Amin Maaluf. Samarqand. Roman.

samarqand

Француз адиби Жил Демернинг фикрича «Амин Маалуф ўзининг «Самарқанд» ((Париж, Латт нашриёти,1988)) асари билан шарқона романнавислик истеъдодини намоён қилиб, француз адабиётида янгича бир йўналиш оча олди» Ўзбек тилига биринчи бор ўгирилиб, эътиборингизга ҳавола қилинаётган ушбу роман машҳур олим, шоир ва файласуф Умар Хайёмнинг Самарқанддаги ҳаёти, машҳур «Рубоийлар» китобининг пайдо бўлиш тарихи, XI асрдаги ижтимоий–сиёсий ҳаёт талқини, янги пайдо бўлаётган турли диний мазҳаблар кураши ва ниҳоят, ХIХ асргача мусулмон дунёсида номаълум бўлган бу рубоийлар қўлёзмасининг Оврўпадаги шон-шухрати, ҳамда бу қўлёзманинг 1912 йилда «Титаник» кемасининг машъум ҳалокати оқибатида океан қаърига чўкиб кетишига оид қизиқарли саргузаштлар баёнига бағишланган.

09

021Амин Маалуф 1949 йилда туғилган ва 1976 йилдан бери Францияда яшаб, француз тилида ижод қилаётган, миллати араб бўлган француз ёзувчисидир. У «Жўн Африк» – «Африка ёшлари» журнали муҳаррирларидан бири ҳам. Амин Маалуф ижодининг асосий хусусиятларидан бири — Шарқ мавзусидир.Унинг «Африка арслони» /1986./,«Самарқанд» (1988),«Нурафшон боғлар» (1991),«Беатричадан кейинги биринчи аср» (1992),Гонкур мукофотига сазовор бўлган «Таниос қояси» (1993) каби асарлари французлар томонидан севиб ўқилади.Француз адиби Жил Демернинг фикрича «Амин Маалуф ўзининг «Самарқанд» ((Париж, Латт нашриёти,1988)) асари билан шарқона романнавислик истеъдодини намоён қилиб, француз адабиётида янгича бир йўналиш оча олди» Унинг ўзбек тилига биринчи бор ўгирилиб, эътиборингизга ҳавола қилинаётган ушбу романи машҳур олим, шоир ва файласуф Умар Хайёмнинг Самарқанддаги ҳаёти, машҳур «Рубоийлар» китобининг пайдо бўлиш тарихи, XI асрдаги ижтимоий–сиёсий ҳаёт талқини, янги пайдо бўлаётган турли диний мазҳаблар кураши ва ниҳоят, ХIХ асргача мусулмон дунёсида номаълум бўлган бу рубоийлар қўлёзмасининг Оврўпадаги шон-шухрати, ҳамда бу қўлёзманинг 1912 йилда «Титаник» кемасининг машъум ҳалокати оқибатида океан қаърига чўкиб кетишига оид қизиқарли саргузаштлар баёнига бағишланган.Асар 1988 йилда Париждаги «Матбуот уйи» мукофотига сазовор бўлган. Бу асар ўзбек кутобхоналарида ҳам катта қизиқиш уйғотади деган умиддамиз.

Таржимон

09
Амин Маалуф
САМАРҚАНД
Абдумурод Кўчибоев таржимаси
098

Муқаддима

002Мен сизга Атлантика океани қаърига мангуликка чўкиб кетган бир китоб ҳақида гапириб бермоқчиман. Ўша даврдаги газеталар бу ҳақда жуда кўп ёзишган ва бир неча бадиий асарлар ҳам яратилганди.
Ҳа, 1912 йилнинг 14 апрелдан- 15 апрелга ўтар кечаси улкан «Титаник» кемасининг ҳалокати дунёдаги энг қимматбаҳо қўлёзмалардан бири — буюк форс олими ва шоири Умар Хайёмнинг «Рубоийлар» китобининг асл нусхасини ҳам сув қаърига олиб кетди.
Мен бу ҳалокат ҳақида батафсил тўхталмоқчи эмасман. Мендан ташқари жуда кўп тадқиқотчилар аллақачон бу ҳалокатнинг аянчли оҳибатларини пулга чақишиб ҳисоблаб кўришган, ҳар бир қурбон ҳақида батафсил маълумотлар тўплаганлар.Бу ҳалокатнинг энг муҳим қурбони, менинг назаримда, одамларнинг ҳисоб-китобларидан, эътиборларидан қолиб кетган ўша китоб бўлса керак. Мана, ушбу воқеалар содир бўлганидан олти йил ўтса-да, жилди чармдан тайёрланиб, шоирнинг ўзи томонидан битилган бу китобни , бир пайтлар қўлларимда тутган бебаҳо қўлёзмани мангуликка йўқотганимни ҳеч ҳам унута олмаяпман. Уни ўз она юрти — Осиёдан олиб чиқиб кетилишига мен – бахтиқаро Бенжамен Умар Лессаж сабабчи эмасманми? У айнан менинг юкларим билан ўша машъум «Титаник» кемаси сатҳига чиқмаганмиди? Мен яшаётган аср одамларининг манманлиги ва худбинлиги туфайли бу фалокат содир бўлиб, қўлёзманинг саргузаштлари минг йилларга тўхтатиб қўйилмаганмиди?
Шундан бери кундан-кунга қон ва разолатга ботиб бораётган ушбу дунёда ҳаёт бирон марта менга кулиб боқмади. Бу ҳалокат ҳақидаги одамларнинг хотираларини эшитмаслик учун улардан қочадиган бўлиб қолдим.Бироқ қалбимдаги умид чироғи ҳам ҳеч қачон ўчмади: эрта бир кун уни албатта сув қаъридан олиб чиқадилар, олтин қутича ичида сув ости лойқаларидан омон қолган бу ажойиб китобнинг тақдири янги саргузаштлар билан бойийди. Одамларнинг бармоқлари яна унинг нафис саҳифаларини сийпалайди. Рубоийларни ўқиб ҳайратдан лол қолган китобхонлар, унинг ҳошияларига битилган шоир саргузаштларидан ҳам воқиф бўладилар. Ихлосмандлар буюк шоирнинг қалбини, унинг дастлабки шеърларини, қалб туғёнларини қайтадан кашф қиладилар. Китобни ўқиб чиқишгач, аллақачон оламдан ўтиб кетган бу ажойиб инсоннинг мислсиз қуввайи ҳофизасига қойил қолишиб, бу қумранг ёдгорлик олдида чуқур ўйга толадилар.
Бу китобда на бирон сана, на биронта имзо бор эди. Уларнинг ўрнига фақатгина оташқалб шоирнинг қуйидаги бағишловинигина ўқиш мумкин эди:

«Самарқанд сайқали рўйи замин аст!».

БИРИНЧИ КИТОБ
УМАР ХАЙЁМНИНГ САМАРҚАНД САРГУЗАШТЛАРИ

01

Ахир бу оламда бегуноҳ ким бор?
Нечун яшай олди бўлмай гуноҳкор?
Ёмонлик қайтарсанг ёмонлигимга,
Фарқимиз не бўлди, айт, парвардигор!

Умар Хайём.

БИРИНЧИ БОБ

02Шаҳар узра сокин оқшом чўкканида, кундалик юмушларидан ҳоли бўлган самарқандликлар қалампир бозори ёнидаги боши берк кўчада жойлашган иккита майхона атрофида айланиб юришни хуш кўришарди. Уларнинг мақсадлари майхонанинг хушхўр сўғдий шаробидан отиб олиб, сархуш бўлиб кўча кезиш эмас. Йўқ, аксинча, кайфи ошиб қолган биронта майхўрни қўлга тушириб, сазойи қилиш, танобини тортиб қўйиш эди. Бундай шариат посбонларининг қўлига тушиб қолган майхўрнинг ҳолига маймунлар йиғларди: уни тупроққа белаб судрашар, ҳақорату- надоматларга кўмиб ташлаб, бечора майхўрни йўлдан оздирувчи ичимликнинг дўзахий кайфини бир умр ёдида сақлаб қолишга мажбур қилишарди.
Айнан шундай ҳодисалардан бири 1072 йилнинг ёз оқшомларидан бирида, ёзилажак машҳур рубоийларнинг муаллифи, 22 ёшли Умар Ҳайём эндигина Самарқандга келган пайтлари юз берди. Ким билсин, ўша фусункор оқшом у ҳам май илинжида бу тарафларга қадам ранжида қилдими, ёки сайру-томошо баҳона тавқи лаънат майхона тарафларга тасодифан келиб қолдимикин? Ана, бир болакай пештахтадан ўғирлаган олмасиниқўлида маҳкам сиққанича Руҳибарб кўчаси бўйлаб қочиб бораяпти. Газмол дўконининг сотувчиси эса, баланд супачасида ўтириб олиб, жинчироқ ёруғида харидори билан тортишаётганини, сўкиниш аралаш бўғиқ кулаётганини эшитиш мумкин. Арқончилар растасидаги фаввора олдида хачирли бир киши тўхтади. У ҳовучларини муздек сув оқимига тутди, кейин худди ухлаётган гўдагини ўпмоқчидек лабларини чўччайтириб энгашди: чанқоғини қондиргач, ҳўл қўллари билан юзини сийпалади, билинар – билинмас шукрона айтиб, ёнида ётган тарвуз пўчоғи палласини сувга тўлдирди-да, хачири ҳам чанқоғини қондирсин учун унинг тумшуғи остига қўйди.

Ҳайём атрофга суқланиб боқиб кезар экан, чилим сотувчилар растаси ёнидан чиқиб қолди. Бир ҳомиладор аёл унга тикилганича яқинлашиб келди. Қизчаларникидек латиф лабларини қисганича, бир сўз ҳам қотмасдан, яланғоч билакчаларини чўзиб, ҳозиргина харид қилган бир ҳовуч қовурилган бодомдан узатди. Чодираси кўтариб қўйилган бу маъсума аёлнинг ёши ўн бешларда бўлса керак. бундай хайру-садақадан эсанкираб қолмади. Бундай удум самарқандликларда қадимдан мавжуд э диканлигини биларди: бўлажак онанинг рўпарасидан келишган, хушқомат йўловчи чиқиб қолса,у туғилажак гўдаги ана шу кишига ўхшашини тилаб, қўлидаги егуликларни йўловчи билан баҳам кўриши керак. Ҳайём қўлидаги бодомлардан татиб кўришдан ўзини мағрурона тийгани ҳолда, узоқлашиб кетаётган аёл ортидан тикилиб қолди. Бироздан кейин у хаёлларини йиғиб олиб, яна йўлида давом этди. Тез орада олағовур оломон орасига тушиб қолди. Узун бўйли, қоқсуяк бир қария ерда узала тушиб ётар, офтобдан қорайиб кетган яланг бошида оппоқ сочлари тўзғиган, бўғзидан алам ва нафрат аралаш титроқ фарёд овози отилиб чиқарди. Унинг ёшли кўзлари Ҳайёмга илтижоли тикилгандек туюлди. Соқол- мўйловлари эндигина сабза урган, қўлларидаги калтакларини сермаб завқланаётган йигирматача ёш- яланг бечора қарияни ўртага олиб турар, орқароқда эса, воқеа нима билан тугашига қизиқиш билан қараб турган бир тўда кишиларни кўриш мумкин эди. Жазоловчилардан бири Ҳайёмнинг қатъиятли юзига қараб, эътиборли одамлардан бири деб ўйлади шекилли, унга гап уқдира кетди:
— Бу энг ярамас, майпараст одам, унинг исми Узун Жаббор!

Хайём бу исмни эшитиб сесканиб кетди, бўғзига бир нарса тиқилгандек бўлди:
«Жаббор! Абу Алининг шогирди!»- хаёлига келди унинг.
Абу Али шарқда энг кўп тарқалган исмлардан бири. Бироқ Бухоро, Корду,Балх ёки Боғдодда яшайдиган ҳар бир саводхон киши бу исмни ҳурмат,эътибор ва ифтихор билан тилга олади. Чунки бу исмни эшитган киши унинг мағрибда Авеценна, машриқда Абу Али номи билан машҳур бўлган Абу Али Ибн Сино эканлигини дарров фаҳмлаб олади. Умар, албатта, уни шахсан танимасди, чунки у буюк олим вафотидан 2 йил кейин таваллуд топган. Шундай бўлса-да, Умар уни ўз авлодининг буюк устозларидан, ҳамда инсоният томонидан яратилган билимларнинг ҳаворийларидан бири деб тан оларди.
Ҳайём ўзича такрорлади: «Жаббор, Абу Алининг севимли шогирдларидан бири!». У қарияни биринчи бор кўраётганлиги учун унинг аянчли тақдиридан бехабар эди. Абу Али ўз шогирдида тиббиёт ва фалсафий билимларининг давомчисини кўрар, унинг илмий далиллари ўта дадиллигидан завқланар, айни пайтда, унинг шуҳратпарастликка ва даҳрийликка мойиллигидан афсусланар эди. Табиатидаги бундай нуқсонлар оқибатида у бир неча бор зиндонга ташланди, ҳалойиқ кўзи олдида жазоланиб, сазойи қилинди.. Навбатдаги шаккоклиги унинг бошига етди: Самарқанднинг энг катта майдонида, ҳалойиқ ва оила аъзоларининг кўзлари олдида 150 дарра билан жазоланди. Бу жазо унинг бутун ҳаётини бошқа узанга солиб юборди ва у ҳеч қачон қайта ўзига кела олмайдиган ҳолга тушди.Унинг ҳақиқатпарастлиги, шаккоклиги — девоналарча майпарастликка қачон айланди экан? Шубҳасиз, бу ҳол унинг хотини вафотидан кейин бошланганди. Уни жанда кийимлар кийиб олиб, шакокона гапларни гапириб, йиртиқ-ёмоқ иштонда тебранганича кўча кезиб юрганини кўрган болакайлар масхара қилишар, тош отишар ва мажнунсифат бўлиб қолган бу бечора одам бундай таҳқирлардан йиғлагудек ҳолга тушиб, аламини майдан олишга уринарди.
Умар воқеани зимдан кузатар экан, хаёлида фикрлар ғужғон ўйнар эди.
«Ўзимни тиймасам, мен ҳам бир кун шу куйга тушишим мумкин». У майни хуш кўришидан, ёки бу одатини тарк қила олмаслигидан чўчимасди.Унга ўз- ўзини ўрганишга май ва сархушлик ёрдам берган ва шу сабабли уларнинг ҳеч бири ўзаро бир-бирини ўрнини алмаштира олмайди,- деб ҳисобларди. Бироқ, жамоатчиликнинг бу борадаги фикри уни чўчитар ва бундай дунёқараш иззат- обрўсининг дарз кетишига олиб келишидан ҳадиксирарди. Оломон ўртасидаги қариянинг аянчли ҳолати- унинг бу ҳадигини янада оширди. Ҳаммасига қўл силтаб, бу ердан жуфтакни ростлаб қолишни ўйлади. Бироқ, Ибн Синонинг шогирдини дарғазаб оломон ҳукмига ташлаб кетса, бир умр виждони қийналиб юришини ҳис қилди. Шунда қатъият билан уч қадам олға босди, овозига виқор ва ҳукмрона тус бериб:
— Бу бечорани қўйиб юборингиз!- деди.
Узун Жабборнинг тепасида қонсираб турган оломон сардори ўгирилиб бегона йўловчига менсимайгина нигоҳ ташлади.Унинг соқолли башарасида- ўнг қулоғидан бошлаб иягининг учигача чуқур чандиқ излари кўриниб турарди. Худди даҳшатли ҳукмни эълон қилаётгандек, сардор ўшқирди:
— Бу майпараст, даҳрий ва файласуф одам!
У охирги сўзини худди жиркангандек хириллаб талаффуз қилди.
— Биз Самарқандда биронта файласуф яшашини истамаймиз! – шовқин солди оломон, ўз сардорининг гапларини қувватлаб.
«Файласуф» сўзи бу оломон учун ғайридин, ёки дин ва адабиётдан ташқари барча илмлар билан шуғулланадиган кофир киши, деган маънони англатарди. Ўз элида аллақачон машҳур файласуф бўлиб танилган Умар Ҳайём бу ерда, мана шу оломон қўлида Узун Жаббордан ҳам аянчлироқ қурбон бўлиши мумкин эди.
Албатта, чандиқли сардор уни танимас ва айни пайтда ерда ғужанак бўлиб ётиб олган, забонсиз қарияни азоблашни давом эттирарди. У чолни сочларидан тортқилаб, бемажол бошини деворга уриб мажақламоқчидек у ёқ-бу ёққа силкитар, ҳаракати ҳал қилувчи лаҳзада иккиланаётган қотилникидек чиқарди.
Хайём воқеага қатъий аралашиш пайти етганини сезди:
-Қарияни қўйиб юборинглар! Ахир бу кимсасиз ва бемор девонанинг жони ҳалқумига келиб қолибдику!
Сардор ўрнидан сакраб туриб унга яқинлашди, бармоғини бигиз қилганича, Ҳайёмнинг соқолига ниқтаб, ўдағайлади:
-Сен уни яхши танийсан, шекилли! Кимсан ўзи? Ҳа, билдим! Сен бу шаҳарлик эмассан, келгиндисан! Сени ҳеч ким бу шаҳарда танимайди!
Иззат-обрўсини сақлаган ҳолда, Умар унинг ниқталган бармоғини жанжалга ҳожат қолдирмай, такаллуф билан четга сурди. Чандиқли киши бир қадам орқага чекинди-ю, аммо қатъият билан яна сўради:
-Исминг нима, эй, келгинди?
Ҳайём ўзини танитишга бироз иккиланди. Ушбу таҳликали вазиятдан қутулиш чорасини қидириб, кўкка боқди ва ўроқ шаклидаги ҳилол юзини бир парча булут қоплаб олаётганини кўрди. Бир зум жим қолиб, чуқур тин олди. У ҳозир ҳаммасига қўл силтаб, юлдузли осмонни кузатиб завқланишни, юлдузлар номини яна бирма-бир эслашни, рўпарасидан чиқиб қолган бу даҳшатли воқеадан, ғазаб отига минган мана шу тўпори оломондан узоқ-узоқларга кетиб қолишни истарди. Шу пайт оломон ўзини ўраб ола бошлаганини, кимларнингдир қўлларини турта бошлаганини сезиб, бирдан ҳаёлини йиғиб олди:
— Мен Нишопурлик Иброҳимнинг ўғли Умарман. Хўш, ўзинг кимсан?
Бетакаллуф берилган охирги саволга чандиқли йигит жавоб беришни эп кўрмади. Чунки у ўз шаҳрида, сўраб-суриштириш эса, фақат унинг ҳаққи. Вақти- соати келса, Умар уни яхши таниб олади: -Уни Чандиқли муллабача деб аташади. У ҳали қўлида даррасию, оғзида шариат каломи билан бутун Самарқандни зир титратади. Ҳозирча ҳукми-амали ҳар бир ишорасини маҳтал бўлиб кутаётган мана бу жангари ёш-ялангларга ўтади ҳолос.
Бирдан сардорнинг кўзларидан ўт чақнаб, олдин ўз ҳамтовоқларига,кейин тўпланган ҳалойиққа ғолибона нигоҳ ташлаб, ҳайқирди:
-Вой худойим-эй! Мен Нишопурлик Иброҳимнинг ўғли -Умар Ҳайёмни танимай қолибман-ку! Ахир, бу киши Хуросон юлдузи, бутун Форс ва ҳар иккала Ироқнинг энг доно кишиси, файласуфлар шаҳзодаси Умар Ҳайём-ку! У масхараомуз таъзим қилди. Сўнгра икки қўлини салласининг икки чеккасига текказиб, бармоқларини қулоқ қилиб қимирлатди. Унинг бу қилиғига шериклари хохолаб кула бошладилар.
-Ҳар бир сатри диёнат ва тақводорлик билан йўғрилган мана бу рубоийни ёзган шоир ўзлари бўладиларми? – У баланд овозда қироат қила бошлади:

Кўзамни синдириб ирғитдинг, тангри,
Хуррамлик эшигин беркитдинг тангри.
Тупроққа тўкдинг-ку гулгун майимни,
Билмадим, мастмисан, на этдинг тангри?

Умар шеърни ғазаб билан эшитди. Бундай ташвиқот ўлимга маҳкум қилиши аёнлигидан безовталанган Умар, оломон қаҳри жунбушга келмасданоқ, баланд ва жарангдор овозда жавоб берди:
-Эй, нотаниш киши! Бу рубоийни сенинг оғзингдан биринчи бор эшитаяпман. Лекин, мана бу рубоийни ўзим ёзганлигим рост:

Ўзни доно билган уч-тўртта нодон,
Эшак табиатин қилур намоён.
Булар суҳбатида сен ҳам эшак бўл,
Бўлмаса «кофир» деб қилишар эълон.

Ҳайём тингловчиларнинг иззат-нафсига тегиб, уларни ошкора ғанимларга айлантириб юборган бу рубоийни ўқиб, нотўғри иш қилганлигини сезиб қолди. Ғазабланган оломон унинг кийим-бошларини тортқилаб йирта бошладилар.
Кимдир уни чалиб йиқитди оломон эса уни, у ёқдан-бу ёққа судрай бошлади. Кимдир елкасига тепди, кимдир ҳалқумига ёпишди. Кийимлари йиртилиб, очилиб қолган танасига беомон мушт ва тепкилар ёғилар, у эса оломон исканжасидан омон қолишни ўйламас, ҳозироқ ёруғ оламдан кўз
юмиши мумкинлигини ҳис қилиб, жисми оғриқни ҳам сезмас, қулоқлари том битганди. Шу пайт у қуролланган ўнтача шаҳар посбонлари етиб келиб, хунрезликнинг олди олинганини, қил устида турган ҳаёти омон қолганини пайқади. Оломон уларни кўриши биланоқ, Ҳайёмни дўппослашни бас қилди,бироқ, атрофдаги одамларни гувоҳликка чақириб, ўз қилмишларини оқлаш учун қичқира бошладилар:
-У кимёгар, афсунгар, фирибгар!
Шаҳар фармонбардорларининг фикрича, файласуф бўлиш унчалик катта гуноҳ ҳисобланмас, бироқ кимёгар бўлиш- фирибгарлик билан тенг бўлиб,ўлим билан жазоланар эди.
-Бу келгинди афсунгар! Ҳа, бу афсунгар !– қичқирарди улар.
Посбонлар бошлиғи бироз ўйланиб тургач, масалани шу ернинг ўзида ҳал қилишни лозим топмади шекилли, қатъий эълон қилди:
-Агар бу одам ростдан ҳам афсунгар бўлса, уни қозикалон Абу Тоҳирнинг олдига олиб бориш лозим!
Шу пайтда ҳамманинг ёдидан кўтарилган Узун Жаббор бу ур-тўполондан омон қолганлигини сезиб, энг яқин майхона эшиги томон эмаклаб борар, Умар эса, ҳеч кимнинг ёрдамисиз аллақачон ўрнидан турган эди. У посбонлар ҳамроҳлигида жимгина илгарилаб борарди, қонга беланган афту ангорига, парча-парча бўлиб йиртилиб кетган кийимларига қарамасдан мағрур юзидан норозилик аломатлари сезилиб турарди, Машъала кўтариб олган посбонлар олдинда йўл очиб боришар, ортидан эса унинг собиқ ғанимлари ва оломон эргашиб борарди. Ҳайём ҳеч кимни ва ҳеч нарсани кўрмас, эшитмас ҳам эди. Хаёлида кўчалар кимсасиз, атроф жим-жит, осмон беғубордек, Самарқанд эса, ўша, у қачонлардир кўришни орзу қилган табаррук замин эди. У бу заминга қадимги сайёҳлар изидан уч ҳафта давомида тўхтамасдан йўл юриб етиб келди. Шаҳарга келиб-кетган сайёҳлар унга Кўхандиз майдонидаги шаҳар қалъаси устидан теварак-атрофни томоша қилишни маслаҳат беришганди: «Бутун атрофда фақат кўм-кўк боғларни, анҳорларни, узоқларда эса буқа, фил, чўктирилган туя, сакрашга тайёр турган қоплонларни эслатадиган, қатор қилиб экилган ва кўкка бўй чўзиб, мавжланиб турган сарв дарахтларини кўришингиз мумкин», деганди улар.

Дарҳақиқат, Умар бу ерга келиб, нафақат шаҳар ташқарисида, балки қўрғон ичида ҳам, шарқий масжиддан бошлаб, Хитой дарвозасигача зич қилиб экилган ям-яшил боғларни, мевазорлар-у, мавжланиб оқаётган суғориш шаҳобчаларини кўрди. Ҳар томондан найзадек кўкка бўй чўзган ғиштин миноралар, мовий гумбазлар, қасрнинг оппоқ деворлари кўзни қувонтирарди. Бир кун Ҳайём сайр қилаётиб, нагоҳон мажнунтоллар орасидаги ҳовуз лабида сувдан чиқиб, гўзал қоматини кўз-кўз қилганича, сочини офтобга ёяётган гўзал қизга кўзи тушиб қолди. Кейинчалик Ҳайём рубоийлари қўлёзмасига номаълум мусаввир чизган жаннат тасвири шумикин, ёки бу Ҳайёмнинг кўзларига кўринган рўёмиди? Асфизор маҳалласидаги Самарқанд қозикалони Абу Тоҳир ҳузурига олиб борилаётган Ҳайёмнинг ҳаёлидан ўтаётган ширин таассуротлар, манзаралар шулар эмасмикин?
Номаълум тақдир томон хомуш борар экан, Ҳайём тинмай ичида такрорлаб борарди: «Чўмилаётган пари-рўё, чандиқли киши-ҳақиқат қиёфасида, бу фусункор тун эса умримнинг охирги лаҳзалари бўлса ҳам, мен барибир Самарқандни севавераман».

ИККИНЧИ БОБ

Қозикалон девонида ёқиб қўйилган шамлар Ҳайёмнинг юзини қордек оппоқ қилиб кўрсатар, ёшлари ўтиб қолган икки посбон худди хавфли жиноятчини келтиргандек, уни пойгакда маҳкам ушлаб туришарди. Девонхонанинг тўрида савлат тўкиб ўтирган қозикалон унга эътибор ҳам бермасдан даъвогару-жабрланувчини сўроқ қилар, бирининг гапини маъқулласа, иккинчисига танбеҳ бериб турарди. У ҳозир икки қўшни ўртасида узоқ давом этган, адоватга айланиб кетган арзимас жанжални муҳокама қилаётганди. Ниҳоят, қозикалон бир тўхтамга келди: ҳар иккала томонга, унинг кўзлари олдида бир-бирларини бағрларига босишиб, гина-қудратларни унутишни, ярашишни буюрди. Улардан бири ҳукмга бўйсиниб, қўшниси томон қўлларини чўзганича бир қадам илгарилади. Иккинчиси, тор пешонали, баҳайбат қоматлиси эса, бу ҳукмдан норозидек, афтларини буриштириб, тайсалланди. Қози бу ҳолни кўриб, бирдан ғазаби қўзиб кетди, бутун мажлис аҳлини қўрқувдан зир титратиб, ўрнидан турди ва гуноҳкорни бор кучи билан қамчилай бошлади. Аммо,қамчининг зарби жабрланувчининг елкаларига зўр- базўр етарди. Жабрланувчи ғазабини боса олмаётган бақалоқ қозикалонга бир зум тикилиб турди-да, кейин бошини эгиб, юзларини сийпалаганича қўшниси билан қучоқлашиб, ярашишга мажбур бўлди.
Қозикалон уларни чиқариб юборгач, навбатдаги гуноҳкорни, яъни Умарни ушлаб турган соқчиларга уни яқинроқ келтиришни буюрди.
Гувоҳлардан воқеани суриштириб бир неча саволлар берди, ур-тўполон сабабларини тушунтириб беришни талаб қилди. Ўз навбатида чандиқли йигит ҳам гувоҳликка ўтди. Афтидан, қозикалон уни аввалдан танирди шекилли, унинг гапларини диққат билан эшитди. Бироқ унинг қиёфасидан суҳбатдоши гапларига хайриҳоҳлиги, ёки норозилигини билдирувчи аломатларни сезиб бўлмасди. Қозикалон ҳамма гувоҳларни тинглаб бўлгач, бир лаҳза ўйланиб жим қолди, кейин ҳукмини эълон қилди:
-Айтингиз, ҳамма тарқалсин! Ҳар бирингиз энг қисқа йўллар билан уйларингга борингиз!
У жазо талаб ёшларга қараб буюрди:
-Ҳаммангиз тарқалингиз! Масалани эртага ҳал қиламиз. Банди эса, бу оқшом шу ерда қолажак. Менинг соқчиларим уни қўриқлайдилар. Ва ҳеч ким бу ерда қолмасин!
Чандиқли йигит бундай илтифотсизликдан ҳайратланиб, юзида норозилик ифодаларини зоҳир қилди, лекин эҳтиёткорлик дарров ҳушини жойига келтирди чоғи, этакларини йиғиб, ўрнидан турдида, таъзим қилганича чиқиб кетди.
Абу Тоҳир ўз девонхонасида энг ишончли гумашталари билан қолгач,Умарнинг рўпарасига келди.
-Сени бундай жойда кутиб олаётганимдан фахрланаман, о машҳур Умар Хайём Нишопурий!
Қозикалоннинг бу жумбоқли сўзларида на киноя, на самимийлик ва на бошқа ҳиссиёт сезилмас, унинг овози мулойим, бошидаги алвон ранг салла ва бароқ қошлари остидаги ўткир кўзлари эса, синчковлик билан боқар, иягидаги қўнғир соқоллари саришта кузалган эди. Умар ҳамон девонхонадагиларнинг кўзи олдида усти- бошлари дабдала ҳолда оёқда тик турар, уларнинг истеҳзоли ним табассуми-ю , шивир-шивирларидан тоқати-тоқ бўлаёзганди.
Атайлаб уюштирилган бир неча лаҳзалик сукунатдан сўнг, Абу Тоҳир давом этди:
-Умар, сени Самарқандда яхши билишади. Ёш бўлсанг ҳам шеърларинг
ҳамманинг тилида. Сенинг ибратли ибораларингни муллабачаларимиз ҳам такрорлаб юришади. Айт-чи, Исфахонда Ибн Синонинг йирик бир асарини олти марта ўқиб чиқиб, Нишопурда уни сўзма-сўз ёддан айтиб берганлигинг ростми?
Ростдан ҳам бўлиб ўтган бу воқеадан Мовауннаҳрда ҳам барча огоҳлигидан Ҳайёмнинг кўнгли яйраб кетди, бироқ ундаги хавотир ҳали-ҳамон тарқалган эмасди. Шариат қозиси томонидан Ибн Синонинг тилга олиниши, ҳозирча хотиржам бўлишга ишончли ва етарли асос бўла олмасди. Ҳар ҳолда унга ўтиришга ҳам изн берилмаган эди.
Абу Тоҳир давом этди:
-Нафақат сенинг ақлу- заковатинг, балки анчагина мароқли тўртликларинг ҳам эл орасида машҳурдир.
Унинг айблаётгани ҳам, бирон гуноҳни бўйнига қўйишга уринаётгани ҳам сезилмас, сўзлари тагдор ва айни пайтда зимдан сўроқ қилаётгандек туюларди. Умар гап қўшишга қулай пайт келганини сезди:
-Чандиқли йигит ўқиган рубоий меники эмас.
Қозикалон бетоқат қўл силтади. Бу сафар унинг овози жиддий чиқди:

-Менга сенинг менга қандай шеър ёзганлигингнинг ахамияти йўқ! Лекин шундай маълумот келтирдиларки, агар уни мен ҳам такрорласам, бу шаккокликни тўқиган одамдан-да ўзимни кўпроқ гуноҳкор сезаман. Сендан ўзингни оқлашингни талаб қилмаяпман, бирон жазога ҳам лойиқ топишни истамайман. Сени афсунгар деб айблашлари- бу қулоғимдан кириб, у қулоғимдан чиқиб кетди. Ҳозир иккимиз, икки ақлли киши ёлғиз ўтирибмиз ва мен сендан фақат ҳақиқатни айтишингни хоҳлайман.
Умар қалбини ҳамон хавотир тарк этган эмас, жавоб беришга иккиланар, алдаб, тузоққа илинтирилаётган ва аллақачон ўзини жаллод қўлига топширилаётган кишидек сезар, оёқ-қўлларини синдириб, бичишаётганларини,
ёки дорга осилаётганини тасаввур қилиб, эти жунжикарди.
Абу Тоҳирнинг овози тобора баландлашар, у энди қарийб бақириб гапирабошлади:
-Нишопурлик чодирфурушнинг ўғли Умар! Сен ўзи дўстни танийсанми?!
Қарийб самимий оҳангда янграган бу жумлани эшитиб, Умар сесканиб кетди. «Дўстни танийсанми?» У бу хитобни асл маъносида тушуниб, қозикалоннинг юзларига тикилди, унинг соқоли селкиллашидан, кўзларидан самимийлик ифодаларини излаб топишга уринди. Аста-секин қалбида ишонч уйғониб, тунд юзи ёришди, ўзини бироз хотиржам сеза бошлади. Қозининг бир имосидан кейин ўзини соқчилар қўлидан халос бўлганини сезиб, таклифни ҳам кутиб ўтирмасдан турган жойига чўкди. Қози самимийлик билан мийиғида кулиб қўйди, лекин шу лаҳзанинг ўзидаёқ сўроғини давом эттирди:
-Айт-чи, сен одамлар таърифлаганидек даҳриймисан?
Шу биргина савол Умар қалбида умидсиз титроқ уйғотди, лекин тўғрисини айтди:
-Мен муккасидан кетган тақводор эмасман, лекин Яратганнинг ягоналигига ҳеч қачон шак келтирмаганман.
-Фикру хаёлингда даҳрийлик борми?
— Худо гувоҳ, мен бундан узоқман.
— Менга шу сўзингни ўзи кифоя. Фикримча, иқроринг Яратганга ҳам хуш келади. Бироқ одамларнинг фикри… Билгин, сенинг ҳар бир жумланг, ҳар бир
ҳаракатинг одамларнинг назар- эътиборида. Одамлар нафақат сени, мени ҳам, ҳатто шаҳзодаларни ҳам синчковлик билан кузатиб юришади. Айтишларича, сен бир шеърингда «Мен худонинг уйига ҳар замонда бир борсам, у ер салқин бўлгани учун ухлашга бораман»,- деганмишсан?
-Яратганни қалбида сақлаган кишигина унинг уйида тинчгина ухлай олади.
Абу Тоҳирнинг юзида енгил инкор ифодасини кўрган Умар янада илҳомланиб, фикрини чуқурлаштирди:
-Мен Аллоҳ томонидан инсонга ато қилинган соғлом фикрни таъқиб қилувчи тақводорлардан эмасман. Улар дин ва иймонни фақат Яратганга ибодат қилиш деб тушунадилар. Мен Яратганга қандай иймон келтираман, биласизми? Масалан, мен атиргулга ёки юлдузларга қараб завқланаман. Ягона Оллоҳнинг яратувчанлигига мафтун бўламан, у бунёд қилган дунёнинг мукаммаллигидан, унинг энг гўзал муждаси – одамлардан, уларнинг билимга чанқоқ мияси борлигидан, муҳаббатга чанқоқ қалблари, интилувчан, ёки қаноатли ҳиссиётлари борлигидан завқланиб, Яратганга иймон келтираман.
Қози унга ўйчан боқиб ўрнидан турди ва Ҳайёмнинг ёнига келиб ўтирди-да, унинг кифтига оталарча қўлини қўйди. Соқчилар ҳайрон қолишиб, бир-бирларига маъноли қараб қўйишди.
-Тингла, ёш дўстим, сенга Яратган эгам инсонларга бериладиган энг аъло сифатларни раво кўрган. Сен зиёлисан, сенинг каломинг ўткир, у сенга мустаҳкам соғлик, гўзаллик, билишга интилиш, яшашдан, одамлардан ва ниҳоят, адашмасам аёллар гўзаллигидан завқланиш хислатларини ҳам ато қилган. Умид қиламан-ки, Аллоҳ Таоло ақлдан ҳам сени қисиб қўймаган. Мен сенинг мулоҳазали, тилингга эҳтиёт бўлишингни назарда тутаяпман. Агар бундай сифатга эга бўлмасанг, умрингга завол келтиришинг мумкин.
-Фикримга келган нарсани ифодалаш учун мулоҳазали, эҳтиёткор қария бўлишимни кутиб яшашим керакми?
-Дилингдаги ҳамма фикрларни тилингда ифодалайдиган кунлар келгунча, авлодларингнинг авлодлари ҳам кексайиб қолишлари тайин. Биз сирлари очилмаган, қўрқув тўла дунёда яшаяпмиз: бундай дунёда яшашинг учун икки қиёфанг бўлиши лозим. Биринчиси, одамлар учун, иккинчиси ўзинг ва Яратган эгам учун. Шунинг учун бу дунёда яшашни истасанг, кўриб завқланадиган кўзларингни, эшитиб қувонадиган қулоқларингни, фикрингни каломга кўчиргувчи тилингни асраб қоламан десанг, фикрингни мулоҳаза қилиб ифодалашни ўрган.
Абу Тоҳир жим қолди. Унинг бу сукунати кишини эзар даражадаги вазмин, фикрни жамлаш учун қилинган тин олиш эмас,йўқ, кишининг хушини жойига келтириб қўядиган, бутун оламни қамраб оладиган сукунат эди. Қози чуваланиб кетган фикрини тартибга келтиргунича, Умар бошини ҳам қилиб жимгина кутди.
Абу Тоҳир чуқур тин олди ва соқчиларига бу ердан чиқиб кетишларини билдириб, имо қилди. Улар ортидан эшик ёпилиши биланоқ, ўрнидан туриб, девонхонанинг бурчагига юрди. Осиғлик сўзанани кўтариб, нақшинкор сандиқ қопқоғини очди ва у ердан қандайдир бир китобни олиб Умарга узатди. Унинг мулойим қиёфасида ҳомийларча табассум ўйнар эди.
Китоб қалин ва қаттиқ, ялтироқ чарм муқовали бўлиб, устига товус думининг тасвири босиб ишланган, саҳифа четлари ҳали тўғирлаб кесилмаган ҳам эди. Таассуротларга бой бўлган мана шу ёз оқшомида Умар китобни варақлаб, унинг икки юз эллик олти саҳифаси ҳам ҳали оппоқ эканлигини,
уларга на бирон шеър ва на бирон нақш ёзилмаганини кўрди.
Абу Тоҳир ҳаяжонини босиш мақсадида савдогарларга хос қиёфага кириб, гапини давом эттирди:

-Бу китоб Самарқанд устахоналарида қадимий усулда, энг сифатли хитой қоғозидан тайёрланган. Уни Мотрудлик бир яҳудий уста менинг буюртмамга биноан махсус оқ тут ёғочидан тайёрлади. Саҳифаларини кўргин, улар худди шоҳидек силлиқ ва мустаҳкам.
У томоғини қириб олиб, гапида давом этди:
-Менинг ўзимдан ўн ёш катта бир акам бор эди. У оламдан кўз юмганида сенинг ёшингда эди. У Балхда, султонга ёқмай қолган бир шеъри учун қатл қилинган. Билмайман, бу ростми, ёки ёлғонми, уни даҳрийликда айбладилар. Акамнинг шу кичик, рубоийдан ҳам қисқа шеъри учун қатл қилинганлигига мен айбдорман.
Унинг овози бўғилиб, энтикиб давом этди:
-Бу китобни эҳтиёт қил. Ҳар сафар қалбингда бирон шеър туғилиб, у оламга чиқиш учун бўғзингга югурса, унга тишларинг ва лабларинг мустаҳкам дарвоза бўлсин. Лекин уни овоз чиқариб оламга ёйма-ю, мана шу китобга битиб, бир умрга сир сақла. Уларни ёзаётиб, Абу Тоҳирни ҳам эслаб қўй.
Қози ўзининг шу илтимоси билан адабиёт тарихида узоқ вақт сир сақланиб келинган машҳур рубоийларнинг ёзилишига сабаб бўлганлигини, Умар Ҳайём даҳоси билан танишиш учун инсоният яна саккиз аср кутиши лозимлигини, бу рубоийлар авлодлар томонидан дунёдаги энг нафис санъат тури сифатида эъзозланишини, Самарқандда ёзилган ушбу қўлёзма китобни кейинги асрларда қандай саргузаштлар кутаётганлигини билмасди.

УЧИНЧИ БОБ

Бу оқшом Умар Ҳайём кенг боғ ўртасида жойлашган Абу Тоҳирнинг ёзлик шийпонида уйқуси қочиб, тўлғаниб чиқди. Ёнидаги пастак хонтахта устида давот ва қалам, ўчирилган чироқ ва биринчи саҳифаси очилган,лекин ҳали ҳеч нарса ёзилмаган ўша китоб турарди.
Тонг ғира-ширасида бир шарпа, гўзал бир чўри аёл кириб, унга майдалаб кесилган бир патнис қовун, янги кийим-бош, зандана шойисидан тўқилган салла келтирди.
-Бомдод намозидан кейин хўжайин сизни кутаяпти, -деди у шивирлаб.
У кириб келганида девонхона аллақачон адолатталаб одамлар, боёнлар, садақаталаб гадойлар ва хизматкорлар, турли юмушлар билан келган кишилар билан тўлган. Улар орасида, албатта,сўнгги янгиликлардан хабардор бўлишга келган чандиқли муллавачча ҳам бор эди.
Умар эшикдан кириб келиши биланоқ, қозикалон у томонга ўгирилди ва баланд овозда хитоб қилди:
-Пайғамбаримиз каломларининг тенги йўқ билағони, унга садоқатининг чеки йўқ инсон, имом Умар Ҳайёмнинг қадамларига ҳасанот!
Девонхонада ҳозир бўлганларнинг ҳаммаси бирин-кетин ўринларидан турдилар, қўлларини кўксиларига қўйишиб, таъвозе билан енгил таъзим қилдилар ва жойларига ўтирдилар. Умар кўз қири билан чандиқли муллаваччага қаради ва уни кулгили аҳволда ранги-қути ўчиб бурчакда ўтирганини пайқади.
Абу Тоҳир сертакаллуфлик билан Умарни ўзининг ўнг томонида ўтиришга таклиф қилди. Боёнлар чаққонлик билан ўринларидан қўзғалишиб, унга жой бўшатдилар. Ўз ҳукмининг ижросини виқор билан кузатиб турган қозикалон сўзида давом этди:
-Кеча оқшом қимматли меҳмонимиз билан нохуш воқеа содир бўлибди. Хуросон, Форс, Мозондаронда чексиз иззат-эътиборга лойиқ бўлган, ҳар бир шаҳзода, хон ёки султон ўз саройида бажонидил уни кутиб олишни орзу қиладиган бу ҳурматли зотни, кеча бизнинг Самарқанд кўчаларидан бирида беҳурмат қилишибди!
Девонхонада ғазабли хитоблар янгради. Қозикалон бир зум шовқин-суронга қулоқ тутиб турди-да, бир имо билан уни тўхтатиб, давом этди:
-Энг афсусланарли жойи шунда-ки, бозор майдонида тартибсизлик рўй берган. Бизнинг эъзозли хонимиз, салтанатимиз қуёши, Аллоҳ уни ярлақасин, ҳурматли Носирхон бугун Бухородан шаҳримизга етиб келиши арафасида рўй берган бундай тартибсизликни қандай изоҳлаш мумкин? Агар бу тартибсизликнинг олди олиниб, одамлар тарқатиб юборилмаганида, бугун қандай мусибатлар бошимизга тушиши мумкин эканлигини тасаввур қилишдан ожизман. Мен сизга айтсам, кўпчилик кишиларнинг бошлари танасидан жудо бўлиш тайин эди!
У ўз сўзларининг таъсирини кўриш учун, тўпланганлар вужудида уйғонажак ваҳимани сезиш учун бир зум тин олди ва давом этди:
-Бахтимизга ўртамизда ўтирган менинг собиқ шогирдларимдан бири меҳмонимизни таниб қолиб , бу хабарни тезда менга етказди.
У бармоғи билан чандиқли муллаваччани кўрсатди ва унга ўрнидан туришни буюрди:
— Айтчи, мавлоно Умарни сен қандай таниб қолдинг?
Жавоб ўрнига аллақандай минғирлаш эшитилди.
-Баландроқ гапир! Бу ерда ўтирган бизнинг кекса амакимиз гапларингни эшитмаяпти! – қичқирди қози, чап томонда ўтирган оппоқ соқолли қарияни кўрсатиб.
-Мен ҳурматли меҳмонимизни сўзга чечанлигидан таниб қолдим,- деди чандиқли муллавачча ғудраниб.- Кейин унинг кимлигини суриштириб, сизнинг олдингизга олиб келдим.
-Сен яхши иш қилдинг. Агар тартибсизлик давом этганида, қон тўкилиши тайин эди. Кел, меҳмонимиз ёнига ўтир, сен бунга лойиқсан.
Чандиқли муллавачча ясама итоаткорлик билан ўрнидан туриб, улар ёнига келаётганида Абу Тоҳир Умарнинг қулоғига шивирлади:
-У энди сенга дўст бўла олмаса ҳам, одамлар кўзи олдида сенга душманлик қилишга журъат қила олмайди.
У баланд овозда давом этди:

-Бўлиб ўтган воқеалар мавлоно Умарнинг қалбида Самарқанд ҳақида нохуш хотиралар қолдирмас деган умиддаман?
-Кеча оқшом бўлиб ўтган воқеани мен аллақачон кўнглимдан чиқариб ташладим. Агар шаҳрингиз ҳақида кейинчалик эсласам, фақат бир ажойиб инсон бир умрга ёдимда қолиши шубҳасиздир. Мен муҳтарам қозикалонни назарда тутаётганим йўқ. Ҳар қандай қози шаънига айтиладиган мақтовлар унинг яхши сифатлари учун эмас, балки ўз бурчини адолатли бажаришига қараб айтилиши лозим деб ҳисоблайман. Хуллас, бу шаҳарга яқинлашаётганимда Кеш дарвозаси яқинида рўпарамдан бир киши чиқди. Ўзим ҳам, хачирим ҳам роса ҳолдан тойган эдик.
-Шаҳримизга хуш келибсан, эй муҳтарам меҳмон. Бу шаҳарда ота-онанг, дўсту қариндошларинг борми?-сўради у.
Рўпарамдаги киши фирибгар, тиланчи, ёки тилёғлама бир одам бўлишидан хавотирланиб, ҳеч кимим йўқлигини айтиб, тўхтамасдан ўтиб кетавердим.
Лекин нотаниш киши гапиришдан тўхтамади:
-Сенга саркашлик қилаётганимдан ҳижолатдаман, ҳурматли меҳмон. Лекин мен бу ерга хўжайиним томонидан Самарқандга келаётган ҳар бир меҳмонни кутиб олиб, унга меҳмондўстлик кўрсатиш учун қўйилганман.
Ниҳоят, бу одамнинг софдиллигига ишондим. Унинг уст-бошлари ораста, бироқ муомиласи эътиборли кишиларникига бироз ўхшамасди. Мен унга эргашдим. Бир неча қадам йўл босгач, биз оғир бир эшик орқали ичкарига кирдик. Карвонсарой ҳовлисига кириш учун гумбазсимон даҳлиздан ўтиш лозим эди. Ҳовли ўртасидаги қудуққа, турли юмушлар билан банд бўлиб юрган одамларга назар ташладим. Ҳовли сайёҳлар учун қурилган балохоналар билан ўралган экан.
-Сен бу ерда хоҳлаганингча туришинг мумкин. Ўзингга турар жой ва егулик, хачирингга хашак ҳамиша бисёр бўлади, — деди нотаниш киши. Мен ундан кундалик харажатларим нархини сўрагандим, у ранжиди.
-Сен бу ерда хўжайинимнинг беминнат меҳмонисан.
-Бу олийжаноб зотни кўрсам, унга ўз миннатдорчилигимни билдирсам бўладими?, -сўрадим мен.
-Хўжайиним бундан етти йил олдин, бутун мол-мулкини менга қолдирган. Уни Самарқандга келаётган ҳар бир сайёҳни меҳмондўстлик билан кутиб олишга сарфлашни васият қилиб, оламдан ўтган.
-Бундай олийжаноб, ҳимматли кишининг исмини билсам бўладими?
Дуойи фотиҳамни кимга бағишлай?
-Дуойи фотиҳангни, миннатдорчилигингни ёлғиз Оллоҳга бағишла.
Яратган эгам бу ҳайру саховат ким учун қилинаётганлигини ва ким уни амалга оширишни васият қилганлигини яхши билади.
Шундай қилиб, мен Самарқандда бир неча кунлардан буён ана шу одамнинг мурувватидан баҳраманд бўлиб юрибман. Мен у ердан чиқиб, ҳар куни Самарқандни томоша қиламан. Кеч кириб, қайтиб келганимда, ёқимли таомлар билан сийлашади. Ҳатто хачиримга ҳам мендан кўра зиёдароқ ғамхўрлик қилинмоқда.
Умар сўзидан тўхтаб, жимгина қулоқ солаётган одамларга қаради. Ҳеч кимнинг юзида на ҳайрат, на ажабланиш аломатларини кўрмай, саросимага тушди.
Унинг бу ҳолатини сезган қози тушунтирди:
-Ислом дунёсида энг меҳмондўст шаҳар номига даъвогарлик қилувчи шаҳарлар кўп. Лекин фақат Самарқандгина бундай шарафга муносибдир. Мендаги маълумотларга кўра, шаҳримизга келган биронта меҳмон турар жой учун, егуликлар учун пул тўламайди. Мен бундай саховатли, хайрли иш билан шуғулланувчи кўплаб оилаларни биламан. Лекин улар ўз хайру- эҳсонлари учун ҳеч қачон мақтов даъво қилганларини эшитмагайсан. Самарқанд кўчаларида ўрнатилган фаввораларни кўрган бўлсанг керак. Улар йўловчилар чанқоғини қондириш учун доимо тоза сув билан таъминланиб турилади. Шаҳримиздаги икки мингта фаввораларга ер остидан қўрғошин ёки сопол қувурлар орқали сув келтирилади. Буларнинг ҳаммаси самарқандликларнинг хайру-эҳсонлари туфайли қурилган. Улар бу билан ном қолдириш учун бирон жойга ўз исму шарифларини ёзиб қўйган деб ўйлайсанми?
-Ҳа, буни тасаввур қилаяпман. Мен бундай одамгарчиликни ҳеч қаерда учратмагандим. Лекин шундай бўлса-да, хаёлимни банд қилиб турган бир саволни беришга ижозат берсангиз?
-Сен нимани сўрамоқчилигингни биламан. Сен бундай саҳоватли, меҳмондўст одамлар нима сабабдан сендек меҳмонга қўпол муомалада бўлганлигини билмоқчимисан?
-Фақат менгагина эмас, Узун Жаббор исмли бир бечора қарияни ҳам назарда тутаяпман.
-Сенга берадиган жавобим оддийгина , у биргина сўздан иборат, бу- ҳадик. Бу ерда рўй бериши мумкин бўлган ҳар қандай қабоҳатнинг онаси фақат ҳадик ва хавотирдир. Бизнинг муқаддас динимиз турли тарафдан қасос олиш пайтини кутиб ётган Баҳрайн қарамитлари, Ком имомияти тарафдорлари томонидан таҳликага солиниб турганлигини унутма. Етмиш икки диний мазҳаб-соф динимиз ғанимлари бизга қарши тиш қайрашиб туришибди. Булар константинополлик румийлар, турли номдаги ғайридинлар, энг ашаддийлари- мисрлик исмоилийлардир. Уларнинг тарафдорлари Боғдодда, ҳатто ўзимизнинг Самарқандимизда ҳам тўлиб-тошиб ётибди. Маккаю Мадина, Исфаҳон, Боғдод, Дамашқ, Бухоро, Марв, Қоҳира, Самарқанд каби шаҳарлар шариатимизнинг истеҳкомлари эканлигини эсингдан чиқарма. Агар эҳтиёткор бўлмасак, улар худди қум бўрони остида қолгандек, бир пасда ғайридинлар саҳросига айланади.
Қози чап тарафдаги деразадан тушиб турган қуёш нурига синчков назар ташлаб ўрнидан турди.
-Хонга пешвоз чиқадиган вақт бўлди, -деди у. Ҳамма ўрнидан турди.
Қози чапак чалиб, хизматкорларига буюрди:

-Йўлга бирон нарса олишни унутманглар!
Унинг бирон тарафга отланса, йўл бўйи майиз еб бориш одати бор эди.
Бу одатга унинг яқинлари, меҳмонлари ҳам риоя қилишарди. Хизматкор катта лаганни тўлдириб, оқ сарғиш рангли майиз келтирди ва ҳар ким ундан ўз чўнтакларини тўлдириб олди. Чандиқли муллавачча ҳам ўз навбатида майиздан бир сиқим олиб, Хайёмга узатди:
-Эҳтимол, мен сенга таклиф қилаётган бу майизни май ҳолатида истеъмол қилишни хуш кўрарсан? –деди у секингина истеҳзо билан.
Девонхонадагилар қулоқларини динг қилишиб, нафасларини ичларига ютган ҳолда, Умар қандай жавоб қилишини кутиб, жим қолдилар.
-Май ичишни хуш кўрадиган одам, дастлаб ўзига муносиб соқий ва хушахлоқ улфат танлайди,- Умар ҳам ҳозиржавоблик билан узиб олди.
Чандиқли муллавачча бу сафар овозини бироз баландлатиб давом этди:
-Менга қолса, ҳеч ким билан бир томчи ҳам май ичмоқчи эмасман, чунки жаннати бўлмоқчиман. Хўш, сен у ерда ҳам мен билан бирга бўлишни хоҳламайсанми?
-Жаннатда ҳам тилёғлама уламоларнинг эзма панд-насиҳатларини мангу эшитиб юриш учунми? Йўқ, рахмат! Аллоҳ Таолло бизга ўзга улфатларни раво кўрган.
Суҳбатни шу жойида тўхтатиб, Умар ўзини чорлаётган қозикалонга етиб олиш учун қадамини тезлатди.
-Шаҳарда одамлар сени менинг ёнимда отлиқ кўришлари лозим. Бу кечаги воқеадан сўнг уларда қандай таассурот қолдиришини кўрасан!
Шу пайт Ҳайём қозихона атрофида тўпланган ҳалойиқ орасида нок дарахти соясида турган, кеча ўзига бодом инъом қилган ёш аёлни кўргандек бўлди ва қадамини секинлатиб, уни қидирди. Лекин қозикалон уни шошилтирди:
-Тезроқ юр, агар хон биздан олдин етиб келса, ҳолимизга маймунлар йиғлайди!

ТЎРТИНЧИ БОБ

-Дунёдаги тўртта шаҳар фитналар буржида пайдо бўлган. Булар: Самарқанд, Макка, Дамашқ ва Палермо. Ҳа, мунажжимлар буни қадим замонлардаёқ башорат қилиб ўтишган ва улар адашмаганлар. Бу шаҳарликлар ҳеч қачон ўз ҳукмдорларига яхшиликча бўйсинмаган. Агар уларга қилич ўйнатиб, куч-қудратингни кўрсатиб турмасанг, доим йўлдан озаверадилар. Мутаасиб маккаликларни пайғамбар ҳам қилич ёрдамида тиз чўктирган эди. Мен ҳам такаббур самарқандликларни қиличим билан ер ўптираман!
Мовароуннаҳр ҳукмдори Носирхон мис қопланган ялтироқ тахти ёнида тик турганича ўдағайларди. Унинг овози ҳаммани даҳшатга солар, кўзлари йиғилганлар орасидан биронта гуноҳкорни, нохос қилиб қўйган хиёнатини эслаб титраётган лабни, пушаймон бўлиб қалтираб турган биронта қурбонни қидирарди. Саройда йиғилган ҳар бир киши ғайри-ихтиёрий равишда ёнидаги одам ортига бекинишга уринар, бўйинларини қисишиб, довул пасайишини кутишарди.
Носирхон панжаларига илингудек биронта ўлжа топа олмади шекилли, жаҳл билан эгнидаги тантанали маросимларда кийиладиган уст-бошини ечиб, ерга улоқтирди. Кейин қашқарча турк-мўғул шевасида ҳайқириб сўкинганича, ечган кийимларини оёқлари билан топтай бошлади.
Удумга кўра, ҳукмдорлар устма-уст уч-тўрт, баъзан еттитагача ҳашамдор кийимлар кийиб юришар, тантанали маросимларда унинг лутфу-карамига сазовор бўлганлар -у ечган биронта кийим эгаси бўлиш шарафига муяссар бўларди. Бугунги маросимда унинг ҳатти-ҳаракати ҳеч кимга лутф қилмаслигининг белгиси эди.
Аслида хоннинг Самарқандга ҳар бир ташрифи байрам сифатида уюштирилар, лекин бугунги байрам шодиёнаси кутиб олишнинг дастлабки дақиқаларидаёқ барбод бўлганди. Ўша кун хон Сиёб дарёси қирғоқларидан бошлаб, Бухоро дарвозасигача тўшалган поёндозлар устидан отлиқ ўтиб Самарқандга кириб борар экан, унинг юзидан табассум аримас, қисиқ кўзлари ҳар қачонгидан ҳам қисиқроқ туюларди. Бирдан у отини Абу Тоҳир бошлиқ икки юзтача аъёнлар томонга бурди. Умар Ҳайём турган тўдага худди бир нарсадан шубҳалангандек ҳўмрайиб тикилди. Кимларнидир қидириб топмади шекилли, тизгинларини зарб билан тортиб, отини икки оёғида тик турғазди ва алланималар дея ўдағайлаганича, у ердан узоқлашди. Энди у қора байтали устида тек қотганича қимирламай, лаблари ва кўзлари ғазабдан қисилган ҳолда, саҳарлаб уни кутиб олиш учун йўлларга чиқарилган минглаб шаҳарликларнинг олқишларига эътибор ҳам бермасдан йўлида давом этарди.
Маҳаллий мирзолар томонидан ёзиб берилган юзлаб арзу додларни ўтиб бораётган хонга тутқазишга ҳеч ким журъат қила олмас, уларни тантана охирида бораётган мулозимга отишар, у эса турли қоғозларни ердан териб олар экан, уларни кўриб чиқишга ёлғондакам ваъдалар берарди. Хон ва салтанатининг долчин ранг улкан байроғини кўтариб бораётган тўрт отлиқ, унинг бошида соябон кўтариб бораётган ярим ялонғоч қул, ҳамда шаҳар аъёнлари четларига эгри-бугри тутлар экилган ариқлар бўйлаб асосий йўлдан бозор майдонидан ўтиб, Асфизор маҳалласига кириб бордилар. Хонга ажратилган қароргоҳ айнан шу маҳаллада жойлашган бўлиб, у Абу Тоҳир девонхонасидан бир неча қадам нарида эди.
Илгари пайтлар хон қароргоҳи шаҳар қалъаси ичида бўлар, бироқ, яқинда бўлиб ўтган даҳшатли уруш туфайли бу қалъа ночор аҳволга тушиб қолган ва эндиликда у ерда махсус турк ҳарбий қисмлари чодирларда яшар эди.
Умар хоннинг тунд қиёфасини кўриб, унинг ҳузурига бормасликка қарор қилганди, бироқ қозикалон бундай ҳурматли меҳмон туфайли хон илтифотига сазовор бўлиш умидида уни хон қабулига боришга кўндирди. Йўл-йўлакай Абу Тоҳир Умарга нега хоннинг кайфияти бузилганлигини тушунтириб борди. Умар ундан Бухородаги Катта Масчит ёнидаги уйларга хон буйруғи билан ўт қўйилганлигини, бунга қаршилик қилган аҳоли қириб ташлангани боис, самарқандлик руҳонийлар хонга кек сақлаб, кутиб олиш маросимига чиқмаганликларини билиб олди.
-Хон ва руҳонийлар ўртасида бетўхтов пинҳоний кураш кетаяпти. Бу кураш баъзан очиқчасига қонли тўқнашувларга, кўпинча эса, зимдан олиб борилаётган адоватли курашга айланиб бормоқда,-тушунтирди қози.
Айтишларича, уламолар ҳукмдорнинг чидаб бўлмас инжиқликларидан норози бўлган кўпчилик ҳарбий бошлиқлар билан ҳам тил топишганлар. Оғиздан- оғизга ўтиб юрган афсоналарга кўра, хоннинг ота-боболари ўз қўшинлари билан бир дастурхон атрофида ўтиришиб овқат тановвул қилганлар ва ҳокимиятнинг мустаҳкамлиги халқ қўшинларининг мардлигию, уюшқоқлигига боғлиқлигини доимо таъкидлаб ўтганлар. Лекин, авлодлар кетидан авлодлар ўтишиб, турк хонлари форс подшоларининг ярамас одатларини, дабдабабозликка ишқибозликни ўзлаштириб олдилар. Улар ўзларини ярим худолар дея ҳисоблашар, кўнгилларига келган ишни қилишдан тап тортишмас, бемаъни қилиқлари билан ҳарбий бошлиқларнинг ҳақ- ҳуқуқларини поймол қилишар, уларни камситишар, обрў-эътиборларини ерга уришардилар. Носирхон ҳукмронлиги йилларида ана шундай ҳарбий бошлиқлардан кўпчилиги хондан норози бўлиб юрган диний арбоблар билан тил топа бошладилар. Уламолар Носирхонни ислом қонун-қоидаларига амал қилмасликда айблашади. Ўз навбатида Носирхон ҳам бевосита ҳарбийларни жазолашдан қўрқиб, уламоларга тобора кўпроқ тазйиқ ўтказа бошлади. Унинг художўй бўлган унинг отаси ҳам бир пайтлар ўз ҳукмронлигини уламолардан бирининг бошини танасидан жудо қилиш билан бошлаганди.
1072 йилнинг ёзига келиб, Абу Тоҳир хон билан умумий тил топишган ягона диний арбоблардан бири бўлишга эришган эди. У хоннинг Бухородаги қароргоҳига тез-тез бориб турар, хон Самарқандга ташриф буюрганида эса, ҳар сафар тантанали кутиб олинишига бош-қош бўларди. Бир қанча уламолар унинг бундай муросасозлигидан норози бўлишар, лекин кўпчилиги ҳукмдор ва ўзлари ўртасида шундай воситачи одам борлигидан мамнун эдилар.
Абу Тоҳир ўзининг воситачилик вазифасини уддабуронлик билан бажарар, айрим масалаларни руҳонийлар фойдасига ҳал қилишга ҳам эришар ва айни пайтда хоннинг ғазабидан қутилиб қолиш, унинг кайфиятини кўтариш йўлларини ҳам усталик билан топа оларди.
Хон ғазаби қўзиган бугунги қабул маросимида ҳам у ўз вазифасини қойиллатиб уддалади. У даҳшатли дақиқаларнинг ўтиб кетишини тоқат билан кутди ва хон тахтга ўтириши билан, эпчил бир имо қилди-ки, уни кузатиб турган Умар вазият юмшай бошлаганини тушунди. Қозининг имоси билан сарой мулозимларидан бири-ёшгина қул қизни бошлаб келди ва у оғир жангдан сўнг мурдалардек ерда чўзилиб ётган кийимларни тезлик билан йиғиштириб олди. Бирданига ҳамма енгил нафас ола бошлади. Ҳамма билинар- билинмас жонланиб, кимлардир ёнидагилар билан шивир-шивир қилишиб, фикр алмаша бошлашди.

Шундан сўнг, қозикалон хона ўртасигача бориб, ҳукмдорга рўбарў бўлди ва бош эгганича, қўл қовуштириб, миқ этмасдан тураверди. Бир неча дақиқа давом этган жимликдан сўнг, ниҳоят, Носирхон бироз ҳорғин, лекин янгроқ овозда буюрди:
-Шаҳар уламоларининг барчаси эртага тонгданоқ менинг ҳузуримга келиб, оёқларимга йиқилсинлар! Бўйин эгмаган бош танасидан жудо қилинсин!
Ва ҳеч ким қочиб қолишни ҳаёлига келтирмасин, менинг ғазабимга йўлиққан кишига ер юзида паноҳ йўқ!
Қабулхонада ҳозир бўлганларнинг барчаси ғазаб довули босилганлигини пайқаб, енгил тин олдилар. Ечим топилди: хон уларни қаттиқ жазоламаслиги учун уламолар айтилган пайтда саройга келсалар бас.

Қозикалон бу кунисига тонгданоқ Умарни хон ҳузурига бошлаб борди. Носирхон баланд кўтарилган, устига қора холли гилам тўшалган супа устидаги тахтида виқор билан ўтирар, ғуломлардан бири ширага ботирилган атиргул япроқлари тўлдирилган патнисни унга узатиб турар, хон улардан бирини танлаб олиб, оғзини катта очганича япроқни тили устига қўяр ва уни ҳузур қилиб сўрарди, Бу пайт бошқа бир ғулом унинг шира бўлган бармоқларини ҳафсала билан ювиб, артиб турар эди. Ширин япроқлар сўриш маросими йигирма-ўттиз маротаба такрорланди. Бу пайт сарой таклиф қилинганлар билан лиқ тўлди. Улар Самарқанднинг Асфизор, Пинжкин, Загримош, Мотуруд маҳаллаларидан тўпланган савдогарлар, ҳунармандлар, қоғоз ишлаб чиқарувчилар, шоҳидўзлар, шунингдек бадавлат яҳудийлар, маҳаллий насронийларнинг вакиллари эди. Тўпланганларнинг барчаси махсус ишора билан хон ҳузурида ер ўпишиб, унга таъзим бажо келтиришди. Ҳукмдор уларга алоҳида ишора қилганидан сўнггина, қадлар ростланди. Улардан бири мадҳияларга бой жумлалар айтгач, барчалари орқаларига юрганларича, қўл қовуштирган ҳолда чиқиб кетдилар. Хон ҳузуридан чиқаётган кишиларга унга орқа ўгириш тақиқланган бўлиб, афтидан бу тамойил ҳаммадан шубҳаланадиган, эҳтиёткор ёки иззатталаб бирон ҳукмдор томонидан жорий қилинган бўлса ажабмас.
Ниҳоят, шаҳар ташқарисига хонни кутиб олиш учун чиқмаган ва бу туфайли унинг қаҳрига дучор бўлиб, ўз қисматларини ваҳима билан кутиб ўтиришган йигирматача олий мартабали уламоларга ҳам киришга рухсат берилди. Хонга нисбатан гина-қудуратлари қанчалик кучли бўлса-да, бундай вазиятда яна қайсарлик қилиш-ўзларига қимматга тушишини яхши тушунишган уломалар қон тўкилишининг олдини олиш ниятида хон қабулига келишга бажонидил рози бўлгандилар. Улар хон ўтирган тахт рўпарасига келишиб, иложи борича эгилиб таъзим қилишди. Бундай вазиятда фақат хоннинг ишораси билангина қад ростлаш мумкин эди. Бироқ, ишора ҳа деганда бўлавермади. Орадан ўн, кейин йигирма дақиқа вақт ўтди. Қабулхонага ваҳимали сукунат чўкди. Бундай ноқулай ҳолатда узоқ вақт таъзим бажо қилиб туришга ҳамма ҳам бардош бера олмас эди. Эгилиб турганлар берухсат қад ростлаш-хоннинг беаёв қаҳрига йўлиқиш билан баробарлигини яхши тушунардилар. Ниҳоят бундай туришдан толиқиб кетган кексароқ уламолар бирин-кетин бош экканлари ҳолда ерга тиззалаб ўтириб қола бошлашди. Ҳар ҳолда бундай тиз чўкиш ҳам иззатталаб хоннинг нафсониятига тегмас ва толиқтирадиган ҳолатдан қутулишнинг ягона йўли эди. Хон эгилиб турган охирги уломаларнинг ҳам тиззалари ер ўпмагунча сабр-тоқат билан кутиб ўтирди. Мақсадига эришгач, бир сўз ҳам қотмасдан, ўзгаларга ҳам гапиришга имкон бермай, бир имо билан уларга ўрниларидан туришни ва ҳузуридан чиқиб кетишни буюрди. Қабул маросимининг бундай якун топиши ҳеч кимни ҳайратга солмади. Хоннинг иззат-нафси ором олган ва айбдорлар ўзига хос илтифотсизлик билан жазоланган, ниҳоят, салтанатда бундай жазолаш усули ҳам одатий ҳол ҳисобланарди.
Шундан сўнг, турк қўшинларининг бошлиқлари, амалдорлар, қўшни қишлоқлардан келган заминдорлар таъзимга киришиб, хон оёқларини ўпдилар, унинг қўлларини, елкаларини кўзларига суртишиб, ўз эҳтиромларини билдирдилар. Шундан сўнг, бир шоир ўртага чиқиб, хоннинг бетакрор
ғалабаларини мадҳ қилувчи шеърини ўқий бошлади. Шеър хонга ёқмади шекилли, бир имо билан уни тўхтатиб, сарой мулозимини ёнига чақирди ва унга ўз фармойишини эълон қилишни буюрди.
-Улуғ хонимиз бу саройда ўтирган барча шоирларга буюради! Муҳтарам хонимиз бундан буён ўзини на арслонга, на бургутга, на қуёшга таққослаб ёзилган шеърларни эшитишни хоҳламайдилар! Бундай шеър тўқиган шоирга энди саройда ўрин йўқ!
Мулозимнинг шанғиллаб айтган сўзлари ўз навбатларини кутаётган йигирмага яқин сарой шоирларини саросимага солиб қўйди. Кимлардир беихтиёр орқага тисарилиб, тезроқ жуфтакни ростлаш пайига тушиб қолди.
Бироқ, улар қаторидан бир чодиралик аёл дадиллик билан олдинга чиқди.
Қозикалон Умарнинг саволомуз нигоҳига кўзи тушиб, секин шипшиди:
-Бу бухоролик шоира. Исми ҳам жисмига монанд- Жаҳон! Ҳулқи-атвори ҳам жуда ўйноқи, ёш бевалардан.
Қозикалоннинг сўзлари танаомуз оҳангда эшитилса-да, Умар аёлдан кўз узолмас, қизиқиши тобора ортиб борарди. Бу пайт Жаҳон бўёқсиз, лекин ғунчадек лабларини кўрсатар даражада чодирасини кўтариб, рухсат ҳам сўраб ўтирмасдан ёқимли овозда шеър ўқий бошлади. Ажабланарлиси шунда эди-ки, у ўз шеърида бирон маротаба ҳам хон номини зикр қилмади. Шеърда ўзининг ҳаётбахш сувларини Самарқанд ва Бухоро ерларига сахийлик билан улашиб, бирон денгиз висолига етиша олмай, саҳролар ичра изсиз йўқолиб кетаётган Сўғд дарёсининг саҳовати мадҳия қилинарди.
-У жуда яхши гапирди! Оғзига сиққанича олтин берингиз!- буюрди хон, сахийлиги тутиб кетган пайтларда айтадиган севимли жумласини такрорлаб.
Мулозимлардан бири олтин динорлар тўлдирилган патнисни келтирди. Шоира патнисга энгашиб, оғзига олтин тангаларни тиқа бошлади. Мулозимлар уларни санаб туришди. Шоира навбатдаги тангани оғзига тиқа олмай ўғжиб, нафаси бўғилиб қолганида эса, хон бошлиқ бутун сарой аҳли самимий қарсақ чалишиб, кулиб юбордилар. Шоира ўз журъати эвазига 46 олтин тангага сазовор бўлди!
Ёлғиз Умаргина ҳамон сукут сақлар, Жаҳонга тикилиб, шоиранинг кўзларидан у ҳис қилаётган туйғулар ифодасини қидирар эди. Унинг шеъри шунчалик тиниқ, қироати шунчалик жозибали ва журъатли эди-ки, бунинг эвазига эришган олтин тангалари Умарга таҳқирона илтифотдек туюлди. Шоира чодирасини тушириш баҳонасида гўё атайлаб қилгандек, жамолини бироз очиб юборди. Умар унинг юзларига кўзи тушиб энтикиб кетди, юраги бу сиймога бир умр тикилиб туриш истаги билан ёнарди. Қабулхонадагилар бу
лаҳзани сезмай ҳам қолишди. Бироқ, Умарнинг ўзи учун бу лаҳза мангуликдек туюлди. «Вақт икки хил кечади, -ўйлади у ўзича,-яна унинг икки ўлчами бўлади, узунлиги қуёш ҳаракати билан, тезлиги ҳиссиётлар билан ўлчанади».
Шундай ёқимли ҳиссиётлар оғушида қолган Ҳайёмни қозикалоннинг туртиши ўзига келтирди. Бу пайт шоира аллақачон чодирасига ўраниб олган, хаёлий денгиздаги елкан мисол ўз жойига қайтарди.
Қозикалон Умарни хонга таништириш мақсадида тантанавор оҳангда гап бошлади:
— Олий ҳазратлари, ижозат беринг, сизга Хуросоннинг энг забардаст олими Умар Ҳайёмни таништирай. Унинг учун оламда сири очилмаган ўсимликлар, фалакда ўрганилмаган юлдузлар қолмаган!
Қозиколон Умар шуғулланадиган илмлар ичидан тиббиёт ва фалакшуносликни беҳудага алоҳида таъкидламади. Бундай билимларга эга кишилар ҳар доим ҳукмдорларнинг илтифотларига сазовор бўлиб келганлар. Биринчилари- уларнинг соғлиғини мустаҳкамлаб, умрларини узайтиришга хизмат қилган бўлсалар, иккинчилари- ҳукмдорларнинг ҳокимиятини эҳтиёт қилишга хизмат қилишган.
Хон ўзини хурсанд бўлгандек кўрсатиб, сохта жилмайиб қўйди. Бироқ у билан илмий мавзуда суҳбат қуришга ҳафсаласи келмади чоғи, Умарнинг қандай ўй-ҳаёллар билан бандлигига эътибор ҳам бермай, хурсанд пайтлари айтадиган одатий жумласини такрорлади:
-Оғзи олтин билан тўлдирилсин!
Умар нима дейишини билмай,бир зум довдираб қолди, аламдан томоғи қуришиб кетгандек бўлди. Қозикалон хон илтифотини рад қилиш- унинг ғазабини келтириш эканини билдириб, Умарга ташвишли назар ташлади. Кейин унинг елкаларидан секингина итариб,олдинга қистади. Бироқ, Умар аллақачон бир қарорга келиб қўйганди:
-Олампаноҳ, узримни айтишга ижозат берсангиз. Мен рўзаман ва оғзимга ҳеч нарса ололмайман,- деди у тавоъзе билан.
— Адашмасам, рамозон ойининг тугаганига уч ҳафталар бўлди шекилли!- деди хон ҳайрон қолиб.
— Рамозон ойида мен Нишопурдан Самарқанд сафарига йўлга чиққандим.
Ҳозир рўза тутолмаган кунларим учун рўзаи-қазо қилаяпман.

Қозикалоннинг юзлари хавотир ва ранжишдан буришиб кетди. Қабулхонадагилар безовталаниб, шивирлаша бошладилар. Лекин хоннинг турқи-атворидан ҳеч қандай ифодани ўқиб бўлмасди. У қозикалонни сўроқлашни лозим топди :
-Сен шариатнинг ҳамма қонун-қоидаларини яхши биласан. Мавлоно Умар олтин тангаларни оғзига солса-ю, кейин чиқариб олса, бу билан унинг рўзаси ростдан ҳам бузилган ҳисобланадими?
Қозикалон бетараф оҳангда жавоб берди:
-Шариат қоидаларига кўра, оғизга олинган ҳар қандай нарса рўзани бузади. Баъзан қўрқув туфайли биронта тангани ютиб юборганлар ҳам бўлган.
Хон жавобдан қаноатланмади шекилли, энди Умардан сўради:
-Илтифотимизни рад қилишингни бошқа сабаби ҳам борми?
Умар бир лаҳза иккиланиб тургач , жавоб берди :
-Ҳа, бошқа сабаби ҳам бор.
— Гапир, мендан қўрқмагил!
Шунда Умар қуйидаги тўртликни ўқиди:
Наҳот мен олдингга эҳсон сўраб келсам? Ночор, юпунман деб, дону нон сўраб келсам? Бор бўлса, ўтинчим, сахий бўл, бергил, Инсондек яшашга имкон сўраб келсам.
-Шўринг қуриди-ку Ҳайём!- шивирлади қозиколон . Унинг гангиб қолган миясига дўстини қутқариш учун биронта халоскор фикр келмас ва бу ваҳимаси беҳудага эмасди. Таҳликали вазият даҳшати унинг шуурини босиб келар ва бу сафар қафасдан чиқиб келаётган ғазаб шерини қандай қилиб жиловлаш йўлини топишга ишончи комил эмасди. Хон эса, худди мураккаб бир масалани ечиш йўлини топа олмаётгандек чуқур хаёлга чўмиб, жим қолган, сарой аъёнлари эса, ундан навбатдаги даҳшатли ҳукмни кутиб қотиб қолишган. Аллакимлардир , бўрон кўтарилмасдан бу ердан ғойиб бўлиш пайида эшик томон йўл олганди.
Умумий саросима жараёнида Умар яна Жаҳоннинг кўзларини қидирди. Шоира бир устунга суянганича қўлларини юзларига босиб, даҳшатдан қотиб турарди. «У ҳам менинг қисматимни ўйлаяптимикин?» –хаёлидан кечди
Умарнинг.
Ниҳоят, хон ўрнидан турди, Умарнинг олдига салмоқли қадамлар билан юриб келиб, уни маҳкам бағрига босди. Кейин қўлларидан тутиб, тахти томон бошлади. Тарихчиларнинг қайд қилишларича: «Мовароуннаҳр ҳукмдори Умар Ҳайёмни шунчалик эҳтиром билан кутиб олди-ки, уни ўз тахтида ёнма-ён ўтиришдек илтифотга сазовор қилди».
-Мана хонга ҳам яқин одам бўлиб қолдинг, -деди Абу Тоҳир хон қароргоҳидан чиқишгач. Қозининг хурсандчилиги даҳшатли хавотирлар эвазига қўлга киритилганди. Умар очиқчасига жавоб берди:
-«Денгизнинг қўшниси, подшоҳнинг дўсти бўлмас», – деган мақол ёдингиздами?

-Сенга очилган эшикни қаттиқ ёпма! Назаримда саройда мартабанг янада ошади!
-Сарой ҳаёти мени қизиқтирмайди. Менинг ягона орзу -истагим:
бирон кун ўз расадхонамга эга бўлиш.. Унинг ёнида ажойиб гулзорим ҳам бўлса! Ўзимни унутган ҳолда самони томоша қилсам, қўлимда бир пиёла маю, ёнимда гул юзли дилбарим бўлса!
-Бояги шоира аёлдек гул юзли дилбарми?, -ўсмоқчилади Абу Тоҳир.
Ўша аёл Умарнинг бутун фикру ҳаёлини банд қилиб турса ҳам, у ўзини тийди. Бироқ, бирон ортиқча сўз айтиб, ўз пинҳона хаёлларини ошкор қилишни истамас, бемаъни миш-мишлар тарқалиб кетишини истамасди.
Ҳазили бироз қўполроқ чиққанини сезган қозикалон, мавзуни бошқа томонга бурди:
-Мендан бир марҳаматингни дариғ тутмасликни сўрамоқчиман.
-Аксинча, ўзингиз мени марҳаматлар билан бутунлай кўмиб ташладингиз-ку!
-Хўп, шундай ҳам дея қолайлик,- қувлик билан рози бўлди қози.
-Менинг марҳаматим эвазига-сен ҳам бир марҳамат кўрсатсанг демоқчиман.
Улар қозикалон қароргоҳининг дарвозасига етиб келишгач, хонадон соҳиби суҳбатни дастурхон устида давом эттиришни таклиф қилди.
-Кўпдан бери фикримни бир ният банд қилиб турибди. Бу- ажойиб бир китоб яратиш ғоясидир. Бир мунча вақт шеър ва рубоийларингни қўйиб турсанг. Улар менга буюк даҳонинг табиий инжиқликлари-ю,одатий эрмакларидек туюлади. Сен тиббиётда, фалакшуносликда, риёзатда шеъриятга қараганда улкан ютуқларга эришишинг мумкин. Адашмасам, Ибн Синонинг вафотидан кейин ҳеч ким сен билан бу соҳаларда беллаша олмаётир, тўғрими?
Ҳайём ҳеч нарса демади. Бироқ, Абу Тоҳир сўзида давом этди:
-Мен ана шу соҳалар бўйича инсоният томонидан яратилган билимларнинг ҳаммасини тўплаб, ягона китоб ҳолига келтиришингни ва уни менга бағишлашингни илтимос қилмоқчиман.
-Бу борада ягона китоб яратиш осон иш эмас, айнан шу сабабли ҳозиргача ўзим ҳеч нарса ёзмасдан, фақат ўқиб-ўрганиш билан қаноатланаяпман.
-Фикрингни тузукроқ изоҳлаб бер! – илтимос қилди қози.
-Биздан илгари ўтган аждодларимизни, юнон ва ҳиндларни, ўзимизнинг мусулмон олимларини эслайлик. Улар бу борада анча-мунча асарлар ёзиб қолдиришган. Агар мен ҳам улар айтиб ўтган фикрларни такрорласам, бу беҳуда иш бўлади. Мабодо, уларга қарши фикр билдирсам, бахтга қарши мен доим шунга ҳаракат қиламан, эрта бир кун менга ҳам қарши фикр билдира оладиган олимлар топилади. Демак, олимлардан сўнг ўзларидан олдин ўтган олимларнинг фикрларига қўшилмаслик, буни исботлашга уринишдан иборат асарларгина қолади холос. Одамлар ўзгаларнинг инкор қилинган қонуниятларинигина эслаб қоладилар. Лекин бир кун келиб улар исботлаган ғоялар ҳам, албатта, келажак авлод томонидан кулгили тарзда танқид қилиниши шубҳасиздир. Илм бўстонида ҳукм сурадиган азалий қонуният мана шу. Аммо шеърият бундай қонуниятдан мусаво. Шоирлар ҳеч қачон ўзларидан олдин яратилган шеърият дурдоналарини инкор қилмайдилар. Булар асрлар давомида авлодлар томонидан севилиб ўқилаверади. Рубоийлар ёзишимнинг сабаби ҳам ана шунда. Турли илмларга қизиқишимни яхши биласиз. Айнан риёзиёт билан шуғуллансам, ақлни лол қолдирадиган рақамлар, фалакиёт илми, борлиқнинг жумбоқли сирлари, буларнинг ҳаммаси менга илоҳий бир илҳом, қалбимга шеърий бир завқ бағишлайди. Энди, илтимос, менга ҳақиқат ҳақида бошқа гапирмасангиз!
Умар бир лаҳза жим қолиб, кейин давом этди:
-Мен Самарқанд вайроналарини кўп бора томоша қилишга чиқдим. Пештоқларида ёзувлари бўлган, вайронага айланган кошоналарни кўрдим. Афсус, у ердаги ёзувларни эндиликда ҳеч ким ўқий олмайди. Шунда мен ўз – ўзимга: -Мана, бир вақтлар гуллаб-яшнаган шаҳардан нималар қолибди,-дедим. Ўша замонларда яшаган одамлар-чи? Биз уларнинг ким бўлиб ўтганларини эслай оламизми? Майли, Аллоҳ инсониятга қисқа умр берибди, лекин улар яратган тамаддумдан бизга нима қолди? Бу ерда қандай салтанат, қандай илмлар, қандай қонунлар, ҳақиқатлар мавжуд бўлган? Биз бу ҳақда ҳеч нарса билмаймиз! Мен бу вайроналарни титкилаб, биронта сопол парчасидан ҳеч қурса бирон кишининг тасвирини, деворлардан биронта расмни топа олмадим. Минг йиллардан сўнг ана шу вайроналардаги сопол парчаларидек, менинг мунгли шеърларим ҳам ер остига кўмилиб кетади. Вайроналарда эса, мендек ярим сархуш шоир изтиробли нигоҳининг излари қолиши мумкин холос.
-Мен сени фаҳмлаяпман,- деди қози, маъюсгина унга ён босиб.-Лекин, ҳар ҳолда шариат қозисига май ҳиди анқиб турган шеърларингни бағишлашни истамассан?!
Айтиш жоизки, Умар бундай ҳолларда ўзини қандай тутишни билар,ундаги миннатдорчилик туйғуси- майхўрлик туйғусидан устунроқ турарди. Шундай қилиб, у бир неча ой давомида квадрат тенгламалар ҳақидаги
машҳур асарини ёзиб тугатди. Алгебрага оид бу асарида мавҳум сонни ифодалашда илк бор арабча «нарса» маъносини ифодалайдиган «сhay» сўзини ишлатди. Бу сўз кейинчалик испан тилида нашр қилинган илмий адабиётларда «хау» шаклида ишлатилди. Замонлар ўтиб бу сўздан фақат биринчи ҳарфгина- «х» ҳарфи қолиб, у номаълум сонни ифодалайдиган тимсолга айланди.
Ҳайём Самарқандда ёзиб тугатган бу рисоласини ўз ҳомийсига бағишлаб қуйидаги сўзларни ёзганди:
«Биз илм аҳли қадр-қимматимиз топталаётган бир замонда яшаяпмиз. Шул сабабдан, жуда камчилик олимларгина ҳақиқий илмлар билан шуғулланиш имкониятига эгадир. Бугунги олимлар билимининг саёзлигига сабаб, уларнинг кўпчилиги фақат илоҳий илмлар билан шуғулланмоқдалар. Мен бу дунёда илоҳий можароларга эмас, ҳақиқий илмга, инсоният тақдирига қизиқадиган одамни топишдан умидимни узгандим. Лекин Аллоҳ менга шундай инсонни, қозилар- қозисини,яъни имом Абу Тоҳирни учратишни насиб
этди. Бу олийжаноб одамнинг раҳномолиги шу ишни бажаришимга имкон берди».

У ўзига бошпана вазифасини ўтаётган шийпонга етиб келганида, анча кеч бўлиб қолганди.Шу сабабли, ўқиш ва ёзишга ҳафсаласи бўлмай, чироқ келтиришни ҳам буюрмади. Шаввол ойининг охирида ингичка тортиб кетган кўкдаги ҳилол йўлни яхши ёритмас, у шийпонгача бўлган йўлакни туртиниб, суриниб босиб ўтар, оёқлари буталарга ўралашиб қолар, юзларини эса мажнунтол новдалари сийпалаб ўтарди.
У хонага кириши биланоқ мулойим, лекин кинояли овозни эшитди:
-Сизни барвақтроқ келади, деб ўйлагандим!
«Бу- кун бўйи хаёлимдан кетмаган ўша дилбар аёлнинг овозими?»
Умар эшикни секин ёпиб,рўпарасидаги шарпани қидирди. Бироқ ҳеч нарса кўринмас, фақат аёлнинг паст ва майин овозигина эшитилди:
-Нега жимсиз? Хонангизга ногоҳ кириб келганимга ишонгингиз келмаяптими? Саройда тасодифан туташган нигоҳларимиз менга кўкда чақнаган чақмоқдек таъсир қилди. Бироқ у ерда, хон, қозикалон ва тўпланган одамлар олдида бундай нигоҳингизга дош бера олмадим. Аммо, баъзи эркаклар каби сиз ҳам бирорта аёлни кўрганда ўзингизни тия олмаслигингизни аён этдингиз. Бори-йўғи фақат ягона ўткир тили ҳисобланган, ҳулқ-атвори шубҳали мендек бир бева аёл учун нега қисматингизни қиморга тикдингиз? Бунинг учун хон ғазабини қўзғашга уриниш шартмиди?
Умар ўзини аллақандай сеҳрли туйғулар билан занжирбанд қилингандек сезди. У сеҳрлангандек жойидан қимирлай олмас, лаблари калимага келмасди.
-Ҳа, нега жим турибсиз, -деди Жаҳон, бироз кинояли, таъсирчан оҳангда.
-Баттар бўлинг, мен ўзим ёлғиз гапиравераман, чунки бу ерга келишни ўзим ихтиёр этдим. Саройдан чиқиб кетганингиздан сўнг, сиз ҳақингизда ҳамма нарсани, ҳатто қаерда истиқомат қилишингизгача суриштириб билиб олдим. Кейин Самарқандлик бой савдогарга турмушга чиққан аммамникида тунаб келаман деб, бу ерга келавердим. Одатда саройда қолганимда, хон ҳарамидаги аёллар билан ухлайман, улар орасида бир неча дугоналарим бор. Улар хон ҳузурида шеър ўқиб, унинг илтифотига сазовор бўлганлигимни эшитишиб, менинг журъатимга қойил қолишди. Улар мени кундош эмаслигимни, хоннинг хотинларидан бири бўлишни мутлақо истамаслигимни ҳам яхши билишади. Хонни ўзимга мафтун қила олиш қўлимдан келади, албатта, бироқ мен хон хотинлари қандай ҳаёт кечираётганликларини яхши биламан ва бундай қисмат менинг ҳам бошимга тушишини хоҳлайман. Ҳаёт- сиз эркакларга қанчалик завқли ва фусункор туюлса, менга ҳам шундай. Бундан ташқари, кимнингдир жуфти-ҳалоли бўлган бўлсам ҳам, барибир, хон ўз саройида менинг шеърларимни тинглашни, мени ўзгаларга кўз-кўз қилишни истайди. Мабодо, у мени ўз хотинларидан бирига айлантиришни истаса, ишни- менинг ташқарига чиқишимга рухсат бермасликдан бошлайди.

Баъзўр ҳушига келаётган Умар аёл гапираётган сўзларнинг маъносига тушунишга уринарди. Ниҳоят, у тилга кирди, бироқ бу гапларни ўзича айтаяптими, ўзгагами, ёки рўпарасидаги шарпагами, ноаниқ эди:
-Болалигимда, кейин, улғайганимда ҳам айнан шундай қарашни, шундай шўх нигоҳли аёлни учратишни орзу қилардим. Мен уни тушларимда кўриб, ўнгимда ҳам пайдо бўлишини, қоронғу тунда нурдек пайдо бўлишини кутардим. Мана, у тун оғушидаги шийпонда, хаёлий шаҳарда, рўпарамда турибди. Мана ўша гўзал ҳилқат, шоира ва ишқ-муҳаббатга чанқоқ аёл!
Аёл кулиб деди:
-Ишқ-муҳаббатга чанқоқ дейсизми? Сиз буни қаердан биласиз? Менга ҳали қўл текказмаган, ҳатто тузикрок кўрмаган ҳам бўлсангиз! Шубҳасиз, кўрмайсиз ҳам, чунки тонг ёришмасданоқ бу ердан кетаман.
Қоронғу тун оғушидаги хонада атлас кийимларнинг сеҳрли шитирлаши эшитилди, ҳушбўй атир ҳиди анқиди. Умар нафас чиқармай жим турар, унинг бутун вужуди ширин эҳтирос билан ёна бошлаганди. У болаларча бир саволни беришдан ўзини тия олмади:
-Сен ҳамон паранжидамисан?
-Йўқ. Энди менинг паранжим-қоронғи тун холос…

samarqand
АМИН МААЛУФНИНГ «САМАРҚАНД» РОМАНИНИ ТЎЛИҚ ҲОЛДА МУТОЛАА ҚИЛИНГ
021

хдк

(Tashriflar: umumiy 139, bugungi 1)

Izoh qoldiring