Ivan Bunin. Zumrad osmon

04   Тунги кўкимтир, зим-зиё осмонда оқиш булутлар сузиб борарди. Тўлин ой атрофини ҳам кўкимтир булутлар ўраб олган. Киши тикилиб қараса, гўё булутлар эмас, балки тўлин ой сузаётганга ўхшарди, атрофидаги юлдузлар бамисоли сочиб юборилган бир ҳовуч жавоҳирдай кўринарди: тўлин ой аста-секин чексиз само узра юксалиб борар ва ўзи билан бирга юлдузларни ҳам ортидан эргаштириб кетаётгандек эди.

044
Иван БУНИН
ЗУМРАД ОСМОН
Назира Жўраева таржимаси
03

 05  Таниқли рус шоири ва ёзувчиси Иван Бунин 1870 йилнинг 22 октябрида Россиянинг Воронеж шаҳрида туғилган. Петербург Фанлар Академияси фахрий академиги (1909). 1920 йилда она ватанини тарк этишга мажбур бўлган. Ижодининг дастлабки палласиданоқ рус мумтоз шеърияти анъаналарининг давомчиси сифатида намоён бўлган. Ҳикоя ва повестларида асосан октябрь тўнтаришидан аввалги Россия ҳаётини тасвирлашга мойил бўлиб, дворянлар хонадонининг қашшоқлашуви («Антонов олмалари», 1900), қишлоқнинг оғир қисмати («Қишлоқ», 1910; «Қақраган водий», 1911), турмуш маънавий асосларини унутишга маҳкумлик фожиаси («Сан-Францисколик жаноб», 1915) яққол тасвирланган.
Кундалик тарзидаги «Бадбахт кунлар» (1918 й., 1925 й.да нашр этилган)да октябр тўнтариши кескин рад этилган; Россиянинг ўтмишини тиклаш, адибнинг ўз болалик ва ёшлигига қайтиш кайфиятлари акс этган.
Севги ҳақидаги ҳикояларида («Митянинг севгиси», 1925); «Қоронғи хиёбонлар» (1943) китобида инсоният тақдирининг фожиавийлиги қаламга олинган. Бунин мемуарлар ёзган. Г. Лонгфеллонинг «Гаявата ҳақида қўшиқ» (1896) асарини таржима қилган. Рус адибларидан биринчи бўлиб Нобел мукофоти билан тақдирланган (1933). Адиб 1953 йил 8 ноябрда Париж шаҳрида вафот этган.

03

Тунги кўкимтир, зим-зиё осмонда оқиш булутлар сузиб борарди. Тўлин ой атрофини ҳам кўкимтир булутлар ўраб олган. Киши тикилиб қараса, гўё булутлар эмас, балки тўлин ой сузаётганга ўхшарди, атрофидаги юлдузлар бамисоли сочиб юборилган бир ҳовуч жавоҳирдай кўринарди: тўлин ой аста-секин чексиз само узра юксалиб борар ва ўзи билан бирга юлдузларни ҳам ортидан эргаштириб кетаётгандек эди.

Очиқ дераза рахида бошини ортига ташлаганча осмонга тикилиб ўтирган қиз ўзини самодаги ажиб товланишлардан боши бироз айлангандек ҳис этди. Қизнинг ёнида йигит турарди.
— Бу қандай ранг экан-а, ҳеч ажратолмаяпман! Толя, сиз ажрата оласизми?
— Киса, ниманинг рангини?
— Сизга неча маротаба айтишим керак, исмимни бундай атаманг деб…
— Узр-р, Ксеня Андреевна.
— Мен булутлар ортида қолган осмоннинг рангини айтаяпман! Ҳайратомуз ранг-а! Ҳам қўрқасан, ҳам ҳайратга тушасан киши. Ҳақиқатан ҳам бу самовий, ерда бунақаси учрамайди. Зумрадга ўхшайди.

— Осмонда кўринаяптими, демак, у самовий. Қизиқ, нима учун у зумрад бўларкан? Зумраднинг ўзи нима? Ранглар қоришмасими? Мен уни ҳеч кўрмаганман. Бу сўз шунчаки ёқиб қолган, холос.
— Ҳа. Эҳтимол, бу зумрад эмасдир, балки шунга ўхшаш нарсадир… бунақаси, очиғини айтсам, фақат жаннатда учраса керак. Бу ажойиботни кўриб туриб, жаннат, фаришталар, Арши аъло борлигига қандай ишонмаслик мумкин?..
— Самбит дарахтида сап-сариқ ноклар..
— Толя, сиз жудаям айниб кетгансиз, Марья Сергеевна, эси паст қиз ҳар қандай ёш йигитдан афзалроқ, деб ҳақ гапни айтган экан.
— Киса, у жуда тўғри айтибди.

Қиз эгнига олачипор гулли чит кўйлак кийиб олганди, оёғида эса арзон пойабзал. Унинг болдири ва тиззалари тўла, сочлари калта қилиб қирқилган, бошини кўрганни ром этадиган бир нозик тарзда хиёл ортига ташлаганди… Йигит бир қўлини қизнинг тиззасига қўйиб, иккинчи қўли билан унинг елкасидан қучди ва лабидан бўса олди. Қиз ўзини унинг оғушидан аста бўшатди-да, қўлини тиззасидан олиб қўйди.
— Тинчликми, хафа бўлдингми?

Қиз бошини дераза кесакисига тиради, шунда йигит қизнинг лабини тишлаганча йиғлаворай деб турганини кўрди.
— Сенга нима бўлди?
— Э, ўз ҳолимга қўйинг…
— Айт, нима бўлди ўзи?

Қиз шивирлаб деди:
— Ҳеч нарса…
У дераза рахидан сакраб тушди-да, югуриб кетди.
Йигит елка қисиб қўяркан:
— Жинни бўлганми у! — деб қўйди.

1940 йил, 3 октябрь

06

044
Ivan BUNIN
ZUMRAD OSMON
Nazira Jo’raeva tarjimasi
03

  Taniqli rus shoiri va yozuvchisi Ivan Bunin 1870 yilning 22 oktyabrida Rossiyaning Voronej shahrida tug’ilgan. Peterburg Fanlar Akademiyasi faxriy akademigi (1909). 1920 yilda ona vatanini tark etishga majbur bo’lgan. Ijodining dastlabki pallasidanoq rus mumtoz she’riyati an’analarining davomchisi sifatida namoyon bo’lgan. Hikoya va povestlarida asosan oktyabr` to’ntarishidan avvalgi Rossiya hayotini tasvirlashga moyil bo’lib, dvoryanlar xonadonining qashshoqlashuvi («Antonov olmalari», 1900), qishloqning og’ir qismati («Qishloq», 1910; «Qaqragan vodiy», 1911), turmush ma’naviy asoslarini unutishga mahkumlik fojiasi («San-Frantsiskolik janob», 1915) yaqqol tasvirlangan.
Kundalik tarzidagi «Badbaxt kunlar» (1918 y., 1925 y.da nashr etilgan)da oktyabr to’ntarishi keskin rad etilgan; Rossiyaning o’tmishini tiklash, adibning o’z bolalik va yoshligiga qaytish kayfiyatlari aks etgan.
Sevgi haqidagi hikoyalarida («Mityaning sevgisi», 1925); «Qorong’i xiyobonlar» (1943) kitobida insoniyat taqdirining fojiaviyligi qalamga olingan. Bunin memuarlar yozgan. G. Longfelloning «Gayavata haqida qo’shiq» (1896) asarini tarjima qilgan. Rus adiblaridan birinchi bo’lib Nobel mukofoti bilan taqdirlangan (1933). Adib 1953 yil 8 noyabrda Parij shahrida vafot etgan.

03

Tungi ko’kimtir, zim-ziyo osmonda oqish bulutlar suzib borardi. To’lin oy atrofini ham ko’kimtir bulutlar o’rab olgan. Kishi tikilib qarasa, go’yo bulutlar emas, balki to’lin oy suzayotganga o’xshardi, atrofidagi yulduzlar bamisoli sochib yuborilgan bir hovuch javohirday ko’rinardi: to’lin oy asta-sekin cheksiz samo uzra yuksalib borar va o’zi bilan birga yulduzlarni ham ortidan ergashtirib ketayotgandek edi.

Ochiq deraza raxida boshini ortiga tashlagancha osmonga tikilib o’tirgan qiz o’zini samodagi ajib tovlanishlardan boshi biroz aylangandek his etdi. Qizning yonida yigit turardi.
— Bu qanday rang ekan-a, hech ajratolmayapman! Tolya, siz ajrata olasizmi?
— Kisa, nimaning rangini?
— Sizga necha marotaba aytishim kerak, ismimni bunday atamang deb…
— Uzr-r, Ksenya Andreevna.
— Men bulutlar ortida qolgan osmonning rangini aytayapman! Hayratomuz rang-a! Ham qo’rqasan, ham hayratga tushasan kishi. Haqiqatan ham bu samoviy, yerda bunaqasi uchramaydi. Zumradga o’xshaydi.

— Osmonda ko’rinayaptimi, demak, u samoviy. Qiziq, nima uchun u zumrad bo’larkan? Zumradning o’zi nima? Ranglar qorishmasimi? Men uni hech ko’rmaganman. Bu so’z shunchaki yoqib qolgan, xolos.
— Ha. Ehtimol, bu zumrad emasdir, balki shunga o’xshash narsadir… bunaqasi, ochig’ini aytsam, faqat jannatda uchrasa kerak. Bu ajoyibotni ko’rib turib, jannat, farishtalar, Arshi a’lo borligiga qanday ishonmaslik mumkin?..
— Sambit daraxtida sap-sariq noklar..
— Tolya, siz judayam aynib ketgansiz, Mar`ya Sergeevna, esi past qiz har qanday yosh yigitdan afzalroq, deb haq gapni aytgan ekan.
— Kisa, u juda to’g’ri aytibdi.

Qiz egniga olachipor gulli chit ko’ylak kiyib olgandi, oyog’ida esa arzon poyabzal. Uning boldiri va tizzalari to’la, sochlari kalta qilib qirqilgan, boshini ko’rganni rom etadigan bir nozik tarzda xiyol ortiga tashlagandi… Yigit bir qo’lini qizning tizzasiga qo’yib, ikkinchi qo’li bilan uning yelkasidan quchdi va labidan bo’sa oldi. Qiz o’zini uning og’ushidan asta bo’shatdi-da, qo’lini tizzasidan olib qo’ydi.
— Tinchlikmi, xafa bo’ldingmi?

Qiz boshini deraza kesakisiga tiradi, shunda yigit qizning labini tishlagancha yig’lavoray deb turganini ko’rdi.
— Senga nima bo’ldi?
— E, o’z holimga qo’ying…
— Ayt, nima bo’ldi o’zi?

Qiz shivirlab dedi:
— Hech narsa…
U deraza raxidan sakrab tushdi-da, yugurib ketdi.
Yigit yelka qisib qo’yarkan:
— Jinni bo’lganmi u! — deb qo’ydi.

1940 yil, 3 oktyabr`

06

(Tashriflar: umumiy 56, bugungi 1)

Izoh qoldiring