Carlos Fuyentes: Ijod — bu yolg’izlik

Ashampoo_Snap_2016.08.26_09h54m33s_002_.png11 ноябрь — Машҳур адиб Карлос Фуентес таваллуд топган кун

    Лотин Америкаси адабиёти ҳақида гапирганда Хорхе Луис Борхес, Хуан Карлос Онетти, Хулио Кортасар, Габриэль Гарсиа Маркес, Марио Варгас Льоса ва, албатта, Карлос Фуэнтес номи тилга олинади. Бу бежиз эмас

ИЖОД  — БУ  ЁЛҒИЗЛИК
Машҳур адиб Карлос Фуэнтес билан суҳбат
001

005   Карлос Фуэнтес (исп. Carlos Fuentes Macías; 11.10.1928, Панама — 15.05.2012, Мехико) “Ниқобланган кунлар”, “Мусаффолик чегараси”, “Аура”, “Артемио Круснинг ўлими”, “Гидранинг боши”, “Олисдаги оила”, “Жаннатдаги Одам” сингари романлари билан жаҳонга танилган машҳур мексикалик ёзувчилардан бири. Адибнинг асарларида жамиятда содир бўлаётган сиёсий-ижтимоий жараён муҳим ўрин тутади. Адабий танқидчилар томонидан ёзувчи, дипломат ва адабиётшунос олим сифатида алоҳида эътироф этиладиган Карлос Фуентес билан мазкур суҳбат Калифорниянинг Лос-Анжелес шаҳрида (2006 йил, 2 июнда) бўлиб ўтган  ижодкорлар учрашувидан ёзиб олинган.

001

— Муҳтарам Фуэнтес жаноблари, барчамизга маълумки, сиз асримизнинг энг иқтидорли ва номдор ёзувчилари сафида турасиз. Ҳар бир ижодкорнинг ўз умр йўли, унинг илк кечинма ва таассуротлари болалигидан бошланади. Дипломат отанинг ўғли сифатида сиёсий муҳитда улғайдингиз. Болалигингиз хусусида гапириб берсангиз…

— Болалик ҳақида сўзлаганда қайтадан болага айлангинг келиб қолади… Бу давр ўзига хос оҳанг­ларию жаранглари билан ижодкор қалбни ҳамиша ўзига тортавераркан. Чинданам мен машҳур дипломатнинг фарзанди сифатида сиёсий жараёнда камол топдим. Ишонасизми, давлат арбобининг зурриёди бўлиш бу жуда катта машаққат! Бир мактабдан иккинчи мактабга қатнашга, тинимсиз ўқиб, ўрганишга (ҳатто бу ўзингиз истамаган фанлар бўлса ҳам!) мажбур бўларкансан! Шу туфайли, мен ҳам испанчадан инглизчага, инглизчадан португалчага, кейин яна инглизчага қайта-қайта мурожаат қилавериб, хуноб бўлардим. Аммо бу шарт эди! Отам жуда қаттиққўл ва илмпарвар одам эди. Болалигимда унинг бу одатларидан ранжирдим. Ҳозир эса аксинча, беҳад миннатдор ва қарздорман.

— Карлос Фуэнтес қандай бола бўлган?

— О, мен роса китобхўр бола эдим! (кулади). Баъзан катталар ўқиганда тиши ўтмайдиган асарларни қизиқиб ўқирдим. Бунга ёлғизлигим ҳам сабаб бўлган бўлса керак. Отамнинг иши туфайли мен тез-тез мактабларимни ўзгартириб турардим. Табиийки, дўстларим ҳам янгиланиб борарди. Янгилари билан эса тил топишиш осон эмасди. Шу боис камина ўзи учун янги дунёни китоблар оламида яратган эди.

— Болаликда туйғуларингизни илк маротаба жунбишга келтирган асар…

— Эҳ-ҳе, улар росаям кў-ўп. Ҳозир қай бирини айтишни ҳам билмайман ҳозир. Хабарингиз бўлса керак, мен икки маданиятга тааллуқли одамман. Болалигимда ўқиган китобларимнинг бари Англо-Саксон ва Лотин Америкаси оламига тегишли эди. Болалигимда мутолаа қилган асарларим Қўшма Штатларда ўқилмасди. Мисол учун, италиялик ёзувчи Эмилио Салгарининг ҳикоялари, француз эртаклари АҚШда у қадар машҳур бўлмаган. Шунингдек, “Нэнсининг хаёллари”, “Диксидаги болалар” каби асарлар, афсуски, америкалик китобхонларга таниш эмасди. Ҳозир ҳам Жюль Верн, Александр Дюма, Роберт Льюис Стивенсон романларини варақласам, олис болаликдаги ҳайратим ёдга тушади.

— Ҳар битта китобсевар боланинг хаёлий қаҳрамонлари бўлади. Болаларча ўша қаҳрамонга ўхшашга интилади, ҳаракатлар қилади, орзуларга берилади. Сизда ҳам шунақа ҳолат ва истаклар кечганми?

— Франклин Рузвельт (АҚШнинг 32-чи президенти. ХДК изоҳи) менинг қаҳрамоним эди. У сиёсий шахс эди, лекин болалигимдан мен мана шу раҳбарнинг мафтунига айлангандим. У кучли демократик ғоялари билан энг қийин вазиятларда одамларни бирдамликка чорлади. У: “Ҳар қандай муаммони якдиллик билан ҳал этайлик”, деб халқларни жипслаштиришга муваффақ бўлди. Мана шу ҳолатлар мен учун дастлабки сабоқ эди.

— Инсон камолотида йўл кўрсатувчи мураббийнинг таъсири беқиёс. Муҳтарам Фуэнтес жаноблари, сизнинг шундай устозингиз бўлганми?

— Отам энг улуғ мураббийим эди. У менга кўп сабоқ берди. Барчаси ҳаётий, фалсафий ва тарбиявий аҳамиятга эга эди. Отамнинг тақдиримга бефарқ бўлмагани ҳақида ўйласам, 21 ёшида Мехикода вафот этган Карлос акам эсимга тушади. У ғоят гўзал шеърлар ёзарди. Қисқа умр туфайли акамда юзага чиқишга улгурмаган истеъдодни отам менда сайқалланишини истарди. Буни ич-ичимдан сезардим. Эҳтимол, шунинг учун у бир дунё китобларни қўлимга тутқазгандир? Бола юрагимда адабиётга, ижодга ҳавасни отам оловлантиргандир, эҳтимол?

— Мактабни битиргач, негадир ҳуқуқ соҳасини танлаб, шу йўналишдаги олийгоҳга кирдингиз. Ҳолбуки, сиз ўқувчилик пайтингиздаёқ анчагина ҳайратланарли асарлар билан китобхонлар эътиборига тушгандингиз…

069— Мен ич-ичимдан бир умр ёзувчи бўлишни истадим ва қалбан доимо қаламига содиқ ижодкор каби яшадим. Дастлабки ҳикоялар тўпламимни ўн бир ёшимда Чилида нашр эттирганман, шундан сўнг олий мактаблардаги турли хил танлов ва тадбирларда ғалабаларга эришиб, номим чиқа бошлади. Менга: “Энди ҳуқуқ олийгоҳига ўқишга киришинг керак” дейишганида, ўзим ҳам аввалига қаттиқ ажабландим. “Нега? Ахир мен ёзувчи бўлмоқчиман-ку! Ҳуқуқшуносликни танлашни истамайман”, дея қатъий қаршилик кўрсатгандим. Лекин Мехикода ўша даврдаги вазият шуни талаб этарди. Башарти ёзувчи бўлсангиз, у ҳолда аниқ очликдан ўлардингиз. Шундай экан, сизга муқим бир касб-кор зарур эди. Эсимда бор, отам мени мексикалик атоқли адиб Алфонсо Рейес билан учраштирганди ва унга: “Карлосни ҳуқуқшунос бўлишга кўндириб беринг”, деб айтганди. Ўшанда Рейесдек номдор ёзувчи: “Мана, мен ёзувчиман, бироқ касбим ҳуқуқшунос. Финжонга қўйилган қаҳва тошса, қўлни куйдириши тайин. Мехико шундай давлатки, унда ҳеч қачон тошиб кетишнинг иложи йўқ. Сен, албатта, бир соҳанинг этагини тут, асло кам бўлмайсан, бўтам”, дегани ҳамон қулоғим остида жаранглайди. Мен ўшанда Рейеснинг маслаҳатларига таяндим ва Мехикодаги ҳуқуқшунослар олийгоҳига қадам қўйдим. Ишонинг, мен ҳеч қачон ҳуқуқшуносликни танлаганимдан афсусланмадим, аксинча, жуда кўп китоблар билан ошно бўлдим ва тафаккуримни бойитдим.

— Ёзувчи учун махсус ижод қонунияти ва тартиби бўлиши зарурми?

— Сўзсиз! Оскар Уайлд ижодкор муваффақиятининг ўн фоизи унинг  иқтидори сабабли келса, қолган тўқсон фоизи меҳнат ва интизом орқали эришилади, деб айтган эди. Ёзувчида ижодга ҳурмат туйғуси юқори бўлиши керак. Ижод бу — қисмат. Ижод бу – ёлғизлик. Сиз ижод жараёнида одамлар билан бирга эмассиз, буткул танҳосиз. Қувончу қайғугина ҳамроҳингиз. Ўзингиз яратган жар тубига ғарқ бўлиб, ўзингиз бунёд этган юксакликларда учасиз. Аммо барибир ёлғизсиз. Ёлғизликда адо этиладиган улуғ меҳнатдир бу. Театр­да актёру режиссёр билан бирга асарни саҳнага олиб чиқасиз. Кинода ҳам худди шундай. Бадиий ижодда эса бу мутлақо тескари жараён. Ёзиш масъулияти ва меҳнати сиздан беҳад катта қувват, истак ва иродани талаб этади. Сиз ижод қўйнида чексиз ёлғизлик азобига бардош бериб, оққа кўчираётганларингизни чин кўнгилдан чиқариб, жон-дилдан севишга мажбурсиз! Бундан бошқа йўл йўқ. Чунки бу — қисматингиз.

— Ижодий жараён борасида сўз кетаркан, шунга ўхшаш яна бир савол туғилади. Ёзувчиларнинг аксарияти ёзганини қайта-қайта таҳрир қилиб, такрор ёзишга ўч. Сизда бу жараён қандай кечади?

— Мен учун бу у қадар муҳим эмас. Асарларимни дастлаб хаёлим ва миямда пишитаман. Ке­йин оддий дафтарга ёзаман. Асарларимни ёзув машинкасида оққа кўчираётиб, айрим жойларига тузатишлар киритаман, аммо унчалар кўп эмас. Мен аввал айтар сўзимни хаёлан тузаман. Демак, ёзганларим ҳам худди шу тартибдадир. Заҳматкаш адиб Оноре де Бальзак бир саҳифасини минг марталаб таҳрир қилишдан сира ҳам чарчамас экан. Шубҳасиз, у ўта меҳнатсевар ижодкор бўлган. Тан олишим керакки, менинг табиатим ва услубим бу борада Бальзак даражасида эмас.

— Ёзувчининг кулфати нима?

— Ижодкорнинг жамиятда юз берадиган адолатсизликлардан кўнгли оғрийди. Турли вазиятлар унинг қалбини изтироб чекишга мажбур қилади, албатта. Бироқ изтироб ёзувчи учун энг кераги. Ҳар қандай ёзувчи учун энг катта фалокат бу — ЁЗОЛМАСЛИК! Бир тасаввур қилиб кўринг-а, дардингизни қоғозга тўкиш учун ижод столига ўтирдингиз. Кутилмаганда юрак ҳам, мия ҳам хум каби бўшаб қолди. Нақадар даҳшат! Ваҳоланки, сиз — ёзувчисиз! Ёзишингиз керак! Аммо бунинг чорасини минбаъд тополмайсиз… Қўлига қалам тутган одамнинг чинакам бахтиқаролиги мана шу. Қалбида ўзини чинданам адабиётга, сўзга фидо қилган ижод кишиси учун, шаксиз, бу – ҳақиқий фожиа!

— Ёзувчининг жамиятдаги ўрни ва масъулияти нималардан иборат деб ўйлайсиз?

— Асарлар яратиш. Ёзувчининг ҳақиқий маъсулияти бу — кучли китоб ёзиш. Қолган муваффаққият ва олқишлар унга шунинг ортидан келаверади. Баъзи қаламкашлар хаёлида шундай ўй ҳукм суради: “Улар биз фақат ёзувчимиз, сиёсат ва жамиятдаги бошқа ишларга аралашмаймиз”, деб ўйлайди. Аммо бу ғирт тентакона ва заиф бир бўшлиқ. Ижодкор барча-барча жараёнларда фаол, огоҳ ва ҳатто, ҳаммадан бир қадам олдинда юрадиган катта шахс.

Минг афсуски, Лотин Америкасида ҳам бир-биридан хароб асарлар ёзилди. Уларнинг барини битта қолдирмай ёқиб юборса арзийди. Аммо ўша китобларни ёзган муаллифларнинг димоғи баланд. Ҳолбуки, уларнинг ўзи дунёдан бехабар, ҳатто ўша ёзганини ўзи ҳам изоҳлай олмайди. Севимли шоиримиз Пабло Неруда бир гал менга шундай деган эди: “Биз лотинамерикалик ёзувчилар юртимизнинг ташқарисида яшаб, ижод қилиб юрибмиз. Халқимизнинг юрагига кириб борганимиз йўқ. Ватанимиз бағрида мудраб ётган асрий орзу, армонлардан хабар топганимиз, уларни уйғотиб, дардига дармон бўла олганимизча йўқ! Ҳолбуки, хал­қимиз орасида саводсизлик ҳамон ҳукм суриб турибди. Шундай экан, фақат ўз қобиғимизга беркинмай оддий халқ орасига мард­ларча кириб боришимиз, ғуссаларини аритишимиз жоиз. Мен шоирман, мен ёзувчиман, деб қуруқ кўкрак кермасдан, хизматимизни ёзганларимиз билан оқлашимиз керак. Забонсизларга забон бера оладиган одамлар бу — биз, ёзувчилармиз!”

Рафиқам билан бир йилча Анг­лияда яшаб, фаолият олиб бордим. Ўша ерда мен Эмили Бронте, Дэвид Лоуренс, Виржиния Вулф каби Англия фарзандларининг кўрсатган фидойилигига ўз кўзим билан гувоҳ бўлдим. Уларни чин маънода англиялик де­йиш мумкин. Халқ бу ёзувчиларини бошига кўтариб, эъзозлайди. Негаки, улар Англия дарди, унинг тарихи ва келажагини ўйлаб, қалам тебратган адиблар. Юрт тақдири учун қайғурган ижодкор — ҳақиқий ёзувчидир.

— Ҳурматли Фуэнтес жаноблари, агар лозим топсангиз, бизга келажакда яратадиган асарларингиз, бўлғуси китоб­ларингиз хусусида ҳам икки оғиз тўхталиб ўтсангиз?

— Бир асарга нуқта қўйганим ҳамон юрагимда кейинги асарим туғилади. Эҳтимол, шу энг сўнггисидир, деб ўйлаб қоламан. Аммо қалбимга қулоқ солсам, унда ҳамиша бир қуш тинимсиз сайрайверади. Ижодга, ёзишга муҳаббат ку­йини ҳис этаман шунда. Ўша қуш ижодкорнинг кўнгил садоси. Миямда муттасил ғоялар айланаверади, мен уларни ёзишга шошиб, баъзан унутиб, баъзан эса вақт тополмай қийналаман. Ёзувчи ҳамма вақт хотираларию истаклари гирдобида меҳр-муҳаббат, шубҳа-гумон, ваҳимаю васваса, хуллас калом, миллион-миллион ҳиссиётлар билан яшайди. Унинг кўнглидан бир дона сўз, бир оғизгина калом минг машаққат ила қоғозга тушади аслида. Бироқ шундай ёзиш энг тўғри ва энг ҳалол йўлдир. Кўр-кўрона, ҳиссиз, дилингизнинг бир жойи ҳам ҳаракатланмай яратилган асар муқаррар жарликка қулайди, умри тез завол топади.

Мен яна кўп нарсалар ҳақида гапирмоқчи эдим. Аммо келинг, тилимда айтар сўзимни келажакда ёзажак асарларимга қолдирай. Зеро, ижодкор юраги ҳамиша унинг китобида тирик, ҳаёти ҳам ўша асарларида давом этиши бениҳоя улкан саодатдир.

Инглиз тилидан Қандилат Юсупова таржимаси
Манба: «Китоб дунёси» газетаси веб—саҳифаси

00811 noyabr — Mashhur adib Karlos Fuentes tavallud topgan kun

     Lotin Amerikasi adabiyoti haqida gapirganda Xorxe Luis Borxes, Xuan Karlos Onetti, Xulio Kortasar, Gabriyel Garsia Markes, Mario Vargas L`osa va, albatta, Karlos Fuyentes nomi tilga olinadi. Bu bejiz emas

IJOD  — BU  YOLG’IZLIK
Mashhur adib Karlos Fuentes bilan suhbat
001

005 Karlos Fuyentes (isp. Carlos Fuentes Macias; 11.10.1928, Panama — 15.05.2012, Mexiko) “Niqoblangan kunlar”, “Musaffolik chegarasi”, “Aura”, “Artemio Krusning o’limi”, “Gidraning boshi”, “Olisdagi oila”, “Jannatdagi Odam” singari romanlari bilan jahonga tanilgan mashhur meksikalik yozuvchilardan biri. Adibning asarlarida jamiyatda sodir bo’layotgan siyosiy-ijtimoiy jarayon muhim o’rin tutadi. Adabiy tanqidchilar tomonidan yozuvchi, diplomat va adabiyotshunos olim sifatida alohida e’tirof etiladigan Karlos Fuentes bilan mazkur suhbat Kaliforniyaning Los-Anjeles shahrida (2006 yil, 2 iyunda) bo’lib o’tgan ijodkorlar uchrashuvidan yozib olingan.

001

— Muhtaram Fuyentes janoblari, barchamizga ma’lumki, siz asrimizning eng iqtidorli va nomdor yozuvchilari safida turasiz. Har bir ijodkorning o’z umr yo’li, uning ilk kechinma va taassurotlari bolaligidan boshlanadi. Diplomat otaning o’g’li sifatida siyosiy muhitda ulg’aydingiz. Bolaligingiz xususida gapirib bersangiz…

— Bolalik haqida so’zlaganda qaytadan bolaga aylanging kelib qoladi… Bu davr o’ziga xos ohang­lariyu jaranglari bilan ijodkor qalbni hamisha o’ziga tortaverarkan. Chindanam men mashhur diplomatning farzandi sifatida siyosiy jarayonda kamol topdim. Ishonasizmi, davlat arbobining zurriyodi bo’lish bu juda katta mashaqqat! Bir maktabdan ikkinchi maktabga qatnashga, tinimsiz o’qib, o’rganishga (hatto bu o’zingiz istamagan fanlar bo’lsa ham!) majbur bo’larkansan! Shu tufayli, men ham ispanchadan inglizchaga, inglizchadan portugalchaga, keyin yana inglizchaga qayta-qayta murojaat qilaverib, xunob bo’lardim. Ammo bu shart edi! Otam juda qattiqqo’l va ilmparvar odam edi. Bolaligimda uning bu odatlaridan ranjirdim. Hozir esa aksincha, behad minnatdor va qarzdorman.

— Karlos Fuyentes qanday bola bo’lgan?

— O, men rosa kitobxo’r bola edim! (kuladi). Ba’zan kattalar o’qiganda tishi o’tmaydigan asarlarni qiziqib o’qirdim. Bunga yolg’izligim ham sabab bo’lgan bo’lsa kerak. Otamning ishi tufayli men tez-tez maktablarimni o’zgartirib turardim. Tabiiyki, do’stlarim ham yangilanib borardi. Yangilari bilan esa til topishish oson emasdi. Shu bois kamina o’zi uchun yangi dunyoni kitoblar olamida yaratgan edi.

— Bolalikda tuyg’ularingizni ilk marotaba junbishga keltirgan asar…

— Eh-he, ular rosayam ko’-o’p. Hozir qay birini aytishni ham bilmayman hozir. Xabaringiz bo’lsa kerak, men ikki madaniyatga taalluqli odamman. Bolaligimda o’qigan kitoblarimning bari Anglo-Sakson va Lotin Amerikasi olamiga tegishli edi. Bolaligimda mutolaa qilgan asarlarim Qo’shma Shtatlarda o’qilmasdi. Misol uchun, italiyalik yozuvchi Emilio Salgarining hikoyalari, frantsuz ertaklari AQShda u qadar mashhur bo’lmagan. Shuningdek, “Nensining xayollari”, “Diksidagi bolalar” kabi asarlar, afsuski, amerikalik kitobxonlarga tanish emasdi. Hozir ham Jyul Vern, Aleksandr Dyuma, Robert Lyuis Stivenson romanlarini varaqlasam, olis bolalikdagi hayratim yodga tushadi.

— Har bitta kitobsevar bolaning xayoliy qahramonlari bo’ladi. Bolalarcha o’sha qahramonga o’xshashga intiladi, harakatlar qiladi, orzularga beriladi. Sizda ham shunaqa holat va istaklar kechganmi?

— Franklin Ruzvelt (AQShning 32-chi prezidenti. XDK izohi) mening qahramonim edi. U siyosiy shaxs edi, lekin bolaligimdan men mana shu rahbarning maftuniga aylangandim. U kuchli demokratik g’oyalari bilan eng qiyin vaziyatlarda odamlarni birdamlikka chorladi. U: “Har qanday muammoni yakdillik bilan hal etaylik”, deb xalqlarni jipslashtirishga muvaffaq bo’ldi. Mana shu holatlar men uchun dastlabki saboq edi.

— Inson kamolotida yo’l ko’rsatuvchi murabbiyning ta’siri beqiyos. Muhtaram Fuyentes janoblari, sizning shunday ustozingiz bo’lganmi?

— Otam eng ulug’ murabbiyim edi. U menga ko’p saboq berdi. Barchasi hayotiy, falsafiy va tarbiyaviy ahamiyatga ega edi. Otamning taqdirimga befarq bo’lmagani haqida o’ylasam, 21 yoshida Mexikoda vafot etgan Karlos akam esimga tushadi. U g’oyat go’zal she’rlar yozardi. Qisqa umr tufayli akamda yuzaga chiqishga ulgurmagan iste’dodni otam menda sayqallanishini istardi. Buni ich-ichimdan sezardim. Ehtimol, shuning uchun u bir dunyo kitoblarni qo’limga tutqazgandir? Bola yuragimda adabiyotga, ijodga havasni otam olovlantirgandir, ehtimol?

— Maktabni bitirgach, negadir huquq sohasini tanlab, shu yo’nalishdagi oliygohga kirdingiz. Holbuki, siz o’quvchilik paytingizdayoq anchagina hayratlanarli asarlar bilan kitobxonlar e’tiboriga tushgandingiz…

— Men ich-ichimdan bir umr yozuvchi bo’lishni istadim va qalban doimo qalamiga sodiq ijodkor kabi yashadim. Dastlabki hikoyalar to’plamimni o’n bir yoshimda Chilida nashr ettirganman, shundan so’ng oliy maktablardagi turli xil tanlov va tadbirlarda g’alabalarga erishib, nomim chiqa boshladi. Menga: “Endi huquq oliygohiga o’qishga kirishing kerak” deyishganida, o’zim ham avvaliga qattiq ajablandim. “Nega? Axir men yozuvchi bo’lmoqchiman-ku! Huquqshunoslikni tanlashni istamayman”, deya qat’iy qarshilik ko’rsatgandim. Lekin Mexikoda o’sha davrdagi vaziyat shuni talab etardi. Basharti yozuvchi bo’lsangiz, u holda aniq ochlikdan o’lardingiz. Shunday ekan, sizga muqim bir kasb-kor zarur edi. Esimda bor, otam meni meksikalik atoqli adib Alfonso Reyes bilan uchrashtirgandi va unga: “Karlosni huquqshunos bo’lishga ko’ndirib bering”, deb aytgandi. O’shanda Reyesdek nomdor yozuvchi: “Mana, men yozuvchiman, biroq kasbim huquqshunos. Finjonga qo’yilgan qahva toshsa, qo’lni kuydirishi tayin. Mexiko shunday davlatki, unda hech qachon toshib ketishning iloji yo’q. Sen, albatta, bir sohaning etagini tut, aslo kam bo’lmaysan, bo’tam”, degani hamon qulog’im ostida jaranglaydi. Men o’shanda Reyesning maslahatlariga tayandim va Mexikodagi huquqshunoslar oliygohiga qadam qo’ydim. Ishoning, men hech qachon huquqshunoslikni tanlaganimdan afsuslanmadim, aksincha, juda ko’p kitoblar bilan oshno bo’ldim va tafakkurimni boyitdim.

— Yozuvchi uchun maxsus ijod qonuniyati va tartibi bo’lishi zarurmi?

— So’zsiz! Oskar Uayld ijodkor muvaffaqiyatining o’n foizi uning iqtidori sababli kelsa, qolgan to’qson foizi mehnat va intizom orqali erishiladi, deb aytgan edi. Yozuvchida ijodga hurmat tuyg’usi yuqori bo’lishi kerak. Ijod bu — qismat. Ijod bu – yolg’izlik. Siz ijod jarayonida odamlar bilan birga emassiz, butkul tanhosiz. Quvonchu qayg’ugina hamrohingiz. O’zingiz yaratgan jar tubiga g’arq bo’lib, o’zingiz bunyod etgan yuksakliklarda uchasiz. Ammo baribir yolg’izsiz. Yolg’izlikda ado etiladigan ulug’ mehnatdir bu. Teatr­da aktyoru rejissyor bilan birga asarni sahnaga olib chiqasiz. Kinoda ham xuddi shunday. Badiiy ijodda esa bu mutlaqo teskari jarayon. Yozish mas’uliyati va mehnati sizdan behad katta quvvat, istak va irodani talab etadi. Siz ijod qo’ynida cheksiz yolg’izlik azobiga bardosh berib, oqqa ko’chirayotganlaringizni chin ko’ngildan chiqarib, jon-dildan sevishga majbursiz! Bundan boshqa yo’l yo’q. Chunki bu — qismatingiz.

— Ijodiy jarayon borasida so’z ketarkan, shunga o’xshash yana bir savol tug’iladi. Yozuvchilarning aksariyati yozganini qayta-qayta tahrir qilib, takror yozishga o’ch. Sizda bu jarayon qanday kechadi?

— Men uchun bu u qadar muhim emas. Asarlarimni dastlab xayolim va miyamda pishitaman. Ke­yin oddiy daftarga yozaman. Asarlarimni yozuv mashinkasida oqqa ko’chirayotib, ayrim joylariga tuzatishlar kiritaman, ammo unchalar ko’p emas. Men avval aytar so’zimni xayolan tuzaman. Demak, yozganlarim ham xuddi shu tartibdadir. Zahmatkash adib Onore de Bal`zak bir sahifasini ming martalab tahrir qilishdan sira ham charchamas ekan. Shubhasiz, u o’ta mehnatsevar ijodkor bo’lgan. Tan olishim kerakki, mening tabiatim va uslubim bu borada Bal`zak darajasida emas.

— Yozuvchining kulfati nima?

— Ijodkorning jamiyatda yuz beradigan adolatsizliklardan ko’ngli og’riydi. Turli vaziyatlar uning qalbini iztirob chekishga majbur qiladi, albatta. Biroq iztirob yozuvchi uchun eng keragi. Har qanday yozuvchi uchun eng katta falokat bu — YOZOLMASLIK! Bir tasavvur qilib ko’ring-a, dardingizni qog’ozga to’kish uchun ijod stoliga o’tirdingiz. Kutilmaganda yurak ham, miya ham xum kabi bo’shab qoldi. Naqadar dahshat! Vaholanki, siz — yozuvchisiz! Yozishingiz kerak! Ammo buning chorasini minba’d topolmaysiz… Qo’liga qalam tutgan odamning chinakam baxtiqaroligi mana shu. Qalbida o’zini chindanam adabiyotga, so’zga fido qilgan ijod kishisi uchun, shaksiz, bu – haqiqiy fojia!

— Yozuvchining jamiyatdagi o’rni va mas’uliyati nimalardan iborat deb o’ylaysiz?

— Asarlar yaratish. Yozuvchining haqiqiy ma’suliyati bu — kuchli kitob yozish. Qolgan muvaffaqqiyat va olqishlar unga shuning ortidan kelaveradi. Ba’zi qalamkashlar xayolida shunday o’y hukm suradi: “Ular biz faqat yozuvchimiz, siyosat va jamiyatdagi boshqa ishlarga aralashmaymiz”, deb o’ylaydi. Ammo bu g’irt tentakona va zaif bir bo’shliq. Ijodkor barcha-barcha jarayonlarda faol, ogoh va hatto, hammadan bir qadam oldinda yuradigan katta shaxs.

Ming afsuski, Lotin Amerikasida ham bir-biridan xarob asarlar yozildi. Ularning barini bitta qoldirmay yoqib yuborsa arziydi. Ammo o’sha kitoblarni yozgan mualliflarning dimog’i baland. Holbuki, ularning o’zi dunyodan bexabar, hatto o’sha yozganini o’zi ham izohlay olmaydi. Sevimli shoirimiz Pablo Neruda bir gal menga shunday degan edi: “Biz lotinamerikalik yozuvchilar yurtimizning tashqarisida yashab, ijod qilib yuribmiz. Xalqimizning yuragiga kirib borganimiz yo’q. Vatanimiz bag’rida mudrab yotgan asriy orzu, armonlardan xabar topganimiz, ularni uyg’otib, dardiga darmon bo’la olganimizcha yo’q! Holbuki, xal­qimiz orasida savodsizlik hamon hukm surib turibdi. Shunday ekan, faqat o’z qobig’imizga berkinmay oddiy xalq orasiga mard­larcha kirib borishimiz, g’ussalarini aritishimiz joiz. Men shoirman, men yozuvchiman, deb quruq ko’krak kermasdan, xizmatimizni yozganlarimiz bilan oqlashimiz kerak. Zabonsizlarga zabon bera oladigan odamlar bu — biz, yozuvchilarmiz!”

Rafiqam bilan bir yilcha Ang­liyada yashab, faoliyat olib bordim. O’sha yerda men Emili Bronte, Devid Lourens, Virjiniya Vulf kabi Angliya farzandlarining ko’rsatgan fidoyiligiga o’z ko’zim bilan guvoh bo’ldim. Ularni chin ma’noda angliyalik de­yish mumkin. Xalq bu yozuvchilarini boshiga ko’tarib, e’zozlaydi. Negaki, ular Angliya dardi, uning tarixi va kelajagini o’ylab, qalam tebratgan adiblar. Yurt taqdiri uchun qayg’urgan ijodkor — haqiqiy yozuvchidir.

— Hurmatli Fuyentes janoblari, agar lozim topsangiz, bizga kelajakda yaratadigan asarlaringiz, bo’lg’usi kitob­laringiz xususida ham ikki og’iz to’xtalib o’tsangiz?

— Bir asarga nuqta qo’yganim hamon yuragimda keyingi asarim tug’iladi. Ehtimol, shu eng so’nggisidir, deb o’ylab qolaman. Ammo qalbimga quloq solsam, unda hamisha bir qush tinimsiz sayrayveradi. Ijodga, yozishga muhabbat ku­yini his etaman shunda. O’sha qush ijodkorning ko’ngil sadosi. Miyamda muttasil g’oyalar aylanaveradi, men ularni yozishga shoshib, ba’zan unutib, ba’zan esa vaqt topolmay qiynalaman. Yozuvchi hamma vaqt xotiralariyu istaklari girdobida mehr-muhabbat, shubha-gumon, vahimayu vasvasa, xullas kalom, million-million hissiyotlar bilan yashaydi. Uning ko’nglidan bir dona so’z, bir og’izgina kalom ming mashaqqat ila qog’ozga tushadi aslida. Biroq shunday yozish eng to’g’ri va eng halol yo’ldir. Ko’r-ko’rona, hissiz, dilingizning bir joyi ham harakatlanmay yaratilgan asar muqarrar jarlikka qulaydi, umri tez zavol topadi.

Men yana ko’p narsalar haqida gapirmoqchi edim. Ammo keling, tilimda aytar so’zimni kelajakda yozajak asarlarimga qoldiray. Zero, ijodkor yuragi hamisha uning kitobida tirik, hayoti ham o’sha asarlarida davom etishi benihoya ulkan saodatdir.

Ingliz tilidan Qandilat Yusupova tarjimasi
Manba: «Kitob dunyosi» gazetasi veb—sahifasi

002

(Tashriflar: umumiy 70, bugungi 1)

Izoh qoldiring