон эди.

Юзим текислиги атлас каби замон ўтди,
Менинг сочим у замонда қаро-ю қатрон эди.

Чунончи шунча гўзаллик азиз меҳмон экан,
Қайтмагай яна. Беш-олти кунга меҳмон эди.

Икки кўзимга талай нозанин эди ҳайрон,
Менинг кўзим ҳам уларнинг юзига ҳайрон эди.

Утибдир энди замонлар қайғусиз эдим хуррам,
Қаю шаҳаргаки борсам, бир ўзга жонон эди.

Талайча татти канизак менинг дилим овлаб,
Тонг отгунча яширин уйда яхши меҳмон эди.

Нучукки, кундузи кўрмак, қовушмоқ имконсиз,
Сезар эса эгаси, иккимизга зиндон эди.

Аниқ чиро-ю гўзал чеҳраларни кўрмаклик
Фалончиларга қийин бўлса, менга осон эди.

Дилим хазинаси сўз гавҳари-ла лиммо-лим,
Қаёнга хатки ёзибман шеър муҳр — унвон эди.

Ҳамиша шод эдиму қайғу-ғамни билмас эдим,
Дилим қувонч, ўйин-кулгиларга майдон эди.

Кўзим узилмас эди ўйноқи ўрим сочдан,
Ёқимли сўз била тўлган қулоқларим кон эди.

Хотин, бола, тағи рўзғор — бу хилда ташвиш кам
Тўним ёқасида кир йўқ, қилғуликлар осон эди.

Кўриб турибсан ўзинг Рўдакийни, ой юзлим,
Кўролмадинг уни, аттангки, у бой инсон эди.

Агарда кўрсанг эди ул чаманга борганини,
Бошида мингтача булбул, ҳазор достон эди.

йигитлар ичра йигитлар унга бўлиб улфат,
Амирлар узра йигит оғалиқда полвон эди.

Бутун шеърлари манзуру тингламиш олам,
Бутун шеърлари ўз-ўзлигича девон эди.

Унинг шеърларини тинглаган жаҳон ўтди,
Кечиб замонаки, ул шоири Хуросон эди.

Тўйин-тўкин, бу улуғлик сабабларин сўрасанг,
Бу неъмату бу улуғ манбаи олий Сомон эди.

Замона айнади, мен ҳам тамоман ўзгардим.
Асомни қўлга бер энди, у бошқа даврон эди.

Ғафур Ғулом таржимаси

ҒАЗАЛ

Баҳор ойи етиб келиб, қиш ойини этди яғмо,
Фазо юзин қоплади чанг, қонга тўлди дашту саҳро.

Илк баҳорнинг кўз ёшидан шохлар олди юзига ранг,
Ҳамал ойин хуш ҳидидан бўлди тупроқ анбаросо,

Лайли юзи каби лола кенг саҳрода кулиб турар,
Мажнун кўзи каби булут қон ёшини қилур дарё.

Оқар сувдан келмоқдадир ҳар соатда гулоб ҳиди,
Менинг ёрим ариқ ичра гул юзини ювмиш гўё.

ҚИТЪАЛАР

Бойлик, йўқчиликда дунё аҳлини
Токай ҳисоблайсан хасис — лаим, деб?
Дунёдан тамаъни узган чоғингда
Билурсан жаҳонни буткул карим деб.

* * *

Замон менга жуда қиммат насиҳат этди,
Агар билсанг, замон тўла насиҳат эрур.
Деди: ўздан баландроқни кўриб ғам ема,
Кўп киши бор, сен бўлишни орзу қилур.

* * *

Бу майдан бир томчи Нил ичра тушса,
Ҳамиша маст қилур ҳиди наҳангни.
Кийик бир қатрасин саҳрода ичса,
Арслондек кўзига илмас палангни.

РУБОИЙЛАР

Ўз нафсини мағлуб этолган марддир,
Ғийбатдан узоқ-узоқ кетолган марддир,
Номард тепиб ўтар йиқилганларни,
Ожиз кишилар қўлин тутолган марддир.

* * *

Лоладек юз очсанг, кўкдаги қуёш
Пардага ўралиб бекинур дарҳол.
Бақбақанг олмага чиндан ўхшайди,
Агар олмада ҳам бўлса мушкин хол.

* * *

Илонни ҳар қанча қилсанг тарбият,
Охир заҳрин сочиб, етказар заҳмат.
Нокас табиати илон кабидир,
Юзин кўрмасликка этгил ҳаракат.

МАСНАВИЙ

Жаҳонни шодлиги йиғилса бутун
Дўстлар дийдоридан бўлолмас устун.

Ҳар қанча бўлса ҳам оламда аччиқ,
Аччиқроқдир доно дўстдан айрилиқ.

Одамдан юқори тураркан олам,
Билим оширмоққа муҳтождир одам.

Ақлли кишилар ҳар қайси тилда,
Ҳар қандай замонда, ҳар қайси хилда

Билимларни тўплаб, ҳурмат этдилар,
Тошларга нақш этиб, битиб кетдилар:

Одамлар қалбининг чароғи билим,
Ёмондан сақланиш яроғи билим.

Агар менга биров душманлик қилса
Ёки ёмон ният билан интилса,

Доимо дўстликни кўзлайман унга,
Мулойимлик билан сўзлайман унга.

Муинзода таржималари

034

07
Abu Abdulloh Ro’dakiy
SHE’RLAR
04

09Abu Abdulloh Ja’far Ro’dakiy (858, hoz. Tojikiston Respublikam Panjakent tumani Panjrudak qishlog’i — 941) — fors-tojik shoiri. Fors-tojik she’riyati asoschilaridan biri. Yoshligidan she’riyat va musiqaga ixlos qo’ygan, adabiyotni, arab tilini o’rgangan. Zamonasining mashhur cholg’uchisi Abul Abbos Baxtiyordan musiqa bo’yicha ta’lim olgan; barbat, chang, ud, rud kabi cholg’u asboblarini chalishni o’rgangan. Ro’dakiyning she’riyat va musiqadagi mahoratini eshitgan Buxoro hokimi Nasr ibn Ahmad Somoniy uni saroyga taklif etgan. Ro’dakiy Buxoroda vazir Abul Fazl Bal’amiy homiyligida ijod qilib, san’atda katta obro’ qozongan. Ro’dakiy 40 yil saroyda shoirlarga boshchilik qilgan. Uning tug’ma ko’r bo’lganligi haqida naqllar bor. Aslida saroydagi ig’vo va fitnalar tufayli dushmanlari Ro’dakiyning ko’zlariga mil tortib ko’r qilgan, mol-mulkini talab, o’zini Buxorodan badarg’a qilishga erishganlar. Qarigan chog’ida Ro’dakiy o’z qishlog’iga qaytib, faqirlikda umr kechirgan.
Manbalarda Ro’dakiy she’riyati 100 000 baytdan iboratligi qayd etilgan. Lekin bizga qadar uning 1000 bayt asari (2 qasida,50 ruboiy, she’r va dostonlari) yetib kelgan. Rudakiy Movarounnahrda o’z she’rlaridan devon tuzgan ilk shoir hisoblanadi. «Bo’i jo’i Mo’liyon oyad hame» («Mo’liyon arig’ining isi kelmoqdadir») misrasi b-n boshlanadigan qasidasi unga favqulodda shuhrat keltirgan. Unga 120 shoir tazmin bitgan, lekin birortasi Ro’dakiy darajasiga ko’tarila olmagan. «Modari may» («Mayning onasi») qasidasi ham mashhur. Ro’dakiy fors-tojik she’riyatining deyarli barcha shakllarini ishlab bergan. She’rlari g’azal, ruboiy, qasida, madhiya, marsiya, pandu hikmat, hasbi hol, mazammat, hajv hamda chiston janrlarida yozilgan. «Sindbodnoma» (933), «Qarilikdan shikoyat» kabi asarlari to’liq holda, «Kalila va Dimna», «Davroni falak» va b. bir necha masnaviylaridan parchalar yetib kelgan. Qadimiy manbalarda Rudakiyning «Arois an-nafois» («Nafis kurtaklar») dostoni bo’lganligi haqida ma’lumotlar uchraydi. Ro’dakiy va uning izdoshlari forsiy she’riyatda bir necha asr hukmronlik qilgan Xuroson (yoki Turkiston) uslubiga asos solib, uni rivojlantirganlar.Ro’dakiy aruzni chuqur o’rganib, uni xalq orasida keng tarqalgan qo’shiqlarga tatbiq qilish natijasida 9 ta yangi vazn kashf etgan. Ularning ko’pchiligi xalq qo’shiqlarining barmoq vaznlari asosida tuzilgan. Ro’dakiy ruboiylari janrning barcha talablariga javob beradigan dastlabki ruboiylardandir.
Dunyoning tuzilishi, hayot hodisalari, inson fe’l-atvori, xatti-harakatlari haqida falsafiy xulosalar chiqarish, pand-nasihat shoir she’riyatining yetakchi xususiyati hisoblanadi. Ro’dakiy ishqu muhabbatni ham baland pardalarda kuylagan, dunyoviy sevgini ulug’lagan. U peyzaj lirikasining ham ustalaridan. Dunyo, zamon, inson mavzusi, turli illatlardan shikoyat motivlari ham shoir ijodida, xususan, umrining oxirida yaratgan she’rlarida ko’p uchraydi. She’rlari G’afur G’ulom, Munirxon Muinzoda va Shoislom Shomuhamedov tomonidan o’zbek tiliga tarjima qilingan. Shoir haqida «Ro’dakiy» dramasi va «Shoirning qismati» kinofil`mi yaratilgan. Ro’dakiy nomida Tojikiston Davlat mukofoti ta’sis etilgan.

094

QARILIKDAN SHIKOYAT

Tishim bari to’kilib ketdi, durri g’alton edi,
Ularni tish dema, balki charog’i tobon edi.

Oqish kumush edi-yu, xuddi durri marjon edi,
Buloqning qatrasi yoinki tongda cho’lpon edi.

Bironta qolmadi kurtaklanib, to’kildi bari,
Bu qaysi nahs edi, nahs bo’lganida Kayvon edi?

Menimcha, nahsdanu yo uzoq umrdan emas,
Ne bo’ldi? Men eta qo’ysam qazoyi osmon edi.

Ko’zingni soqqasidek aylanib turuvchi jahon
Hamisha aylanadi, hamma vaqt gardon edi.

Qachonki dori-yu, darmoni og’riq o’rnidadir,
Kezida og’rig’i ham dori birla darmon edi.

Ko’z ochqucha to’zitar u qaerda yangi esa
Dam o’tmayin tuzatar u qaydaki vayron edi.

Talaycha bog’ning o’rnini cho’l etib qo’ydi,
Va qancha bog’lar o’rni burun biyobon edi.

Sen, ey yuzi to’lin oydek go’zal, ne bilgaysan?
Besh-olti kun nari holim nechog’li shodon edi?

Ko’pincha sen gajaging birla menga maqtanasan,
Gajak-gajak qaro sochim misoli chavgon edi.

Yuzim tekisligi atlas kabi zamon o’tdi,
Mening sochim u zamonda qaro-yu qatron edi.

Chunonchi shuncha go’zallik aziz mehmon ekan,
Qaytmagay yana. Besh-olti kunga mehmon edi.

Ikki ko’zimga talay nozanin edi hayron,
Mening ko’zim ham ularning yuziga hayron edi.

Utibdir endi zamonlar qayg’usiz edim xurram,
Qayu shahargaki borsam, bir o’zga jonon edi.

Talaycha tatti kanizak mening dilim ovlab,
Tong otguncha yashirin uyda yaxshi mehmon edi.

Nuchukki, kunduzi ko’rmak, qovushmoq imkonsiz,
Sezar esa egasi, ikkimizga zindon edi.

Aniq chiro-yu go’zal chehralarni ko’rmaklik
Falonchilarga qiyin bo’lsa, menga oson edi.

Dilim xazinasi so’z gavhari-la limmo-lim,
Qayonga xatki yozibman she’r muhr — unvon edi.

Hamisha shod edimu qayg’u-g’amni bilmas edim,
Dilim quvonch, o’yin-kulgilarga maydon edi.

Ko’zim uzilmas edi o’ynoqi o’rim sochdan,
Yoqimli so’z bila to’lgan quloqlarim kon edi.

Xotin, bola, tag’i ro’zg’or — bu xilda tashvish kam
To’nim yoqasida kir yo’q, qilg’uliklar oson edi.

Ko’rib turibsan o’zing Ro’dakiyni, oy yuzlim,
Ko’rolmading uni, attangki, u boy inson edi.

Agarda ko’rsang edi ul chamanga borganini,
Boshida mingtacha bulbul, hazor doston edi.

yigitlar ichra yigitlar unga bo’lib ulfat,
Amirlar uzra yigit og’aliqda polvon edi.

Butun she’rlari manzuru tinglamish olam,
Butun she’rlari o’z-o’zligicha devon edi.

Uning she’rlarini tinglagan jahon o’tdi,
Kechib zamonaki, ul shoiri Xuroson edi.

To’yin-to’kin, bu ulug’lik sabablarin so’rasang,
Bu ne’matu bu ulug’ manbai oliy Somon edi.

Zamona aynadi, men ham tamoman o’zgardim.
Asomni qo’lga ber endi, u boshqa davron edi.

G’afur G’ulom tarjimasi

G’AZAL

Bahor oyi yetib kelib, qish oyini etdi yag’mo,
Fazo yuzin qopladi chang, qonga to’ldi dashtu sahro.

Ilk bahorning ko’z yoshidan shoxlar oldi yuziga rang,
Hamal oyin xush hididan bo’ldi tuproq anbaroso,

Layli yuzi kabi lola keng sahroda kulib turar,
Majnun ko’zi kabi bulut qon yoshini qilur daryo.

Oqar suvdan kelmoqdadir har soatda gulob hidi,
Mening yorim ariq ichra gul yuzini yuvmish go’yo.

QIT ‘ALAR

Boylik, yo’qchilikda dunyo ahlini
Tokay hisoblaysan xasis — laim, deb?
Dunyodan tama’ni uzgan chog’ingda
Bilursan jahonni butkul karim deb.

* * *

Zamon menga juda qimmat nasihat etdi,
Agar bilsang, zamon to’la nasihat erur.
Dedi: o’zdan balandroqni ko’rib g’am yema,
Ko’p kishi bor, sen bo’lishni orzu qilur.

* * *

Bu maydan bir tomchi Nil ichra tushsa,
Hamisha mast qilur hidi nahangni.
Kiyik bir qatrasin sahroda ichsa,
Arslondek ko’ziga ilmas palangni.

RUBOIYLAR

O’z nafsini mag’lub etolgan marddir,
G’iybatdan uzoq-uzoq ketolgan marddir,
Nomard tepib o’tar yiqilganlarni,
Ojiz kishilar qo’lin tutolgan marddir.

* * *

Loladek yuz ochsang, ko’kdagi quyosh
Pardaga o’ralib bekinur darhol.
Baqbaqang olmaga chindan o’xshaydi,
Agar olmada ham bo’lsa mushkin xol.

* * *

Ilonni har qancha qilsang tarbiyat,
Oxir zahrin sochib, yetkazar zahmat.
Nokas tabiati ilon kabidir,
Yuzin ko’rmaslikka etgil harakat.

MASNAVIY

Jahonni shodligi yig’ilsa butun
Do’stlar diydoridan bo’lolmas ustun.

Har qancha bo’lsa ham olamda achchiq,
Achchiqroqdir dono do’stdan ayriliq.

Odamdan yuqori turarkan olam,
Bilim oshirmoqqa muhtojdir odam.

Aqlli kishilar har qaysi tilda,
Har qanday zamonda, har qaysi xilda

Bilimlarni to’plab, hurmat etdilar,
Toshlarga naqsh etib, bitib ketdilar:

Odamlar qalbining charog’i bilim,
Yomondan saqlanish yarog’i bilim.

Agar menga birov dushmanlik qilsa
Yoki yomon niyat bilan intilsa,

Doimo do’stlikni ko’zlayman unga,
Muloyimlik bilan so’zlayman unga.

Muinzoda tarjimalari

055

(Tashriflar: umumiy 819, bugungi 1)

Izoh qoldiring