Agata Kristi. Shohida

015Жиноий иш бўйича жалб этилган жаноб Мейхерн ўрта бўйли, қотма, дид билан кийинадиган олифтанамо киши эди. У адвокатлар ичида ўзига яраша обру-эътиборга эга эди. Унинг кулранг ва ҳар бир нарсага диққат билан боқадиган ўткир кўзлари суҳбатдошига унинг қанчалик идрокли киши эканини кўрсатиб турарди. Адвокат ўз мижозлари билан қуруққина гаплашса-да, гап оҳангида бадхоҳлик аломати сезилмасди. Унинг бу галги мижози қастдан одам ўлдиришда айбланаётган эди.

Агата Кристи
ШОҲИДА
Рустам Жабборов таржимаси
065

  Агата КРИСТИ (Christie) (1891.15.9, Торки, Англия — 1976) — инглиз ёзувчиси. Детектив жанр устаси. 85 роман, 20 пьеса ва кўплаб ҳикоялар муаллифи. Агата Кристи энг яхши асарларида («Пуаро тергов қилади», 1924; «Каминлар сири», 1925; «Рожер Экройднинг катл этилиши», 1926; «Н ёки М?» 1941; «Қопқон», 1954; «Айблов гувоҳи», 1954 ва б.) жиноят нафақат далиллар асосида, балки қаҳрамонларнинг, чунончи, бельгиялик изқувар Эркюль Пуаронинг ботиний туйғуси ва сезгирлиги туфайли очилади. Агата Кристи асарларининг катта муваффақияти сюжетнинг қизиқарлилиги, ечимнинг кутилмаганлиги, персонажларнинг ёрқинлиги б-н изоҳланади. Асарлари юздан ортиқ тилга таржима қилинган.

065

065Жиноий иш бўйича жалб этилган жаноб Мейхерн ўрта бўйли, қотма, дид билан кийинадиган олифтанамо киши эди. У адвокатлар ичида ўзига яраша обру-эътиборга эга эди. Унинг кулранг ва ҳар бир нарсага диққат билан боқадиган ўткир кўзлари суҳбатдошига унинг қанчалик идрокли киши эканини кўрсатиб турарди. Адвокат ўз мижозлари билан қуруққина гаплашса-да, гап оҳангида бадхоҳлик аломати сезилмасди. Унинг бу галги мижози қастдан одам ўлдиришда айбланаётган эди.

— Сиз тушган вазият ўта жиддий экани, сиз ҳамма нарсани очиқчасига тан олсангизгина бу вазиятдан чикиб кетишингиз мумкинлигини яна бир карра эслатиб ўтишни бурчим деб биламан.

Бу хитоб унинг қаршисида атрофида рўй бераётган ишларга бефарқ ва ланж бир кайфиятда ўтирган, ўттиз ёшлар атрофидаги йигитга қаратилган эди. Бироз фурсат ўтиб, у маъносиз нигоҳларини жаноб Мейхернга қаратди.
— Биламан, — деди сўник ва умидсиз товушда. — Сиз илгариям огоҳлантириб эдингиз. Аммо… ғараз ниятда ва шафқатсизларча одам ўлдирганликда айбланаётганимга ишонолмаяпман.

Мейхерн фақат фактларга ишонишга кўникиб қолган, унга ҳиссиётчанлик бегона эди. У кўзойнагини олиб, шошилмасдан ҳар иккала кўзини артиб чиқди.

— Ишқилиб, жаноб Воул, бу кўнгилсизликдан қутилиб чиқишингиз учун анча тер тўкишингиз керак. Ҳали кўрмагандай бўлиб кетарсиз. Бироқ мен сизга қарши важларнинг салмоғи ва сизни қайси йўл билан ҳимоя қилиш қулайроқ бўлишини билиб олишим керак.

Иш у қадар чалкаш эмасди ва айбланувчига қўйилган айб ҳам аниқ-тиниқ бўлиб, ҳеч кимда шубҳа туғдирмасди. Ҳеч кимда. Бироқ айни дамда жаноб Мейхерннинг ўзида шубҳа туғилди.
— Сиз мени чиндан айбдор санайсизми? — сўради Леонард Воул. — Худо ҳаққи қасам ичаман, менинг айбим йўқ. Шунчаки қутулиб чиқиш мушкул бўлган тўр ичига тушиб қолганман. Лекин мен ўлдирганим йўқ. Ўлдирганим йўқ!

Бундай вазиятда ҳеч бир кимса ўз айбини бўйнига олмасдан қолмасди. Буни жаноб Мейхерн ҳаммадан яхши билади. Аммо бу нарсани ич-ичидан тан олса-да, бунга тўла амин эмасди. Пировардида, Воул чиндан ҳам бегуноҳ бўлиб чиқиши ҳеч гап эмасди-да.

— Барча далиллар сизга қарши, жаноб Воул. Шундай эса-да, ишонаман сизга. Хўш, фактларга қайтсак, Сиз Эмили Френч хоним билан қандай танишгансиз?
— Оксфорд стритда эдим. Бир кекса аёл кўчани кесиб ўтаётганди. У бир қанча тугунларни кўтариб кетаётганида, йулнинг ярмига бориб, уларни қўлидан тушириб юборди. Уларни йиғиб оламан, деганида, шитоб билан кетаётган автобуснинг тагида қолиб кетишига оз қолди ва бир амаллаб пиёдалар йўлагига етиб олди. Мен сочилиб ётган тугунчаларни йиғиб, чангни қоқиб аёлнинг қўлига тутқаздим.

— Сиз унинг ҳаётини қутқариб қолганман, деган даъвода эмассиз-а?
— Албатта йўқ. Шунчаки одамгарчилик юзасидан килдим бу ишни. Рост, у менга қўюқ миннатдорчилик билдирди, ҳатто елкамни қоқиб, бунақа олижаноблик ҳозирги ёшлар учун танқис бўлиб қолганини ҳам айтиб ўтди. Хуллас, кейин мен йўлимда давом этдим. Мен у билан бир куни келиб қайта кўришиб қолишимизни хаёлимга ҳам келтирмаганман. Бироқ ҳаёт кутилмаган тасодифларга тўла. Кунларнинг бирида уни бир ошнамнинг уйида кечки овқат маҳали учратиб қолдим. У мени дарров таниди ва яқиндан танишишни таклиф этди. Оти Эмили Френч экани ва Криклвудда яшашини ўшанда билганман. Пича гурунглашдик. У фикримча киришимли аёл экан Кейин у мени уйига таклиф қилди. Мен имкон топсам бирор куни уникига ўтишимни айтдим, у эса аниқ бир кунни тайинлашимни сўради. Мен унинг уйига боргим келмаётган бўлса-да… унинг таклифини рад этиш ноқулай ва беодоблик бўларди… Шанбани белгилаганимиздан кейин у кетди. Ошналарим унинг жуда бой аёл экани, каттакон бир уйда, биттагина оқсоч ва саккизта мушуги билан яшашини айтишди.

— Демак, сиз унинг ўзига тўқ аёл эканини чиндан ҳам у кетганидан кейин эшитдингиз? — сўради Мейхерн.
— Агар сиз буни атайлаб аёлнинг ўзидан сўраб олган деб ўйлаётган бўлсангиз… — Воул шу тариқа алам билан ўзини оқлашга тиришган пайтда Мейхерн унинг гапини охирига етказиш учун имкон бермади.

— Мен ҳеч нарсани ўйлаётганим йўқ. Мен фақат айблов жараёнида қандай саволлар пайдо бўлишини олдиндан тасаввур қиляпман. Мисс Френч кўздан панада, ўта ёпиқ муҳитда яшаган. Четдан қараган киши унинг бадавлат аёл эканини билмаган бўларди. Эслаб кўринг-чи, унинг пули кўп эканини сизга ким биринчи бўлиб айтганди?
— Оғайним Жорж Гарви.

— У буни тасдиқлай оладими?
— Билмадим. Орадан анча вақт ўтди.

— Кўряпсизми, жаноб Воул. Айбловнинг биринчи вазифаси сизнингг пулга муҳтож яшаганингиз, марҳуманинг пулдор эканини билганингиздан кейин у билан танишишга ошиққанингизни исболашдан иборат бўлади.
— Ахир, аслида…

— Жуда кўп нарса ўша оғайнингизнинг хотирасига боғлиқ. У ўша гурунгни эслармикин?

Леонарда анчагина жим қолди, кейин бош чайқаб сокин жавоб қайтарди:
— Билмадим, жаноб Мейхерн. Бизнинг гапимизни кўпчилик эшитиб ўтирганди. Ҳатто ким бирови ҳазиллашиб, ўша бой аёлнинг бошини айлантириб олишимни маслаҳат берганди.

— Афсус, минг афсус, — Адвокат ўз қизиқишлаприни яшириб ўтирмади. — Аммо сизнинг дангал гапларингиз менга ёқяпти. Хуллас, сиз мисс Френч билан танишиб олдингиз. Бу танишув биргина ташриф ила тугамади, албатта, тўғрими? Сиз Криклвудга катнашда давом этдингиз. Қизиқ, сиздек келишган, ёш ва бақувват йигитнинг ўша кекса хоним билан учрашиб туриш учун вақт топа олиши бироз шубҳали. Уни сизга яна нима боғлаб турган бўлиши мумкин?

Леонрада Воул гап тополмай бироз чайналиб қолди.
— Тўғриси, бунинг сабабини ўзим ҳам яхши тушунмайман. Мен уникига биринчи марта борганимдаёқ у ёлғизликдан безиб кетганини айтиб, унинг ҳолидан тез-тез хабар олиб туришимни илтимос қилди ва менга бўлган мойиллигини яшириб ўтирмади. Мен эса унинг таклифини қайтаришни ўзимга эп кўрмадим ва тез-тез келиб туришга сўз бердим. Ахир кимнингдир ўзингга ихлоси борлигини, кимгадир кераклигингни ҳис қилиш ёқимли эмасми?

Жаноб Мейхерн бу гал кўзойнагини бурнидан олиб чуқур тафаккурга чўмган ҳолда арта бошлади.

— Сизни тушундим, десам ҳам бўлади, — деди у узоқ жимлик сўнгида. — Фикримча бу ҳолат психологик жиҳатдан асосга эга. Ким билсин айбловчилар балки бошқача ўйлашар. Қани, давом этинг-чи? Қачон Мисс Френч иш бошқаришда ёрдам беришингизни сўраб илтимос қилди?

— Албатта, биринчи борган кунимда эмас. Бунгача у турли қоғозлар билан ишлаш унинг жонига теккани ҳақида гапириб, кўпгина капитал қўйилмалари билан боғлиқ ташвишлардан безовта эканини айтганди.

Жаноб Мейхерн Воулгина тезгина ўткир бир нигоҳ ташлаб қўйди.

— Мисс Френчнинг оқсочи Жанет Маккензи ўз бекасининг ўта зийрак аёл бўлгани, барча ишларни ўзи назорат остида тутиб турганини таъкидлаган. Унинг банкирлари ҳам бу фикрни тасдиқлашади.
— У менга бутунлай бошқача гапирганди.

Жаноб Мейхерн яна Воулга қадалди. Ҳозир унинг Воулга нисбатан ишончи ортаётган эди. У қалбида мана шу ёшгина йигитга меҳр уйғонган Мисс Френчнинг уни ўз уйида тутиб туришниг энг мақбул йўлини топганини тасаввурига сиғдира олди: Аёл молиявий ишларда ёрдам беришни йигитдан шахсан илтимос қилган бўлиши жуда-жуда табиий. У йигитнинг кўнглини овлаш мақсадида унга яна бир карра илтифот кўрсатмоқчи бўлгандир эҳтимол. Балки у қанчалик бадавлат аёл эканини йигитга кўрсатиб қўйгиси ҳам келгандир. Ўта сермулоҳаза ва идрокли бўлган Эмили Френч ҳар бир нарсани муносиб баҳолаб келган.

Жаноб Мейхерн Воулнинг ҳиссиз юзига термилиб туриб ана шуларни хаёл қилди.
— Демак, сиз мисс Френчнинг илтимосига кўра, унинг иш бошқарувчиси бўлишга рози бўлдингиз?
— Ҳа.

— Жаноб Воул. — Адвокат ҳар бир гапини чертиб-чертиб гапира бошлади. — Мен ҳозир сизга ўта жиддий бир савол бераман ва сиз менга фақат тўғрисини айтишингиз керак. Молиявий муносабатларда сизнинг ишингиз анча аҳамиятли бўлмаган. Марҳуманинг фикрича, сиз фақат унинг ишга алоқадор бўлмаган қоғозларни тартибга келтириш билан шуғуллангансиз. Аслида бу қоғозларнинг аксарияти жуда муҳим ва қимматли бўлган. Сиз улардан бирор марта шахсий манфаатингиз йўлида фойдаланганмисиз? Фақат аввал яхши ўйлаб кейин жавоб беринг.

Воул бир дақиқа ҳам ўйлаб ўтирмади.
— Ҳамма ишни ҳалол ва виждонан бажарганман. Мен нима иш қилган бўлсам, мисс Френчнинг фойдасини кўзлаб қилганман.
— Лекин назаримда бунақа жиддий ишларда қилвирлик қилиш учун сизнинг фаҳму фаросатингиз етади.

— Ким билсин, — елка қисди Воул.— Менда уни ўлдириш учун бирорта ҳам асос йўқ эди. Қолаверса, менинг фақат бойлик орттириш мақсадида у билан алоқани узмаган бўлсам, унинг ўлими ҳамма умидларимин чиппакка чиқарган бўларди.

Адвокат яна кўзойнагини артишга тушди
— Жаноб Воул, наҳотки, сиз мисс Френч бутун бойлигин сизга васият қилиб қолдирганидан бехабар бўлсангиз?
— Нима?

Воул стулдан сапчиб тураркан, жаноб Мейхернга ҳайрат ила тикилиб қолди. Мейхерн эса, бояги гапни қайтариш ўрнига шунчаки бош ирғаб қўя қолди.

— Сиз бу васиятнома ҳақида ҳеч нарса билмасдим, демоқчимисиз?
— Ишонинг, бу мен учун кутилмаган янгилик бўлди.

— Бироқ, хонимнинг оқсочи бунинг аксини айтяпти. Унинг гапларига караганда, хоним бу қарорга келишдан илгари гапнинг бир учини ўз жориясига ҳам чиқариб қўйган экан.
— Жанет алдаган! У ўта бадгумон ва ҳасадгўй кампир. Уни бекамнинг ўзи ҳам ёқтирмасди. Менга ундан бир неча марта нолиб гапирган.

— У сизга туҳмат қиляпти, деб ўйлаяпсизми?
— Йўғ-э, унга бунинг нима кераги бор? — у адвокатга ғалати қараб қўйди.
— Билмадим. Лекин у сиздан қаттиқ ғазабда.

— Даҳшат! Бундан чиқди, мен турли йўллар билан қўрқитиб, мисс Френчни менинг фойдамга васиятнома ёзишга мажбур қилганим ва уйда ҳеч ким йўқ пайтда уни… Эрталаб эса у ўлик ҳолда топилган. Ў, парвардигор, бу не кўргулик?

— Уйда ўша куни марҳумдан бўлак ҳеч ким йўқ деб ўйлаган бўлсангиз, адашасиз, жаноб Воул, — дея унинг гапини шарт бўлди адвокат. — Эсингизда бўлса, Жанет ўша куни ҳар кунгидан эртароқ уйига кетган — унинг дам олиш куни эди. Бироқ соат тўққиз яримларда орқага қайтишга тўғри келган. Жанет яширин йулакдан уйга кириб, тепага кўтарилган ва ичкаридан ғўнғир-ғўнғир овозни эшитиб қолган. Овозларнинг бири унинг бекасига тегишли бўлган, иккинчиси эса, қандайдир эркакники экан.

— Тўққиз яримда… мен… — Бирдан Воулнинг юзига қон югуриб, кўзлари чақнаб кетди. — Тўққиз яримда? Мен озодман энди!!!
— Озодсиз? Нимани назарда тутяпсиз? — ажабланди жаноб Мейхерн.

— Бу вақтда мен уйда ўтирувдим. Хотиним буни тасдиқлаши мумкин. Тахминан, ўнта кам тўққизларда мис Френч билан хайрлашиб чиққанман. Тўққизу йигирмаларда мен кечки овқатга ўтиргандим. Ё раб, ўзингга шукур!
— Унда мисс Френчни ким ўлдирган бўлиши мумкин?
— Эҳтимол, босқинчи ўғрилар бўлиши мумкин? Жанетнинг менга адоватига ишониб, полиция нотўғри йўлдан борди ва вақтни бекор ўтказиб юборди.

— Балки, шундайдир, — деди адвокат. — Ўзингиз ўйлаб кўринг, Жаноб Воул. Сиз соат тўққиз яримда уйда бўлганман, деяпсиз. Оқсоч эса, уйда эркак кишининг овозини эшитган. Наҳотки, мисс Френч босқинчи билан гаплашиб ўтирган бўлса?

— Ахир, мен… — Воул нима дейишини билолмай, сўзини йўқотиб қўйди. — Ҳар ҳолда менинг бу ерда ҳеч канақа айбим йўқ. Далилим бор. Сиз дарҳол хотиним Ромейн билан учрашишингиз керак. У менинг гапларимни тасдиқлайди.

— Албатта, — розилашди жаноб Мейхерн. — Мен аллақачонлар хотинингиз билан учрашмоқчи эдим. Лекин у Лондонга жўнаб кетган экан. Миссис Воулнинг бугун қайтишини эшитганимдан кейин сиз билан гаплашиб бўлгач, унинг ёнига боришга қарор қилган эдим.

Воул қониқиш билан бош ирғади. У энди тамомила хотиржам тортиб қолганди.

— Узр, жаноб Воул, сиз хотинингизни жудаям яхши кўрсангиз керак?
— Албатта.

— У-чи, уям сизни севадими?
— О, Ромейн менга жуда садоқатли. У мен учун ҳамма нарсага тайёр.

Воул хотини ҳақида жуда тўлқинланиб гапирар экан, жаноб Мейхерн бироз безовталана бошлади. Ахир ўз эрини жонидан ортиқ севадиган аёлнинг эрининг фойдасига бераётган кўрсатмасига ким ҳам ишонарди?

— Тўққизу йигирмада уйга қайтганингизни хотинингиздан бошқа яна кимдир кўрдими? Масалан, хизматкорингиз?
— Бизнинг оқсочимиз қатнаб ишлайди. У соат еттида уйига кетади.

— Кўчада ҳам биронтага кўзингиз тушмадими?
— Танишлардан ҳеч кимни кўрмадим. Тўғри, йўлнинг ярмини автобусда босиб ўтдим. Балки, кондуктор мени эслаб қолгандир?

Жаноб Мейхерн шубҳали бош чайқади:

— Хотинингизнинг кўрсатмасини яна ким тасдиқлаб бериши мумкин?
— Ҳеч ким. Ахир шусиз ҳам мени оқлаш мумкин эмасми?
— Мен ҳам шунга умид қиламан.

Жаноб Мейхерн ўрнидан тураётиб, Воулга қўл узатди.
— Ҳар ҳолда мен сизнинг айбсиз эканингизга ишонаман ва бу судда ўз исботини топишига умид қиламан.

Леонарднинг юзига табассум ёйилди.
— Мен ҳам умидворман. Ахир менда ҳаққоний алиби бор-ку?

Жаноб Мейхерн ҳеч нарса демасдан хонадан чиқди.

Воуллар оиласи Пэддингтон-Гриндаги кичкина, назарногир бир уйда туришарди. Жаноб Мейхерн ўша ёққа йўл олди.

Эшикни Воул «қатнаб ишлайди» деб айтган ўрта яшар, миқти хизматкор аёл очди.

— Мисси Воул қайтдиларми?
— Ҳа, бир соат бўлди. Лекин у киши сизни қабул қила олармикинлар?
— Манавини кўрсатсанигз қабул қилса керак, — адвокат шундай дея ташрифномасини унга узатди.

Аёл адвокатга ишонқирамай қараб турди-да, унинг қўлидаги қоғоз парчасини эҳтиёткорлик билан олди ва эшикни шундоқ унинг юзига ёпиб, ичкари кириб кетди. У бир неча дақикадан кейин ортига қайтди, бу пайтда унинг муомаласи ҳам бироз ўзгарган эди.
— Киринг, марҳамат.

Адвокат аёлнинг изидан ихчам ва шинам ошхонага ўтди. Унинг қаршисидан баланд бўйли, хушқомат ва қорасоч санам оҳиста одимлаб келарди.

— Мистер Мейхерн? Адашмасам, сиз эримнинг иши билан шуғулланяпсиз, ҳозир унинг ёнидан келяпсиз. шунақами? Марҳамат, ўтиринг.

Унинг енгил ва сал ғализ талаффузи ажнабий эканини кўрсатиб турарди. Жаноб Мейхерн зимдан разм солиб, аёлнинг оппоқ ва кенг елкалари, жозибали қароқлари ва қўлларининг нозик ҳаракатига эътибор берди. Унинг ташқи кўринишидаги ҳар бир белги унинг ғайриинглиз эканидан далолат берарди.

— Муҳтарама Воул хоним, ўзингизни қўлга олинг, тушкунликка тушманг, — дея гап бошлади адвокат ўтираётиб: аммо, аёлнинг юз ифодаларида ҳеч қандай тушкунлик аломати йўқ эди. Аксинча у ўзини жуда эркин ва хотиржам тутаётганди.

«Ғалати аёл экан. Шунақа бетаъсирки, ғашинг келади» – ўйлади Мейхерн. Бу аёл билан учрашган илк дақиқада у ўзини бироз ноқулай сезганди. Ҳозир унинг қаршисида жавобини топиш ўта мушкул бўлган бир жумбоқ турарди, гўё.

Жаноб Мейхерн Воул билан кечган суҳбатнинг қисқача мундарижасини баён этди. Аёл эса, унинг гапларини диққат билан, бошини ирғаб-ирғаб эшитди.

— Демак, — деди у, адвокат гапларини тугатгач, — у соат тўққизу йигирмада уйига қайтиб келганини тасдиқлашимни истайди, шунақами?
— Ахир, у ростдан ҳам шу пайти келмаганмиди?
— Гап бундамас. менинг гапларимга ишонадиларми, йўқми, шуни билмоқчиман. Кимдир гапимни тасдиқлайдими?

Жаноб Мейхерн ўзини йўқотиб қўйди. Аёлнинг мақсади нима ўзи? Нега у ўзини бунчалар лоқайд тутяптийкин?
— Ҳеч ким, — деди адвокат қуруқ оҳангда.

Бир-икки дақиқа Ромейн сокин ўтирди, кейин унинг лаблари орасидан кинояли табассум сизиб чиқди. Нега илжайяпти бу ўзи? Жаноб Мейхерннинг қалбидаги исён яна кучлана бошлади.
— Воул хоним, сизнинг эрингизга қанчалик содиқ эканингизни яхши биламан.
— Маъзур тутинг, нима дедингиз?

Бу савол бояқиш адвокатни тамоман шошириб қўйди ва журъатсизгина саволини қайтарди.
— Бу гапни сизга унинг ўзи айтдими? Эҳ, эркак зоти бунча аҳмоқ бўлмаса? — дея илкис стулдан туриб кетди аёл.

Мейхерннинг ичидаги гумон энди ҳақиқатга дўниб улгурган эди.
— Уни кўргани кўзим йўқ! Эшитяпсизми? Нафратланаман. Унинг кандай осишларини ўз кўзларим билан кўрсам эди!

Жаноб Мейхерн лол бўлиб қолди. У аёлга секин яқинлашди.Унинг нигоҳларида, овозида ҳатто нафасида ҳам ғазаб намоён эди.
— У ўша куни кечаси 9:20 да эмас, 10:20 да келди десам, нима бўпти? У васиятнома ҳақида олдиндан билгани, шунинг учун у аёлни ўлдиришга қарор қилгани ҳақида айтиб берсам-чи? Ахир ўзи менга ҳаммасини айтиб берганди. Буларнинг барини судда айтиб берсам, нима қипти?

Мейхерннинг назарида аёлнинг кўзлари ўт чақнатиб турарди. Адвокат бир амаллаб ўзини тутиб турди-да, қатъий жавоб қайтарди.
— Сиз эрингизга қарши кўрсатма беришга жалб этилишингиз мумкин эмас. Қонун шунақа.
— У менинг эрим эмас.
Шу дақиқада Мейхерн ҳозиргина эшитган гапини мулоҳаза қилишга тушди.

— Эрим эмас, — қайтарди у ва анчагача жим қолди. — Мен Венада актриса эдим. Эрим бор эди, ҳозир ҳам бор, фақат… жиннихонада. Кўряпсизми, Воул билан бизнинг никоҳимиз қонуний эмас. Ва мен бундан хурсандман.

— Сиздан фақат бир нарсани эшитишни истардим, — жаноб Мейхерн яна ҳис-туйғулардан мосуво адвокат Мейхернга айланди, — Сиз нима сабабдан ўз э… Жаноб Воулга нисбатан қарши оёққа турдингиз?
— Бу ҳақда гапиришин истамайман. Бу менинг сирим бўла қолсин.

Жаноб Мейхерн йўталиб қўйди:
— Суҳбатни бу тарзда давом эттиришдан фойда йўқ. Мижозим билан яна бир бор гаплашиб кўрганимдан кейин сиз билан ҳам гаплашиб олармиз.

Шу чоқ собиқ Воул хоним эркакнинг рўпарасига келиб тўхтади ва шу аснода адвокат унинг шаҳло ўзлари билан яна бир карра яқиндан тўқнашди.

— Очиғини айтинг. Сиз бу ёқққа келишингиздан илгари унинг айбсиз эканига ишониб эдингизми?
— Ҳа.

— Сизга жуда ачинаман, — у яна сирли табассум ҳадя қилди.
— Ҳозир ҳам ишонаман унга, — деди жаноб Мейхерн. — Хайр.

У кўчада кетиб бораркан, кўз ўнгидан Ромейннинг қиёфаси кетмасди. Ғалати аёл. Тушунарсиз ва хавфли аёл… Полиция маҳкамасида дастлабки тергов ишлари жадал борарди. Жиноий ишнинг асосий шоҳидлари мақтуланинг жорияси Жанет Маккензи ва келиб чиқиши австрис бўлган Леонард Воулнинг хотини саналмиш Ромейн Хейлгер эдилар.

Воул иши судга оширилди. Суд бошланишидан сал аввалроқ кечки почта орқали Мейхерн бир мактуб олди. Хат ифлос хатжилдда, арзон қоғозда ва ажи-бужи ҳарфларда ўта саводсизлик билан битилган эди. Мейхерн хатнинг мазмун-моҳиятидан тўла хабардор бўлиш учун уни икки қайта ўқишга мажбур бўлди. Хатни таъсирчан кўрсатишга уринган ғализ жумлалар олиб ташланса, қолган бирикмалар соф инглизча шаклга солинса, қўйидаги маъно келиб чиқарди: «Ҳурматли жаноб! Сиз анави бечоранинг иши билан шуғулланаётган бўлсангиз керак. Агар сиз унинг ажнабий хотини ҳақида бирор қизиқарли гап эшитишни истасангиз, бугун кечки пайт Степнига етиб келинг. У ердаги ўн олтинчи уйда мисс Могсннинг уйини сўранг. Ўзингиз билан икки юз фунт ола келишни ҳам унутманг».

Жаноб Мейхерн бу ғаройиб жумлаларни қайта-қайта ўқиб чиқди. Аввал бу хат унга оддий бир жумбоқ бўлиб туюлган эса-да. Адвокат чуқурроқ фикр юритиб у билан ҳазиллашишмаётганини тушуниб етди. Жаноб Воулнинг қутулиб қолиши ҳам шу мактуб эгаси берадиган маълумотга бевосита боғлиқ.

Хуллас, жаноб Мейхерн қарор қилди…

У хатда кўрсатилган уч қаватли вайронани топиш учун чанг ва ифлос кўчалар, фақирлик ҳиди келиб турган хароба гузарларни узоқ кезишга мажбур бўлди. Жаноб Мейхерн кир латта қоплаган эшикни чертганида ҳеч ким жавоб қайтармади. Қайта чертилгач, аввал шалоплаган қадам товушлари эшитилди, кейин эши қия очилиб, ичкаридан бир жуфт кўз адвокатга бошдан-оёқ разм сола бошлади. Кейин эса эшик табақаси катта очилиб, бўсағада бир аёл пайдо бўлди.

— Бу сенмисан? — сўради хириллоқ овозда, — Бир ўзингмисан? Кир тезроқ.

Жаноб Мейхерн эгилиб, газ чироғи хирагина ёритиб турган кичкина ва жуда ифлос хонага кирди. Бурчакда йиғилмаган тўшак, ўртада ғичирлоқ стол ва путурдан кетган икки стул турарди. Адвокатнинг кўзлари ғира-ширага кўниккач, у бу харобат бекасига диққат билан разм сола бошлади.У ўрта ёшлардаги қадди дол, нари-бери кийинган аёл эди. Унинг мавхум тусдаги, анчадан бери тароқ тегмаган сочлари елкаларида тўзғиб ётарди. Юзлари то кўзлари қадар ола-була шарф билан ўраб олинган эди. Аёл жанобнинг ошкора таажжубли нигоҳларига аёл заҳарханда билан жавоб қайтарди.

— Нега анграйиб қолдинг? Юзимни яшириб олганимга ҳайрон бўляпсанми? истасанг, менинг мислсиз чиройимдан баҳра олишинг мумкин. Фақат, кўриб ўзингни йўқотиб қўймасанг, бас.

У шу гаплар билан шарфини ечганида, унинг чап ёноғидаги қип-қизил ва мудҳиш чандиқларни кўриб, адвокатнинг ҳуши бошидан учди.
— Хўш, мени ўпмоқчимисан? Йўқ? Ўзим ҳам шунақа деб ўйловдим. Бир пайтлар мен ҳам ҳурлиқо эдим. Юзимдаги бу нақши нигор қаердан келганини биласанми? Купоросдан. Анавилар…— у шундай дея оғиз олиб бўлмайдиган ҳақоратомуз гапларни ёғдира кетди. У гапириб тинчиганидан кейин ҳам қўлларининг тинимсиз қалтироғи босилмади.

— Бас, — деди Мейхерн узоқ давом этган жимликни бузиб. — Билишимча, сиз менга Лнонард Воул иши буйича қадайдир маълумот бермоқчи эдингиз?

Мисс Могсон айёрона кўз қисди:
— Пули-чи, жонгинам? — деди хириллаб. — икки юзтани чўзиб қўйсанг, сенга керакли нарсани қўлингга тутқазаман.

— Масалан нимани?
— Хат. Ўша аёлнинг хати. Хўш, бунга нима дейсан? Фақат, у менинг қўлимга қандай тушиб қолганини сўрамасанг, бас. Икки юзни тўлайсан — хат сеники.

— Ўн фунт! Бошқа бир чақа ҳам бермайман. Агар, ўша менга асқотадиган бўлса, албатта.
— Нима? Бор-йўғи-я? — Аёл яна бақириб-чақиришга ўтди.
— Йигирма, — деди жаноб пинагини бузмай. — Бу менинг охирги гапим.— Адвокат ҳамёнини кавлаштиришга тушди. — Бор пулим шу.

Аёл нақд пулни кўриб, бироз ўзини йўқотиб қўйди. Алланарсаларни ғўлдираб-ғўлдираб каравотига яқинлашди ва матрасни кўтарди.
— Мана, ол, жин урсин, — дея бир даста хатни унинг олдига ирғитди. — Сенга кераклиси энг тепада турибди. Жаноб Мейхерн хатлар боғламини очиб, уларни бирма-бир кўздан кечира бошлади Ромейн

Хейлгернинг Воулнинг номига битилмаган ишқий мактубини топиб олди. У бошқа хатларга ҳам бир қур кўз ташлаб чикди. Энг тепадаги хатни икки марта ўқиб чиқди: унда Воул хибсга олинган сана қайд этилган эди.

— Бу хат сизнинг қўлингизга қандай тушиб қолди?
— Бу хат хали ҳаммаси эмас. Ўша оқшом анави ж… қай гўрда эканини сўрамайсанми? Лайэн Роуд кинотеатридан бориб сўра. У ердагилар уни яхши эслашса керак.

— Хат кимга атаб ёзилган?
— Бу хатни менга ташлаб кетган одамга тегишли. — Мисс Могсон қўлларини абгор юзига томон олиб бораркан, унинг бармоқлари Мейхернга таниш ҳаракат ила машғул эди.

— Унинг қўлидан келгани шу бўлди. Неча йил ўтган бўлса-да, эсимдан чиқмайди. Ўша келгинди уни мендан тортиб олди. Бир куни мен уларни изма-из таъқиб қила бордим. Уларни қўлга туширган пайтимда эрим юзимга ана шу заққумни сепиб юборди. Анави манжалақи эса, бундан ҳузурланиб кулди. Шу пайтга қадар ундан ўч олиш учун ҳар кадамини пойлаб келаман. Энди у менинг қўлимда. Ҳали ҳаммаси учун жавоб беради. Тўғрими, жаноб?

— Эҳтимол, уни ёлғон гувоҳлик бергани учун қамашар.
— Ишқилиб, овозини ўчиришса, попугини пасайтириб қўйишса, бас. Эй! Жаноб, пул кани?

Жаноб Мейхерн стол устига иккита ўнталикни қўйиб, чиқиб кетди.

Адвокат вақтни ўтказмаслик учун ҳозироқ Лайэн Роудга боришга қарор қилди. У ерда эшик оғаси Ромейн Хейлдгернинг суратидан дарҳол таниди. Ўша куни соат ўнда аллақайси эркак билан кинотеатрга келган. Эшик оғаси халиги эркакка диққат билан разм солмагани учун унинг қиёфаси яхши эсида қолмаганини айтди. Улар иккалови сеанс тугагунча, соат ўн иккиларга қадар ўтиришибди.

Жаноб Мейхерн бундан тўла-тўкис қониқиш ҳосил қилди. Ромейн Хейлгернинг кўрсатмалари бошдан охиригача ёлғон бўлиб чиқди. Бунга сабаб — унинг Воулга бўлган нафрати. Бунинг боиси нима бўлса экан? Шўрлик Воул хотиним деб атаган аёлнинг ўзи ҳақида гапираган гапларини эшитиб, бир замбил лойдек бўшашиб кетди. Бунга сираям ишонгиси келмади.
Дарвоқе, дастлаб Воулнинг эътирозларидаги тушкунлик Мейхернга бироз сохтадек туюлди. Чамаси, у хотининг бу даражага боришини аввалданоқ билган. Лекин бошқалар бундан хабардор бўлишини истамаган. Иккаласининг орасидаги сир ҳамон сирлигича қоляпти.

Бундан качондир Мейхерн ҳам воқиф бўлармикин?

Эмили Френчни ўлдирганликда айбланаётган Леонард Воул устидан суд жараёни катта шов-шув билан бошланди. Биринчидан, айбланувчи ҳали ёш ва тарбияли йигит эди, иккинчидан уни ўта ваҳшийларча одам ўлдиришда айблашаётган эди. Бу жараённинг катта шов-шув бўлишининг яна бир сабаби айбловнинг асосий шоҳиди Ромейн Хейлгр эди. Кўплаб газеталарда унинг фотосурати ва ўтмиши билан боғлиқ турли миш-мишлар чоп этилди.

Аввалига хаммаси силлиқ кечди. Аввал экспертлар ўз хулосаларини ўқиб эшиттиришди. Кейин оқсоч аёл сўзга чиқди ва у терговда билдирган кўрсатмасини сўзма-сўз такрорлади. Ҳимоячи айрим саволлар билан уни чалғитмоқчи бўлгани ҳам ҳеч қандай наф бермади. Унинг гапларида айбланувчини асраб қолиш учун биргина тугун бор эди: Аёл эркак кишининг овозини эшитган бўлса-да, бу овоз айнан Воулга тегишли эканини у исботлаб беролмади. Адвокат шу билан бир қаторда ҳакамларга оқсочнинг гувоҳлиги аниқ далиллар эмас, унинг Воулга нисбатан бадхоҳлиги асосида қурилганига ишонтира олди.

Асосий шоҳидани чақирдилар.

— Сизнинг исм-шарифингиз Ромейн Хейлгер, шунақами?
— Ҳа.

— Келиб чиқишингиз австрисларга бориб тақалади?
— Худди шундай.
— Сўнгги уч йил ичида сиз айбланувчи билан эр-хотиндек яшагансиз, тўғрими?

Шу лаҳзада Ромейннинг кўзлари Воулники билан тўқнашиб кетди.
— Ҳа.

Сўров давом этарди. Ромейн суд аъзоларига даҳшатли ҳақиқатни ҳикоя қилиб беришга тушди: Қатл окшоми айбланувчи ўзи билан кичкина чўкич кўтариб уйидан чиқиб кетган. Ўндан йигирмата ўтганда, у қайтиб келган ва қотиллик содир этганини айтиб берган. Енглари қонга беланган кўйлагини ўтга ташлаган. Кейин эса, ҳеч кимга оғиз очма, дея хотинига таҳдид солган.
Қаршида ўтирган айбланувчининг асл қиёфаси ойдинлашиб боргани сари, ҳакамларнинг ҳам чеҳрасида ўзгариш зуҳур эта бошлади. Ромейн эса ўз ҳикоясини катта ҳаяжон билан давом эттирар, у сўздан-ўзга ўтгани сари қаҳр ва ғазаб ортиб борарди.

Ҳимочи ҳам ғазабдан тишини-тишига босиб ўрнидан турди. У шоҳиданинг барча гаплари уйдирма эканини билдирди. У айтдики, ўша оқшом аёл уйида бўлмаган, шу боис Воулнинг качон қайтганини ҳам билмаслиги керак. Адвокат ҳакамларга Ромейн хонимнинг бошқа бир эркак билан ўйнаш тутингани, шу боис у ўз эрини қилмаган жинояти учун ўлимга маҳкум этилишини истаб унга туҳмат тошларини отаётганини билдирди.

Ромейн эса, ўта совуққонлик билан айбланувчи билдирган эътирозларни қатъиян рад этди.

Шунда адвокат залда пашша учса билинадиган сукунат қунишини кутди ва Ромейн Хейлгернинг мактубини ўқий бошлади:
«Азизим Макс. Тақдирнинг ўзи бизнинг бирга бўлишимиз учун йўл очаётганга ўхшайди. У ҳозир қамоқда! Уни, ҳатто чумолига ҳам озор беролмайдиган бир лапашангни қотилликда аблашаяпти. Эҳ, ана қасос фурсати етиб келди. Мени сўроқ қилишса, у кечаси қонга беланиб кайтди ва барча қилган ишларига иқрорини билдирди, деб айтаман. Уни дорга олиб боришаётганида уни ўлимга маҳкум этган мен эканимни англаб, қанчалик тўлғонишини тасаввур қиляпман. Вул энди йўқ. Фақат сен билан мен бормиз. Бу бизнинг бахтимиз Макс!»

Экспертлар ҳозироқ хат кимга тегишли экани аниқлашга ҳозир эдилар. Бироқ кутилмаганда, Ромейн Хейлгер ҳаммасини тан олди: Адвокатнинг гаплари тўғри чиқди. Жиноят ишининг энг асосий айбдори ёлғончи бўлиб чиқди.

Воулни иккинчи бор сўроқ қилишди. У ҳаммасини худди аввалгидек тутилмасдан гапириб берди, ҳатто чалғитувчи саволларга ҳам осонликча чап берди. Гарчи баъзи далиллар ҳамон унга қарши бўлса-да, ҳакамлар якдил ҳукмни қабул қилишди: Воул айбсиз деб топилди.

Жаноб Мейхерн Воулни ғалаба билан табриклашга ошиқди. Унинг яқинига ҳозирча йўлаб бўлсалигини билган адвокат халқ анжоблашишини кутди. Адвокат яна кўзойнагини артиш учун қўлига олганида, бу ҳаракат унинг учун одатга айланиб қолганини пайқаб кунглига бехос хавотир оралади. Хотини хам бир неча марта шу ҳақида гапирганди. Тарки одат — амри маҳол.

Ғалати нарса шу одат дегани. Манави Ромейн Хейлгар деганлари ҳам… У ўзини қанча беховотир ва вазмин тутишга интилмасин, барибир қанчалик хаяжонда эканини сездириб ўйди.
Шу лаҳзада Мейхерн кўзларини юмиб, сарвқомат, сиймтан ва алланарсадан хадик олиб турган эҳтиросчли аёлнинг сиймосини кўз олдига келтирди. Унинг мухаббати… Унинг нафрати… Қўлларини галати алфозда ўйнатиши…

Эҳ, у худди шундай харакатни яқин орада яна кимдадир кўрганди. Яқиндагина…

Мистер Мейхерн эслади—ю, нафаси бўғзига тиқилаёзди: Степнилик мисс Могсон!

Бўлиши мумкин эмас! Наҳотки?

У ҳозир фақат биргина нарсани истарди — Ромейн хейлгер билан кўришишни.

Бироқ, улар анча кеч кўришдилар, қаерда бир—бирини учратиб қолишгани ҳозир унчалик мухим эмас.

— Сиз адашмадингиз, — деди аёл. — Юзимни қандай қилиб  ўзгартирганимни сурамоқчисиз. Бу унча қийин эмас. Газчироқ ёруғида гриммни пайқаш жуда мушкул. Қолаверса… Мен бир пайтлар актриса бўлганимин унутманг.
— Лекин нима учун…

— Нима учун бундай қилдим? — унинг саволини тўлдирди у ярим табассум билан. — Мен Уни қутқаришим лозим эди. Ахир ўз эрини чин дилдан севадиган ва унга ўлгуднк содиқ бўлган аёлнинг курсатмасига ҳеч ким ишонмаслигини мен ҳам билардим. Сиз ўзингиз билмаган ҳолда менга буни яна бир карра эслатиб қўйгандингиз. Мен эса одамлар орасида яхшигина ажралиб тураман. Мени шармандаларча фош қилсангиз, ўзим қилмаган ишга иқрор эттирсангиз, мен эримга карши гувоҳлик бераётганларга нисбатан тубан ва олчоқ бўлиб кўринсамгина, у
оқланиши мумкинлигини билардим.

— Ҳалиги хат-чи?
— У хат шунчаки уйдирма, сизнинг тилигизда айтганда қалбаки эди. Ҳамма нарса ўша хат туфайли изига тушди.

— Унда Макс дегани ким бўлди?
— Унақа одам йўқ, ҳеч качон бўлмаган.

— Менимча, биз ўта моҳирона ўйналган мана шу спектаклсиз ҳам ишда ютиб чиқишимиз мумкин эди—ку?
— Мен таваккал қила олмасдим. Ахир сиз уни айбсиз деб ўйлагансиз, тушуняпсизми?

— Тушунаман, Воул хоним. Мен уни айбсиз деб ЎЙЛАГАНМАН. Сиз са, унинг айбсизлигини БИЛГАН эдингиз—ку?
— Ҳеч нарсани тушунмабсиз, мухтарам жаноб Мейхерн. Ҳа, мен билгандим. Билгандим эримнинг… АЙБДОР эканини!..

09

Agata Kristi
SHOHIDA
Rustam Jabborov tarjimasi
065

KRISTI (Christie) Agata (1891.15.9, Torki, Angliya — 1976) — ingliz yozuvchisi. Detektiv janr ustasi. 85 roman, 20 p`esa va ko’plab hikoyalar muallifi. Agata Kristi eng yaxshi asarlarida («Puaro tergov qiladi», 1924; «Kaminlar siri», 1925; «Rojer Ekroydning katl etilishi», 1926; «N yoki M?» 1941; «Qopqon», 1954; «Ayblov guvohi», 1954 va b.) jinoyat nafaqat dalillar asosida, balki qahramonlarning, chunonchi, bel`giyalik izquvar Erkyul` Puaroning botiniy tuyg’usi va sezgirligi tufayli ochiladi. Agata Kristi asarlarining katta muvaffaqiyati syujetning qiziqarliligi, yechimning kutilmaganligi, personajlarning yorqinligi b-n izohlanadi. Asarlari yuzdan ortiq tilga tarjima qilingan.

065

065Jinoiy ish bo’yicha jalb etilgan janob Meyxern o’rta bo’yli, qotma, did bilan kiyinadigan oliftanamo kishi edi. U advokatlar ichida o’ziga yarasha obru-e’tiborga ega edi. Uning kulrang va har bir narsaga diqqat bilan boqadigan o’tkir ko’zlari suhbatdoshiga uning qanchalik idrokli kishi ekanini ko’rsatib turardi. Advokat o’z mijozlari bilan quruqqina gaplashsa-da, gap ohangida badxohlik alomati sezilmasdi. Uning bu galgi mijozi qastdan odam o’ldirishda ayblanayotgan edi.
— Siz tushgan vaziyat o’ta jiddiy ekani, siz hamma narsani ochiqchasiga tan olsangizgina bu vaziyatdan chikib ketishingiz mumkinligini yana bir karra eslatib o’tishni burchim deb bilaman.
Bu xitob uning qarshisida atrofida ro’y berayotgan ishlarga befarq va lanj bir kayfiyatda o’tirgan, o’ttiz yoshlar atrofidagi yigitga qaratilgan edi. Biroz fursat o’tib, u ma’nosiz nigohlarini janob Meyxernga qaratdi.
— Bilaman, — dedi so’nik va umidsiz tovushda. — Siz ilgariyam ogohlantirib edingiz. Ammo… g’araz niyatda va shafqatsizlarcha odam o’ldirganlikda ayblanayotganimga ishonolmayapman.
Meyxern faqat faktlarga ishonishga ko’nikib qolgan, unga hissiyotchanlik begona edi. U ko’zoynagini olib, shoshilmasdan har ikkala ko’zini artib chiqdi.

— Ishqilib, janob Voul, bu ko’ngilsizlikdan qutilib chiqishingiz uchun ancha ter to’kishingiz kerak. Hali ko’rmaganday bo’lib ketarsiz. Biroq men sizga qarshi vajlarning salmog’i va sizni qaysi yo’l bilan himoya qilish qulayroq bo’lishini bilib olishim kerak.
Ish u qadar chalkash emasdi va ayblanuvchiga qo’yilgan ayb ham aniq-tiniq bo’lib, hech kimda shubha tug’dirmasdi. Hech kimda. Biroq ayni damda janob Meyxernning o’zida shubha tug’ildi.
— Siz meni chindan aybdor sanaysizmi? — so’radi Leonard Voul. — Xudo haqqi qasam ichaman, mening aybim yo’q. Shunchaki qutulib chiqish mushkul bo’lgan to’r ichiga tushib qolganman. Lekin men o’ldirganim yo’q. O’ldirganim yo’q!
Bunday vaziyatda hech bir kimsa o’z aybini bo’yniga olmasdan qolmasdi. Buni janob Meyxern hammadan yaxshi biladi. Ammo bu narsani ich-ichidan tan olsa-da, bunga to’la amin emasdi. Pirovardida, Voul chindan ham begunoh bo’lib chiqishi hech gap emasdi-da.
— Barcha dalillar sizga qarshi, janob Voul. Shunday esa-da, ishonaman sizga. Xo’sh, faktlarga qaytsak, Siz Emili French xonim bilan qanday tanishgansiz?
— Oksford stritda edim. Bir keksa ayol ko’chani kesib o’tayotgandi. U bir qancha tugunlarni ko’tarib ketayotganida, yulning yarmiga borib, ularni qo’lidan tushirib yubordi. Ularni yig’ib olaman, deganida, shitob bilan ketayotgan avtobusning tagida qolib ketishiga oz qoldi va bir amallab piyodalar yo’lagiga yetib oldi. Men sochilib yotgan tugunchalarni yig’ib, changni qoqib ayolning qo’liga tutqazdim.
— Siz uning hayotini qutqarib qolganman, degan da’voda emassiz-a?
— Albatta yo’q. Shunchaki odamgarchilik yuzasidan kildim bu ishni. Rost, u menga qo’yuq minnatdorchilik bildirdi, hatto yelkamni qoqib, bunaqa olijanoblik hozirgi yoshlar uchun tanqis bo’lib qolganini ham aytib o’tdi. Xullas, keyin men yo’limda davom etdim. Men u bilan bir kuni kelib qayta ko’rishib qolishimizni xayolimga ham keltirmaganman. Biroq hayot kutilmagan tasodiflarga to’la. Kunlarning birida uni bir oshnamning uyida kechki ovqat mahali uchratib qoldim. U meni darrov tanidi va yaqindan tanishishni taklif etdi. Oti Emili French ekani va Kriklvudda yashashini o’shanda bilganman. Picha gurunglashdik. U fikrimcha kirishimli ayol ekan Keyin u meni uyiga taklif qildi. Men imkon topsam biror kuni unikiga o’tishimni aytdim, u esa aniq bir kunni tayinlashimni so’radi. Men uning uyiga borgim kelmayotgan bo’lsa-da… uning taklifini rad etish noqulay va beodoblik bo’lardi… Shanbani belgilaganimizdan keyin u ketdi. Oshnalarim uning juda boy ayol ekani, kattakon bir uyda, bittagina oqsoch va sakkizta mushugi bilan yashashini aytishdi.
— Demak, siz uning o’ziga to’q ayol ekanini chindan ham u ketganidan keyin eshitdingiz? — so’radi Meyxern.
— Agar siz buni ataylab ayolning o’zidan so’rab olgan deb o’ylayotgan bo’lsangiz… — Voul shu tariqa alam bilan o’zini oqlashga tirishgan paytda Meyxern uning gapini oxiriga yetkazish uchun imkon bermadi.
— Men hech narsani o’ylayotganim yo’q. Men faqat ayblov jarayonida qanday savollar paydo bo’lishini oldindan tasavvur qilyapman. Miss French ko’zdan panada, o’ta yopiq muhitda yashagan. Chetdan qaragan kishi uning badavlat ayol ekanini bilmagan bo’lardi. Eslab ko’ring-chi, uning puli ko’p ekanini sizga kim birinchi bo’lib aytgandi?
— Og’aynim Jorj Garvi.
— U buni tasdiqlay oladimi?
— Bilmadim. Oradan ancha vaqt o’tdi.
— Ko’ryapsizmi, janob Voul. Ayblovning birinchi vazifasi sizningg pulga muhtoj yashaganingiz, marhumaning puldor ekanini bilganingizdan keyin u bilan tanishishga oshiqqaningizni isbolashdan iborat bo’ladi.
— Axir, aslida…

— Juda ko’p narsa o’sha og’ayningizning xotirasiga bog’liq. U o’sha gurungni eslarmikin?
Leonarda anchagina jim qoldi, keyin bosh chayqab sokin javob qaytardi:
— Bilmadim, janob Meyxern. Bizning gapimizni ko’pchilik eshitib o’tirgandi. Hatto kim birovi hazillashib, o’sha boy ayolning boshini aylantirib olishimni maslahat bergandi.
— Afsus, ming afsus, — Advokat o’z qiziqishlaprini yashirib o’tirmadi. — Ammo sizning dangal gaplaringiz menga yoqyapti. Xullas, siz miss French bilan tanishib oldingiz. Bu tanishuv birgina tashrif ila tugamadi, albatta, to’g’rimi? Siz Kriklvudga katnashda davom etdingiz. Qiziq, sizdek kelishgan, yosh va baquvvat yigitning o’sha keksa xonim bilan uchrashib turish uchun vaqt topa olishi biroz shubhali. Uni sizga yana nima bog’lab turgan bo’lishi mumkin?
Leonrada Voul gap topolmay biroz chaynalib qoldi.
— To’g’risi, buning sababini o’zim ham yaxshi tushunmayman. Men unikiga birinchi marta borganimdayoq u yolg’izlikdan bezib ketganini aytib, uning holidan tez-tez xabar olib turishimni iltimos qildi va menga bo’lgan moyilligini yashirib o’tirmadi. Men esa uning taklifini qaytarishni o’zimga ep ko’rmadim va tez-tez kelib turishga so’z berdim. Axir kimningdir o’zingga ixlosi borligini, kimgadir kerakligingni his qilish yoqimli emasmi?
Janob Meyxern bu gal ko’zoynagini burnidan olib chuqur tafakkurga cho’mgan holda arta boshladi.
— Sizni tushundim, desam ham bo’ladi, — dedi u uzoq jimlik so’ngida. — Fikrimcha bu holat psixologik jihatdan asosga ega. Kim bilsin ayblovchilar balki boshqacha o’ylashar. Qani, davom eting-chi? Qachon Miss French ish boshqarishda yordam berishingizni so’rab iltimos qildi?
— Albatta, birinchi borgan kunimda emas. Bungacha u turli qog’ozlar bilan ishlash uning joniga tekkani haqida gapirib, ko’pgina kapital qo’yilmalari bilan bog’liq tashvishlardan bezovta ekanini aytgandi.
Janob Meyxern Voulgina tezgina o’tkir bir nigoh tashlab qo’ydi.
— Miss Frenchning oqsochi Janet Makkenzi o’z bekasining o’ta ziyrak ayol bo’lgani, barcha ishlarni o’zi nazorat ostida tutib turganini ta’kidlagan. Uning bankirlari ham bu fikrni tasdiqlashadi.
— U menga butunlay boshqacha gapirgandi.
Janob Meyxern yana Voulga qadaldi. Hozir uning Voulga nisbatan ishonchi ortayotgan edi. U qalbida mana shu yoshgina yigitga mehr uyg’ongan Miss Frenchning uni o’z uyida tutib turishnig eng maqbul yo’lini topganini tasavvuriga sig’dira oldi: Ayol moliyaviy ishlarda yordam berishni yigitdan shaxsan iltimos qilgan bo’lishi juda-juda tabiiy. U yigitning ko’nglini ovlash maqsadida unga yana bir karra iltifot ko’rsatmoqchi bo’lgandir ehtimol. Balki u qanchalik badavlat ayol ekanini yigitga ko’rsatib qo’ygisi ham kelgandir. O’ta sermulohaza va idrokli bo’lgan Emili French har bir narsani munosib baholab kelgan.
Janob Meyxern Voulning hissiz yuziga termilib turib ana shularni xayol qildi.
— Demak, siz miss Frenchning iltimosiga ko’ra, uning ish boshqaruvchisi bo’lishga rozi bo’ldingiz?
— Ha.
— Janob Voul. — Advokat har bir gapini chertib-chertib gapira boshladi. — Men hozir sizga o’ta jiddiy bir savol beraman va siz menga faqat to’g’risini aytishingiz kerak. Moliyaviy munosabatlarda sizning ishingiz ancha ahamiyatli bo’lmagan. Marhumaning fikricha, siz faqat uning ishga aloqador bo’lmagan qog’ozlarni tartibga keltirish bilan shug’ullangansiz. Aslida bu qog’ozlarning aksariyati juda muhim va qimmatli bo’lgan. Siz ulardan biror marta shaxsiy manfaatingiz yo’lida foydalanganmisiz? Faqat avval yaxshi o’ylab keyin javob bering.
Voul bir daqiqa ham o’ylab o’tirmadi.
— Hamma ishni halol va vijdonan bajarganman. Men nima ish qilgan bo’lsam, miss Frenchning foydasini ko’zlab qilganman.
— Lekin nazarimda bunaqa jiddiy ishlarda qilvirlik qilish uchun sizning fahmu farosatingiz yetadi.
— Kim bilsin, — yelka qisdi Voul.— Menda uni o’ldirish uchun birorta ham asos yo’q edi. Qolaversa, mening faqat boylik orttirish maqsadida u bilan aloqani uzmagan bo’lsam, uning o’limi hamma umidlarimin chippakka chiqargan bo’lardi.
Advokat yana ko’zoynagini artishga tushdi.
— Janob Voul, nahotki, siz miss French butun boyligin sizga vasiyat qilib qoldirganidan bexabar bo’lsangiz?
— Nima?
Voul stuldan sapchib turarkan, janob Meyxernga hayrat ila tikilib qoldi. Meyxern esa, boyagi gapni qaytarish o’rniga shunchaki bosh irg’ab qo’ya qoldi.
— Siz bu vasiyatnoma haqida hech narsa bilmasdim, demoqchimisiz?
— Ishoning, bu men uchun kutilmagan yangilik bo’ldi.
— Biroq, xonimning oqsochi buning aksini aytyapti. Uning gaplariga karaganda, xonim bu qarorga kelishdan ilgari gapning bir uchini o’z joriyasiga ham chiqarib qo’ygan ekan.
— Janet aldagan! U o’ta badgumon va hasadgo’y kampir. Uni bekamning o’zi ham yoqtirmasdi. Menga undan bir necha marta nolib gapirgan.
— U sizga tuhmat qilyapti, deb o’ylayapsizmi?
— Yo’g’-e, unga buning nima keragi bor? — u advokatga g’alati qarab qo’ydi.
— Bilmadim. Lekin u sizdan qattiq g’azabda.

— Dahshat! Bundan chiqdi, men turli yo’llar bilan qo’rqitib, miss Frenchni mening foydamga vasiyatnoma yozishga majbur qilganim va uyda hech kim yo’q paytda uni…
Ertalab esa u o’lik holda topilgan. O’, parvardigor, bu ne ko’rgulik?
— Uyda o’sha kuni marhumdan bo’lak hech kim yo’q deb o’ylagan bo’lsangiz, adashasiz, janob Voul, — deya uning gapini shart bo’ldi advokat. — Esingizda bo’lsa, Janet o’sha kuni har kungidan ertaroq uyiga ketgan — uning dam olish kuni edi. Biroq soat to’qqiz yarimlarda orqaga qaytishga to’g’ri kelgan. Janet yashirin yulakdan uyga kirib, tepaga ko’tarilgan va ichkaridan g’o’ng’ir-g’o’ng’ir ovozni eshitib qolgan. Ovozlarning biri uning bekasiga tegishli bo’lgan, ikkinchisi esa, qandaydir erkakniki ekan.
— To’qqiz yarimda… men… — Birdan Voulning yuziga qon yugurib, ko’zlari chaqnab ketdi. — To’qqiz yarimda? Men ozodman endi!!!
— Ozodsiz? Nimani nazarda tutyapsiz? — ajablandi janob Meyxern.
— Bu vaqtda men uyda o’tiruvdim. Xotinim buni tasdiqlashi mumkin. Taxminan, o’nta kam to’qqizlarda mis French bilan xayrlashib chiqqanman. To’qqizu yigirmalarda men kechki ovqatga o’tirgandim. YO rab, o’zingga shukur!
— Unda miss Frenchni kim o’ldirgan bo’lishi mumkin?
— Ehtimol, bosqinchi o’g’rilar bo’lishi mumkin? Janetning menga adovatiga ishonib, politsiya noto’g’ri yo’ldan bordi va vaqtni bekor o’tkazib yubordi.

— Balki, shundaydir, — dedi advokat. — O’zingiz o’ylab ko’ring, Janob Voul. Siz soat to’qqiz yarimda uyda bo’lganman, deyapsiz. Oqsoch esa, uyda erkak kishining ovozini eshitgan. Nahotki, miss French bosqinchi bilan gaplashib o’tirgan bo’lsa?
— Axir, men… — Voul nima deyishini bilolmay, so’zini yo’qotib qo’ydi. — Har holda mening bu yerda hech kanaqa aybim yo’q. Dalilim bor. Siz darhol xotinim Romeyn bilan uchrashishingiz kerak. U mening gaplarimni tasdiqlaydi.
— Albatta, — rozilashdi janob Meyxern. — Men allaqachonlar xotiningiz bilan uchrashmoqchi edim. Lekin u Londonga jo’nab ketgan ekan. Missis Voulning bugun qaytishini eshitganimdan keyin siz bilan gaplashib bo’lgach, uning yoniga borishga qaror qilgan edim.
Voul qoniqish bilan bosh irg’adi. U endi tamomila xotirjam tortib qolgandi.
— Uzr, janob Voul, siz xotiningizni judayam yaxshi ko’rsangiz kerak?
— Albatta.
— U-chi, uyam sizni sevadimi?
— O, Romeyn menga juda sadoqatli. U men uchun hamma narsaga tayyor.
Voul xotini haqida juda to’lqinlanib gapirar ekan, janob Meyxern biroz bezovtalana boshladi. Axir o’z erini jonidan ortiq sevadigan ayolning erining foydasiga berayotgan ko’rsatmasiga kim ham ishonardi?
— To’qqizu yigirmada uyga qaytganingizni xotiningizdan boshqa yana kimdir ko’rdimi? Masalan, xizmatkoringiz?
— Bizning oqsochimiz qatnab ishlaydi. U soat yettida uyiga ketadi.
— Ko’chada ham birontaga ko’zingiz tushmadimi?
— Tanishlardan hech kimni ko’rmadim. To’g’ri, yo’lning yarmini avtobusda bosib o’tdim. Balki, konduktor meni eslab qolgandir?
Janob Meyxern shubhali bosh chayqadi:
— Xotiningizning ko’rsatmasini yana kim tasdiqlab berishi mumkin?
— Hech kim. Axir shusiz ham meni oqlash mumkin emasmi?
— Men ham shunga umid qilaman.
Janob Meyxern o’rnidan turayotib, Voulga qo’l uzatdi.
— Har holda men sizning aybsiz ekaningizga ishonaman va bu sudda o’z isbotini topishiga umid qilaman.
Leonardning yuziga tabassum yoyildi.
— Men ham umidvorman. Axir menda haqqoniy alibi bor-ku?
Janob Meyxern hech narsa demasdan xonadan chiqdi.
Voullar oilasi Peddington-Grindagi kichkina, nazarnogir bir uyda turishardi. Janob Meyxern o’sha yoqqa yo’l oldi.
Eshikni Voul «qatnab ishlaydi» deb aytgan o’rta yashar, miqti xizmatkor ayol ochdi.
— Missi Voul qaytdilarmi?
— Ha, bir soat bo’ldi. Lekin u kishi sizni qabul qila olarmikinlar?
— Manavini ko’rsatsanigz qabul qilsa kerak, — advokat shunday deya tashrifnomasini unga uzatdi.
Ayol advokatga ishonqiramay qarab turdi-da, uning qo’lidagi qog’oz parchasini ehtiyotkorlik bilan oldi va eshikni shundoq uning yuziga yopib, ichkari kirib ketdi. U bir necha daqikadan keyin ortiga qaytdi, bu paytda uning muomalasi ham biroz o’zgargan edi.
— Kiring, marhamat.
Advokat ayolning izidan ixcham va shinam oshxonaga o’tdi. Uning qarshisidan baland bo’yli, xushqomat va qorasoch sanam ohista odimlab kelardi.
— Mister Meyxern? Adashmasam, siz erimning ishi bilan shug’ullanyapsiz, hozir uning yonidan kelyapsiz. shunaqami? Marhamat, o’tiring.
Uning yengil va sal g’aliz talaffuzi ajnabiy ekanini ko’rsatib turardi. Janob Meyxern zimdan razm solib, ayolning oppoq va keng yelkalari, jozibali qaroqlari va qo’llarining nozik harakatiga e’tibor berdi. Uning tashqi ko’rinishidagi har bir belgi uning g’ayriingliz ekanidan dalolat berardi.
— Muhtarama Voul xonim, o’zingizni qo’lga oling, tushkunlikka tushmang, — deya gap boshladi advokat o’tirayotib: ammo, ayolning yuz ifodalarida hech qanday tushkunlik alomati yo’q edi. Aksincha u o’zini juda erkin va xotirjam tutayotgandi.
«G’alati ayol ekan. Shunaqa beta’sirki, g’ashing keladi» – o’yladi Meyxern. Bu ayol bilan uchrashgan ilk daqiqada u o’zini biroz noqulay sezgandi. Hozir uning qarshisida javobini topish o’ta mushkul bo’lgan bir jumboq turardi, go’yo.
Janob Meyxern Voul bilan kechgan suhbatning qisqacha mundarijasini bayon etdi. Ayol esa, uning gaplarini diqqat bilan, boshini irg’ab-irg’ab eshitdi.
— Demak, — dedi u, advokat gaplarini tugatgach, — u soat to’qqizu yigirmada uyiga qaytib kelganini tasdiqlashimni istaydi, shunaqami?
— Axir, u rostdan ham shu payti kelmaganmidi?
— Gap bundamas. mening gaplarimga ishonadilarmi, yo’qmi, shuni bilmoqchiman. Kimdir gapimni tasdiqlaydimi?
Janob Meyxern o’zini yo’qotib qo’ydi. Ayolning maqsadi nima o’zi? Nega u o’zini bunchalar loqayd tutyaptiykin?
— Hech kim, — dedi advokat quruq ohangda.
Bir-ikki daqiqa Romeyn sokin o’tirdi, keyin uning lablari orasidan kinoyali tabassum sizib chiqdi. Nega iljayyapti bu o’zi? Janob Meyxernning qalbidagi isyon
yana kuchlana boshladi.
— Voul xonim, sizning eringizga qanchalik sodiq ekaningizni yaxshi bilaman.
— Ma’zur tuting, nima dedingiz?
Bu savol boyaqish advokatni tamoman shoshirib qo’ydi va jur’atsizgina savolini qaytardi.
— Bu gapni sizga uning o’zi aytdimi? Eh, erkak zoti buncha ahmoq bo’lmasa? — deya ilkis stuldan turib ketdi ayol.
Meyxernning ichidagi gumon endi haqiqatga do’nib ulgurgan edi.
— Uni ko’rgani ko’zim yo’q! Eshityapsizmi? Nafratlanaman. Uning kanday osishlarini o’z ko’zlarim bilan ko’rsam edi!
Janob Meyxern lol bo’lib qoldi. U ayolga sekin yaqinlashdi.Uning nigohlarida, ovozida hatto nafasida ham g’azab namoyon edi.
— U o’sha kuni kechasi 9:20 da emas, 10:20 da keldi desam, nima bo’pti? U vasiyatnoma haqida oldindan bilgani, shuning uchun u ayolni o’ldirishga qaror qilgani haqida aytib bersam-chi? Axir o’zi menga hammasini aytib bergandi. Bularning barini sudda aytib bersam, nima qipti?
Meyxernning nazarida ayolning ko’zlari o’t chaqnatib turardi. Advokat bir amallab o’zini tutib turdi-da, qat’iy javob qaytardi.
— Siz eringizga qarshi ko’rsatma berishga jalb etilishingiz mumkin emas. Qonun shunaqa.
— U mening erim emas.
Shu daqiqada Meyxern hozirgina eshitgan gapini mulohaza qilishga tushdi.
— Erim emas, — qaytardi u va anchagacha jim qoldi. — Men Venada aktrisa edim. Erim bor edi, hozir ham bor, faqat… jinnixonada. Ko’ryapsizmi, Voul bilan bizning nikohimiz qonuniy emas. Va men bundan xursandman.
— Sizdan faqat bir narsani eshitishni istardim, — janob Meyxern yana his-tuyg’ulardan mosuvo advokat Meyxernga aylandi, — Siz nima sababdan o’z e… Janob Voulga nisbatan qarshi oyoqqa turdingiz?
— Bu haqda gapirishin istamayman. Bu mening sirim bo’la qolsin.
Janob Meyxern yo’talib qo’ydi:
— Suhbatni bu tarzda davom ettirishdan foyda yo’q. Mijozim bilan yana bir bor gaplashib ko’rganimdan keyin siz bilan ham gaplashib olarmiz.
Shu choq sobiq Voul xonim erkakning ro’parasiga kelib to’xtadi va shu asnoda advokat uning shahlo o’zlari bilan yana bir karra yaqindan to’qnashdi.
— Ochig’ini ayting. Siz bu yoqqqa kelishingizdan ilgari uning aybsiz ekaniga ishonib edingizmi?
— Ha.
— Sizga juda achinaman, — u yana sirli tabassum hadya qildi.
— Hozir ham ishonaman unga, — dedi janob Meyxern. — Xayr.
U ko’chada ketib borarkan, ko’z o’ngidan Romeynning qiyofasi ketmasdi. G’alati ayol. Tushunarsiz va xavfli ayol… Politsiya mahkamasida dastlabki tergov ishlari jadal borardi. Jinoiy ishning asosiy shohidlari maqtulaning joriyasi Janet Makkenzi va kelib chiqishi avstris bo’lgan Leonard Voulning xotini sanalmish Romeyn Xeylger edilar.
Voul ishi sudga oshirildi. Sud boshlanishidan sal avvalroq kechki pochta orqali Meyxern bir maktub oldi. Xat iflos xatjildda, arzon qog’ozda va aji-buji harflarda o’ta savodsizlik bilan bitilgan edi. Meyxern xatning mazmun-mohiyatidan to’la xabardor bo’lish uchun uni ikki qayta o’qishga majbur bo’ldi. Xatni
ta’sirchan ko’rsatishga uringan g’aliz jumlalar olib tashlansa, qolgan birikmalar sof inglizcha shaklga solinsa, qo’yidagi ma’no kelib chiqardi: «Hurmatli janob!
Siz anavi bechoraning ishi bilan shug’ullanayotgan bo’lsangiz kerak. Agar siz uning ajnabiy xotini haqida biror qiziqarli gap eshitishni istasangiz, bugun kechki payt Stepniga yetib keling. U yerdagi o’n oltinchi uyda miss Mogsnning uyini so’rang. O’zingiz bilan ikki yuz funt ola kelishni ham unutmang».
Janob Meyxern bu g’aroyib jumlalarni qayta-qayta o’qib chiqdi. Avval bu xat unga oddiy bir jumboq bo’lib tuyulgan esa-da. Advokat chuqurroq fikr yuritib u bilan hazillashishmayotganini tushunib yetdi. Janob Voulning qutulib qolishi ham shu maktub egasi beradigan ma’lumotga bevosita bog’liq.

Xullas, janob Meyxern qaror qildi…

U xatda ko’rsatilgan uch qavatli vayronani topish uchun chang va iflos ko’chalar, faqirlik hidi kelib turgan xaroba guzarlarni uzoq kezishga majbur bo’ldi. Janob Meyxern kir latta qoplagan eshikni chertganida hech kim javob qaytarmadi. Qayta chertilgach, avval shaloplagan qadam tovushlari eshitildi, keyin eshi qiya ochilib, ichkaridan bir juft ko’z advokatga boshdan-oyoq razm sola boshladi. Keyin esa eshik tabaqasi katta ochilib, bo’sag’ada bir ayol paydo bo’ldi.
— Bu senmisan? — so’radi xirilloq ovozda, — Bir o’zingmisan? Kir tezroq.
Janob Meyxern egilib, gaz chirog’i xiragina yoritib turgan kichkina va juda iflos xonaga kirdi. Burchakda yig’ilmagan to’shak, o’rtada g’ichirloq stol va puturdan ketgan ikki stul turardi. Advokatning ko’zlari g’ira-shiraga ko’nikkach, u bu xarobat bekasiga diqqat bilan razm sola boshladi.U o’rta yoshlardagi qaddi dol, nari-beri kiyingan ayol edi. Uning mavxum tusdagi, anchadan beri taroq tegmagan sochlari yelkalarida to’zg’ib yotardi. Yuzlari to ko’zlari qadar ola-bula sharf bilan o’rab olingan edi. Ayol janobning oshkora taajjubli nigohlariga ayol zaharxanda bilan javob qaytardi.
— Nega angrayib qolding? Yuzimni yashirib olganimga hayron bo’lyapsanmi? istasang, mening mislsiz chiroyimdan bahra olishing mumkin. Faqat, ko’rib o’zingni yo’qotib qo’ymasang, bas.
U shu gaplar bilan sharfini yechganida, uning chap yonog’idagi qip-qizil va mudhish chandiqlarni ko’rib, advokatning hushi boshidan uchdi.
— Xo’sh, meni o’pmoqchimisan? Yo’q? O’zim ham shunaqa deb o’ylovdim. Bir paytlar men ham hurliqo edim. Yuzimdagi bu naqshi nigor qaerdan kelganini bilasanmi?
Kuporosdan. Anavilar…— u shunday deya og’iz olib bo’lmaydigan haqoratomuz gaplarni yog’dira ketdi. U gapirib tinchiganidan keyin ham qo’llarining tinimsiz qaltirog’i bosilmadi.
— Bas, — dedi Meyxern uzoq davom etgan jimlikni buzib. — Bilishimcha, siz menga Lnonard Voul ishi buyicha qadaydir ma’lumot bermoqchi edingiz?
Miss Mоgson ayyorona ko’z qisdi:
— Puli-chi, jonginam? — dedi xirillab. — ikki yuztani cho’zib qo’ysang, senga kerakli narsani qo’lingga tutqazaman.
— Masalan nimani?
— Xat. O’sha ayolning xati. Xo’sh, bunga nima deysan? Faqat, u mening qo’limga qanday tushib qolganini so’ramasang, bas. Ikki yuzni to’laysan — xat seniki.
— O’n funt! Boshqa bir chaqa ham bermayman. Agar, o’sha menga asqotadigan bo’lsa, albatta.
— Nima? Bor-yo’g’i-ya? — Ayol yana baqirib-chaqirishga o’tdi.
— Yigirma, — dedi janob pinagini buzmay. — Bu mening oxirgi gapim.— Advokat hamyonini kavlashtirishga tushdi. — Bor pulim shu.
Ayol naqd pulni ko’rib, biroz o’zini yo’qotib qo’ydi. Allanarsalarni g’o’ldirab-g’o’ldirab karavotiga yaqinlashdi va matrasni ko’tardi.
— Mana, ol, jin ursin, — deya bir dasta xatni uning oldiga irg’itdi. — Senga keraklisi eng tepada turibdi. Janob Meyxern xatlar bog’lamini ochib, ularni birma-bir ko’zdan kechira boshladi Romeyn Xeylgerning Voulning nomiga bitilmagan ishqiy maktubini topib oldi. U boshqa xatlarga ham bir qur ko’z tashlab chikdi.
Eng tepadagi xatni ikki marta o’qib chiqdi: unda Voul xibsga olingan sana qayd etilgan edi.
— Bu xat sizning qo’lingizga qanday tushib qoldi?
— Bu xat xali hammasi emas. O’sha oqshom anavi j… qay go’rda ekanini so’ramaysanmi? Layen Roud kinoteatridan borib so’ra. U yerdagilar uni yaxshi eslashsa kerak.
— Xat kimga atab yozilgan?
— Bu xatni menga tashlab ketgan odamga tegishli. — Miss Mogson qo’llarini abgor yuziga tomon olib borarkan, uning barmoqlari Meyxernga tanish harakat ila mashg’ul edi.
— Uning qo’lidan kelgani shu bo’ldi. Necha yil o’tgan bo’lsa-da, esimdan chiqmaydi. O’sha kelgindi uni mendan tortib oldi. Bir kuni men ularni izma-iz ta’qib qila bordim. Ularni qo’lga tushirgan paytimda erim yuzimga ana shu zaqqumni sepib yubordi. Anavi manjalaqi esa, bundan huzurlanib kuldi. Shu paytga qadar undan o’ch olish uchun har kadamini poylab kelaman. Endi u mening qo’limda. Hali hammasi uchun javob beradi. To’g’rimi, janob?
— Ehtimol, uni yolg’on guvohlik bergani uchun qamashar.
— Ishqilib, ovozini o’chirishsa, popugini pasaytirib qo’yishsa, bas. Ey! Janob, pul kani?
Janob Meyxern stol ustiga ikkita o’ntalikni qo’yib, chiqib ketdi.
Advokat vaqtni o’tkazmaslik uchun hoziroq Layen Roudga borishga qaror qildi. U yerda eshik og’asi Romeyn Xeyldgerning suratidan darhol tanidi. O’sha kuni soat o’nda allaqaysi erkak bilan kinoteatrga kelgan. Eshik og’asi xaligi erkakka diqqat bilan razm solmagani uchun uning qiyofasi yaxshi esida qolmaganini aytdi. Ular ikkalovi seans tugaguncha, soat o’n ikkilarga qadar o’tirishibdi.
Janob Meyxern bundan to’la-to’kis qoniqish hosil qildi. Romeyn Xeylgerning ko’rsatmalari boshdan oxirigacha yolg’on bo’lib chiqdi. Bunga sabab — uning Voulga bo’lgan nafrati. Buning boisi nima bo’lsa ekan? Sho’rlik Voul xotinim deb atagan ayolning o’zi haqida gapiragan gaplarini eshitib, bir zambil loydek bo’shashib ketdi. Bunga sirayam ishongisi kelmadi.
Darvoqe, dastlab Voulning e’tirozlaridagi tushkunlik Meyxernga biroz soxtadek tuyuldi. Chamasi, u xotining bu darajaga borishini avvaldanoq bilgan. Lekin boshqalar bundan xabardor bo’lishini istamagan. Ikkalasining orasidagi sir hamon sirligicha qolyapti.
Bundan kachondir Meyxern ham voqif bo’larmikin?
Emili Frenchni o’ldirganlikda ayblanayotgan Leonard Voul ustidan sud jarayoni katta shov-shuv bilan boshlandi. Birinchidan, ayblanuvchi hali yosh va tarbiyali yigit edi, ikkinchidan uni o’ta vahshiylarcha odam o’ldirishda ayblashayotgan edi. Bu jarayonning katta shov-shuv bo’lishining yana bir sababi ayblovning asosiy shohidi Romeyn Xeylgr edi. Ko’plab gazetalarda uning fotosurati va o’tmishi bilan bog’liq turli mish-mishlar chop etildi.
Avvaliga xammasi silliq kechdi. Avval ekspertlar o’z xulosalarini o’qib eshittirishdi. Keyin oqsoch ayol so’zga chiqdi va u tergovda bildirgan ko’rsatmasini so’zma-so’z takrorladi. Himoyachi ayrim savollar bilan uni chalg’itmoqchi bo’lgani ham hech qanday naf bermadi. Uning gaplarida ayblanuvchini asrab qolish uchun birgina tugun bor edi: Ayol erkak kishining ovozini eshitgan bo’lsa-da, bu ovoz aynan Voulga tegishli ekanini u isbotlab berolmadi. Advokat shu bilan bir qatorda hakamlarga oqsochning guvohligi aniq dalillar emas, uning Voulga nisbatan badxohligi asosida qurilganiga ishontira oldi.
Asosiy shohidani chaqirdilar.
— Sizning ism-sharifingiz Romeyn Xeylger, shunaqami?
— Ha.
— Kelib chiqishingiz avstrislarga borib taqaladi?
— Xuddi shunday.
— So’nggi uch yil ichida siz ayblanuvchi bilan er-xotindek yashagansiz, to’g’rimi?
Shu lahzada Romeynning ko’zlari Voulniki bilan to’qnashib ketdi.
— Ha.
So’rov davom etardi. Romeyn sud a’zolariga dahshatli haqiqatni hikoya qilib berishga tushdi: Qatl okshomi ayblanuvchi o’zi bilan kichkina cho’kich ko’tarib uyidan chiqib ketgan. O’ndan yigirmata o’tganda, u qaytib kelgan va qotillik sodir etganini aytib bergan. Yenglari qonga belangan ko’ylagini o’tga tashlagan. Keyin esa, hech kimga og’iz ochma, deya xotiniga tahdid solgan.
Qarshida o’tirgan ayblanuvchining asl qiyofasi oydinlashib borgani sari, hakamlarning ham chehrasida o’zgarish zuhur eta boshladi. Romeyn esa o’z hikoyasini katta hayajon bilan davom ettirar, u so’zdan-o’zga o’tgani sari qahr va g’azab ortib borardi.
Himochi ham g’azabdan tishini-tishiga bosib o’rnidan turdi. U shohidaning barcha gaplari uydirma ekanini bildirdi. U aytdiki, o’sha oqshom ayol uyida bo’lmagan, shu bois Voulning kachon qaytganini ham bilmasligi kerak. Advokat hakamlarga Romeyn xonimning boshqa bir erkak bilan o’ynash tutingani, shu bois u o’z erini qilmagan jinoyati uchun o’limga mahkum etilishini istab unga tuhmat toshlarini otayotganini bildirdi.
Romeyn esa, o’ta sovuqqonlik bilan ayblanuvchi bildirgan e’tirozlarni qat’iyan rad etdi.
Shunda advokat zalda pashsha uchsa bilinadigan sukunat qunishini kutdi va Romeyn Xeylgerning maktubini o’qiy boshladi:
«Azizim Maks. Taqdirning o’zi bizning birga bo’lishimiz uchun yo’l ochayotganga o’xshaydi. U hozir qamoqda! Uni, hatto chumoliga ham ozor berolmaydigan bir lapashangni qotillikda ablashayapti. Eh, ana qasos fursati yetib keldi. Meni so’roq qilishsa, u kechasi qonga belanib kaytdi va barcha qilgan ishlariga iqrorini bildirdi, deb aytaman. Uni dorga olib borishayotganida uni o’limga mahkum etgan men ekanimni anglab, qanchalik to’lg’onishini tasavvur qilyapman. Vul endi yo’q.
Faqat sen bilan men bormiz. Bu bizning baxtimiz Maks!»
Ekspertlar hoziroq xat kimga tegishli ekani aniqlashga hozir edilar. Biroq kutilmaganda, Romeyn Xeylger hammasini tan oldi: Advokatning gaplari to’g’ri chiqdi.
Jinoyat ishining eng asosiy aybdori yolg’onchi bo’lib chiqdi.
Voulni ikkinchi bor so’roq qilishdi. U hammasini xuddi avvalgidek tutilmasdan gapirib berdi, hatto chalg’ituvchi savollarga ham osonlikcha chap berdi. Garchi ba’zi dalillar hamon unga qarshi bo’lsa-da, hakamlar yakdil hukmni qabul qilishdi: Voul aybsiz deb topildi.
Janob Meyxern Voulni g’alaba bilan tabriklashga oshiqdi. Uning yaqiniga hozircha yo’lab bo’lsaligini bilgan advokat xalq anjoblashishini kutdi. Advokat yana ko’zoynagini artish uchun qo’liga olganida, bu harakat uning uchun odatga aylanib qolganini payqab kungliga bexos xavotir oraladi. Xotini xam bir necha marta shu haqida gapirgandi. Tarki odat — amri mahol.
G’alati narsa shu odat degani. Manavi Romeyn Xeylgar deganlari ham… U o’zini qancha bexovotir va vazmin tutishga intilmasin, baribir qanchalik xayajonda ekanini sezdirib o’ydi.
Shu lahzada Meyxern ko’zlarini yumib, sarvqomat, siymtan va allanarsadan xadik olib turgan ehtiroschli ayolning siymosini ko’z oldiga keltirdi. Uning muxabbati… Uning nafrati… Qo’llarini galati alfozda o’ynatishi…
Eh, u xuddi shunday xarakatni yaqin orada yana kimdadir ko’rgandi. Yaqindagina…
Mister Meyxern esladi—yu, nafasi bo’g’ziga tiqilayozdi: Stepnilik mis Mogson!
Bo’lishi mumkin emas! Nahotki?
U hozir faqat birgina narsani istardi — Romeyn xeylger bilan ko’rishishni.
Biroq, ular ancha kech ko’rishdilar, qaerda bir—birini uchratib qolishgani hozir unchalik muxim emas.
— Siz adashmadingiz, — dedi ayol. — Yuzimni qanday qilib o’zgartirganimni suramoqchisiz. Bu uncha qiyin emas. Gazchiroq yorugida grimmni payqash juda mushkul. Qolaversa… Men bir paytlar aktrisa bo’lganimin unutmang.
— Lekin nima uchun…
— Nima uchun bunday qildim? — uning savolini to’ldirdi u yarim tabassum bilan. — Men Uni qutqarishim lozim edi. Axir o’z erini chin dildan sevadigan va unga o’lgudnk sodiq bo’lgan ayolning kursatmasiga hech kim ishonmasligini men ham bilardim. Siz o’zingiz bilmagan holda menga buni yana bir karra eslatib qo’ygandingiz.
Men esa odamlar orasida yaxshigina ajralib turaman. Meni sharmandalarcha fosh qilsangiz, o’zim qilmagan ishga iqror ettirsangiz, men erimga karshi guvohlik berayotganlarga nisbatan tuban va olchoq bo’lib ko’rinsamgina, u oqlanishi mumkinligini bilardim.
— Haligi xat-chi?
— U xat shunchaki uydirma, sizning tiligizda aytganda qalbaki edi. Hamma narsa o’sha xat tufayli iziga tushdi.
— Unda Maks degani kim bo’ldi?
— Unaqa odam yo’q, hech kachon bo’lmagan.
— Menimcha, biz o’ta mohirona o’ynalgan mana shu spektaklsiz ham ishda yutib chiqishimiz mumkin edi—ku?
— Men tavakkal qila olmasdim. Axir siz uni aybsiz deb o’ylagansiz, tushunyapsizmi?
— Tushunaman, Voul xonim. Men uni aybsiz deb O’YLAGANMAN. Siz sa, uning aybsizligini BILGAN edingiz—ku?
— Hech narsani tushunmabsiz, muxtaram janob Meyxern. Ha, men bilgandim. Bilgandim erimning… AYBDOR ekanini!..

054

(Tashriflar: umumiy 161, bugungi 5)

Izoh qoldiring