Emil Zolya. Reklama qurboni

0002    Пьер Ландри Марказий бозорга яқин Сент-Оноре кўчасида, бекорчилар масканида дунёга келган. Энагаси уни биноларга осиб қўйилган кўрсатгичлар ва эълонларни ҳижжалаш орқали ўқишга ўргатди. Бола шу каттакон тўртбурчак қизил, сариқ, мовий қоғозлар билан дўстлашди, бўйи ўсиб кўчаларда дайдий бошлаши билан Пьер катта ҳарфлар билан битилган рекламаларга ошиқ бўлиб қолди.

Эмил ЗОЛЯ
РЕКЛАМА ҚУРБОНИ
Француз тилидан Баҳодир ЭРМАТОВ таржимаси.
04

044Эмиль Золя (1840.2.4 — Париж — 1902.29.9) — француз ёзувчиси. Илк ижоди романтизм руҳида: «Нинон эртаклари» (1864), «Клоднинг тавбаси» (1865), «Марҳумнинг васияти» (1866) ва бошқа 60-йилларда натуралистик руҳдаги «Ўликлар васияти» (1866), «Тереза Ракен» (1867), «Мадлен Фера» (1868) каби романлар езди. «Ругон-Маккарлар» 20 жилдли романлар туркумида (1871-93) Наполеон давридаги сиёсий тузум қораланган («Ругонларнинг улғайиши», 1871; «Тор-мор», 1893), жамиятдаги молиявий ҳийла-найранглар фош этилган («Ўлжа», 1872; «Пул», 1891), киборларнинг ахлоқсизлиги кўрсатилган («Нана», 1880), амалпараст, маънавий қашшоқ кимсалар калака қилинган («Париж қуртлари», 1873), насронийларнинг тескаричилик ҳаракатлари фош этилган («Плассаннинг забт этилиши», 1874).
Золя бир қатор романларида оддий меҳнаткашларнинг олижаноб тимсолларини ёрқин бўёқларда тасвирлаган. Хусусан, «Қопқон» (1877) романида косиб ва ҳунармандлар ҳаёти, «Ҳамал» (1885) романида эса ишчиларнинг турмуш тарзи акс эттирилган. «Тереза Ракен» (1873 йилда саҳналаштирилган) драмаси ва «Рауберден ворислари» комедияси ёзувчининг энг яхши саҳна асарларидир. 3оля ижодида ижтимоий мавзулар устувор мавқега эга. «Уч шаҳар» трилогияси («Лурд», 1894; «Рим», 1896; «Париж», 1898), тугалланмай қолган «Тўрт инжил» тетрологияси («Ҳосилдорлик», 1899; «Меҳнат», 1901; «Ҳақиқат», 1903) бунга мисол бўлади.
Золя ижтимоий ҳаётга ҳам фаол аралашган ва 19-аср охирларида Францияда жуда катта шов-шувга сабаб бўлган «Дрейфус иши» (бошқа миллат вакилининг сохта айб билан қамалишига қарши) бўйича Франция Республикаси Президентига «Мен қоралайман!» (1898) номли очиқ хат билан мурожаат қилган. Республика ҳукумати 1898 йил 23 февралда ёзувчини қамаш ҳақида ҳукм чиқаради. 3оля чет элга қочади (1899 йилда Ватанига қайтади).
Золя халқ учун театр яратишни орзу қилган эди. «Франциянинг олға юриши» туркумидаги драмаларида инқилобий шиор остида мустабидлик руҳини яширган Учинчи республикага қарши курашни давом эттиришни мақсад қилган эди. Лекин бу мақсадини амалга оширолмади.
Золя романларида гарчи қалтис ижтимоий зиддиятлар тасвирланган бўлса ҳам, у маълум сиёсий тузумга дастёрлик қилишни ор деб билган. У ҳар доим ўзи танлаган тамойилга — ҳаққоният тамойилига содиқ қолади. Унинг романларини ўқиб бутун бир давр ҳақида тасаввурга эга бўлиш мумкин.
Золянинг «Ҳикоялар» (1937), «Тегирмон қамали» (1942) ва «Ҳамал» (1981, таржимон Хайрулла Эргашев) асарлари ўзбек тилида нашр этилган.

04

I

Пьер Ландри Марказий бозорга яқин Сент-Оноре кўчасида, бекорчилар масканида дунёга келган. Энагаси уни биноларга осиб қўйилган кўрсатгичлар ва эълонларни ҳижжалаш орқали ўқишга ўргатди. Бола шу каттакон тўртбурчак қизил, сариқ, мовий қоғозлар билан дўстлашди, бўйи ўсиб кўчаларда дайдий бошлаши билан Пьер катта ҳарфлар билан битилган рекламаларга ошиқ бўлиб қолди.

Унинг пайпоқ тўқувчи отаси ишдан кетди-ю, ўғлининг саводини тўлиқ чиқарди, у ҳар куни боласига газетанинг сўнгги саҳифасини берарди, зеро айтишларича, шу саҳифадаги катта ҳарфлар билан битилган эълонларни ўқиш болаларга осон эмиш.

Йигирма ёшида Пьер Ландри етим қолди. Отасининг каттагина меросига эга бўлганлиги сабабли Пьер энди тараққиёт ва тамаддуннинг барча ютуқларидан баҳра олиб, фақат ўзи учун яшашга қарор қилди. Падари бузрукворининг шунча тер тўккани етар, у эса энди газеталарнинг сўнгги саҳифаларию шаҳарнинг ҳар жойида ёпиштирилган рекламалар таклиф этаётган олтин асрнинг битмас-туганмас лаззатидан баҳра олиб яшайди.

“Бизнинг асримиз – буюк аср, ўрганиш ва роҳатланиш асри. – деб ўйларди у. – Ўз умрини инсоният ҳузур-ҳаловати учун бахш этаётган одамларга қойил қоласан. Улар тинч ҳаёт учун тинмай мўъжизалар яратади ва бошқалар ҳаёт лаззатларига етишиши ва баҳра олиши учун ғамхўрлик қилади. Ўйлаб кўринг-а, шу яхшиларсиз ҳаётнинг энг кичик қувончидан тортиб, энг латиф лаззатни қаердан топишимиз ва улар бизга неча пулга тушишини маълум қилади, ўргатади! Улар орасида, ҳатто бизнинг ҳузур-ҳаловатимиз учун молини зарарига сотадиганлари ҳам бор (ўшаларга таъзим қилиш керак!) Уларнинг ҳеч бири фойда ҳақида уйламайди, одамлар бахтли ва тотли умр кечирсин, деб ўзини ўққа-чўққа уради! Ҳаётим режаси аниқ. Ҳеч нарсани ўйламай замонам таклиф этаётган ҳузур-ҳаловатдан роҳатланиб яшашим керак. Тараққиётдан ортда қолмаслик учун эса эрталаб ва кечқурун газеталардаги реклама эълонларини ўқиш ва шу оқил маслаҳатчилар таклиф этаётган юмушларни бажариш етарли, холос. Бу ҳақиқий оқиллик, бахтли яшашнинг ягона йўли шу.”

II

Шу кундан бошлаб Пьер Ландри газета ва кўча рекламаларига ҳаётини бошқарувчи қонундай қарай бошлади. Унинг учун газета умрининг асосий йўлбошчисига айланди. У босма ҳарфларга итоат этмай бирор нарсага қўл урмайдиган ва ҳеч бир нарса сотиб олмайдиган бўлди. Пьер ҳар куни эрталаб газеталарни варақлаб, ихтиролар ва янгиликлар ҳақидаги ҳар бир эълонни диққат билан ўқиб, катта иш қиларди. Унинг уйи турфа моллар омборига айланди. Парижда ишлаб чиқариладиган ҳар қандай арзимас янги буюм ва лаш-лушларни шу ердан топса бўларди.

Аслини олганда, унинг баъзи фикрларида жон бор эди. Тамаддун билан қадамба-қадам юриб, рекламанинг лирик шоирлари алоҳида илҳом билан кўкларга кўтарган буюмларнигина сотиб олар ва фаровон турмушидан фахрланса бўларди. Зеро Пьер тараққий этган тамаддуннинг энг сара маҳсулотларидан фойдаланарди.

Афсус! Бу аслида хомхаёл эди! Ҳақиқат эса кундан-кунга аччиқлашиб борарди. Ҳаммаси яхшиланиш ўрнига, чаппасига кетарди. Барча кўнгилсизликлар ана шундан бошланди.

Пьер Ландри дўзахга тушиб қолганга ўхшарди. У чўкинди жойдан ҳовли сотиб олди. Ўша жойда қурган уйи эса бора-бора турпоққа сингиб кетди. Янги технологиялар асосида қурилган иморат шамолда титрар, кучли ёмғир ёққанда эса бўлакларга ажралиб кетарди. Ичида ғалати мўри ўрнатилган каминлар одамни кўр қилар даража тутар, электр қўнғироқлар миқ этмас, патентланган чизма асосида қурилган ҳожатхона ифлос ахлатхонага айланган, оддий ва қулай тутқичлар билан ҳаракатга келадиган тортмаю эшикчалар на очилар ва на ёпиларди. Ўлганнинг устига тепгандек, уйдаги ҳеч ким кўтариб кетолмайдиган эски шақир-шуқур — пианинони, ўтда ёнмас, метиндек пишиқ жавонни қиш тунларининг бирида ўғрилар осонгина елкасига ортиб, илиб кетди.

Худди шунга ўхшаш воқеа Пьер Ландри Аркейлда сотиб олган дала ҳовлида ҳам такрорланди. У ерда хонадон соҳиби дарахт ўрнига нима экканини ўзиям билмасди. Нодир ўсимликлар ўрнига эса ғалати ўтлар ўсиб чиқди. Рекламалардан бирида тавсия этилган бассейн қулаб тушди. Пьер эса унинг тагида қолиб, сувда чўкиб кетишдан зўрға қутулиб қолди.

Пьер Ландри бу кўнгилсизликлару ташвишлар ичра бахтиёр тиржайиб турарди. Унинг кўнгли ўксимас, аксинча, кўтарилиб борарди. “Бу дунёда ҳеч ким, ҳеч нарса бенуқсон эмас, — дерди у ўзига-ўзи, — ҳамма, ҳаммаси мукаммаллашиб, ўсиб боради; бахтсизликнинг олдини олиш учун рекламаларни янада пишиқроқ ўрганиш, холос. Бассейнинг қулашига ўзим айбдор – газета хўжакўрсинга ташвиқ қилган қурувчини таклиф қилдим. Бу ёғига энди довруғи оламни бузадиган даражада мақталган қурувчини чақириш керак. Шубҳа йўқки, охир-оқибат мукаммаллик ва фаронвонликка эришаман.”

III

Бироқ нафақат Пьер Ландрининг мол-мулки, балки унинг ўзи ҳам азоб чекарди.

У кўчага чиққанида костюмларининг чоклари сўкиларди. Кийим-бошлар эълонлардаги фирмаларнинг тугатилиши ёки молларни қайта рўйхатдан ўтказиш муносабати билан ташкил этиладиган ярмаркалардан харид қилинарди. Унинг буюмларни арзон гаровга сотиб олишининг сабаби хасислигидан эмас, балки замонасининг барча ҳузур-халовотидан баҳра олишда эди.

Бир куни мен учратдим: бошида бир туки йўқ, кал эди. Бунга Пьернинг замондан ортда қолмасликка интилиши сабаб бўлганди: миясига оқ эмас, буғдой ранг одамга айланиш фикри келиб қолди. Бунинг учун қўлланган суюқликдан қаҳрамонимизнинг сочи битта қолмай тўкилди. Бироқ унинг кўнгли шод эди. “Бу ёғига, – дерди у ўзига-ўзи, — реклама қилинаётган мойни ишга солиш керак. Айтишларича, уни бошингга суртсанг, тўкилган соч ўрнига янада қалин ва чиройли қора соч ўсиб чиқармиш”.

У қўллаган “энг мукаммал” устаралар туфайли ўзининг ёноқлари ва ияги доимо кесилиб юрарди. Сотиб олган шляпалари бир ҳафта ўтар-ўтмас ўз шаклини йўқотар, ғалати пружиналардан иборат ёмғирпўшлар айнан ёмғир ёққан пайтларида очилмасди.

У ютиб юборган дори-дармонларни ёзишга қўлим бормайди. Илгари у кучли ва бақувват эди, энди эса, нафаси қисилади. Шу ерда реклама ўз ҳунарини кўрсатди. У ўзини касал деб ўйлаб қолди ва реклама қилинган барча ажо­йиб ва ғаройиб дармонларни қўл­лаб, даволана бошлади. Рекламаларда дориларга ўқилган мадҳиялардан боши гангиб қолди: қай бирини танлашни билмай, натижаси яхшироқ бўлсин, деб муолажанинг барча турини бараварига қўллай бошлади.

Пьер еган шоколаднинг ҳисоби йўқ эди, бунга турли шоколад ишлаб чиқарувчиларнинг унинг миясига ўтириб қолган маслаҳатлари сабаб бўлди. У парфюмерия маҳсулотларидан ҳам худди шундай меъёрсиз фойдалана бошлади. Азобламасликка сўз бериб, беморнинг нақ чакагини суғуриб оладиган саховатпеша тиш докторларига иш топиб бериш илинжида борган Пьер уч-тўрт қатнашда барча тишидан маҳрум бўлди.

IV

Реклама Пьер Ландрининг нафақат танасига, балки миясига ҳам шафқат қилмади. У токчалари суриладиган китоб жавонини сотиб олди ва уни рекламаларда тавсия этилган алламбало китоблар билан тўлдирди. Жавонга китобларни жойлаштириш ҳам ўзига хос бўлди; айтмоқчиманки, у китобларни рекламалардаги эълонларда қанчалик олқишланганлига қараб тахлаб чиқди.

Бу қадар бемаъни ва бемаза китоб жамламасини бошқа бирор жойда учратиш амри маҳол эди. Пьер Ландрининг кутубхонасида замонанинг энг беъмани ва жирканч маҳсулотлари мужассам эди. Қаҳрамонимиз ҳар бир китоб жилдига уларни харид қилишга мажбур қилган реклама мақтовларини ёпиштириб қўйди. У китоб ўқишга киришганида ундан қандай таассурот олишини аввалдан яхши биларди: мутолаа қила туриб ноширларнинг тавсияларига кўра, ё кулар, ё йиғларди.

Пьер Ландри бундай ҳаётдан бутунлай телба бўлиб қолди. Мен Пьер Ландрининг миясини бутунлай чиритган китобларни санаб ўтиришни хоҳламайман, бироқ айримларини келтиришим мумкин. Секин-аста у талабчан ва инжиқ бўлиб қолди. Энди Пьер даҳо ижодининг мислсиз маҳсули дея реклама қилинган асарларнигина сотиб олар, ҳафтасига кўпи билан йигирматача китоб харид қиларди.

Шу ўринда қўшимча қилиш керак-ки, кўзга ташланадиган эълонлар билан тавсия этилган айрим газеталар ҳам унинг бутунлай телбалашиб қолишига ўз улушини қўшди. Реклама қанчалар баландпарвоз бўлса, Пьер унга шунчалар ишонарди.

У ўзининг бир ишидан ўта завқ олди. Қандайдир газетанинг ношири томонидан Конкорд (Келишув) майдонида томоша уюштирилди, масхарабоз ўз ҳунарини кўрсата туриб, газетанинг янги сони чиқишини эълон қилди. Пьер Ландри шу нашрга обуна бўлганларнинг биринчиси эди.

V

Мен шу мунгли ҳикоямни тугатай, деб қолдим. Қандайдир бир табибнинг ҳар қандай касалликни даволай олиши ҳақда чоп этилган эълонни ўқиб, Пьер Ландри йўқ хасталикларига шифо топиш мақсадида унинг ҳузурига ошиқди. Табиб мулойимлик билан Пьерга ёшартириб қўйишни таклиф қилди ва ўн беш ёшли ўспиринга айланиш йўлини кўрсатди. Бунинг учун атиги у тавсия этган сувда чўмилиш-у, ўша сувдан ичиш лозим эди. Оғзи қулоғига етган Пьер Ландри табиб билан хайрлашди ва ҳамма ёққа даволашнинг бу усули — тараққиётнинг энг сўнгги сўзи эканлиги ҳақида жар солди.

Тавсия этилган бўтқани ичиб, қаҳрамонимиз ваннага тушиб шунчалар ёшариб кетди-ки, икки соатдан кейин бу дунё билан хайрлашди. Пьернинг юзида бахтиёр табассум қотиб қолган эди-ки, бечора Муқаддас Рекламага ибодат қила туриб жон берибди-да, деган хаёлга борардингиз. Табиб тавсия этган барча балолардан қутулиш йўли шу бўлса ажабмас.

Пьер Ландри вафотидан кейин ҳам эълонларнинг қулига айланди. У ўзини қандайдир сафсатабоз дорихоначи кашф этган усул билан ўзининг майитини бир зумда мўмиёлайдиган тобутда дафн қилишларини васият қилган экан. Қабристонда бу тобут сочилиб кетди, бахтиқаро мурда лойга қоришди, сўнг тобутининг парчалари билан бирга дафн этилди.

Қоғоз тош ва ясама мармардан ишланган қабр тоши ҳам об-ҳавонинг инжиқлигига фақат бир қишгина чидади; кўп ўтмай қабр устида сассиқ чириндидан бошқа нарса қолмади…

Манба: «Китоб дунёси» газетаси веб-саҳифаси

033

Emil ZOLYA
REKLAMA QURBONI
Frantsuz tilidan Bahodir ERMATOV tarjimasi.
04

044Emil` Zolya (1840.2.4 — Parij — 1902.29.9) — frantsuz yozuvchisi. Ilk ijodi romantizm ruhida: «Ninon ertaklari» (1864), «Klodning tavbasi» (1865), «Marhumning vasiyati» (1866) va boshqa 60-yillarda naturalistik ruhdagi «O’liklar vasiyati» (1866), «Tereza Raken» (1867), «Madlen Fera» (1868) kabi romanlar yezdi. «Rugon-Makkarlar» 20 jildli romanlar turkumida (1871-93) Napoleon davridagi siyosiy tuzum qoralangan («Rugonlarning ulg’ayishi», 1871; «Tor-mor», 1893), jamiyatdagi moliyaviy hiyla-nayranglar fosh etilgan («O’lja», 1872; «Pul», 1891), kiborlarning axloqsizligi ko’rsatilgan («Nana», 1880), amalparast, ma’naviy qashshoq kimsalar kalaka qilingan («Parij qurtlari», 1873), nasroniylarning teskarichilik harakatlari fosh etilgan («Plassanning zabt etilishi», 1874).
Zolya bir qator romanlarida oddiy mehnatkashlarning olijanob timsollarini yorqin bo’yoqlarda tasvirlagan. Xususan, «Qopqon» (1877) romanida kosib va hunarmandlar hayoti, «Hamal» (1885) romanida esa ishchilarning turmush tarzi aks ettirilgan. «Tereza Raken» (1873 yilda sahnalashtirilgan) dramasi va «Rauberden vorislari» komediyasi yozuvchining eng yaxshi sahna asarlaridir. 3olya ijodida ijtimoiy mavzular ustuvor mavqega ega. «Uch shahar» trilogiyasi («Lurd», 1894; «Rim», 1896; «Parij», 1898), tugallanmay qolgan «To’rt injil» tetrologiyasi («Hosildorlik», 1899; «Mehnat», 1901; «Haqiqat», 1903) bunga misol bo’ladi.
Zolya ijtimoiy hayotga ham faol aralashgan va 19-asr oxirlarida Frantsiyada juda katta shov-shuvga sabab bo’lgan «Dreyfus ishi» (boshqa millat vakilining soxta ayb bilan qamalishiga qarshi) bo’yicha Frantsiya Respublikasi Prezidentiga «Men qoralayman!» (1898) nomli ochiq xat bilan murojaat qilgan. Respublika hukumati 1898 yil 23 fevralda yozuvchini qamash haqida hukm chiqaradi. 3olya chet elga qochadi (1899 yilda Vataniga qaytadi).
Zolya xalq uchun teatr yaratishni orzu qilgan edi. «Frantsiyaning olg’a yurishi» turkumidagi dramalarida inqilobiy shior ostida mustabidlik ruhini yashirgan Uchinchi respublikaga qarshi kurashni davom ettirishni maqsad qilgan edi. Lekin bu maqsadini amalga oshirolmadi.
Zolya romanlarida garchi qaltis ijtimoiy ziddiyatlar tasvirlangan bo’lsa ham, u ma’lum siyosiy tuzumga dastyorlik qilishni or deb bilgan. U har doim o’zi tanlagan tamoyilga — haqqoniyat tamoyiliga sodiq qoladi. Uning romanlarini o’qib butun bir davr haqida tasavvurga ega bo’lish mumkin.
Zolyaning «Hikoyalar» (1937), «Tegirmon qamali» (1942) va «Hamal» (1981, tarjimon Xayrulla Ergashev) asarlari o’zbek tilida nashr etilgan.

04

I

P`er Landri Markaziy bozorga yaqin Sent-Onore ko’chasida, bekorchilar maskanida dunyoga kelgan. Enagasi uni binolarga osib qo’yilgan ko’rsatgichlar va e’lonlarni hijjalash orqali o’qishga o’rgatdi. Bola shu kattakon to’rtburchak qizil, sariq, moviy qog’ozlar bilan do’stlashdi, bo’yi o’sib ko’chalarda daydiy boshlashi bilan P`er katta harflar bilan bitilgan reklamalarga oshiq bo’lib qoldi.

Uning paypoq to’quvchi otasi ishdan ketdi-yu, o’g’lining savodini to’liq chiqardi, u har kuni bolasiga gazetaning so’nggi sahifasini berardi, zero aytishlaricha, shu sahifadagi katta harflar bilan bitilgan e’lonlarni o’qish bolalarga oson emish.

Yigirma yoshida P`er Landri yetim qoldi. Otasining kattagina merosiga ega bo’lganligi sababli P`er endi taraqqiyot va tamaddunning barcha yutuqlaridan bahra olib, faqat o’zi uchun yashashga qaror qildi. Padari buzrukvorining shuncha ter to’kkani yetar, u esa endi gazetalarning so’nggi sahifalariyu shaharning har joyida yopishtirilgan reklamalar taklif etayotgan oltin asrning bitmas-tuganmas lazzatidan bahra olib yashaydi.

“Bizning asrimiz – buyuk asr, o’rganish va rohatlanish asri. – deb o’ylardi u. – O’z umrini insoniyat huzur-halovati uchun baxsh etayotgan odamlarga qoyil qolasan. Ular tinch hayot uchun tinmay mo»jizalar yaratadi va boshqalar hayot lazzatlariga yetishishi va bahra olishi uchun g’amxo’rlik qiladi. O’ylab ko’ring-a, shu yaxshilarsiz hayotning eng kichik quvonchidan tortib, eng latif lazzatni qaerdan topishimiz va ular bizga necha pulga tushishini ma’lum qiladi, o’rgatadi! Ular orasida, hatto bizning huzur-halovatimiz uchun molini zarariga sotadiganlari ham bor (o’shalarga ta’zim qilish kerak!) Ularning hech biri foyda haqida uylamaydi, odamlar baxtli va totli umr kechirsin, deb o’zini o’qqa-cho’qqa uradi! Hayotim rejasi aniq. Hech narsani o’ylamay zamonam taklif etayotgan huzur-halovatdan rohatlanib yashashim kerak. Taraqqiyotdan ortda qolmaslik uchun esa ertalab va kechqurun gazetalardagi reklama e’lonlarini o’qish va shu oqil maslahatchilar taklif etayotgan yumushlarni bajarish yetarli, xolos. Bu haqiqiy oqillik, baxtli yashashning yagona yo’li shu.”

II

Shu kundan boshlab P`er Landri gazeta va ko’cha reklamalariga hayotini boshqaruvchi qonunday qaray boshladi. Uning uchun gazeta umrining asosiy yo’lboshchisiga aylandi. U bosma harflarga itoat etmay biror narsaga qo’l urmaydigan va hech bir narsa sotib olmaydigan bo’ldi. P`er har kuni ertalab gazetalarni varaqlab, ixtirolar va yangiliklar haqidagi har bir e’lonni diqqat bilan o’qib, katta ish qilardi. Uning uyi turfa mollar omboriga aylandi. Parijda ishlab chiqariladigan har qanday arzimas yangi buyum va lash-lushlarni shu yerdan topsa bo’lardi.

Aslini olganda, uning ba’zi fikrlarida jon bor edi. Tamaddun bilan qadamba-qadam yurib, reklamaning lirik shoirlari alohida ilhom bilan ko’klarga ko’targan buyumlarnigina sotib olar va farovon turmushidan faxrlansa bo’lardi. Zero P`er taraqqiy etgan tamaddunning eng sara mahsulotlaridan foydalanardi.

Afsus! Bu aslida xomxayol edi! Haqiqat esa kundan-kunga achchiqlashib borardi. Hammasi yaxshilanish o’rniga, chappasiga ketardi. Barcha ko’ngilsizliklar ana shundan boshlandi.

P`er Landri do’zaxga tushib qolganga o’xshardi. U cho’kindi joydan hovli sotib oldi. O’sha joyda qurgan uyi esa bora-bora turpoqqa singib ketdi. Yangi texnologiyalar asosida qurilgan imorat shamolda titrar, kuchli yomg’ir yoqqanda esa bo’laklarga ajralib ketardi. Ichida g’alati mo’ri o’rnatilgan kaminlar odamni ko’r qilar daraja tutar, elektr qo’ng’iroqlar miq etmas, patentlangan chizma asosida qurilgan hojatxona iflos axlatxonaga aylangan, oddiy va qulay tutqichlar bilan harakatga keladigan tortmayu eshikchalar na ochilar va na yopilardi. O’lganning ustiga tepgandek, uydagi hech kim ko’tarib ketolmaydigan eski shaqir-shuqur — pianinoni, o’tda yonmas, metindek pishiq javonni qish tunlarining birida o’g’rilar osongina yelkasiga ortib, ilib ketdi.

Xuddi shunga o’xshash voqea P`er Landri Arkeylda sotib olgan dala hovlida ham takrorlandi. U yerda xonadon sohibi daraxt o’rniga nima ekkanini o’ziyam bilmasdi. Nodir o’simliklar o’rniga esa g’alati o’tlar o’sib chiqdi. Reklamalardan birida tavsiya etilgan basseyn qulab tushdi. P`er esa uning tagida qolib, suvda cho’kib ketishdan zo’rg’a qutulib qoldi.

P`er Landri bu ko’ngilsizliklaru tashvishlar ichra baxtiyor tirjayib turardi. Uning ko’ngli o’ksimas, aksincha, ko’tarilib borardi. “Bu dunyoda hech kim, hech narsa benuqson emas, — derdi u o’ziga-o’zi, — hamma, hammasi mukammallashib, o’sib boradi; baxtsizlikning oldini olish uchun reklamalarni yanada pishiqroq o’rganish, xolos. Basseyning qulashiga o’zim aybdor – gazeta xo’jako’rsinga tashviq qilgan quruvchini taklif qildim. Bu yog’iga endi dovrug’i olamni buzadigan darajada maqtalgan quruvchini chaqirish kerak. Shubha yo’qki, oxir-oqibat mukammallik va faronvonlikka erishaman.”

III

Biroq nafaqat P`er Landrining mol-mulki, balki uning o’zi ham azob chekardi.

U ko’chaga chiqqanida kostyumlarining choklari so’kilardi. Kiyim-boshlar e’lonlardagi firmalarning tugatilishi yoki mollarni qayta ro’yxatdan o’tkazish munosabati bilan tashkil etiladigan yarmarkalardan xarid qilinardi. Uning buyumlarni arzon garovga sotib olishining sababi xasisligidan emas, balki zamonasining barcha huzur-xalovotidan bahra olishda edi.

Bir kuni men uchratdim: boshida bir tuki yo’q, kal edi. Bunga P`erning zamondan ortda qolmaslikka intilishi sabab bo’lgandi: miyasiga oq emas, bug’doy rang odamga aylanish fikri kelib qoldi. Buning uchun qo’llangan suyuqlikdan qahramonimizning sochi bitta qolmay to’kildi. Biroq uning ko’ngli shod edi. “Bu yog’iga, – derdi u o’ziga-o’zi, — reklama qilinayotgan moyni ishga solish kerak. Aytishlaricha, uni boshingga surtsang, to’kilgan soch o’rniga yanada qalin va chiroyli qora soch o’sib chiqarmish”.

U qo’llagan “eng mukammal” ustaralar tufayli o’zining yonoqlari va iyagi doimo kesilib yurardi. Sotib olgan shlyapalari bir hafta o’tar-o’tmas o’z shaklini yo’qotar, g’alati prujinalardan iborat yomg’irpo’shlar aynan yomg’ir yoqqan paytlarida ochilmasdi.

U yutib yuborgan dori-darmonlarni yozishga qo’lim bormaydi. Ilgari u kuchli va baquvvat edi, endi esa, nafasi qisiladi. Shu yerda reklama o’z hunarini ko’rsatdi. U o’zini kasal deb o’ylab qoldi va reklama qilingan barcha ajo­yib va g’aroyib darmonlarni qo’l­lab, davolana boshladi. Reklamalarda dorilarga o’qilgan madhiyalardan boshi gangib qoldi: qay birini tanlashni bilmay, natijasi yaxshiroq bo’lsin, deb muolajaning barcha turini baravariga qo’llay boshladi.

P`er yegan shokoladning hisobi yo’q edi, bunga turli shokolad ishlab chiqaruvchilarning uning miyasiga o’tirib qolgan maslahatlari sabab bo’ldi. U parfyumeriya mahsulotlaridan ham xuddi shunday me’yorsiz foydalana boshladi. Azoblamaslikka so’z berib, bemorning naq chakagini sug’urib oladigan saxovatpesha tish doktorlariga ish topib berish ilinjida borgan P`er uch-to’rt qatnashda barcha tishidan mahrum bo’ldi.

IV

Reklama P`er Landrining nafaqat tanasiga, balki miyasiga ham shafqat qilmadi. U tokchalari suriladigan kitob javonini sotib oldi va uni reklamalarda tavsiya etilgan allambalo kitoblar bilan to’ldirdi. Javonga kitoblarni joylashtirish ham o’ziga xos bo’ldi; aytmoqchimanki, u kitoblarni reklamalardagi e’lonlarda qanchalik olqishlanganliga qarab taxlab chiqdi.

Bu qadar bema’ni va bemaza kitob jamlamasini boshqa biror joyda uchratish amri mahol edi. P`er Landrining kutubxonasida zamonaning eng be’mani va jirkanch mahsulotlari mujassam edi. Qahramonimiz har bir kitob jildiga ularni xarid qilishga majbur qilgan reklama maqtovlarini yopishtirib qo’ydi. U kitob o’qishga kirishganida undan qanday taassurot olishini avvaldan yaxshi bilardi: mutolaa qila turib noshirlarning tavsiyalariga ko’ra, yo kular, yo yig’lardi.

P`er Landri bunday hayotdan butunlay telba bo’lib qoldi. Men P`er Landrining miyasini butunlay chiritgan kitoblarni sanab o’tirishni xohlamayman, biroq ayrimlarini keltirishim mumkin. Sekin-asta u talabchan va injiq bo’lib qoldi. Endi P`er daho ijodining mislsiz mahsuli deya reklama qilingan asarlarnigina sotib olar, haftasiga ko’pi bilan yigirmatacha kitob xarid qilardi.

Shu o’rinda qo’shimcha qilish kerak-ki, ko’zga tashlanadigan e’lonlar bilan tavsiya etilgan ayrim gazetalar ham uning butunlay telbalashib qolishiga o’z ulushini qo’shdi. Reklama qanchalar balandparvoz bo’lsa, P`er unga shunchalar ishonardi.

U o’zining bir ishidan o’ta zavq oldi. Qandaydir gazetaning noshiri tomonidan Konkord (Kelishuv) maydonida tomosha uyushtirildi, masxaraboz o’z hunarini ko’rsata turib, gazetaning yangi soni chiqishini e’lon qildi. P`er Landri shu nashrga obuna bo’lganlarning birinchisi edi.

V

Men shu mungli hikoyamni tugatay, deb qoldim. Qandaydir bir tabibning har qanday kasallikni davolay olishi haqda chop etilgan e’lonni o’qib, P`er Landri yo’q xastaliklariga shifo topish maqsadida uning huzuriga oshiqdi. Tabib muloyimlik bilan P`erga yoshartirib qo’yishni taklif qildi va o’n besh yoshli o’spiringa aylanish yo’lini ko’rsatdi. Buning uchun atigi u tavsiya etgan suvda cho’milish-u, o’sha suvdan ichish lozim edi. Og’zi qulog’iga yetgan P`er Landri tabib bilan xayrlashdi va hamma yoqqa davolashning bu usuli — taraqqiyotning eng so’nggi so’zi ekanligi haqida jar soldi.

Tavsiya etilgan bo’tqani ichib, qahramonimiz vannaga tushib shunchalar yosharib ketdi-ki, ikki soatdan keyin bu dunyo bilan xayrlashdi. P`erning yuzida baxtiyor tabassum qotib qolgan edi-ki, bechora Muqaddas Reklamaga ibodat qila turib jon beribdi-da, degan xayolga borardingiz. Tabib tavsiya etgan barcha balolardan qutulish yo’li shu bo’lsa ajabmas.

P`er Landri vafotidan keyin ham e’lonlarning quliga aylandi. U o’zini qandaydir safsataboz dorixonachi kashf etgan usul bilan o’zining mayitini bir zumda mo’miyolaydigan tobutda dafn qilishlarini vasiyat qilgan ekan. Qabristonda bu tobut sochilib ketdi, baxtiqaro murda loyga qorishdi, so’ng tobutining parchalari bilan birga dafn etildi.

Qog’oz tosh va yasama marmardan ishlangan qabr toshi ham ob-havoning injiqligiga faqat bir qishgina chidadi; ko’p o’tmay qabr ustida sassiq chirindidan boshqa narsa qolmadi…

Manba: «Kitob dunyosi» gazetasi veb-sahifasi

033

(Tashriflar: umumiy 90, bugungi 1)

Izoh qoldiring