Agata Kristi. Bulbul oshiyoni

015   Аликс Мартинни ўта гўзал ва латофатли атамоқ тўғри бўлмас, унинг ҳусн-таровати тилни ожиз қолдирадиган даражада эмасди. Бироқ ёшликнинг илк босқичини аллақачон босиб ўтган чеҳрасида бахт ва хотиржамлик балқиб турардики, унинг собиқ ҳамкасабалари аввалги ишчан, тиниб-тинчимас, уддабурон, бироз жиззаки, хаёлпарастликдан узоқ шаддод Аликс Кингни таниёлмаган бўлишарди.

Агата Кристи
БУЛБУЛ ОШИЁНИ
Рустам Жабборов таржимаси
065

    Агата КРИСТИ (Christie)  (1891.15.9, Торки, Англия — 1976) — инглиз ёзувчиси. Детектив жанр устаси. 85 роман, 20 пьеса ва кўплаб ҳикоялар муаллифи. Агата Кристи энг яхши асарларида («Пуаро тергов қилади», 1924; «Каминлар сири», 1925; «Рожер Экройднинг катл этилиши», 1926; «Н ёки М?» 1941; «Қопқон», 1954; «Айблов гувоҳи», 1954 ва б.) жиноят нафақат далиллар асосида, балки қаҳрамонларнинг, чунончи, бельгиялик изқувар Эркюль Пуаронинг ботиний туйғуси ва сезгирлиги туфайли очилади. Агата Кристи асарларининг катта муваффақияти сюжетнинг қизиқарлилиги, ечимнинг кутилмаганлиги, персонажларнинг ёрқинлиги б-н изоҳланади. Асарлари юздан ортиқ тилга таржима қилинган.

065

— Хайр, азизим!
— Хайр, жонгинам!

09Аликс Мартин кичкина, қўпол даричага суянганича қишлоққа элтувчи сўқмоқ бўйлаб кетаётган эрининг ортидан қараб қолди.

Мана, эри бурилишда кўздан ғойиб бўлди, Аликс эса, ўша алфозда турганича, анор ёноқларини ўпиб турган паришон қўнғир сочларини хаёлчан тузата бошлади.

Унинг қароқларида теран тахайюл ва алланечук орзумандлик акс этарди.

Аликс Мартинни ўта гўзал ва латофатли атамоқ тўғри бўлмас, унинг ҳусн-таровати тилни ожиз қолдирадиган даражада эмасди. Бироқ ёшликнинг илк босқичини аллақачон босиб ўтган чеҳрасида бахт ва хотиржамлик балқиб турардики, унинг собиқ ҳамкасабалари аввалги ишчан, тиниб-тинчимас, уддабурон, бироз жиззаки, хаёлпарастликдан узоқ шаддод Аликс Кингни таниёлмаган бўлишарди.

У ўрта мактабни аранг битирди. Ўн саккиз ёшидан то ўттиз учга киргунича тирикчилик важидан стеногрофия соҳасида ишлади. Ўтган ана шу ўн беш йилнинг сўнгги етти йили давомида онаси касалланиб қолди. Бемор боқишнинг эса ўзи бўлмайди. Яшаш учун шафқатсиз кураш ёшгина қизнинг юзларида сезилар-сезилмас излар қолдириб кетди.

Рост, бу орада унинг ҳаётига муҳаббат ҳам бир мўралаб ўтди. У бир пайтлар ўзи билан бирга ишлайдиган Дик Виндифордни севиб қолган эди. У нозик жинс вакили сифатида йигитга ёқишини ич-ичдан ҳис этар, буни сиртига чиқаргиси келмасди. Ўзи ҳам унга бефарқ эмасди. Сиртдан улар фақатгина дўст эдилар, холос.

Дик ишлаб топган пулини тежаб-тергаб унинг бир қисмини укасининг ўқиши учун сарфларди. У пайтда уйланиш ҳақида ўйлаб ҳам кўрмаганди.

Иттифоқо, қиз кундалик қора меҳнатдан халос топадиган бўлди. Узоқ бир қариндоши унга бир неча минг фунтга тенг бойлиги билан бирга ҳар йили тушиб турадиган икки юз фунтлик даромадни васият қилиб ёруғ дунёни тарк этди. Аликс учун бу нарса эркинлик, фаровон ва мустақил ҳаёт ваъда қиларди. Энди у Дик билан бемалол турмуш қурса бўларди.

Аммо Дик кутилганидек ҳаракат қилмади. У шу пайтгача ўз муҳаббатини Аликсга изҳор қилмаганди. Чамаси бу хақда энди ҳам оғиз очишга чоғи келмаётган эди. У энди қиздан ўзини олиб қочадиган алланечук одамовига айланган эди. Аликс бунинг боисини дарров тушунди. Йигитнинг ғурур ва истиғноси қизнинг қўлини сўрагани имкон бермаётган эди. Унинг бу сажъияси Аликсга ёқарди. У дастлабки қадамни ўзи ташлашга ҳам тайёр эди, аммо кутилмаганда рўй берган бир воқеа хамма нарсани остин устун қилиб юборди.

У дугонасининг уйида Жералд Мартин деган йигит билан танишиб қолди. Йигит уни жуда қаттиқ севиб қолди. Орадан бир ҳафта ўтмай уларни унаштириш маросими бўлди. Ўзини севилишга номуносиб қизлар тоифасидан деб билувчи Аликс кутилмаган бу янгиликдан ўзини йўқотиб қўйди. У бехос Дик Виндифорднинг ҳам ҳис-туйғуларини уйғотиб юборди. У қизнинг ёнига келиб, ғазабдан дудуқлана-дудуқлана қичқира кетди.
— У сенга етти ёт бегона-ку! Сен у ҳақида ҳеч нарса билмайсан.
— Мен шуни яхши биламанки, уни севаман.
— Қанақасига билишинг мумкин ахир. У билан танишганингга энди бир ҳафта бўлди-ку?
— Ҳаммаям муҳаббатини изҳор этиш учун ўн бир йилни ўтказиб юборавермайди, — деди Аликс асабийлашиб.

Йигит оқариб кетди.
— Мен сени биринчи учратган кунимдан бери яхши кўраман. Сен мени севсанг керак, деб ўйлардим.
— Мен ҳам шунақа деб ўйлаган эдим, иқрор бўлди Аликс. Энди ўйлаб қарасам, муҳаббат ҳақида кўп нарсани билмас эканман. Дик аввал ялинди, ёлворди, ҳатто дўқ-пўписа ҳам қилиб кўрди. Унинг ўрнини эгаллаб олган кимса билан ҳам талашиб-тортишди. Ўшанда Аликс яхши биламан деб ўйлаган одамнинг ташқи сиполиги остида яшириниб келаётган туйғулари туғёни уни ҳайратда қолдирди.

Аликс қуёшли тонгда дарчага суянганича ўша суҳбатни ёдга олди. Унинг турмуш қурганига бир ой тўлган, ўзини беҳад бахтиёр ҳис этарди бояқиш. Фақат, ҳозиргина жонидан ортиқ кўргани, эри уйдан чиқиб кетгач, у ўзини тушуниксиз безовталик комида ҳис этди. Бу ҳаловатсизлик боиси эса, Дик Виндифорд эди.

У эрга текканидан бери уч марта айнан бир хил туш кўрди: Эри ўлиб ётганмиш, унинг тепасида Дик тиржайиб турармиш. Жувон эрининг қотили у эканини аниқ билармиш. Энг даҳшатлиси у эрининг ўлимидан хурсанд эмиш. Миннатдорчилик юзасидан эрининг қотилини табриклармиш. Туш ҳамиша бир хил, Дик аёлни ўз оғушига олиши билан тугарди.

Телефоннинг қўққисдан жиринглаши билан аёлнинг хаёллари бўлинди. У уйга кириб гўшакни кўтарди.
— Нима дедингиз? Ким бу гапираётган?
— Аликс, овозингга нима қилди? Мен сени танимабман. Бу мен Дикман.
— Қ… қаердан телефон қиляпсан?
— «Сайёҳ туғроси» меҳмонхонасидан. Оти шунака эди шекилли. Сен шунақа меҳмонхона хақида эшитганмисан? Мен фақат дам олиш кунлари бу ерга балиқ овига келгандим. Бугун сизларникига борсам майлими?
— Йўқ, деди Аликс қатъият билан. — Келмасанг яхши бўларди.

Жимлик чўкди. Дик яна тилга кирганида овози бошқачароқ чиқди:
— Илтимос, кечир мени, — деди совуқ оҳангда, — Энди сени умуман безовта қилмайман.

Аликс шошқич унинг гапини бўлди. Унинг бу муомаласи йигитга эриш туюлди чоғи. Чиндан ҳам ғалати гапириб қўйди-да. Шу боис аёлнинг асаблари чақнаб кетгандек бўлди.
— Мен фақат.. айтмоқчийдимки… биз бугун банд бўламиз…— У ўз гапини янада табиийроқ кўрсатишга тиришди. — Яхшиси эртага кечки пайт кела қол.

Бироқ, Дик унинг овозидаги носамимийликни дарҳол илғаб олди.
— Раҳмат, — деди бояги оҳангда, — Эртага бирор ёққа кетиб қолишим мумкин. Бу яқин танишимнинг эртага келиш-келмаслигига боғлиқ. Хайр, Аликс,— у шоша-пиша бошқача товушда қўшиб қўйди, — бахтли бўл азизим.

Аликс гўшакни жойига қўяркан, енгил тин олди. «У бу ерга келмаслиги керак. Бу ерга келмаслиги керак, — дея ичида бир неча марта такрорлади. — Нақадар ахмоқман. Наҳот унинг келишини хоҳлаётган бўлсам? Йўқ, у келмаса мен хурсанд бўламан.

У стол устида турган оддийгина шляпасини бошига илиб, яна боққа чиқди-да уйга кираверишда илиб қўйилган лавҳага кўз ташлаб қўйди: «Булбул ошиёни».
— Жуда ғалати ном эканми, — дея сўраган эди у тўйдан илгари Жералддан.
— Асалим, — дея эркалаган эди у ўшанда эри, — Аминманки, сен шу пайтгача булбул хонишини эшитмагансан, мен эса бундан хурсандман. Булбуллар фақат ошиқ қалблар учун куйлайдилар. Энди кечқурунлари биз булбул фиғонини сен билан бирга эшитамиз. У эшик олдида тўхтаб булбул лаҳнини эшитган ва бахтдан сархуш бўлган илк оқшомни ёдга олди.

«Булбул ошиёни»ни топган ҳам Жералднинг ўзи эди. Бир гал у ҳовлиқиб келган ва ўзлари учун зарур бошпанани топганини, бунақа имконият ҳаётда бир марта берилиши мумкинлигини айтган эди. Уйни кўриб Аликс ҳам бунга амин бўлди. Рост, қоқ ялангликдаги уй билан бу орадаги энг яқин қишлоқ орасидаги масофа камида икки мил чиқар, бироқ эскича услубда тикланган уйда ваннахона, иссиқ ва совуқ сув, элекр, телефон каби зарур қулайликлар бор эдики, Аликс буларга маҳлиё бўлиб бошқа турар-жой ҳақида ўйламай ҳам қолди. Бироқ орада битта муаммо чиқиб қолди — уйнинг эгаси уни ижарага бериш фикридан қайтиб қолди, фақат нақд пулга сотишини айтди.

Жералд Мартиннинг топиш-тутиши яхшигина бўлсада, ўзининг асосий сармоясига қўл теккизишни истамади. У нақд қўлга олиши мумкин бўлган сумма минг фунтни ташкил этарди. Уйни эса уч мингга баҳолашди. Аликс уйни жуда ёқтириб қолгани учун Жералдга кўмаклашмоқчи бўлди. У чек орқали ўзига тегишли пулни нисбатан осонроқ олиши мумкин эди. У ўз маблағининг тенг ярмини уйни сотиб олишга ажратди.

Хуллас, уй уларники бўлди, Аликс эса бундан сира ҳам афсусда эмасди. Тўғри, эрининг қайсарлиги, ўзбошимчалиги хизматкорларга ёқмади, уларнинг ҳаммаси бу уйдан кетиб қолишди. Уй ишларини анча соғиниб колган Аликс эса, жон-жон деб бу юмушларни ўз зиммасига олди. Боғдаги анвои гулларни парваришлаш учун яқин орадаги қишлоқда яшовчи кекса бир боғбон ҳафтада икки марта келиб турарди.

Уй тарафга қараб келаётган Аликс гулларга қараб юрган боғбон чолни кўриб ажабланди. У асосан, душанба ва жума кунлари келарди, бугун эса — чоршанба.
— Жорж, бу ерда нима қиляпсиз? — сўради унга яқинлашиб.

Чол қаддини ростларкан, пихиллаб кулди ва эски кепкасини тўғирлаб қўйди.
— Шуни сўрасангиз керак, деб ўтирувдим ўзим ҳам, бекам. Жума куни қудамиз зиёфат бергич эди. Ўзимча, жаноб Мартин ва унинг муҳтарама рафиқаси бир гал жума ўрнига чоршанба куни бориб ишлаб берсам, қарши бўлмаслар дедим.
— Албатта, — деди Аликс. — Ўзияи мириқиб кўнгил ёзсангиз керак?
— Бу аниқ, — деди чол соддалик билан. — Пулини тўламаслигингни била туриб, тўйгунча еб-ичиш кимга ёқмайди? Айтганча, бекам, сиз кетиб қолгунинггизча бошқа кўришмаслигимиз мумкин, менга бирор зарур топшириғингиз бўлса айтиб қўйинг, демоқчи эдим. Ҳали қачон кетишинигиз маълум эмасми?
— Мен ҳеч қаерга кетмоқчи эмасман.
— Ие, ҳали эртага Лондонга жўнаб кетмайсизларми? — ажабланди Жорж.
— Йўқ, бу гапни қаердан топдингиз?

Жорж елка қисди:
— Мен кеча қишлоқда хўжайинни учратиб қолдим. У эртага сиз билан Лондонга учиб кетаётганини айтди. Қачон кайтишимиз номаълум, деди.
— Шунга шунчами, — кулди Аликс. — Сиз унинг гапини бошқачароқ тушунган бўлсангиз керак.

У аслида Жералд ҳақиқатда чолга нима дегани билан астойдил қизиқаётганди. Лондонга бориш? У шу пайтга қадар бу ҳақда ўйлаб ҳам кўрмаганди.
— Лондонни кўргани кўзим йўқ, — унинг оғзидан бехос ана шу сўзлар учди.
— А-а, мен чиндан ҳам уни бошқачароқ тушунган бўлсам керак, — деди хотиржам товушда Жорж. — Лекин у аниқ шунақа девди-да… Барибир сиз шу ерда қолаётганингиз учун ҳам хурсандман. Очиғи, Лондон менга ҳам ёқмайди. У ерга бориб нима киламан. Ҳозир у ерда машиналар шунақа тиқилиб кетган дейишади. Ўзи одам машина олиши билан бир жойда тургиси келмай қоларкан. Ана, менинг аввалги хўжайиним мистер Эймс, машина олмасидан аввал ажойиб, оғир-босиқ одам эди. Бир ой ўтмай уйини сотар бўлди. У уйни таъмирлади, ҳар бир хонага электр, газ, телефон олиб кирди. Унга бунча харажат ўзини қопламайди, десам, у «биласанми, мен бу уйни нақ икки минг фунтга пуллаяпман», деди. Мана, айтганича бўлди.
— У уйини уч мингга сотди, — дея чолнинг гапини тўғирлади Аликс.
— Икки минг, — кайтарди Жорж. — бу ҳақда неча марта эшитганман. Ҳамма биларди буни.
— Мен биламан-ку, уч мингни санаб берганмиз, — дея гапида туриб олди Аликс.
— Аёллар ҳисоб-китобда нўноқрок бўлишади, — деди Жорж ҳам қайсарлик билан. — Сиз мистер Эймз айнан уч минг фунт сўраганини исботлай оласизми?
— У мен билан эмас, эрим билан савдолашган.

Жорж яна гуллар устига эгилди.
— Уй икки мингга сотилган, — дея ўз гапида маҳкам туриб олди.

Аликс у билан бошқа баҳслашиб ўтирмади. У узоқроқдаги гуллар тупи олдига бориб гулдаста туза бошлади. У гулларни бағрига босиб, уйга қайтаркан, йўлда, барглар орасида аллақандай тўқ-зангори рангли нарса ётганини кўрди. Авайлаб қўлига олди. Эрининг қайд дафтарчаси экан. Қизиқиш билан очиб ўқишга тутинди.

Аликс тўйнинг илк кунлариданоқ эрининг ўта ҳиссиётчан, табиатан қатъиятли ва фавқулодда тартибсеварлиги билан бошқалардан ажралиб туришини пайқаб олганди. Улар биргаликда овқатни ҳам айнан бир вақтда ейишар, у ҳар бир кунда қилинадиган ишлари учун ўз вақтини аввалдан тартиб билан ажратиб қўярди.

У дафтарчани варақларкан, мана бу ёзувларни ўқиб кулгудан ўзини тутиб туролмади: «Аликс билан никоҳ. Авлиё Пётр черкови, соат 2.30»

«Жиннивой« — деди жилмайиб Аликс бошқа саҳифани очаркан. Мана бугунги сана. Жералд ҳуснихат билан ёзганди: «Кечқурун, соат 9.00». Шундан бошқа ҳеч гап ёзилмаган. «Қизиқ, у бугун соат тўққизда нима қилмоқчи экан?» — ажабланди Аликс. »Агар Жералд бирорта аёлга илакишиб қолган дея гумон қилинса, бу махфий дафтарчада бирор белги-аломат топиларди», ўйлади Аликс сирли кулимсираб. Бироқ, унда бирорта бегона аёлнинг исми битилмаган эди. Аликс эринчоқлик билан дафтарчанинг қолган бетларига ҳам қараб чиқди: аллақандай саналар, тушуниксиз белгилар ва биргина исм — Унинг исми битилган эди бу ерда. У дафтарчани киссасига солиб уйига кириб кетди. Бироқ, шу аснода унинг юрагига аллақандай хавотир оқиб кирганини ҳис этди. Қулоғи остида Дикнинг гаплари аниқ-тиниқ такрорлангандек бўлди:
— У сенга етти ёт бегона-ку? Ахир, сен у ҳақда ҳеч нарса билмайсан-ку?

Рост. У ҳақда илгари ҳеч нарса билмасди-ку? Жералднинг ёши қирқда. Шу пайтгача бирорта аёл билан бирга бўлмаганлигига ким кафолат беради?

У булар ҳақида ўйлашни истамасди. Ҳозир бундан ҳам зарур ишлари бор эди. Дик Виндифорднинг қўнғироғи ҳақида эрига айтсамикин? У қишлоқда Жералд билан учрашиб қолиши эҳтимолдан холи эмас. Шунда эри уйга қайтганида ўзи бу ҳақда гап очиб қолса, мушкулот ўз-ўзидан ҳал бўлади. Очиғи бу ҳақда Аликснинг ҳам эрига ҳеч нарса дегиси йўқ. айтгудек булса, эри Дикни меҳмонга чақиришдан ҳам тоймайди. Унақада Дикнинг ўзи келмоқчи бўлгани, Аликс эса бунга рўйхушлик бермаганини тан олиши керак бўлади. Жералд хотинидан бунинг боисини сўраб қолса нима бўлади? Анави алмойи-алжойи тушини айтиб берадими?

Хуллас, у хижолатдан қийналиб, охир-оқибат эрига бу ҳақда оғиз очмасликка қарор қилди. Бу унинг эридан яширмоқчи бўлган биринчи сири эди.

Кечки овқат маҳали яқинлашаётганда, у эрининг қайтаётганини эшитиб, ўзининг хавотир ва ҳадигини яшириш мақсадида емак таерлашга уннаб кетди.

Афтидан у қишлоқда Дик билан кўришмаган эди. Аликс хотиржамлик баробарида алланечук ноқулайликни ҳам ҳис этди. Ифорли оқшом ҳавоси оқиб кираётган дераза олдидаги эман стол атрофида икковлон кечки овқатни тановул қилиб бўлишгач, Аликс ҳалиги дафтарчани эслатди.
— Эрталаб гуллар орасидан топиб олдим, — деди у қўлидаги буюмни эрининг тиззасига ташларкан.
— Боғда тушириб қодирган бўлсам керак-да!
— Ҳа, энди сенинг анча-мунча сирларингни билиб олдим.
— Ҳеч қандай гуноҳим йўқ — дея бош чайқади Жералд.
— Бугун кечқурун соат тўққизда ким билан учрашмоқчи эдинг?
— Ҳа, гап буёқда дегин? — у аввал бироз довдираб қолди, бироқ шу заҳоти бирорта кулгули воқеани эслагандай илжайиб қўйди, — Жуда чиройли бир қиз билан учрашувимиз бор эди — Аликс билан. Унинг сочлари худди сеникидек қўнғирранг, кўзлари мовий.
— Тушунмадим, — деди Аликс ясама жиддият билан. — Нега гапни айлантиряпсан?
— Йўқ, биласанми, бугун бир-иккита негатив суратларимни оққа кўчиришим керак эди. Шуни эсимдан чиқармаслик учун ёзиб қўйгандим. Унда сенинг ҳам ёрдаминг керак. Жералд Мартин ҳаваскор суратгир ҳам эди. Унингг эскироқ услубдаги, аммо ўткир линзали фотоаппарати бор эди, суратларни фотолаборатория вазифасини ўтайдиган ертўлада оққа кўчирарди.
— Шу ишни айнан соат тўққизда қилиш шарт эканми, — сўради Аликс ишончсизлик билан.
— Жонгинам, — деди унинг овози бироз титраб, — биласан, мен ҳамма вақт пухта режа асосида ишлайман. Шунда ҳамма ишлар ўз ўрнида бўлади.

Аликс анчагача эрига қадалиб жимгина ўтирди. Эри стул суянчиғига суянганича сигарет тутатди. Унинг ҳафсала билан қиртишланган юзларидаги узун-узун чизиқлар ғира-шира ёруғда ҳам яққол кўриниб турарди.

Кутилмаганда аёлни мавҳум бир ваҳима ўз исканжасига олди ва ичидан бир савол ёриб чиқди:
— О Жералд, сен ҳақингда кўпроқ, кўпроқ нарса билишни истайман.

Эр ажабланиб хотинига ўгирилди:
— Азизим, Аликс. Ахир мен ҳақимда ҳамма нарсани биласан-ку? Сенга Нортумберлендда кечган болалигим, Жанубий Африкада яшаганим, кейин ўн йил Канада умгузаронлик қилганим ва ўша ерда ўзимга яраша бойлик орттирганим ҳақида сенга айтиб берганман.
— Бор йўғи шу холосми, — сўради Аликс илжайиб.
— Ҳа-а, сени нима қизиқтираётганини билдим, — дея кутилмаганда қаҳ-каҳ уриб юборди Жералд. — Сиз аёллар ҳаммангиз бирсиз. Сизни бировнинг шахсий ҳаётидан бўлак нарса қизиқтирмайди.

Аликс томоғи қуриётгани ҳис этди ва паст овозда ғудранди:
— Ахир, сен шу пайтгача барибир бегона аёллар билан бўлгансан-ку? Мен айтмоқчи эдимки… агар билганимда эди…

Жим қолди. Жералд қовоғини уйди:
— Аликс, сен ҳалиги… «Кўк соқол хосхонаси» ҳақида эшитганмисан? Тўғри, мен шу пайтгача, аёллар билан бўлганман. Буни тан оламан. Инкор этганимда ҳам барибир ишонмаган бўлар эдинг. Бироқ онт ичиб айтаманки, улар менинг қалбимда сенчалик чуқур ўрнашиб олмаганди.

Унинг овозидаги самимият оҳанги Аликсни бироз тинчлантирди.
— Кўнглинг жойига тушдими? — сўради жилмайиб Жералд.

Дафъатан унинг нигоҳида недир қизиқувчанлик аломати зуҳур этди.
— Нимага бугун ғалати нарсалар ҳақида гапириб қолдинг?
— Ўзим ҳам билмайман. Кун бўйи асабийлашиб юрдим.
— Қизиқ, — деди Жералд ўзига-ўзи гапиргандек ярим овозда. — Жуда қизиқ.
— Нимаси қизиқ?
— Асалим, нега менга бунақа қараяпсан. Шуниси қизиқки, сен илгари жуда беғам ва эркатой эдинг. Бугун бунақа…

Аликс зўрма-зўраки илжайди:
— Атайин қилгандай бугун ҳамма нарса менинг асабимга тегяпти. Анави қари Жорж ҳам эрталабдан Лондонга қачон кетасизлар, деб ғашимга тегди. У бу гапни сендан эшитганмиш.
— Сен уни қаерда кўра қолдинг? — Жералднинг овози туйқус жаранглаб чиқди.
— У бизникига бугун жума кунининг ўрнига ишлагани келибди.
— Лаънати қари тўнка, — деди Жералд тишларини ғижирлатиб.

Аликс Жералднинг афти ғазабдан бужмайиб кетганини кўриб ҳайрон бўлди. У эрини ҳечам бу қиёфада кўрмаганди. Аёлнинг нигоҳидаги таажжубни кўрган Жералд дарров изоҳот беришга ўтди:
— Чиндан ҳам чолнинг эси оғиб қолганга ўхшайди.
— Ахир, сенам бирор нарса дегандирсанки, у…
— Менми? Ҳеч нарса деганим йўқ. Ҳа, дарвоқе.. Ҳалиги,.. Бўлди-бўлди, эсладим. Мен унга ҳазиллашиб Лондон боряпмиз, девдим, у овсар чин деб ўйлаган. Эҳтимол, нотўғри эшитгандир. Сен унга тушунтиргандирсан?
— Ҳ-ҳа.. Лекин у эшитганини қўймайдиган қайсар чоллар тоифасидан экан.

Аликс эрига Жоржнинг уй икки минг фунтга сотилган, деб туриб олганини ҳам айтиб берди. Жералд бир муддат жим қолди-да, пастак овозда шивирлади:
— Эймс икки мингни олдиндан санаб олди. Қолган минг фунтни кейинроқ тўғрилаб берадиган бўлдим. Чол мана шу ерида янглишган кўринади.
— Мана, ҳаммаси ойдинлашди, — деди Аликс енгил тортиб. — У шундай дея деворга илинган соатга имо қилди, — Энди ишга киришсак ҳам бўлади. Беш дақиқа кечикибмиз ҳам. Жералднинг юзида тушуниксиз табассум қалқиди:
— Мен ўйлаб кўрдим, — деди хотиржам товушда. — бугун сураткашлик билан шуғулланмасак ҳам бўлади.

Аёл табиатан ўта қизиқувчан. Аликс ухлагани кетаётганида хотиржам ва бехавотир эди. Унинг бахти узра соя солаётгандек кўринган булутлар тарқалиб кетгандек эди гўё. Бироқ, эртаси кечқурун у бахтига яна кимдир, нимадир кўланка ташлаётганини ҳис этди. Дик Виндифорд бошқа қўнғироқ қилмаган бўлса-да, назарида ундаги саросиманинг сабабчиси ҳам ўша эди. Унинг гапларини қайта-қайта эслади: «Бу одам сенга етти ёт бегона-ку! Сен у ҳақда ҳеч нарса билмайсан!« Шу чоқ унинг ёдига эрининг кечагина айтган гаплари тушди: »Кўк соқол хосхонаси ҳақида эшитганмисан?» У бир пайтлар ўта сирли, бешафқат ва айёр хотинбоз — Кўк соқол ҳақидаги эртакни болалигида ўқиганди. Ҳозир эри нега уни эсга олди? Бу билан менинг шахсий хаётимга аралашма, оқибати ёмон бўлади, демоқчими?

Жума куни эрталаб, Жералд зўр бериб яширишга тиришаётган бошқа аёли — «Кўк соқол хосхонаси» борлигига амин бўлди. Юрагида секин-секин уйғонаётган рашк уни тамомила маҳф эта борди. Ўша куни соат тўққизда у учрашув белгилаган! Сурат ишлаш эса, шунчаки ўйлаб топилган баҳона холос.

Бундан уч кунча илгари у эрини ипидан-игнасигача билишига онт ичиши мумкин эди. Бугун эса, эри унга мутлақо нотаниш одам бўлиб кўриняпти. Унинг кекса Жоржга нисбатан уйғонган ўринсиз қаҳрини эсга олди. У аввалги қувноқ ва самимий Жералдга ўхшамай қолганди. Чиндан ҳам Аликсни ғафлат босгандир? Эҳтимол хақиқатан у эрининг кимлигини умуман билмас?

Жума куни у ул-бул харид қилиш учун қишлоққа бориши керак эди. Бу хақда Жералдга айтганида, эри мутлақо рад жавобини берди ва унинг боғда қолишини, қишлоққа ўзи бориб келишини айтди. Бу ҳам аёлнинг таажжубини оширди. Қизиқ, нега эри унинг кишлоққа боришига тиш-тирноғи билан қаршилик кўрсатяпти?

Балки, Жералд унга бир оғиз гапирмасдан бориб Дик билан учрашиб келмоқчидир? Ахир Аликснинг шу пайтга қадар мудраб ётган рашки ҳам ҳозиргина уйғонди-ку? Жералдни ҳам шу туйғу қийнаётган бўлиши мумкин эмасми? Эри унинг Дик билан қайта учрашмаслиги учун қишлоққа юбормаётган бўлса-чи? Ана шу фикр аёлни бир мунча овунтирди, шубҳали ўй-хаёлларин нарироқ сурди.

Вақт ўтгани сари бесар гумонлар яна уни қисти-бастига ола бошлади. У ана шу бемаъни ҳислар қуршовидан чиқиш учун ўзини иш билан овунтирмоқчи бўлди. Қўлига латта олиб эрининг хонасини йиғиштиришга кириб кетди.

«Қанийди ишончим комил бўлганида, ҳамма азоблардан қутулар эдим», дея шивирлади ўзига-ўзи.

У фақат иккита қутини қарай олмади: биттаси пастдаги ғаладон, иккинчиси ёзув столининг чап тарафида турган кичкина қутича. Аликс айни чоғда ҳеч нарсани мулоҳаза қилиб ўтирмади. У ана шу икки қутининг бирида эрини фош этиши мумкин бўлган ашёвий далил топилишига умид қиларди. Шу аснода эри ўзига тегишли калитларни буфетнинг пастки тортмасига қўйишини эслади. У калитларни келтириб сандиқчаларга солиб кўра бошлади. Учинчи калит ёзув столидаги сандиқчага тўғри келди. Аликс ҳаяжондан қўллари қалтирб уни очди. Унда пуллар солинган қопчиқ турар, сандиқнинг орқа бўлмасидан бир боғлам мактуб чиқди. Аликс нафаси тиқилгудек бўлиб, тасмани ечди. Унинг юзлари шу заҳоти уятдан ловуллаб кетди ва хатларни жойига қўйиб тезгина қутини беркитди. Бу хатларни Жерлдга тўйга қадар унинг ўзи ёзганди. У энди ғаладонга ёпишди — Жерлдга нисбатан шубҳалари тамомила барҳам топгунча ҳамма нарсага тайёр эди. У қидирмоқчи бўлган жойидан бирор нарса чиқишига кўзи етмаса-да, ҳамон асабий титроғи босилмаганди.

Аксига олиб, бирорта ҳам калит бу сандиққа тушмас экан, кўнгли ҳамон типирчилаб турган Аликс бир зум қайсидир хонадан яна бир шода калит топиб келди. Ниҳоят, комод очилди. Бироқ у ерда ҳам вақт ўтиб, сарғайиб кетган, чанг-ғубор босган газета парчаларидан бўлак ҳеч нарса йўқ эди.

Аликс енгил хўрсинди. Уни энди факат бир нарса – неча йиллардан бери сақланиб келаётган газет қийкимларигина қизиқтирарди. Уларнинг деярли бари анча йил илгари чоп этилган Америка газеталаридан қирқиб олинганди. Бу парчаларда ашаддий хотинбоз ва фирибгар Чарлз Леметрнинг кирдикорлари ҳақида ёзилганди. Уларда айтилишича, Леметр ўз тўрига илинган аёлларни ўлдиришда айбланаётганди.

У ижарага олган уйнинг поли остидан аёл кишининг гавда суяги топилган, у «уйланган» аёллар ҳақида кейинчалик ҳеч ким ҳеч нарса эшитмаган.

У ўзига билдирилган айбловдан устомонлик билан ҳимояланиш мақсадида АҚШнинг энг кучли адвокатларидан бирини ёллаб олганди. Шотландия ҳакамлик суди унинг ишини кўриб чиқиб, етарли асос бўлмагани боис, оқлашга мажбур бўлганди. Шу боис у асосий айбловдан эсон-омон қуталиб чиқди, бироқ, кичикрок бир жинояти учун бир неча йил қамоқда ўтириб чиқди.

Аликс бу ҳакда эшитган, Леметр ҳақидаги шов-шувлар бир патлар Англияни ҳам таҳликага солган эди. Аёл бундан уч йил илгари Леметрнинг қаёққадир қочиб кетгани ҳақида ҳам эшитган эди. Уни тута олишмади. бу мавҳум кимсанинг шахси ва унинг аёллар устидан ваҳшиена ҳукмронлиги узок муддат инглиз газеталарининг ҳам диққат марказида турган эди.

Газет парчалариининг бирида Леметрнинг сурати босилганди. Аликс зиёлисифат соқол қўйган қонхўрнинг суратига анчагача диққат билан тикилиб турди. У кимгадир ўхшаб кетарди. Бирдан унинг эсига Жералд тушди-ю, аъзои баданига қалтироқ югурди. Суратдаги одамнинг қош-кўзлари худди Жералдники эди. У сурат остидаги матнни ўқишга тутинди. Унда келтирилан айрим саналар Аликс тасодифан топиб олган дафтарчадан кайд килинган рақамларга айнан мос тушардики, бу кунларни Леметр ўз қурбонларини тинчитиш учун белгилаб қўйган эди.

Судда гувоҳ сифатида сўроқ қилинган аёллардан бири ишонч билан қотилнинг чап билагида кичкина чандиқ борлигини айтган эди. Аликс қўлидаги қоғозларни ҳаяжонда тушириб юборганини сезмади. Ахир Жералднинг ҳам худди чап билагидаги ана шундай чок бор эди-ку?

Бутун хона унинг назарида чархпалакдек айлана бошлади. Эс-ҳуши сал жойига келганида миясига урилган нарса шу бўлди: Жералд Мартин — бу Чарлз Леметр. Бошқача бўлиши мумкин эмас. Худди жумбоқ суратнинг таркибий қисмлари сингари хотирасида айрим лавҳалар жонлана бошлади: уй учун тўланган пул… Бу пул уники, факат уники экан, эри ёнидан бир чақа ҳам қўшган эмас. Демак, кўрган туши ҳам бежиз эмас экан. Демак, у савқи табиий равишда Жералд Мартиндан хафсираб, ундан халос истаб келган. Ва ёрдамни ҳам савқи табиий суратда Дик Виндифорддан кутган экан. Демак у Леметрнинг навбатдаги қурбони бўлиши лозим эди. Эҳтимол тез орада…

У дафтарчадаги «Чоршанба кеч сат 9. 00» қайдини эслаб додлаб юбораёзди. Ёдига деворидан осонгина тош кўчириб олиш мумкин бўлган ертўла тушди. Демак, ҳаммаси кеча чоршанба кунига режалаштирилган. Лекин, тарки одат қилинмай, бу фурсатни олдиндан ёзиб қўйиш… мантиқсизлик эмасми? Йўқ, ҳаммаси мантиққа асосланган. Жералд хамма нарсани аввалдан режалаштириб, белгилаб юрган. Қатл унинг учун шунчаки кўнгилхушликка ўхшаш оддий бир ишга айланиб қолган.

Бироқ, унинг устидан ўқилган ҳукм ижроси нима сабабдан орқага сурилди? Уни ким ёки нима қутқариб колган бўлиши мумкин? Энг сўнгги дақиқаларда?… Бўлди, эслади: Кекса Жорж! Нима сабабдан эри унинг номини эшитиши билан кўкариб кетганини ҳам энди тушунди. Шаксиз, у режасини изсиз амалга ошириш учун пухта замин ҳозирлаган: кўзига кўринган одамга эртага Лондонга учамиз, деб юрган. Кутилмаганда Жорж боққа келиб қолган, бу ҳақда Аликсни воқиф этган, аёл бу гапни инкор қилган ва ҳоказо. Ўша куни ҳукмни ижро этиш жуда хатарли — чол аёлнинг гапини эслаб қолган бўлиши мумкин эди. Демак, уни худонинг ўзи асрабди. Агар Аликс арзимасдек туюлган ўша суҳбат ҳақида эрига оғиз очмаганида борми? Аликснинг эти музлаб кетди.

Ҳар дақиқка ғанимат эди. У эри келмай туриб бу ердан қочиб қолиши керак. Аликс шоша пиша газет парчаларини жойига қўйиб, ғаладонни беркитди.

Аммо, зум ўтмай у жойида қотиб қолди. У дарчанинг ғийқиллаганини, қадам товушларини эшитди: Э р и қ а й т и б д и. Бир муддат Аликс ҳаракатсиз қотди. Кейин у оёқ учида юриб борди-да, парда ортидан ташқарига қаради. Чиндан ҳам эри. Илжайганича аллақандай қўшиқни хиргойи қилиб келарди. Аликс унинг қўлидаги нарсани кўриб қўрқувдан юраги ёрилаёзди. Яп-янги белкурак!

Аликс бу оқшом қандай мудҳиш фожеа содир бўлишига ақли етди…

Бироқ, қутулиб кетиш учун ҳали имкон бор эди. Жералд хиргойини ванг қўйиб уй тарафга бурилди. Аликс ҳам фурсатни бой бермай пастга отилди. Бироқ, уйдан чиқмай туриб остонада эри билан тўқнаш келди.
— Ҳелло, қаёққа шошиляптилар? — ажабланиб сўради Жералд.

Аликс ўзини ҳар доимгидек вазмин ва хотиржам тутишга тиришди. Ҳозир қочиб кетиш учун ҳеч кандай имконият йўқ, аммо сир бой бермай турса, бу имконият сал кечроқ туғилиши мумкин эди. Ҳатто, ҳозироқ…
— Мен манави сўқмоқ бўйлаб сайр қилиб келмоқчийдим. Дарров қайтаман. — Аликс гаплари бироз сохта ва ишончсиз чиққанини сезди.
— Яхши, деди Жералд, — Мен ҳам сен билан бораман.
— Йўқ, илтимос… шарт эмас. Жералд, мен… Бошим қаттиқ оғрияпти. Асабларим қақшаяпти. Бир ўзим бориб кела қолай.

Эри унга диққат билан разм солди. Аёл унинг кўзларидаги шубҳани тезгина илғади.
— Нима бўлди сенга Аликс? Нега рангинг бунча оқариб кетган?

Бунча қалтираяпсан?
— Ҳеч қиси йўқ, — Аликс бор кучини тўплаб табиийроқ жилмайишга тиришди, — Шунчаки, бош оғриғи-да! Битта айланиб келсам, ҳамаси ўтиб кетади.
— Сен ўзингни мендан опқочишга беҳуда уриняпсан, — тўнғиллади Жералд тиржайиб, — Хоҳлайсанми-йўқми, сен билан бирга бораман.

У қаттиқ туриб олмади. Агар эри унинг ҳамма нарсадан хабардорлигини билиб қолса, борми? У минг машаққат билан ўзини қўлга олишга ва одатдагидек сокин тутишга ҳаракат қилди. У саросима ичида эрининг унга тез-тез шубҳали кўз ташлаб қўяётганини сезди.

Улар уйга қайтишганида, эри уни ётишга кўндирди ва одеколон келтириб, хотинининг чаккасини артиб қўйди. У ҳар доимгидек меҳрибон ва самимий эди. Аёл ўзини худди жаҳаннамга қулаб кетаётгандай ожиз ва бечора ҳис этди.

Эри уни бир дақиқа ҳам ёлғиз қолдирмасди. Ҳатто, ошхонадан Аликс сал илгари тайёрлаб қўйган оддийгина кечки овқатни олиб келишга кетганида ҳам эри унинг кетидан қолмади. Дастурхон атрофида Аликснинг томоғидан бирор луқма таом ўтмаса-да, ўзини мажбурлаб ул-бул нарса еган бўлди, ўзини имкон кадар қувноқ ва тетик тутишга тиришди. У айни чоғда ҳаёти учун курашаётганини биларди. У ҳозир ўз кушандаси билан юзма-юз турар, ҳеч қаердан нажот кутиб бўлмас, кишлоқ эса бу ердан бир неча мил олисда эди. Фақат биргина йўл бор эди, вақтинча бўлса-да, эрининг шубҳаларини ўлдириб, уни бир неча дақиқа ёлғиз қолдириш учун замин яратиш. Бу пайтда у залга тушиб телефон орқали нажот сўраши мумкин эди холос.

Иттифоқо, бошқа тарафдан халос топиш умиди туғилди. Шу онда у биринчи марта Жералднинг ўз фикридан қай тариқа қайтгани ёдига тушди. Бугун уларникига Дик Виндифорд келмоқчи эканини айтса, нима бўларкин? У эндигина шунга оғиз жуфтлаганида, ниманидир ўйлаб, фикридан қайтди. Бу кимсага икки карра халақит бериш қийин. Унинг зоҳирий осудалиги замирида қандай айёрона сергаклик яширингани маълум. Бу гапи билан аёл жиноят фурсатини янада яқинлаштириши мумкин. У шу заҳоти Аликсни ўлдириб, Дикка қўнғироқ қилади ва бамайлихотир шошилинч жўнаб кетяпмиз, деб айтиши ҳам мумкин. Эҳ! Ростдан ҳам Дик келиб қолсами эди?.. Шу топда унинг миясига ажойиб фикр келди. У фикримни кўзимдан ўқиб қолмасмикин, дея қўрқа-писа эрига караб қўйди. Унинг қалбида умид шуъла соча бошлагач, вужудига жасорат ва ғайрат оқиб кирганини пайқади. У шу қадар осуда тусга кирдики, ўзи ҳам ҳайрон қолди.

У қаҳва қайнатиб, эр-хотин ҳар доим кечки пайт очиқ ҳавода гаплашиб ўтирадиган айвончага олиб келди.
— Айтганча, — деди қўққисдан Жералд, — Бугун сен билан сал кейинроқ сурат ишлаймиз, бўптими?

Аёлнинг баданида чумоли ўрмалагандек бўлди, бироқ бефарқ овозда гап қотди:
— Бир ўзинг қилсанг бўлмайдими, шу ишни? Бугун анча чарчаган кўринаман.
— Ишимиз узоққа чўзилмайди, — дея совук тиржайди Жералд. — Айтганча, сени ишонтириб айтаманки, ишимиз битгач, чарчоқни мутлақо ҳис этмай қоласан.

Бу гапи унинг ўзига ҳам нашъа қилиб кетди. Аликс бир қалқиб тушди. У ўз режасини ё ҳозир амалга ошириши мумкин, ёки ҳеч қачон.

Шартта ўрнидан турди.
— Қассобга телефон қилишим керак, — деди беписандлик билан. — Унгача шу ерда ўтириб тур.
— Қассобга? Шу маҳалда-я?
— Жинни, ҳозир магазин аллақачон ёпилиб бўлди. Қассоб эса, уйида бўлади. Эртага шанба. Тўқмоқланган бузоқ гўштини бошқалар илиб кетмасдан буюртма бериб қўйишим керак. Бечора чол мени жудаям ёқтиради.

У шип этиб хонасига кириб кетди ва эшикни ёпиб олди. Орқадан эрининг «Эшикни очиқ қолдир», деганини эшитди ва совуққонлик билан жавоб қайтарди:
— Очиқ эшикдан чивин учиб киради. Чивинни кўргани кўзим йўқ. Тентаккинам, сен ҳали мени ўша қассоб чол билан шакаргуфторлик қилади, деб ўйлаяпсанми?

У хонада ёлғиз қолиши билан «Сайёҳ туғроси» меҳмонхонасининг рақамини терди. дарров туша қолди:
— Бу мистер Виндифордми? Бошқа? Нима у кетиб қолдими? Уни чақириб бера олмайсизми?

Шу пайт унинг юраги қинидан чиқаёзди. Эшик очилиб эри кириб келди.
— Чиқиб тур, Жералд, — деди ранжиган товушда, — Телефонда гаплашаётганимни биров эшитмасин дейман.

Жералд кулимсираб стулга ўтирди:
— Ўзи ростдан ҳам кассоб билан гаплашаяпсанми?

Аликс қаттиқ ҳаяжонда эди. Унинг режаси барбод бўлганди.

Ҳозир Дик гўшакни олади. Балки таваккал килиб телефондан ёрдам сўраб қичқирсами? У асабийлашиб телефон ричагини бир қисиб, бир бўшата бошлади. Шу паллада унинг калласига янги фикр туғилди. Ричагни босиб турса, овоз нарига тарафга эшитилмайди.

«Бу ишни амалга ошириш жуда қийин бўлса керак, — ўйлади у.— Мен ўзимни фақат қассоб билан гапираётгандек тутишим, хаяжонга берилмаслигим керак. Бу иш менинг қўлимдан келади, ишонаман.»

Шу чоқ гўшакдан Дикнинг овози эшитилди. У чуқур нафас олиб ричагни бўшатганча гапира бошлади:
— «Булбул ошиёни»дан Миссис Мартин гапиряпти. Илтимос тезроқ етиб келинг. /ричагни махкам қисиб/ эртага эрталаб олти бўлак яхшилаб тўқмоқланган бузоқ гўшти опкелинг. /ричагни бўшатиб/ Келишинигиз шарт. /яна ричагни қисиб/ Ташаккур сизга мистер Хексуорси. Ўйлайманки, бунча кеч қўнғироқ қилаётганимдан ранжимасангиз керак. Котлетни шунақа яхши кўраманки, у /ричагни бўшатиб/ бўлмаса, ўлиб қолишим ҳеч гап эмас. /яна ричагни босиб/ жуда яхши — эртага кутаман-а? /ричагни бўшатиб/ Иложи борича тезроқ! — У гўшакни илиб, ух тортганича эрига юзланди:
— Қассоб билан ажойиб гаплашиб қўйдинг-да, а? — деди Жералд ундан кўз узмай.
— Одатдагидек, худди бошқа аёллар каби, — деди Аликс ўпкасини аранг босиб.

Жералд ҳеч нарсадан шубҳага тушмади. Дик эса, ҳеч нарсани тушунмаган бўлса-да, етиб келиши аниқ.

Аёл ётоқхонага кириб чироқни ёқди. Орқасидан эри кирди.
— Афтидан ҳозир кайфиятинг аъло бўлса керак? — сўради хотинига сирли тикилиб.
— Ҳа, деди хотини, — Бошимнинг ҳам оғриғи қолди. У эрига табассум узатганича доимий жойидан, эри ўтирадиган курсининг қаршисидан жой олди. У халос бўлди. Ҳозир саккиздан йигирма минут ўтди. Соат тўққизгача Дик етиб келади.
— Бугунги қаҳва менга унча ёқмади, жуда аччиқ дамлабсан, — шикоятланди Жералд.
— Бу қаҳванинг янги нави экан. Агар у сенга ёқмаган бўлса, бунақасидан энди олмаганим бўлсин, азизим.

Аликс қўлига игна олиб тўқишга ўтирди. Жералд мутолаага берилди. У бир неча саҳифани тугатиб, соатга қаради ва китобни бир четга ирғитди:
— Саккиз ярим. Юр, ертўлага тушиб сурат ишлайдиган вақт бўлди.

Тўқиётган нарсаси Аликснинг қўлидан тушиб кетди.
— Йўқ, йўқ. Кел тўққизгача кутайлик!
— Йўқ, асалим, соат саккиз ярим. бу ишни кечиктириб бўлмайди. Шу вақтда белгилаб қўйганман. Сенам вақтлироқ ухлайсан.
— Негадир тўққизгача кутгим келяпти.
— Ҳамма ишни ўз вақтидан кечиктирмасликка ўрганганимни биласан-ку. Кетдик, Аликс. Бир дақиқа ҳам кута олмайман. Аликс унга қаради-ю, ранги бўздек оқариб кетди. Эри аллақачон ниқобини ечиб ташлаганди. Унинг қўллари асабий қалтирар, кўзлари бежо, қуриган лабларини тинимсиз яларди. У энди ўз туғёнини тутиб туриш ҳолатида эмасди. «Рост-да, — ўйлади Аликс, — Ҳар қанча тоқатли бўлмасин, бундан ортиқ кутиб тура олмасди». Жералд унинг ёнига келди ва елкаларидан тутиб ўрнидан турғизди.
— Қани азизим, ўзим сени у ёққа олиб бораман, — унинг қувноқ оҳангда айтилган бу гапларидан кишини даҳшатга солгувчи қабоҳат иси келарди. Аёл сўнгги кучини жамлаб эрининг қўлидан юлқиниб чиқди ва қурқувга ён бериб, беҳол деворга суянди. У алҳол ҳеч нарса қилолмас, ҳеч каерга қочолмас, эркак эса, унинг устига бостириб борарди:
— Хўш, Аликс…
— Йўқ-йўқ!

У қичқирганча қўлларни ожизона олдинга чўзиб, ўзини ҳимоя қилишга чоғланди:
— Жералд, шошма. Сенга бир гапни айтишим,.. иқрор бўлишим керак.

Эри бирдан сергак тортди:
— Иқрор бўлмоқчисан? — сўради ажабланиб.
— Ҳа, иқрор бўлишим керак.

У бир муддат ўйга толди-да, тезда тўлқинланиб, эрини қизиқтиришга давом этди.
— Нима, ўйнашинг бормиди? — сўради масхарамуз илжайиб.
— Йўқ, унақамас… Эҳтимол сен буни… сен буни жиноят деб аташинг мумкиндир?

У ўқ бориб нишонга текканини, эрининг қизиқиши ортиб бораётганини кўриб бироз тинчланди ва ўзини вазият ҳокими санаб гапида давом этди:
— Жойингда ўтириб олсанг тузик бўларди, — деди Аликс сокинлик билан ва ўзи ҳам хонанинг нариги кунжидаги столга ўрнашди. Ҳатто эгилиб, боя қўлидан тушиб кетган тўқув ишини ҳам олди. У зоҳирий сокинликни сақлаган ҳолда ички таҳлика билан вақтни нажот кучлари етиб келгунча чўза оладиган гапларни ўйлаб олиш учун бир мунча тараддудланди.
— Сенга аввал хам айтганман, — деди секин оҳангда, — Мен ўн беш йил стеногрфист бўлиб ишлаганман. Аслида жа унақамасди. Икки марта ишимда танаффус бўлган. Биринчисида йигирма икки ёшда эдим. Ўшанда ўзига яраша сармояси бўган, кекса бир киши билан танишиб қолдим. У мени ёқтириб қолди ва турмуш қуришни таклиф қилди. Унинг гапини ерда қолдирмадим. Оила қурдик. — У бир муддат жимиб қолди, — Уни алдаб-сулдаб, ўз ҳаётини суғурта қилдиришга кўндирдим.

Шунда Аликс эрининг юзида қатъий қизиқиш ифодасини илғаб олди. У энди ўзига ишонч билан ҳикоясини давом эттирди. — Уруш пайтида оз муддат госпиталдаги аптекада ишлаганман. Ўшанда дори-дармон, ҳатто, заҳарли моддалар билан ҳам ишлашга тўғри келган.

У бир нарсани ўйлаётгандек жим қолди. У эрининг эътиборини тамоман жалб этганига шубҳа қилмасди. Қотилни қотиллик қизиқтиради-да! Аёл маҳорат билан ўз ролида давом этарди. Ўғринча соатга қаради: йигирмата кам тўққиз. — Шунақа бир заҳар бўлади. Оппоқ кукунга ўхшайди. Бир чимдими одамни ўлдиради. Сен шунақаси хақида эшитганмисан?

У жавобни ҳадик аралаш кутганди. Агар тасдиқ жавоби олинса, гапни бу ёғини сал ўйлаброқ гапиришга тўғри келарди.
— Йўқ, — деди Жералд. — Билсам ҳам оз нарса биламан. Аликс қониқиш билан бош ирғади:
— Унда гиостсиамин хақида эшитган бўлсанг керак. Бу заҳар хеч кандай из қолдирмайди. Ҳар қандай врач оддий юрак хуружи дея ташхис қўйишдан нарига ўтмайди. Мен ўшандан озгина ўғирлаб олгандим ва уни ҳар доим ўзим билан олиб юрардим.

У куч тўплаш чун озроқ тўхталди.
— Давом эт, — деди эри сабрсизлик билан.
— Йўқ, қўрқаман. Сенга айтиб беролмайман. Бошқа сафар.
— Йўқ, ҳозир айтасан!

Турмуш қурганимизга энди бир ой бўлганди. Мен эримга жуда мулойим муомала қилардим, у мени ҳар доим қўшниларга мақтарди. Ҳамма мени меҳрибон ва садоқатли аёл сифатида биларди. Кечқурунлари ўзим унга қаҳва дамлаб берардим. Бир куни кечки пайт унинг финжонига бир чимдим ўша заҳри қотилдан ташлаб юбордим…

Аликс эҳтиёткарлик билан игнага навбатдаги ипни ўтказа бошлади. У умрида саҳнага чиқмаган эса-да, айни чоғда ер юзидаги энг моҳир актриса билан беллаша оларди. У ҳозир совуққон қотил ролини маҳорат ила ўйнаётган эди.
— Ҳаммаси жуда силлиқ кечди. Мен унинг каршисида ўтириб кузата бошладим. У аввал нафас ололмай хириллай бошлади. Мен деразани очдим. Кейин у стулдан тура олмаётганини айтди. Бир неча сония ўтгач, у ўлиб қолди…

У жилмайиб қўйди. Чораккам тўққиз бўлганди. Энди Дик улгурса керак.
— Суғурта полиси бўйича қанча пул олдинг?
— Икки минг фунт атрофида. Биржа савдоларига аралашиб, бор-будимдан айрилдим. Яна аввалги ишимга қайтдим. Бироқ у ерда яна узоқ қололмадим. Бошқа бир одам билан танишиб қолдим. Меняна қизлик фамилиямга кайтганим учун у менинг турмушга чиққанимни биласди. У нисбатан ёш, келишган ва анча бадавлат одам эди. Биз Сассексда никоҳдан ўтдик. У менинг номимга ўз ҳаётини суғурта қилишга кўнмади, бироқ бор давлатини менга мерос қолдиришини айтди. У худди биринчи эрим сингари каҳвани унга ўз қўлим билан дамлаб беришимни ёқтирарди. — Аликс хаёлчанлик билан кулимсиради. — Қаҳвани жуда яхши дамлайман-да. Биз яшайдиган қишлоқда менинг танишларим кўп эди. Кунларнинг бирида эрим тушликдан сўнг юраги хуружи билан вафот этганини эшитиб, улар менга жуда ҳам ачинишди. Ҳатто аввалги ишимга қандай килиб қайтганимни ҳам билмайман. Икки эримдан менга тўрт минг фунтга яқин мерос колди. Бу гал биржа савдоларига аралашмадим. Сармоямни банкка жойлаштирдим. Мана, кўриб турибсанки… У гапини тўхтатишга мажбур бўлди. Жералд бўғриққанича бармоғини унга ниқтаб пишқира кетди:
— Қаҳва! Ў парвардигор! Қаҳва!

Аёл саросима ичида унга тикилди:
— Унинг бунчалик аччиқ бўлганини энди тушундим; Аҳ, сен иблис! Нималар қип қўйдинг? — У курсининг тутқичини маҳкам тутганча, хотинига ташланмоққа чоғланди. — Сен мени заҳарладингми, ҳали?

Аликс камин томонга қараб қочди. Қўрқувдан у ҳамма гапим ёлғон демоқчи ҳам бўлди, бироқ тилини тишлади. Бир лаҳзада эри унинг гирибонидан олиши мумкин. У бутун мадорини жамлаб эридан кўз узмай тураверди.
— Ҳа, сени заҳарладим. Заҳар ўз кучини кўрсатяпти. Сен ҳозир курсидан туролмай қоласан… Қимирлолмай қоласан.

У эрини яна бир неча дақика курсида ушлаб туролса эди. Нима бу? Қадам товушлари! Дарича ғичирладими? Демак, улар келишди. Мана, дарвоза ҳам очилди.
— Сен энди жойингдан қимирлай олмайсан, — бор қувватини тўплаб қайтарди Аликс. У шу гапларни айтганидан кейин хонани тарк этди ва эс-ҳушини йўқотган ҳолда Дикнинг қўлида йиқилиб тушди.
— Ў, тангрим, — қичқириб юборди Дик ва ўзи билан келган баланд бўйли полисменга ўгирилди. — Кетдик, қарайлик-чи, ичкарида нима гап экан.

Дик Аликсни эҳтиёткорлик билан кушеткага ётқизиб унинг устига энгашди.
— Менинг кичкинтойим, — деди эркалаб, — менинг шўрликкинам. Cени не куйга солишди?

Аликс заиф товушда аранг унинг номини тилга олди. Дик полисмен унинг билагидан туртганидан кейингина ўзига келди.
— У ерда ҳеч нарса йўқ, сер, — Фақат курсида аллаким ўтирибди. У афтидан жуда қўрқиб кетган кўринади…
— Кейин-чи?..
— У.. ўлиб ётибди, сер…

Уларнинг иккови ҳам Аликснинг овозини эшитиб, сергак тортишди. У юмуқ кўзлари билан худди алаҳсираётгандек ғўлдиради:
— Унинг ўлганига анча бўлди. — У гуёки кимнингдир гапини қайтараётгандек эди.

09

Agata Kristi
BULBUL OSHIYONI
Rustam Jabborov tarjimasi
065

    Agata  KRISTI (Christie) (1891.15.9, Torki, Angliya — 1976) — ingliz yozuvchisi. Detektiv janr ustasi. 85 roman, 20 pyesa va ko’plab hikoyalar muallifi. Agata Kristi eng yaxshi asarlarida («Puaro tergov qiladi», 1924; «Kaminlar siri», 1925; «Rojer Ekroydning katl etilishi», 1926; «N yoki M?» 1941; «Qopqon», 1954; «Ayblov guvohi», 1954 va b.) jinoyat nafaqat dalillar asosida, balki qahramonlarning, chunonchi, bel`giyalik izquvar Erkyul` Puaroning botiniy tuyg’usi va sezgirligi tufayli ochiladi. Agata Kristi asarlarining katta muvaffaqiyati syujetning qiziqarliligi, yechimning kutilmaganligi, personajlarning yorqinligi b-n izohlanadi. Asarlari yuzdan ortiq tilga tarjima qilingan.

065

09— Xayr, azizim!
— Xayr, jonginam!

Aliks Martin kichkina, qoʻpol darichaga suyanganicha qishloqqa eltuvchi soʻqmoq boʻylab ketayotgan erining ortidan qarab qoldi.

Mana, eri burilishda koʻzdan gʻoyib boʻldi, Aliks esa, oʻsha alfozda turganicha, anor yonoqlarini oʻpib turgan parishon qoʻngʻir sochlarini xayolchan tuzata boshladi.

Uning qaroqlarida teran taxayyul va allanechuk orzumandlik aks etardi.

Aliks Martinni oʻta goʻzal va latofatli atamoq toʻgʻri boʻlmas, uning husn-tarovati tilni ojiz qoldiradigan darajada emasdi. Biroq yoshlikning ilk bosqichini allaqachon bosib oʻtgan chehrasida baxt va xotirjamlik balqib turardiki, uning sobiq hamkasabalari avvalgi ishchan, tinib-tinchimas, uddaburon, biroz jizzaki, xayolparastlikdan uzoq shaddod Aliks Kingni taniyolmagan boʻlishardi.

U oʻrta maktabni arang bitirdi. Oʻn sakkiz yoshidan to oʻttiz uchga kirgunicha tirikchilik vajidan stenogrofiya sohasida ishladi. Oʻtgan ana shu oʻn besh yilning soʻnggi yetti yili davomida onasi kasallanib qoldi. Bemor boqishning esa oʻzi boʻlmaydi. Yashash uchun shafqatsiz kurash yoshgina qizning yuzlarida sezilar-sezilmas izlar qoldirib ketdi.

Rost, bu orada uning hayotiga muhabbat ham bir moʻralab oʻtdi. U bir paytlar oʻzi bilan birga ishlaydigan Dik Vindifordni sevib qolgan edi. U nozik jins vakili sifatida yigitga yoqishini ich-ichdan his etar, buni sirtiga chiqargisi kelmasdi. Oʻzi ham unga befarq emasdi. Sirtdan ular faqatgina doʻst edilar, xolos.

Dik ishlab topgan pulini tejab-tergab uning bir qismini ukasining oʻqishi uchun sarflardi. U paytda uylanish haqida oʻylab ham koʻrmagandi.

Ittifoqo, qiz kundalik qora mehnatdan xalos topadigan boʻldi. Uzoq bir qarindoshi unga bir necha ming funtga teng boyligi bilan birga har yili tushib turadigan ikki yuz funtlik daromadni vasiyat qilib yorugʻ dunyoni tark etdi. Aliks uchun bu narsa erkinlik, farovon va mustaqil hayot va’da qilardi. Endi u Dik bilan bemalol turmush qursa boʻlardi.

Ammo Dik kutilganidek harakat qilmadi. U shu paytgacha oʻz muhabbatini Aliksga izhor qilmagandi. Chamasi bu xaqda endi ham ogʻiz ochishga chogʻi kelmayotgan edi. U endi qizdan oʻzini olib qochadigan allanechuk odamoviga aylangan edi. Aliks buning boisini darrov tushundi. Yigitning gʻurur va istigʻnosi qizning qoʻlini soʻragani imkon bermayotgan edi. Uning bu saj’iyasi Aliksga yoqardi. U dastlabki qadamni oʻzi tashlashga ham tayyor edi, ammo kutilmaganda roʻy bergan bir voqea xamma narsani ostin ustun qilib yubordi.

U dugonasining uyida Jerald Martin degan yigit bilan tanishib qoldi. Yigit uni juda qattiq sevib qoldi. Oradan bir hafta oʻtmay ularni unashtirish marosimi boʻldi. Oʻzini sevilishga nomunosib qizlar toifasidan deb biluvchi Aliks kutilmagan bu yangilikdan oʻzini yoʻqotib qoʻydi. U bexos Dik Vindifordning ham his-tuygʻularini uygʻotib yubordi. U qizning yoniga kelib, gʻazabdan duduqlana-duduqlana qichqira ketdi.
— U senga yetti yot begona-ku! Sen u haqida hech narsa bilmaysan.
— Men shuni yaxshi bilamanki, uni sevaman.
— Qanaqasiga bilishing mumkin axir. U bilan tanishganingga endi bir hafta boʻldi-ku?
— Hammayam muhabbatini izhor etish uchun oʻn bir yilni oʻtkazib yuboravermaydi, — dedi Aliks asabiylashib.

Yigit oqarib ketdi.
— Men seni birinchi uchratgan kunimdan beri yaxshi koʻraman. Sen meni sevsang kerak, deb oʻylardim.
— Men ham shunaqa deb oʻylagan edim, iqror boʻldi Aliks. Endi oʻylab qarasam, muhabbat haqida koʻp narsani bilmas ekanman. Dik avval yalindi, yolvordi, hatto doʻq-poʻpisa ham qilib koʻrdi. Uning oʻrnini egallab olgan kimsa bilan ham talashib-tortishdi. Oʻshanda Aliks yaxshi bilaman deb oʻylagan odamning tashqi sipoligi ostida yashirinib kelayotgan tuygʻulari tugʻyoni uni hayratda qoldirdi.

Aliks quyoshli tongda darchaga suyanganicha oʻsha suhbatni yodga oldi. Uning turmush qurganiga bir oy toʻlgan, oʻzini behad baxtiyor his etardi boyaqish. Faqat, hozirgina jonidan ortiq koʻrgani, eri uydan chiqib ketgach, u oʻzini tushuniksiz bezovtalik komida his etdi. Bu halovatsizlik boisi esa, Dik Vindiford edi.

U erga tekkanidan beri uch marta aynan bir xil tush koʻrdi: Eri oʻlib yotganmish, uning tepasida Dik tirjayib turarmish. Juvon erining qotili u ekanini aniq bilarmish. Eng dahshatlisi u erining oʻlimidan xursand emish. Minnatdorchilik yuzasidan erining qotilini tabriklarmish. Tush hamisha bir xil, Dik ayolni oʻz ogʻushiga olishi bilan tugardi.

Telefonning qoʻqqisdan jiringlashi bilan ayolning xayollari boʻlindi. U uyga kirib goʻshakni koʻtardi.
— Nima dedingiz? Kim bu gapirayotgan?
— Aliks, ovozingga nima qildi? Men seni tanimabman. Bu men Dikman.
— Q… qaerdan telefon qilyapsan?
— «Sayyoh tugʻrosi» mehmonxonasidan. Oti shunaka edi shekilli. Sen shunaqa mehmonxona xaqida eshitganmisan? Men faqat dam olish kunlari bu yerga baliq oviga kelgandim. Bugun sizlarnikiga borsam maylimi?
— Yoʻq, dedi Aliks qat’iyat bilan. — Kelmasang yaxshi boʻlardi.

Jimlik choʻkdi. Dik yana tilga kirganida ovozi boshqacharoq chiqdi:
— Iltimos, kechir meni, — dedi sovuq ohangda, — Endi seni umuman bezovta qilmayman.

Aliks shoshqich uning gapini boʻldi. Uning bu muomalasi yigitga erish tuyuldi chogʻi. Chindan ham gʻalati gapirib qoʻydi-da. Shu bois ayolning asablari chaqnab ketgandek boʻldi.
— Men faqat.. aytmoqchiydimki… biz bugun band boʻlamiz…— U oʻz gapini yanada tabiiyroq koʻrsatishga tirishdi. — Yaxshisi ertaga kechki payt kela qol.

Biroq, Dik uning ovozidagi nosamimiylikni darhol ilgʻab oldi.
— Rahmat, — dedi boyagi ohangda, — Ertaga biror yoqqa ketib qolishim mumkin. Bu yaqin tanishimning ertaga kelish-kelmasligiga bogʻliq. Xayr, Aliks,— u shosha-pisha boshqacha tovushda qoʻshib qoʻydi, — baxtli boʻl azizim.

Aliks goʻshakni joyiga qoʻyarkan, yengil tin oldi. «U bu yerga kelmasligi kerak. Bu yerga kelmasligi kerak, — deya ichida bir necha marta takrorladi. — Naqadar axmoqman. Nahot uning kelishini xohlayotgan boʻlsam? Yoʻq, u kelmasa men xursand boʻlaman.

U stol ustida turgan oddiygina shlyapasini boshiga ilib, yana boqqa chiqdi-da uyga kiraverishda ilib qoʻyilgan lavhaga koʻz tashlab qoʻydi: «Bulbul oshiyoni».
— Juda gʻalati nom ekanmi, — deya soʻragan edi u toʻydan ilgari Jeralddan.
— Asalim, — deya erkalagan edi u oʻshanda eri, — Aminmanki, sen shu paytgacha bulbul xonishini eshitmagansan, men esa bundan xursandman. Bulbullar faqat oshiq qalblar uchun kuylaydilar. Endi kechqurunlari biz bulbul figʻonini sen bilan birga eshitamiz. U eshik oldida toʻxtab bulbul lahnini eshitgan va baxtdan sarxush boʻlgan ilk oqshomni yodga oldi.

«Bulbul oshiyoni»ni topgan ham Jeraldning oʻzi edi. Bir gal u hovliqib kelgan va oʻzlari uchun zarur boshpanani topganini, bunaqa imkoniyat hayotda bir marta berilishi mumkinligini aytgan edi. Uyni koʻrib Aliks ham bunga amin boʻldi. Rost, qoq yalanglikdagi uy bilan bu oradagi eng yaqin qishloq orasidagi masofa kamida ikki mil chiqar, biroq eskicha uslubda tiklangan uyda vannaxona, issiq va sovuq suv, elekr, telefon kabi zarur qulayliklar bor ediki, Aliks bularga mahliyo boʻlib boshqa turar-joy haqida oʻylamay ham qoldi. Biroq orada bitta muammo chiqib qoldi — uyning egasi uni ijaraga berish fikridan qaytib qoldi, faqat naqd pulga sotishini aytdi.

Jerald Martinning topish-tutishi yaxshigina boʻlsada, oʻzining asosiy sarmoyasiga qoʻl tekkizishni istamadi. U naqd qoʻlga olishi mumkin boʻlgan summa ming funtni tashkil etardi. Uyni esa uch mingga baholashdi. Aliks uyni juda yoqtirib qolgani uchun Jeraldga koʻmaklashmoqchi boʻldi. U chek orqali oʻziga tegishli pulni nisbatan osonroq olishi mumkin edi. U oʻz mablagʻining teng yarmini uyni sotib olishga ajratdi.

Xullas, uy ularniki boʻldi, Aliks esa bundan sira ham afsusda emasdi. Toʻgʻri, erining qaysarligi, oʻzboshimchaligi xizmatkorlarga yoqmadi, ularning hammasi bu uydan ketib qolishdi. Uy ishlarini ancha sogʻinib kolgan Aliks esa, jon-jon deb bu yumushlarni oʻz zimmasiga oldi. Bogʻdagi anvoi gullarni parvarishlash uchun yaqin oradagi qishloqda yashovchi keksa bir bogʻbon haftada ikki marta kelib turardi.

Uy tarafga qarab kelayotgan Aliks gullarga qarab yurgan bogʻbon cholni koʻrib ajablandi. U asosan, dushanba va juma kunlari kelardi, bugun esa — chorshanba.
— Jorj, bu yerda nima qilyapsiz? — soʻradi unga yaqinlashib.

Chol qaddini rostlarkan, pixillab kuldi va eski kepkasini toʻgʻirlab qoʻydi.
— Shuni soʻrasangiz kerak, deb oʻtiruvdim oʻzim ham, bekam. Juma kuni qudamiz ziyofat bergich edi. Oʻzimcha, janob Martin va uning muhtarama rafiqasi bir gal juma oʻrniga chorshanba kuni borib ishlab bersam, qarshi boʻlmaslar dedim.
— Albatta, — dedi Aliks. — Oʻziyai miriqib koʻngil yozsangiz kerak?
— Bu aniq, — dedi chol soddalik bilan. — Pulini toʻlamasligingni bila turib, toʻyguncha yeb-ichish kimga yoqmaydi? Aytgancha, bekam, siz ketib qolguninggizcha boshqa koʻrishmasligimiz mumkin, menga biror zarur topshirigʻingiz boʻlsa aytib qoʻying, demoqchi edim. Hali qachon ketishinigiz ma’lum emasmi?
— Men hech qaerga ketmoqchi emasman.
— Ie, hali ertaga Londonga joʻnab ketmaysizlarmi? — ajablandi Jorj.
— Yoʻq, bu gapni qaerdan topdingiz?

Jorj yelka qisdi:
— Men kecha qishloqda xoʻjayinni uchratib qoldim. U ertaga siz bilan Londonga uchib ketayotganini aytdi. Qachon kaytishimiz noma’lum, dedi.
— Shunga shunchami, — kuldi Aliks. — Siz uning gapini boshqacharoq tushungan boʻlsangiz kerak.

U aslida Jerald haqiqatda cholga nima degani bilan astoydil qiziqayotgandi. Londonga borish? U shu paytga qadar bu haqda oʻylab ham koʻrmagandi.
— Londonni koʻrgani koʻzim yoʻq, — uning ogʻzidan bexos ana shu soʻzlar uchdi.
— A-a, men chindan ham uni boshqacharoq tushungan boʻlsam kerak, — dedi xotirjam tovushda Jorj. — Lekin u aniq shunaqa devdi-da… Baribir siz shu yerda qolayotganingiz uchun ham xursandman. Ochigʻi, London menga ham yoqmaydi. U yerga borib nima kilaman. Hozir u yerda mashinalar shunaqa tiqilib ketgan deyishadi. Oʻzi odam mashina olishi bilan bir joyda turgisi kelmay qolarkan. Ana, mening avvalgi xoʻjayinim mister Eyms, mashina olmasidan avval ajoyib, ogʻir-bosiq odam edi. Bir oy oʻtmay uyini sotar boʻldi. U uyni ta’mirladi, har bir xonaga elektr, gaz, telefon olib kirdi. Unga buncha xarajat oʻzini qoplamaydi, desam, u «bilasanmi, men bu uyni naq ikki ming funtga pullayapman», dedi. Mana, aytganicha boʻldi.
— U uyini uch mingga sotdi, — deya cholning gapini toʻgʻirladi Aliks.
— Ikki ming, — kaytardi Jorj. — bu haqda necha marta eshitganman. Hamma bilardi buni.
— Men bilaman-ku, uch mingni sanab berganmiz, — deya gapida turib oldi Aliks.
— Ayollar hisob-kitobda noʻnoqrok boʻlishadi, — dedi Jorj ham qaysarlik bilan. — Siz mister Eymz aynan uch ming funt soʻraganini isbotlay olasizmi?
— U men bilan emas, erim bilan savdolashgan.

Jorj yana gullar ustiga egildi.
— Uy ikki mingga sotilgan, — deya oʻz gapida mahkam turib oldi.

Aliks u bilan boshqa bahslashib oʻtirmadi. U uzoqroqdagi gullar tupi oldiga borib guldasta tuza boshladi. U gullarni bagʻriga bosib, uyga qaytarkan, yoʻlda, barglar orasida allaqanday toʻq-zangori rangli narsa yotganini koʻrdi. Avaylab qoʻliga oldi. Erining qayd daftarchasi ekan. Qiziqish bilan ochib oʻqishga tutindi.

Aliks toʻyning ilk kunlaridanoq erining oʻta hissiyotchan, tabiatan qat’iyatli va favqulodda tartibsevarligi bilan boshqalardan ajralib turishini payqab olgandi. Ular birgalikda ovqatni ham aynan bir vaqtda yeyishar, u har bir kunda qilinadigan ishlari uchun oʻz vaqtini avvaldan tartib bilan ajratib qoʻyardi.

U daftarchani varaqlarkan, mana bu yozuvlarni oʻqib kulgudan oʻzini tutib turolmadi: «Aliks bilan nikoh. Avliyo Pyotr cherkovi, soat 2.30»

«Jinnivoy« — dedi jilmayib Aliks boshqa sahifani ocharkan. Mana bugungi sana. Jerald husnixat bilan yozgandi: «Kechqurun, soat 9.00». Shundan boshqa hech gap yozilmagan. «Qiziq, u bugun soat toʻqqizda nima qilmoqchi ekan?» — ajablandi Aliks. »Agar Jerald birorta ayolga ilakishib qolgan deya gumon qilinsa, bu maxfiy daftarchada biror belgi-alomat topilardi», oʻyladi Aliks sirli kulimsirab. Biroq, unda birorta begona ayolning ismi bitilmagan edi. Aliks erinchoqlik bilan daftarchaning qolgan betlariga ham qarab chiqdi: allaqanday sanalar, tushuniksiz belgilar va birgina ism — Uning ismi bitilgan edi bu yerda. U daftarchani kissasiga solib uyiga kirib ketdi. Biroq, shu asnoda uning yuragiga allaqanday xavotir oqib kirganini his etdi. Qulogʻi ostida Dikning gaplari aniq-tiniq takrorlangandek boʻldi:
— U senga yetti yot begona-ku? Axir, sen u haqda hech narsa bilmaysan-ku?

Rost. U haqda ilgari hech narsa bilmasdi-ku? Jeraldning yoshi qirqda. Shu paytgacha birorta ayol bilan birga boʻlmaganligiga kim kafolat beradi?

U bular haqida oʻylashni istamasdi. Hozir bundan ham zarur ishlari bor edi. Dik Vindifordning qoʻngʻirogʻi haqida eriga aytsamikin? U qishloqda Jerald bilan uchrashib qolishi ehtimoldan xoli emas. Shunda eri uyga qaytganida oʻzi bu haqda gap ochib qolsa, mushkulot oʻz-oʻzidan hal boʻladi. Ochigʻi bu haqda Aliksning ham eriga hech narsa degisi yoʻq. aytgudek bulsa, eri Dikni mehmonga chaqirishdan ham toymaydi. Unaqada Dikning oʻzi kelmoqchi boʻlgani, Aliks esa bunga roʻyxushlik bermaganini tan olishi kerak boʻladi. Jerald xotinidan buning boisini soʻrab qolsa nima boʻladi? Anavi almoyi-aljoyi tushini aytib beradimi?

Xullas, u xijolatdan qiynalib, oxir-oqibat eriga bu haqda ogʻiz ochmaslikka qaror qildi. Bu uning eridan yashirmoqchi boʻlgan birinchi siri edi.

Kechki ovqat mahali yaqinlashayotganda, u erining qaytayotganini eshitib, oʻzining xavotir va hadigini yashirish maqsadida yemak tayerlashga unnab ketdi.

Aftidan u qishloqda Dik bilan koʻrishmagan edi. Aliks xotirjamlik barobarida allanechuk noqulaylikni ham his etdi. Iforli oqshom havosi oqib kirayotgan deraza oldidagi eman stol atrofida ikkovlon kechki ovqatni tanovul qilib boʻlishgach, Aliks haligi daftarchani eslatdi.
— Ertalab gullar orasidan topib oldim, — dedi u qoʻlidagi buyumni erining tizzasiga tashlarkan.
— Bogʻda tushirib qodirgan boʻlsam kerak-da!
— Ha, endi sening ancha-muncha sirlaringni bilib oldim.
— Hech qanday gunohim yoʻq — deya bosh chayqadi Jerald.
— Bugun kechqurun soat toʻqqizda kim bilan uchrashmoqchi eding?
— Ha, gap buyoqda degin? — u avval biroz dovdirab qoldi, biroq shu zahoti birorta kulguli voqeani eslaganday iljayib qoʻydi, — Juda chiroyli bir qiz bilan uchrashuvimiz bor edi — Aliks bilan. Uning sochlari xuddi senikidek qoʻngʻirrang, koʻzlari moviy.
— Tushunmadim, — dedi Aliks yasama jiddiyat bilan. — Nega gapni aylantiryapsan?
— Yoʻq, bilasanmi, bugun bir-ikkita negativ suratlarimni oqqa koʻchirishim kerak edi. Shuni esimdan chiqarmaslik uchun yozib qoʻygandim. Unda sening ham yordaming kerak. Jerald Martin havaskor suratgir ham edi. Uningg eskiroq uslubdagi, ammo oʻtkir linzali fotoapparati bor edi, suratlarni fotolaboratoriya vazifasini oʻtaydigan yertoʻlada oqqa koʻchirardi.
— Shu ishni aynan soat toʻqqizda qilish shart ekanmi, — soʻradi Aliks ishonchsizlik bilan.
— Jonginam, — dedi uning ovozi biroz titrab, — bilasan, men hamma vaqt puxta reja asosida ishlayman. Shunda hamma ishlar oʻz oʻrnida boʻladi.

Aliks anchagacha eriga qadalib jimgina oʻtirdi. Eri stul suyanchigʻiga suyanganicha sigaret tutatdi. Uning hafsala bilan qirtishlangan yuzlaridagi uzun-uzun chiziqlar gʻira-shira yorugʻda ham yaqqol koʻrinib turardi.

Kutilmaganda ayolni mavhum bir vahima oʻz iskanjasiga oldi va ichidan bir savol yorib chiqdi:
— O Jerald, sen haqingda koʻproq, koʻproq narsa bilishni istayman.

Er ajablanib xotiniga oʻgirildi:
— Azizim, Aliks. Axir men haqimda hamma narsani bilasan-ku? Senga Nortumberlendda kechgan bolaligim, Janubiy Afrikada yashaganim, keyin oʻn yil Kanada umguzaronlik qilganim va oʻsha yerda oʻzimga yarasha boylik orttirganim haqida senga aytib berganman.
— Bor yoʻgʻi shu xolosmi, — soʻradi Aliks iljayib.
— Ha-a, seni nima qiziqtirayotganini bildim, — deya kutilmaganda qah-kah urib yubordi Jerald. — Siz ayollar hammangiz birsiz. Sizni birovning shaxsiy hayotidan boʻlak narsa qiziqtirmaydi.

Aliks tomogʻi quriyotgani his etdi va past ovozda gʻudrandi:
— Axir, sen shu paytgacha baribir begona ayollar bilan boʻlgansan-ku? Men aytmoqchi edimki… agar bilganimda edi…

Jim qoldi. Jerald qovogʻini uydi:
— Aliks, sen haligi… «Koʻk soqol xosxonasi» haqida eshitganmisan? Toʻgʻri, men shu paytgacha, ayollar bilan boʻlganman. Buni tan olaman. Inkor etganimda ham baribir ishonmagan boʻlar eding. Biroq ont ichib aytamanki, ular mening qalbimda senchalik chuqur oʻrnashib olmagandi.

Uning ovozidagi samimiyat ohangi Aliksni biroz tinchlantirdi.
— Koʻngling joyiga tushdimi? — soʻradi jilmayib Jerald.

Daf’atan uning nigohida nedir qiziquvchanlik alomati zuhur etdi.
— Nimaga bugun gʻalati narsalar haqida gapirib qolding?
— Oʻzim ham bilmayman. Kun boʻyi asabiylashib yurdim.
— Qiziq, — dedi Jerald oʻziga-oʻzi gapirgandek yarim ovozda. — Juda qiziq.
— Nimasi qiziq?
— Asalim, nega menga bunaqa qarayapsan. Shunisi qiziqki, sen ilgari juda begʻam va erkatoy eding. Bugun bunaqa…

Aliks zoʻrma-zoʻraki iljaydi:
— Atayin qilganday bugun hamma narsa mening asabimga tegyapti. Anavi qari Jorj ham ertalabdan Londonga qachon ketasizlar, deb gʻashimga tegdi. U bu gapni sendan eshitganmish.
— Sen uni qaerda koʻra qolding? — Jeraldning ovozi tuyqus jaranglab chiqdi.
— U biznikiga bugun juma kunining oʻrniga ishlagani kelibdi.
— La’nati qari toʻnka, — dedi Jerald tishlarini gʻijirlatib.

Aliks Jeraldning afti gʻazabdan bujmayib ketganini koʻrib hayron boʻldi. U erini hecham bu qiyofada koʻrmagandi. Ayolning nigohidagi taajjubni koʻrgan Jerald darrov izohot berishga oʻtdi:
— Chindan ham cholning esi ogʻib qolganga oʻxshaydi.
— Axir, senam biror narsa degandirsanki, u…
— Menmi? Hech narsa deganim yoʻq. Ha, darvoqe.. Haligi,.. Boʻldi-boʻldi, esladim. Men unga hazillashib London boryapmiz, devdim, u ovsar chin deb oʻylagan. Ehtimol, notoʻgʻri eshitgandir. Sen unga tushuntirgandirsan?
— H-ha.. Lekin u eshitganini qoʻymaydigan qaysar chollar toifasidan ekan.

Aliks eriga Jorjning uy ikki ming funtga sotilgan, deb turib olganini ham aytib berdi. Jerald bir muddat jim qoldi-da, pastak ovozda shivirladi:
— Eyms ikki mingni oldindan sanab oldi. Qolgan ming funtni keyinroq toʻgʻrilab beradigan boʻldim. Chol mana shu yerida yanglishgan koʻrinadi.
— Mana, hammasi oydinlashdi, — dedi Aliks yengil tortib. — U shunday deya devorga ilingan soatga imo qildi, — Endi ishga kirishsak ham boʻladi. Besh daqiqa kechikibmiz ham. Jeraldning yuzida tushuniksiz tabassum qalqidi:
— Men oʻylab koʻrdim, — dedi xotirjam tovushda. — bugun suratkashlik bilan shugʻullanmasak ham boʻladi.

Ayol tabiatan oʻta qiziquvchan. Aliks uxlagani ketayotganida xotirjam va bexavotir edi. Uning baxti uzra soya solayotgandek koʻringan bulutlar tarqalib ketgandek edi goʻyo. Biroq, ertasi kechqurun u baxtiga yana kimdir, nimadir koʻlanka tashlayotganini his etdi. Dik Vindiford boshqa qoʻngʻiroq qilmagan boʻlsa-da, nazarida undagi sarosimaning sababchisi ham oʻsha edi. Uning gaplarini qayta-qayta esladi: «Bu odam senga yetti yot begona-ku! Sen u haqda hech narsa bilmaysan!« Shu choq uning yodiga erining kechagina aytgan gaplari tushdi: »Koʻk soqol xosxonasi haqida eshitganmisan?» U bir paytlar oʻta sirli, beshafqat va ayyor xotinboz — Koʻk soqol haqidagi ertakni bolaligida oʻqigandi. Hozir eri nega uni esga oldi? Bu bilan mening shaxsiy xayotimga aralashma, oqibati yomon boʻladi, demoqchimi?

Juma kuni ertalab, Jerald zoʻr berib yashirishga tirishayotgan boshqa ayoli — «Koʻk soqol xosxonasi» borligiga amin boʻldi. Yuragida sekin-sekin uygʻonayotgan rashk uni tamomila mahf eta bordi. Oʻsha kuni soat toʻqqizda u uchrashuv belgilagan! Surat ishlash esa, shunchaki oʻylab topilgan bahona xolos.

Bundan uch kuncha ilgari u erini ipidan-ignasigacha bilishiga ont ichishi mumkin edi. Bugun esa, eri unga mutlaqo notanish odam boʻlib koʻrinyapti. Uning keksa Jorjga nisbatan uygʻongan oʻrinsiz qahrini esga oldi. U avvalgi quvnoq va samimiy Jeraldga oʻxshamay qolgandi. Chindan ham Aliksni gʻaflat bosgandir? Ehtimol xaqiqatan u erining kimligini umuman bilmas?

Juma kuni u ul-bul xarid qilish uchun qishloqqa borishi kerak edi. Bu xaqda Jeraldga aytganida, eri mutlaqo rad javobini berdi va uning bogʻda qolishini, qishloqqa oʻzi borib kelishini aytdi. Bu ham ayolning taajjubini oshirdi. Qiziq, nega eri uning kishloqqa borishiga tish-tirnogʻi bilan qarshilik koʻrsatyapti?

Balki, Jerald unga bir ogʻiz gapirmasdan borib Dik bilan uchrashib kelmoqchidir? Axir Aliksning shu paytga qadar mudrab yotgan rashki ham hozirgina uygʻondi-ku? Jeraldni ham shu tuygʻu qiynayotgan boʻlishi mumkin emasmi? Eri uning Dik bilan qayta uchrashmasligi uchun qishloqqa yubormayotgan boʻlsa-chi? Ana shu fikr ayolni bir muncha ovuntirdi, shubhali oʻy-xayollarin nariroq surdi.

Vaqt oʻtgani sari besar gumonlar yana uni qisti-bastiga ola boshladi. U ana shu bema’ni hislar qurshovidan chiqish uchun oʻzini ish bilan ovuntirmoqchi boʻldi. Qoʻliga latta olib erining xonasini yigʻishtirishga kirib ketdi.

«Qaniydi ishonchim komil boʻlganida, hamma azoblardan qutular edim», deya shivirladi oʻziga-oʻzi.

U faqat ikkita qutini qaray olmadi: bittasi pastdagi gʻaladon, ikkinchisi yozuv stolining chap tarafida turgan kichkina quticha. Aliks ayni chogʻda hech narsani mulohaza qilib oʻtirmadi. U ana shu ikki qutining birida erini fosh etishi mumkin boʻlgan ashyoviy dalil topilishiga umid qilardi. Shu asnoda eri oʻziga tegishli kalitlarni bufetning pastki tortmasiga qoʻyishini esladi. U kalitlarni keltirib sandiqchalarga solib koʻra boshladi. Uchinchi kalit yozuv stolidagi sandiqchaga toʻgʻri keldi. Aliks hayajondan qoʻllari qaltirb uni ochdi. Unda pullar solingan qopchiq turar, sandiqning orqa boʻlmasidan bir bogʻlam maktub chiqdi. Aliks nafasi tiqilgudek boʻlib, tasmani yechdi. Uning yuzlari shu zahoti uyatdan lovullab ketdi va xatlarni joyiga qoʻyib tezgina qutini berkitdi. Bu xatlarni Jerldga toʻyga qadar uning oʻzi yozgandi. U endi gʻaladonga yopishdi — Jerldga nisbatan shubhalari tamomila barham topguncha hamma narsaga tayyor edi. U qidirmoqchi boʻlgan joyidan biror narsa chiqishiga koʻzi yetmasa-da, hamon asabiy titrogʻi bosilmagandi.

Aksiga olib, birorta ham kalit bu sandiqqa tushmas ekan, koʻngli hamon tipirchilab turgan Aliks bir zum qaysidir xonadan yana bir shoda kalit topib keldi. Nihoyat, komod ochildi. Biroq u yerda ham vaqt oʻtib, sargʻayib ketgan, chang-gʻubor bosgan gazeta parchalaridan boʻlak hech narsa yoʻq edi.

Aliks yengil xoʻrsindi. Uni endi fakat bir narsa – necha yillardan beri saqlanib kelayotgan gazet qiykimlarigina qiziqtirardi. Ularning deyarli bari ancha yil ilgari chop etilgan Amerika gazetalaridan qirqib olingandi. Bu parchalarda ashaddiy xotinboz va firibgar Charlz Lemetrning kirdikorlari haqida yozilgandi. Ularda aytilishicha, Lemetr oʻz toʻriga ilingan ayollarni oʻldirishda ayblanayotgandi.

U ijaraga olgan uyning poli ostidan ayol kishining gavda suyagi topilgan, u «uylangan» ayollar haqida keyinchalik hech kim hech narsa eshitmagan.

U oʻziga bildirilgan ayblovdan ustomonlik bilan himoyalanish maqsadida AQShning eng kuchli advokatlaridan birini yollab olgandi. Shotlandiya hakamlik sudi uning ishini koʻrib chiqib, yetarli asos boʻlmagani bois, oqlashga majbur boʻlgandi. Shu bois u asosiy ayblovdan eson-omon qutalib chiqdi, biroq, kichikrok bir jinoyati uchun bir necha yil qamoqda oʻtirib chiqdi.

Aliks bu hakda eshitgan, Lemetr haqidagi shov-shuvlar bir patlar Angliyani ham tahlikaga solgan edi. Ayol bundan uch yil ilgari Lemetrning qayoqqadir qochib ketgani haqida ham eshitgan edi. Uni tuta olishmadi. bu mavhum kimsaning shaxsi va uning ayollar ustidan vahshiena hukmronligi uzok muddat ingliz gazetalarining ham diqqat markazida turgan edi.

Gazet parchalariining birida Lemetrning surati bosilgandi. Aliks ziyolisifat soqol qoʻygan qonxoʻrning suratiga anchagacha diqqat bilan tikilib turdi. U kimgadir oʻxshab ketardi. Birdan uning esiga Jerald tushdi-yu, a’zoi badaniga qaltiroq yugurdi. Suratdagi odamning qosh-koʻzlari xuddi Jeraldniki edi. U surat ostidagi matnni oʻqishga tutindi. Unda keltirilan ayrim sanalar Aliks tasodifan topib olgan daftarchadan kayd kilingan raqamlarga aynan mos tushardiki, bu kunlarni Lemetr oʻz qurbonlarini tinchitish uchun belgilab qoʻygan edi.

Sudda guvoh sifatida soʻroq qilingan ayollardan biri ishonch bilan qotilning chap bilagida kichkina chandiq borligini aytgan edi. Aliks qoʻlidagi qogʻozlarni hayajonda tushirib yuborganini sezmadi. Axir Jeraldning ham xuddi chap bilagidagi ana shunday chok bor edi-ku?

Butun xona uning nazarida charxpalakdek aylana boshladi. Es-hushi sal joyiga kelganida miyasiga urilgan narsa shu boʻldi: Jerald Martin — bu Charlz Lemetr. Boshqacha boʻlishi mumkin emas. Xuddi jumboq suratning tarkibiy qismlari singari xotirasida ayrim lavhalar jonlana boshladi: uy uchun toʻlangan pul… Bu pul uniki, fakat uniki ekan, eri yonidan bir chaqa ham qoʻshgan emas. Demak, koʻrgan tushi ham bejiz emas ekan. Demak, u savqi tabiiy ravishda Jerald Martindan xafsirab, undan xalos istab kelgan. Va yordamni ham savqi tabiiy suratda Dik Vindiforddan kutgan ekan. Demak u Lemetrning navbatdagi qurboni boʻlishi lozim edi. Ehtimol tez orada…

U daftarchadagi «Chorshanba kech sat 9. 00» qaydini eslab dodlab yuborayozdi. Yodiga devoridan osongina tosh koʻchirib olish mumkin boʻlgan yertoʻla tushdi. Demak, hammasi kecha chorshanba kuniga rejalashtirilgan. Lekin, tarki odat qilinmay, bu fursatni oldindan yozib qoʻyish… mantiqsizlik emasmi? Yoʻq, hammasi mantiqqa asoslangan. Jerald xamma narsani avvaldan rejalashtirib, belgilab yurgan. Qatl uning uchun shunchaki koʻngilxushlikka oʻxshash oddiy bir ishga aylanib qolgan.

Biroq, uning ustidan oʻqilgan hukm ijrosi nima sababdan orqaga surildi? Uni kim yoki nima qutqarib kolgan boʻlishi mumkin? Eng soʻnggi daqiqalarda?… Boʻldi, esladi: Keksa Jorj! Nima sababdan eri uning nomini eshitishi bilan koʻkarib ketganini ham endi tushundi. Shaksiz, u rejasini izsiz amalga oshirish uchun puxta zamin hozirlagan: koʻziga koʻringan odamga ertaga Londonga uchamiz, deb yurgan. Kutilmaganda Jorj boqqa kelib qolgan, bu haqda Aliksni voqif etgan, ayol bu gapni inkor qilgan va hokazo. Oʻsha kuni hukmni ijro etish juda xatarli — chol ayolning gapini eslab qolgan boʻlishi mumkin edi. Demak, uni xudoning oʻzi asrabdi. Agar Aliks arzimasdek tuyulgan oʻsha suhbat haqida eriga ogʻiz ochmaganida bormi? Aliksning eti muzlab ketdi.

Har daqiqka gʻanimat edi. U eri kelmay turib bu yerdan qochib qolishi kerak. Aliks shosha pisha gazet parchalarini joyiga qoʻyib, gʻaladonni berkitdi.

Ammo, zum oʻtmay u joyida qotib qoldi. U darchaning gʻiyqillaganini, qadam tovushlarini eshitdi: E r i q a y t i b d i. Bir muddat Aliks harakatsiz qotdi. Keyin u oyoq uchida yurib bordi-da, parda ortidan tashqariga qaradi. Chindan ham eri. Iljayganicha allaqanday qoʻshiqni xirgoyi qilib kelardi. Aliks uning qoʻlidagi narsani koʻrib qoʻrquvdan yuragi yorilayozdi. Yap-yangi belkurak!

Aliks bu oqshom qanday mudhish fojea sodir boʻlishiga aqli yetdi…

Biroq, qutulib ketish uchun hali imkon bor edi. Jerald xirgoyini vang qoʻyib uy tarafga burildi. Aliks ham fursatni boy bermay pastga otildi. Biroq, uydan chiqmay turib ostonada eri bilan toʻqnash keldi.
— Hello, qayoqqa shoshilyaptilar? — ajablanib soʻradi Jerald.

Aliks oʻzini har doimgidek vazmin va xotirjam tutishga tirishdi. Hozir qochib ketish uchun hech kanday imkoniyat yoʻq, ammo sir boy bermay tursa, bu imkoniyat sal kechroq tugʻilishi mumkin edi. Hatto, hoziroq…
— Men manavi soʻqmoq boʻylab sayr qilib kelmoqchiydim. Darrov qaytaman. — Aliks gaplari biroz soxta va ishonchsiz chiqqanini sezdi.
— Yaxshi, dedi Jerald, — Men ham sen bilan boraman.
— Yoʻq, iltimos… shart emas. Jerald, men… Boshim qattiq ogʻriyapti. Asablarim qaqshayapti. Bir oʻzim borib kela qolay.

Eri unga diqqat bilan razm soldi. Ayol uning koʻzlaridagi shubhani tezgina ilgʻadi.
— Nima boʻldi senga Aliks? Nega ranging buncha oqarib ketgan?

Buncha qaltirayapsan?
— Hech qisi yoʻq, — Aliks bor kuchini toʻplab tabiiyroq jilmayishga tirishdi, — Shunchaki, bosh ogʻrigʻi-da! Bitta aylanib kelsam, hamasi oʻtib ketadi.
— Sen oʻzingni mendan opqochishga behuda urinyapsan, — toʻngʻilladi Jerald tirjayib, — Xohlaysanmi-yoʻqmi, sen bilan birga boraman.

U qattiq turib olmadi. Agar eri uning hamma narsadan xabardorligini bilib qolsa, bormi? U ming mashaqqat bilan oʻzini qoʻlga olishga va odatdagidek sokin tutishga harakat qildi. U sarosima ichida erining unga tez-tez shubhali koʻz tashlab qoʻyayotganini sezdi.

Ular uyga qaytishganida, eri uni yotishga koʻndirdi va odekolon keltirib, xotinining chakkasini artib qoʻydi. U har doimgidek mehribon va samimiy edi. Ayol oʻzini xuddi jahannamga qulab ketayotganday ojiz va bechora his etdi.

Eri uni bir daqiqa ham yolgʻiz qoldirmasdi. Hatto, oshxonadan Aliks sal ilgari tayyorlab qoʻygan oddiygina kechki ovqatni olib kelishga ketganida ham eri uning ketidan qolmadi. Dasturxon atrofida Aliksning tomogʻidan biror luqma taom oʻtmasa-da, oʻzini majburlab ul-bul narsa yegan boʻldi, oʻzini imkon kadar quvnoq va tetik tutishga tirishdi. U ayni chogʻda hayoti uchun kurashayotganini bilardi. U hozir oʻz kushandasi bilan yuzma-yuz turar, hech qaerdan najot kutib boʻlmas, kishloq esa bu yerdan bir necha mil olisda edi. Faqat birgina yoʻl bor edi, vaqtincha boʻlsa-da, erining shubhalarini oʻldirib, uni bir necha daqiqa yolgʻiz qoldirish uchun zamin yaratish. Bu paytda u zalga tushib telefon orqali najot soʻrashi mumkin edi xolos.

Ittifoqo, boshqa tarafdan xalos topish umidi tugʻildi. Shu onda u birinchi marta Jeraldning oʻz fikridan qay tariqa qaytgani yodiga tushdi. Bugun ularnikiga Dik Vindiford kelmoqchi ekanini aytsa, nima boʻlarkin? U endigina shunga ogʻiz juftlaganida, nimanidir oʻylab, fikridan qaytdi. Bu kimsaga ikki karra xalaqit berish qiyin. Uning zohiriy osudaligi zamirida qanday ayyorona sergaklik yashiringani ma’lum. Bu gapi bilan ayol jinoyat fursatini yanada yaqinlashtirishi mumkin. U shu zahoti Aliksni oʻldirib, Dikka qoʻngʻiroq qiladi va bamaylixotir shoshilinch joʻnab ketyapmiz, deb aytishi ham mumkin. Eh! Rostdan ham Dik kelib qolsami edi?.. Shu topda uning miyasiga ajoyib fikr keldi. U fikrimni koʻzimdan oʻqib qolmasmikin, deya qoʻrqa-pisa eriga karab qoʻydi. Uning qalbida umid shu’la socha boshlagach, vujudiga jasorat va gʻayrat oqib kirganini payqadi. U shu qadar osuda tusga kirdiki, oʻzi ham hayron qoldi.

U qahva qaynatib, er-xotin har doim kechki payt ochiq havoda gaplashib oʻtiradigan ayvonchaga olib keldi.
— Aytgancha, — dedi qoʻqqisdan Jerald, — Bugun sen bilan sal keyinroq surat ishlaymiz, boʻptimi?

Ayolning badanida chumoli oʻrmalagandek boʻldi, biroq befarq ovozda gap qotdi:
— Bir oʻzing qilsang boʻlmaydimi, shu ishni? Bugun ancha charchagan koʻrinaman.
— Ishimiz uzoqqa choʻzilmaydi, — deya sovuk tirjaydi Jerald. — Aytgancha, seni ishontirib aytamanki, ishimiz bitgach, charchoqni mutlaqo his etmay qolasan.

Bu gapi uning oʻziga ham nash’a qilib ketdi. Aliks bir qalqib tushdi. U oʻz rejasini yo hozir amalga oshirishi mumkin, yoki hech qachon.

Shartta oʻrnidan turdi.
— Qassobga telefon qilishim kerak, — dedi bepisandlik bilan. — Ungacha shu yerda oʻtirib tur.
— Qassobga? Shu mahalda-ya?
— Jinni, hozir magazin allaqachon yopilib boʻldi. Qassob esa, uyida boʻladi. Ertaga shanba. Toʻqmoqlangan buzoq goʻshtini boshqalar ilib ketmasdan buyurtma berib qoʻyishim kerak. Bechora chol meni judayam yoqtiradi.

U ship etib xonasiga kirib ketdi va eshikni yopib oldi. Orqadan erining «Eshikni ochiq qoldir», deganini eshitdi va sovuqqonlik bilan javob qaytardi:
— Ochiq eshikdan chivin uchib kiradi. Chivinni koʻrgani koʻzim yoʻq. Tentakkinam, sen hali meni oʻsha qassob chol bilan shakarguftorlik qiladi, deb oʻylayapsanmi?

U xonada yolgʻiz qolishi bilan «Sayyoh tugʻrosi» mehmonxonasining raqamini terdi. darrov tusha qoldi:
— Bu mister Vindifordmi? Boshqa? Nima u ketib qoldimi? Uni chaqirib bera olmaysizmi?

Shu payt uning yuragi qinidan chiqayozdi. Eshik ochilib eri kirib keldi.
— Chiqib tur, Jerald, — dedi ranjigan tovushda, — Telefonda gaplashayotganimni birov eshitmasin deyman.

Jerald kulimsirab stulga oʻtirdi:
— Oʻzi rostdan ham kassob bilan gaplashayapsanmi?

Aliks qattiq hayajonda edi. Uning rejasi barbod boʻlgandi.

Hozir Dik goʻshakni oladi. Balki tavakkal kilib telefondan yordam soʻrab qichqirsami? U asabiylashib telefon richagini bir qisib, bir boʻshata boshladi. Shu pallada uning kallasiga yangi fikr tugʻildi. Richagni bosib tursa, ovoz nariga tarafga eshitilmaydi.

«Bu ishni amalga oshirish juda qiyin boʻlsa kerak, — Oʻyladi u.— Men oʻzimni faqat qassob bilan gapirayotgandek tutishim, xayajonga berilmasligim kerak. Bu ish mening qoʻlimdan keladi, ishonaman.»

Shu choq goʻshakdan Dikning ovozi eshitildi. U chuqur nafas olib richagni boʻshatgancha gapira boshladi:
— «Bulbul oshiyoni»dan Missis Martin gapiryapti. Iltimos tezroq yetib keling. /richagni maxkam qisib/ ertaga ertalab olti boʻlak yaxshilab toʻqmoqlangan buzoq goʻshti opkeling. /richagni boʻshatib/ Kelishinigiz shart. /yana richagni qisib/ Tashakkur sizga mister Xeksuorsi. Oʻylaymanki, buncha kech qoʻngʻiroq qilayotganimdan ranjimasangiz kerak. Kotletni shunaqa yaxshi koʻramanki, u /richagni boʻshatib/ boʻlmasa, oʻlib qolishim hech gap emas. /yana richagni bosib/ juda yaxshi — ertaga kutaman-a? /richagni boʻshatib/ Iloji boricha tezroq! — U goʻshakni ilib, ux tortganicha eriga yuzlandi:
— Qassob bilan ajoyib gaplashib qoʻyding-da, a? — dedi Jerald undan koʻz uzmay.
— Odatdagidek, xuddi boshqa ayollar kabi, — dedi Aliks oʻpkasini arang bosib.

Jerald hech narsadan shubhaga tushmadi. Dik esa, hech narsani tushunmagan boʻlsa-da, yetib kelishi aniq.

Ayol yotoqxonaga kirib chiroqni yoqdi. Orqasidan eri kirdi.
— Aftidan hozir kayfiyating a’lo boʻlsa kerak? — soʻradi xotiniga sirli tikilib.
— Ha, dedi xotini, — Boshimning ham ogʻrigʻi qoldi. U eriga tabassum uzatganicha doimiy joyidan, eri oʻtiradigan kursining qarshisidan joy oldi. U xalos boʻldi. Hozir sakkizdan yigirma minut oʻtdi. Soat toʻqqizgacha Dik yetib keladi.
— Bugungi qahva menga uncha yoqmadi, juda achchiq damlabsan, — shikoyatlandi Jerald.
— Bu qahvaning yangi navi ekan. Agar u senga yoqmagan boʻlsa, bunaqasidan endi olmaganim boʻlsin, azizim.

Aliks qoʻliga igna olib toʻqishga oʻtirdi. Jerald mutolaaga berildi. U bir necha sahifani tugatib, soatga qaradi va kitobni bir chetga irgʻitdi:
— Sakkiz yarim. Yur, yertoʻlaga tushib surat ishlaydigan vaqt boʻldi.

Toʻqiyotgan narsasi Aliksning qoʻlidan tushib ketdi.
— Yoʻq, yoʻq. Kel toʻqqizgacha kutaylik!
— Yoʻq, asalim, soat sakkiz yarim. bu ishni kechiktirib boʻlmaydi. Shu vaqtda belgilab qoʻyganman. Senam vaqtliroq uxlaysan.
— Negadir toʻqqizgacha kutgim kelyapti.
— Hamma ishni oʻz vaqtidan kechiktirmaslikka oʻrganganimni bilasan-ku. Ketdik, Aliks. Bir daqiqa ham kuta olmayman. Aliks unga qaradi-yu, rangi boʻzdek oqarib ketdi. Eri allaqachon niqobini yechib tashlagandi. Uning qoʻllari asabiy qaltirar, koʻzlari bejo, qurigan lablarini tinimsiz yalardi. U endi oʻz tugʻyonini tutib turish holatida emasdi. «Rost-da, — Oʻyladi Aliks, — Har qancha toqatli boʻlmasin, bundan ortiq kutib tura olmasdi». Jerald uning yoniga keldi va yelkalaridan tutib oʻrnidan turgʻizdi.
— Qani azizim, oʻzim seni u yoqqa olib boraman, — uning quvnoq ohangda aytilgan bu gaplaridan kishini dahshatga solguvchi qabohat isi kelardi. Ayol soʻnggi kuchini jamlab erining qoʻlidan yulqinib chiqdi va qurquvga yon berib, behol devorga suyandi. U alhol hech narsa qilolmas, hech kaerga qocholmas, erkak esa, uning ustiga bostirib borardi:
— Xoʻsh, Aliks…
— Yoʻq-yoʻq!

U qichqirgancha qoʻllarni ojizona oldinga choʻzib, oʻzini himoya qilishga chogʻlandi:
— Jerald, shoshma. Senga bir gapni aytishim,.. iqror boʻlishim kerak.

Eri birdan sergak tortdi:
— Iqror boʻlmoqchisan? — soʻradi ajablanib.
— Ha, iqror boʻlishim kerak.

U bir muddat oʻyga toldi-da, tezda toʻlqinlanib, erini qiziqtirishga davom etdi.
— Nima, oʻynashing bormidi? — soʻradi masxaramuz iljayib.
— Yoʻq, unaqamas… Ehtimol sen buni… sen buni jinoyat deb atashing mumkindir?

U oʻq borib nishonga tekkanini, erining qiziqishi ortib borayotganini koʻrib biroz tinchlandi va oʻzini vaziyat hokimi sanab gapida davom etdi:
— Joyingda oʻtirib olsang tuzik boʻlardi, — dedi Aliks sokinlik bilan va oʻzi ham xonaning narigi kunjidagi stolga oʻrnashdi. Hatto egilib, boya qoʻlidan tushib ketgan toʻquv ishini ham oldi. U zohiriy sokinlikni saqlagan holda ichki tahlika bilan vaqtni najot kuchlari yetib kelguncha choʻza oladigan gaplarni oʻylab olish uchun bir muncha taraddudlandi.
— Senga avval xam aytganman, — dedi sekin ohangda, — Men oʻn besh yil stenogrfist boʻlib ishlaganman. Aslida ja unaqamasdi. Ikki marta ishimda tanaffus boʻlgan. Birinchisida yigirma ikki yoshda edim. Oʻshanda oʻziga yarasha sarmoyasi boʻgan, keksa bir kishi bilan tanishib qoldim. U meni yoqtirib qoldi va turmush qurishni taklif qildi. Uning gapini yerda qoldirmadim. Oila qurdik. — U bir muddat jimib qoldi, — Uni aldab-suldab, oʻz hayotini sugʻurta qildirishga koʻndirdim.

Shunda Aliks erining yuzida qat’iy qiziqish ifodasini ilgʻab oldi. U endi oʻziga ishonch bilan hikoyasini davom ettirdi. — Urush paytida oz muddat gospitaldagi aptekada ishlaganman. Oʻshanda dori-darmon, hatto, zaharli moddalar bilan ham ishlashga toʻgʻri kelgan.

U bir narsani oʻylayotgandek jim qoldi. U erining e’tiborini tamoman jalb etganiga shubha qilmasdi. Qotilni qotillik qiziqtiradi-da! Ayol mahorat bilan oʻz rolida davom etardi. Oʻgʻrincha soatga qaradi: yigirmata kam toʻqqiz. — Shunaqa bir zahar boʻladi. Oppoq kukunga oʻxshaydi. Bir chimdimi odamni oʻldiradi. Sen shunaqasi xaqida eshitganmisan?

U javobni hadik aralash kutgandi. Agar tasdiq javobi olinsa, gapni bu yogʻini sal oʻylabroq gapirishga toʻgʻri kelardi.
— Yoʻq, — dedi Jerald. — Bilsam ham oz narsa bilaman. Aliks qoniqish bilan bosh irgʻadi:
— Unda giostsiamin xaqida eshitgan boʻlsang kerak. Bu zahar xech kanday iz qoldirmaydi. Har qanday vrach oddiy yurak xuruji deya tashxis qoʻyishdan nariga oʻtmaydi. Men oʻshandan ozgina oʻgʻirlab olgandim va uni har doim oʻzim bilan olib yurardim.

U kuch toʻplash chun ozroq toʻxtaldi.
— Davom et, — dedi eri sabrsizlik bilan.
— Yoʻq, qoʻrqaman. Senga aytib berolmayman. Boshqa safar.
— Yoʻq, hozir aytasan!

Turmush qurganimizga endi bir oy boʻlgandi. Men erimga juda muloyim muomala qilardim, u meni har doim qoʻshnilarga maqtardi. Hamma meni mehribon va sadoqatli ayol sifatida bilardi. Kechqurunlari oʻzim unga qahva damlab berardim. Bir kuni kechki payt uning finjoniga bir chimdim oʻsha zahri qotildan tashlab yubordim…

Aliks ehtiyotkarlik bilan ignaga navbatdagi ipni oʻtkaza boshladi. U umrida sahnaga chiqmagan esa-da, ayni chogʻda yer yuzidagi eng mohir aktrisa bilan bellasha olardi. U hozir sovuqqon qotil rolini mahorat ila oʻynayotgan edi.
— Hammasi juda silliq kechdi. Men uning karshisida oʻtirib kuzata boshladim. U avval nafas ololmay xirillay boshladi. Men derazani ochdim. Keyin u stuldan tura olmayotganini aytdi. Bir necha soniya oʻtgach, u oʻlib qoldi…

U jilmayib qoʻydi. Chorakkam toʻqqiz boʻlgandi. Endi Dik ulgursa kerak.
— Sugʻurta polisi boʻyicha qancha pul olding?
— Ikki ming funt atrofida. Birja savdolariga aralashib, bor-budimdan ayrildim. Yana avvalgi ishimga qaytdim. Biroq u yerda yana uzoq qololmadim. Boshqa bir odam bilan tanishib qoldim. Menyana qizlik familiyamga kaytganim uchun u mening turmushga chiqqanimni bilasdi. U nisbatan yosh, kelishgan va ancha badavlat odam edi. Biz Sasseksda nikohdan oʻtdik. U mening nomimga oʻz hayotini sugʻurta qilishga koʻnmadi, biroq bor davlatini menga meros qoldirishini aytdi. U xuddi birinchi erim singari kahvani unga oʻz qoʻlim bilan damlab berishimni yoqtirardi. — Aliks xayolchanlik bilan kulimsiradi. — Qahvani juda yaxshi damlayman-da. Biz yashaydigan qishloqda mening tanishlarim koʻp edi. Kunlarning birida erim tushlikdan soʻng yuragi xuruji bilan vafot etganini eshitib, ular menga juda ham achinishdi. Hatto avvalgi ishimga qanday kilib qaytganimni ham bilmayman. Ikki erimdan menga toʻrt ming funtga yaqin meros koldi. Bu gal birja savdolariga aralashmadim. Sarmoyamni bankka joylashtirdim. Mana, koʻrib turibsanki… U gapini toʻxtatishga majbur boʻldi. Jerald boʻgʻriqqanicha barmogʻini unga niqtab pishqira ketdi:
— Qahva! Oʻ parvardigor! Qahva!

Ayol sarosima ichida unga tikildi:
— Uning bunchalik achchiq boʻlganini endi tushundim; Ah, sen iblis! Nimalar qip qoʻyding? — U kursining tutqichini mahkam tutgancha, xotiniga tashlanmoqqa chogʻlandi. — Sen meni zaharladingmi, hali?

Aliks kamin tomonga qarab qochdi. Qoʻrquvdan u hamma gapim yolgʻon demoqchi ham boʻldi, biroq tilini tishladi. Bir lahzada eri uning giribonidan olishi mumkin. U butun madorini jamlab eridan koʻz uzmay turaverdi.
— Ha, seni zaharladim. Zahar oʻz kuchini koʻrsatyapti. Sen hozir kursidan turolmay qolasan… Qimirlolmay qolasan.

U erini yana bir necha daqika kursida ushlab turolsa edi. Nima bu? Qadam tovushlari! Daricha gʻichirladimi? Demak, ular kelishdi. Mana, darvoza ham ochildi.
— Sen endi joyingdan qimirlay olmaysan, — bor quvvatini toʻplab qaytardi Aliks. U shu gaplarni aytganidan keyin xonani tark etdi va es-hushini yoʻqotgan holda Dikning qoʻlida yiqilib tushdi.
— Oʻ, tangrim, — qichqirib yubordi Dik va oʻzi bilan kelgan baland boʻyli polismenga oʻgirildi. — Ketdik, qaraylik-chi, ichkarida nima gap ekan.

Dik Aliksni ehtiyotkorlik bilan kushetkaga yotqizib uning ustiga engashdi.
— Mening kichkintoyim, — dedi erkalab, — mening shoʻrlikkinam. Ceni ne kuyga solishdi?

Aliks zaif tovushda arang uning nomini tilga oldi. Dik polismen uning bilagidan turtganidan keyingina oʻziga keldi.
— U yerda hech narsa yoʻq, ser, — Faqat kursida allakim oʻtiribdi. U aftidan juda qoʻrqib ketgan koʻrinadi…
— Keyin-chi?..
— U.. Oʻlib yotibdi, ser…

Ularning ikkovi ham Aliksning ovozini eshitib, sergak tortishdi. U yumuq koʻzlari bilan xuddi alahsirayotgandek gʻoʻldiradi:
— Uning oʻlganiga ancha boʻldi. — U guyoki kimningdir gapini qaytarayotgandek edi.

054

(Tashriflar: umumiy 337, bugungi 1)

Izoh qoldiring