Ja’far Muhammad. Nitshe va Sharq falsafiy tafakkuri

009    Ғарб мутафаккирлари сир-синоатларга бой ва афсонавий Шарқдан ҳамиша узоқ ўтмишда қолиб кетган инсоний ўзликни, сохта ва риёкорона илтифотлар, ҳар қандай ғараз ва моддий манфаатдорликдан холи бўлган оддий инсоний муносабатларни, айниқса, самимият ва муҳаббатни излаганлар.

Жаъфар Муҳаммад
НИТШЕ ВА ШАРҚ ФАЛСАФИЙ ТАФАККУРИ
001

006Шарқ ва Ғарб ўртасидаги фикрий ва мафкуравий можаролар тарихи анча чигал масала. У узоқ ўтмишга, биз биладиган ва тасаввур қила оладиган тарихдан Александр Македонский даврига, ундан-да олдинроқ Қадимги Форс империяси – Ахамонийларнинг Қадимги Юнонистонга қилган музаффарона юришлари даврига бориб тақалади. Қадимги эронликларнинг Қадимги Юнондан нима олганлиги (табиийки, моддий бойлик назарда тутилмаяпти) номаълум, аммо, Александр Македонскийнинг Эрон ва Туронзаминга лашкар тортиб, неча юз йиллик аламининг хуморидан чиққанлигидан ташқари, ўша даврларда инсоният маънавий хазинасининг энг ноёб дурру гавҳари бўлмиш “Авесто”ни кўриб, азбаройи ҳасад ва рашкидан унинг барча барча асл нусхаларини ёқиб юбориб, бир-икки нусхасини Юнонистонга жўнатганлиги аниқ. Шундай экан, қандай қилиб Қадимги Юнон, у орқали бутун Ғарб олами “Авесто” таъмини татиб кўрмаган, деймиз? Агар Европа Уйғониш даврининг биринчи босқичи XIV асрда Италияда бошланган бўлса, нега ундан неча юз йил олдин – IX-XII асрлардаги Мусулмон шарқининг биринчи Уйғониш даври (ана шу масалада ҳам бир оз ноаниқлик мавжуд: биринчидан, бу Уйғониш аслида VIII асрдан бошланади, чунки ислом тарихидаги фикрий уйғониш ва кўтарилиш аслини олганда ана шу асрдан бошланган. Ислом таълимоти доирасидаги фалсафий мактаблар – муътазилия, ашъария, мотуридия каби калом фалсафаси (ислом теологияси), тасаввуф таълимоти ва ирфон фалсафаси (ислом теософияси) айнан ана шу даврда вужудга келган. Иккинчидан, бу уйғониш бутун Шарқ халқлари ва мамлакатларига эмас, балки фақат Мусулмон Шарқигагина мансуб бўлган.) буюк кўтарилиш ва юксалиш даврининг илк босқичи ҳеч кимнинг, айниқса, ғарбликларнинг хаёлига келмайди? Шарқ доимо Ғарбдан олганларини эътироф этиб келган. Буни Форобий ва Ибн Синонинг фалсафий рисолаларидан ҳам, Ибн Рушднинг Арасту асарларига ёзган шарҳларидан ҳам билса бўлади. Аммо, негадир Ғарб олами иложи борича буни яширишга, четлаб ўтишга, билмаганга олишга ҳаракат қилиб келади. Ғарб, ҳа-ҳа демасанг, ҳатто тасаввуф таълимотининг илдизларини ҳам Қадимги Юнон фалсафаси, айниқса, неоплатонизмга ва христианлик эътиқодига олиб бориб тақашга интилади. Чунки, сир эмас, тасаввуф таълимотининг сир-синоатлари, ундаги юксак руҳий-маънавий уруж, ақл-идрокларни ўзига мафтун ва маҳлиё этадиган фалсафа юз йиллардан буён жаҳон аҳлини ҳайратга солиб келмоқда. Ҳолбуки, ушбу мангуликка дахлдор таълимотнинг ислом тафаккурининг Хизр чашмасидан балқиб чиққанлиги ҳеч кимга сир эмас. Шундай экан, унга “Ота”, “Она” ва “Бола” қидиришнинг ҳеч қандай ҳожати йўқ. “Тахайюл, тасаввур, тафаккур”нинг “Абадий қайтиш ёхуд Шарқ фалсафаси Нитше талқинида” номли қисмида Нарзулла Жўраев айнан ана шу масалалар – Шарқ ва Ғарб тамаддунлари ўртасидаги диалоглар, Нитшенинг “Авесто” китоби, Қадимги Шарқ диний-фалсафий тафаккурига бўлган муносабати ҳақида мулоҳаза юритар экан, “Нитше қадимги Шарқ ғояларини қанчалик чуқур ўзлаштирган бўлса, бу ғояни у ўзига хос тарзда шунчалик ривожлантирди, унинг янгидан-янги қирраларини очди. Европада абадий қайтиш ғоясини ўзига хос тарзда ривожлантирди”, деган хулосага келади.

Шарқ ва Ғарб ўртасидаги фикрий можаролар ҳақида улуғ устозимиз Нажмиддин Комилов ҳам ўз асарлари, тадқиқот ва кузатишларида диққатга молик фикрларни билдириб ўтганлар. Жумладан, у кишининг “Шарқ халқлари маданиятига паст назар билан қараш адабиётшуносларгина эмас, балки европалик файласуфлар, тарихчилар орасида ҳам бирмунча кенг тарқалгандир” , “В.Жирмунский XII-XIII асрларда Андалусияда араб тилидан ўгирилган таржималарнинг Европа маданияти учун аҳамиятини қисқача қайд этса-да, испан олимлари Менендес Пидал ҳамда Анис Паласиоснинг Шарқ шеърияти трубадурлар лирикасига таъсир этди, деган фикрларини шубҳа остига олади” каби мулоҳазалари ушбу можароларнинг яқин ўтмишда ҳам, ҳозирги пайтда ҳам давом этиб келаётганини тасдиқлайди. Устоз Н.Комилов Ғарбнинг Шарқ устидан ҳукмронлигини “қулоққа тепиш”га қаратилган ушбу нохолис қарашларининг асоссиз эканлигини, Ғарб Шарқдан уларнинг ўзи ўйлагандан ҳам кўпроқ нарса олганлигини, шу билан бирга, Шарқ ҳам Ғарбдан нималарнидир ўрганганлигини исботлаб берадилар. Бу ҳақда фақат шуни қўшимча қилиш мумкинки, Ғарб – рационал тафаккур – ақлиёт ва реализм рамзи бўлса, Шарқ – иррационализм – ҳиссиёт ва романтизм тимсоли. Бир инсоннинг вужудида ақлиёт билан ҳиссиёт мужассамлашгани каби бу кўҳна дунё ҳам ушбу икки унсурсиз мавжуд бўлолмайди. Демак, Шарқ билан Ғарб аслида ушбу икки жараёндан таркиб топган ягона бир вужуд экан. Униси буниси билан, буниси униси билан яхлитлашадиган, мукаммаллашадиган ягона вужуд. Кун тунсиз маъносини йўқотади, қиш бўлмаса, баҳор ҳам оддий бир фаслга айланиб қолади. Инсоният ҳам фақат ақлиётга таяниб, ёки мунтазам ҳиссиётга берилиб яшай олмайди. Хайриятки, Европада ҳам Шарқни эътироф этган, унинг мафтункор ва жозибали дунёсига кўнгил қўйган соғлом фикрли инсонлар олдин ҳам бўлган, ҳозирда ҳам бор. Данте, Гёте, Байрон, Ч.Диккенс, М.Арнолд, С.Моэм, Т.С.Элиот, М.Лермонтов, С.Есенин, Л.Арагон каби улуғ шоир ва ёзувчилар, Г.Этте, А.Арберри, Э.Фитцжералд, И.М. Катарский, А.А.Фет, Н.Г.Чернишевский, М.Л.Михайлов, В.А.Жуковский, Н.Конрад, И.Ю.Крачковский, Е.Э.Бертельс, И.Брагинский, Ж.Сартон, Ж.Томсон, В.Бартолд, И.А.Орбели каби бир қатор европалик йирик таржимон ва олимлар Шарқнинг бой ва қадимий тарихи, маданияти, тамаддуни, адабиёти ва санъатига юксак баҳо бердилар, унинг тарғиботчилари ва муҳибларига айландилар. Ушбу рўйхатни Гегел ва Бэкон каби бир қатор европалик буюк файласуфларнинг номи билан ҳам давом эттириш, тўлдириш мумкин. Улуғ олмон мутафаккири Фридрих Нитше(1844-1900) эса ҳам файласуф сифатида, ҳам шоир ва ёзувчи сифатида ана шу силсилада алоҳида ўрин тутади.

XIII асрнинг 30 йиллари бошларида папа Григорий IX томонидан эълон қилинган бир қанча ҳужжатлар асосида марказлашган папа инквизицияси (“инквизиция” – “қидирув”) таъсис этилди. Кўп ўтмай, Иннокентий IV томонидан 1252 йилда эълон қилинган булла “Ad extirpanda” инквизицияга расмий ва ташкилий мақом берди. Ушбу мақомга биноан инквизиция тергови жараёнида айбланувчиларни қийноққа солишга расман рухсат берилди. Бу даврга келиб Мусулмон Шарқи мўғул босқинига учради: Шарқ тамаддунининг қуёши салкам икки юз йил мобайнида – то Амир Темур қудрат ва салтанат тепасига келгунга қадар – зулм, истибдод ва жаҳолат булутлари ортида қолиб кетди. Ана шундай бир вазиятда Шарқ Уйғониш даврининг инерцияси Ғарбни мунаввар эта бошлади: бу бир пайтлар Шарқда бошланиб, ўзининг юксак даражаларига етган Уйғонишнинг мантиқий давоми эди. Ғарб шоир-ёзувчилари ва файласуфлари бир томондан Арасту метафизикаси ва Афлотун идеализмига, иккинчи томондан Форобий, Ибн Сино ва Ибн Рушд фалсафий меросига, шунигдек, бир томондан христиан динининг асослари, патристика ва схоластика каби илоҳиётшунослик мактабларига, иккинчи томондан ислом динининг ҳаётбахш ғоялари, ислом рационал тафаккури – калом фалсафаси ва ислом иррационал тафаккури – тасаввуф таълимоти ва ирфон фалсафасига мурожаат эта бошладилар. Натижада, Ғарбда зоҳиран қараганда ғарбона, аммо ботинан қараганда шарқона адабиёт ва фалсафа вужудга келди. Устозимиз Нажмиддин Комилов нигоҳлари билан қараганда, “Ибн Сино ва Ибн Рушд фикрларини Данте уларнинг лотин тилига ўгирилган асарларидан ўқиб ўрганган. Шунингдек, шоир ихлос қўйган ғарблик мутафаккирлар – “ҳамма нарсадан хабардор” Улуғ Алберт, Рожер Бэкон, Сигерий Брабантий, Жилбер де ля Порре, Гвидо Квалканти Шарқ файласуфларининг муҳиблари эдилар”.

Темурийлар салтанати Мусулмон Шарқининг каттагина бир қисмида янги Уйғониш даврини бошлаб берди. Шарқ қайтадан эркин нафас ола бошлади: сиёсий куч-қудратга, марказлашган давлатга, ўзига хос бошқарув тизимига эга бўлди; халқ мўғул зулми ва истибдоди қутулди, ўз эрки ва инсоний ҳақ-ҳуқуқига эга бўлди; инсоф, адолат, иймон, дин, эътиқод каби тушунчалар яна диллардан тилларга кўчди; маърифат, маъно ва маънавият ўз ҳомийлари ва мухлисларини топа бошлади; илм-фан, адабиёт, санъат, маданият ривож топди; халқнинг иқтисодий аҳволи олинги даврга нисбатан анча яхшиланди ва натижада, одамлар шеър ўқийдиган, ундан лаззат оладиган даражага етдилар; энг муҳими, фалсафий тафаккур қуёши яна нур тарата бошлади: файласуфлар, мутасаввифлар, орифлар, тарихчилар, адабиётшунослар яна инсониятни ҳайратга солгувчи асарлар яратишга киришдилар. Шарқнинг иккинчи Уйғониш фасли Ғарбнинг биринчи Уйғониш даврига уланиб кетди…

Аммо афсуски, бу саодатли давр узоққа чўзилмади: темурий шаҳзодалар ўртасидаги ўзаро низо ва нифоқлар Улуғ Амир Темур асос солган Буюк салтанатни инқироз ва таназзулга учратди. Яна тафаккур қуёши бота бошлади, илм-фан, санъат, адабиёт ва фалсафа машъаллари сўнди… Ғарбнинг аҳволини ҳам унчалик яхши деб бўлмасди. Мусулмон Шарқи таассуб, бидъат ва хурофот ботқоғига ботди. Ғарб эса тараққиётга юз тутди, Шарқни бўйсиндириш, беҳисоб бойликларига эгалик қилиш пайига тушди. Ғарб инсони моддиётнинг чиркин чангалларида лаззатланишни истади. Бойлик, моддий ҳаёт, катта сармоя ва дунёга эгалик қилиш илинжи Ғарб инсонининг ҳис-туйғуларини манфаатлар балчиғига ботирди, руҳиятини нафс ва фаҳш чирклари булғади. Одамсимон машиналар ёки машиналашган одамлар олами кўкка бўй чўзган буржлар, баланд ва ҳашаматли иморатлар, товусдай товланиб турадиган машиналар билан бирга воқейликка айланди. Аммо инсон руҳияти паканалашиб, майдалашиб кетди, ҳис-туйғу чўққилари, тафаккур буржлари дарз кетиб, қула бошлади. Қадриятлар, инсон қадр-қиймати маъносизлик манзилида макон топди. Ана шунда яна фалсафа ёрдамга келди: ирода фалсафаси, ҳаёт фалсафаси, инсон фалсафаси, экзистенциализм (мавжудлик; Хайдеггер фалсафасида инсон ички борлиғининг моҳияти) фалсафаси, қадриятлар фалсафаси… бўлиб. Инсониятни тафаккурсизликдан лаззатланиш вабосидан қутқазиш мақсадида… Аммо, Исосини йўқотган, моддиюнчиликка муккасидан кетган Ғарбни ҳеч қандай бир некбин фалсафа ҳайқириғи орқага қайтара олмади: Дарвиннинг биологик, Фрейднинг психоаналитик таълимотлари Ғарбни маймунлар, бўрилар ва вампирлар билан қариндошликка ундади. Яхши “изм”лар ҳам, ёмон “изм”лар ҳам кўпайиб кетди. Аввалига марксизм, сўнг нацизм, ундан сўнг фашизм ана шундай ноинсоний таълимотларнинг маҳсулоти бўлиб майдонга чиқди. Бу вабо инквизиция балосидан ҳам мудҳишроқ бўлиб чиқди. Ғарбда тафаккур қуёши ботиб бўлган эди. Тафаккур қилиш, мулоҳаза юритиш, оддий инсоний муносабатларга риоя қилишдан мосуво дунё яратилди… Хантингтоннинг “Ғарб қуёшининг сўниши”, Патрик Бюкененнинг “Европа ўлими” номли асарларида ҳам ана шу аччиқ ҳақиқатлар ҳақида фикр юритилади…

Ғарб мутафаккирлари сир-синоатларга бой ва афсонавий Шарқдан ҳамиша узоқ ўтмишда қолиб кетган инсоний ўзликни, сохта ва риёкорона илтифотлар, ҳар қандай ғараз ва моддий манфаатдорликдан холи бўлган оддий инсоний муносабатларни, айниқса, самимият ва муҳаббатни излаганлар.

Ўтган асрда яшаб ижод этган улуғ инглиз ёзувчиси Сомерсет Моэм (1874-1965) Шарқий ва Жанубий Осиёнинг Ҳиндистон, Сингапур, Бирма, Хитой, Малайзия ва Индонезия каби гўзал ҳамда афсонавий мамлакатлари бўйлаб турли-туман саргузаштлар ва таҳликали вазиятларга бой сайру саёҳатларга чиқиб, шундай деган экан: “Цивилизациялашган жамиятда шахснинг индивидуаллиги йўқолиб кетади, чунки одам ҳар қадамда ўнлаб қонун-қоидаларга, тартиб-интизомга бўйсунишга мажбур. Маданият юзимизни беркитадиган ниқобга айланади. Бу ердагилар эса жамиятга мослашиш учун юзига ниқоб тақмасди. Улардаги индивидуаллик аниқ кўринарди.” Осиё ўлкаларида бӯлиб, Шарқ халқлари турмуш тарзини Ғарб мамлакатлари маданияти билан таққослар экан, “Моэм Европадаги катта шаҳарларда яшайдиган одамларни қопга тўлдирилган тошларга ўхшатади. Бир-бирига ишқаланаверган тошларнинг ҳаммаси бир хил силлиқ ҳолатга келиб қолади. Таити, Бирма, Индонезия каби тамаддундан узоқ мамлакатларда яшаётганларда эса шу “қирралар” силлиқланиб, йўқолиб кетмайди. Уларнинг характерида инсон табиатига хос хусусиятлар анча яққол кўринади.” Кейинчалик, ӯзининг Европадаги ҳаёти қанчалик қизиқарли туюлмасин, дўст-ёрлар, улфатлар ва гӯзал аёллар даврасида қанчалик роҳат-фароғат ва айш-ишратда ӯтаётгандек кўринмасин, аслида анча чегараланган ва зерикарли бӯлганини мардонавор эътироф этган адиб, “Шарқ тематикасига мурожаат қиларкан, Ғарб босиб ўтган барча йўллардан холи одамлар ҳаётини акс эттиришга киришади ва жавобни, ҳақиқатни ажнабийлар тажрибасидан излайди. Адиб ҳикояларида Шарқ дунёқарашининг янгилиги европалик одам характеридаги анъанавийликка қарши қўйилади. Таити, Самоа, Бирма ёки Ҳиндистонга келиб қолган Моэмнинг ғарблик персонажлари бу мамлакатлардаги маданиятга мослашишга қийналишади. Адиб буни Ғарб ва Шарқнинг бир-биридан узоқлашиб, икки хил дунёга айланиб қолгани билан изоҳлайди. Адиб ҳикояларидаги кўпчилик қаҳрамонлар бу номаълум мамлакатларда қолиб кетади. “Бу ерга келгунимча менда кӯнгил борлигини билмаган эканман”, — дейди улардан бири.” Моэмдан ўттиз йил олдин оламга келган ва ундан олдинроқ оламдан кўз юмган Фридрих Нитше “Зардушт таваллоси”да биринчилардан бўлиб Шарқ факторини ўртага ташлайди. Бу асар орқали у шарқийлашган Ғарб мутафаккири сифатида тафаккур майдонига келади: унда у Зардушт билан суҳбат қуради, уни ўзида, ўзини эса унинг сиймоснда кўради. Унинг тасаввуридаги Зардушт реал ҳаётдан, инсоният оламини ўраб олган табиатдан, борлиқдан айро эмас, балки унинг ажралмас бир бўлаги, унинг таркибий бир қисмидир. Зардушт борлиқнинг чексиз-чегарасиз, таг-туби номаълум денгизига шўнғиб, унда эркин суза олган, унинг тубидан ҳикмат жавоҳирларини қўлга кирита олган Аъло одам.

Фридрих Нитше… Дунё фалсафий тафаккури тарихида улкан инқилоб ярата олган, “Зардушт таваллоси”даги “Телба” бўла туриб, алғов-далғов тушлар кўраётган Ғарб инсонини бедорликка, ҳушёрликка даъват этган, тафаккурсизликнинг лойқа дарёсида хас-хашакдек шиддат билан оқиб кетаётган оломонга имдод қўлини чўзган, кибр-ҳаво, нафс ва зўравонлик зулматлари қоплаган Ғарб осмонини кўҳна Шарқ қуёши – Зардушт тафаккури билан чароғон этмоқчи бўлган, ноанъанавий фикрлари билан кўзбўямачи, зоҳирпараст анъаначиларнинг айшини бузгани учун Мансур Ҳаллож, Ибн Сино, Ибн ал-Арабий, Айнулқуззот, Насимий, Машраб, Бруно, Коперник… каби тафаккур осмонининг қуёшларидек ботишга маҳкум этилган даҳо. Ўзининг “Фожианинг мусиқа руҳидан туғилиши”, “Инсонга хос, ҳаддан ташқари инсонга хос”, “Йўловчи ва унинг сояси”, “Қувноқ билимлар”, “Зардушт таваллоси”, “Аччиқ ҳикмат”, “Яхшилик ва ёмонликнинг нариги тарафида”, “Ахлоқнинг келиб чиқиши”, “Санамларнинг оқшоми”, “ECCE HOMO” ва “Дажжол” (Антихрист) каби асарлари билан аввал Европани, кейинчалик Осиёни ҳайратга солган беназир ақл-идрок соҳиби.

Фридрих Нитше “Зардушт тавалло”сида “ўзини инсоният имкониятлари чегарасидан ташқарига чиққан онгни ўзида мужассамлаштирган Зардушт билан тенглаштирган”. У инсоният ва ҳаётга душман бўлган нарсалар, кимсаларни йўқ қилишга, йўққа чиқаришга тайёр турувчи, нажоткор, қудратли, матонатли, фидокор инсон идеали – Аъло инсон тимсолини яратишга интилади. Мусулмон Шарқида Комил Инсон тимсолини яратган мутафаккирлар – Ибн ал-Арабий, Аттор, Румий, Ҳофиз, Жомий, Навоий, Бедил… сингари.

“Зардушт таваллоси”… Устоз адибимиз ва олимимиз Иброҳим Ғафуров таржимасида ўзбекча жаранглаган нодир асар. Асарни ўқир эканмиз, унинг аслида таржима эканлиги, муаллиф уни олмон тилида ёзганини салкам эсдан чиқариб қўямиз. Ўзимизни “Оббо, файласуф тушмагур-эй, ўзбекчада ҳам қойилмақом қилиб ёзган экан-да!”, дейишдан зўрға тиямиз. Нега деганда, ўзбек сўз санъаткори уни (рус тили воситасида бўлса ҳам!) ўзбек китобхони эстетик дидига мос тарзда, ўзбекона тафаккур бемалол ҳазм қила оладиган даражада таржима қилишга эришган, бунинг учун таржима қилинган матндаги сўзлар, атамалар, иборалар, таъбирлар, ифодалар, афоризмларнинг ўзбекча энг мос эквивалентларини топиб, ишлатган. Майли, бу масала билан бир куни келиб таржимашунослар шуғулланишар, санъаткор адибимизнинг меҳнатини оригинал матн ва воситачи тилдаги таржима матни билан таққослаб, муносиб баҳолашар, ҳозирча гап шундаки, айнан ана шу таржима орқали ўзбек халқи Фридрих Нитше дунёқараши ёхуд фалсафаси билан юзма-юз бўлди, уни ўз бадиий завқи ва эстетик дидига мос келадиган ҳолда қабул қилди, қабул қилдигина эмас, кашф этди. Назаримизда, ҳозирги пайтда мамлакатимизда “Зардушт таваллоси”ни ўқимаган, ё ҳеч бўлмаса, варақлаб чиқмаган, жуда бўлмаса, эшитмаган кишининг (албатта, ўзини англаган, маърифатли кишилар назарда тутиляпти) ўзи йўқ. Атоқли сиёсатшунос, жамиятшунос, файласуф ва тарихнавис олимимиз, маҳоратли публицист ҳамда адабиёт ва санъатимизнинг улуғ ихлосманди – сиёсий фанлар доктори, профессор Нарзулла Жўраев ҳам юз минглаб кишилар қаторида ана шу таржима орқали Фридрих Нитшенинг “Ҳамма учун ва ҳеч ким учун” (“Зардушт таваллоси”нинг иккинчи нашри) бўлган, ҳеч кимга ўхшамаган ва айни пайтда ҳаммага қаратилган тафаккур тарзига ихлосманд бўлган пешқадам зиёлиларимиздан бири бўлди. Фақат фарқ шунда эдики, “Авесто”нинг таниқли шоир ва таржимон Асқар Маҳкам томонидан амалга оширилган ўзбек тилидаги таржимасини нашрга тайёрлаган ва таржима матнини форс тилидаги матни билан солиштириб чиқиш жараёнида Зардушт китобининг мазмун-моҳиятини чуқур англаб етган профессор Нарзулла Жўраев Нитше асарига нафақат бир жамиятшунос ва файласуф, балки тарихшунос, манбашунос ва авестошунос сифатида ҳам кириб борди. Натижада, у бу борада биринчи қадамни қўйди: “Таваллодан муножотгача” эссесини ёзиб, нуфузли бир журналимизда эълон қилди. Эссе илмий ва адабий жамоатчилик томонидан илиқ кутиб олинди.

Муаллифнинг дунёқараши ва сиёсий-ижтимоий нуқтаи назаридан ҳам, баён услуби, таҳлил ва тадқиқ лабараториясидан ҳам озми-кўпми, хабардормиз. Гап шундаки, муаллиф бир жойда Нитше ҳақида “Улуғ мутафаккир, мумтоз адабиётшунос, жаҳон фалсафий тафаккурининг йирик намояндаси дунё илмий-фалсафий жамоатчилигида соф академик тадқиқотлари билан эмас, балки инсон ва ҳаёт муаммоларини образли ифодалаш, фалсафий тафаккур билан бадиий тафаккурни синтезлаштириб юборган тимсоллар орқали баён этиш каби илмий тамойилни кашф этди”, деб ёзади. Ва китобни катта завқ-шавқ билан ўқиб чиқар эканмиз, айнан ана шу баҳони муаллифнинг ўзига ҳам нисбат бериш фурсати етди, деган хулосага келишдан ўзга чорамиз қолмайди. Чунки Нарзулла Жўраевнинг кўпгина илмий, илмий-оммабоп асарлари худди ана шундай услубда, ана шундай руҳияда яратилган ва уларнинг китобхонларнинг кенг оммаси томонидан катта қизиқиш билан кутиб олинишининг сирри ҳам ана шунда эди. “Тахайюл, тасаввур, тафаккур…” рисоласида эса профессор Нарзулла Жўраев “фалсафий тафаккур билан бадиий тафаккурни синтезлаштириб юбориш” услубида янги, навбатдаги дадил қадамни қўяди.

Нарзулла Жўраев Зардушт ва Нитше ўртасидаги алоқадорлик ҳақида фикр юритар экан, “асар услубида Зардушт билан Нитшенинг тенглиги яққол кўзга ташланади. Дарҳақиқат, муаллиф илоҳий шахс билан ўзини тенг қўяди, ўзаро мулоқотда бўлади, кўп ҳолларда Зардушт номидан гапиради, Зардушт ғояларини ўзининг қалб кечинмалари билан синтезлаштиради. Гарчи, улар туғилган макон турли минтақаларда жойлашган, жуда улкан, маҳобатли тарихий давр уларни ажратиб турган бўлса-да (улар яшаган давр қарийб уч минг йиллик масофа билан фарқланади), қарашлар уйғунлиги фавқулодда ҳодиса сифатида, айни пайтда ўта табиий ҳолатда юзага келади. Бу шу даражада табиий, шу даражада мусаффо ва гўзалки, уни бир-биридан ажратишга интилиш ёки бир-биридан айро ҳолда тушуниш жиддий хатоликка олиб келади. Асарда муаллиф Зардушт билан замондошдай, яқин дўстдай ёнма-ён туриб гаплашади. Ўзининг ғояларини тўғридан-тўғри Зардушт орқали тушунтиришга ҳаракат қилади ва бунга ўта табиийлик билан эришади”, — деган ҳаққоний хулосага келади. Муаллиф Нитше тафаккурини таҳлил қилар экан, унинг “баён услубида, фикрни ифодалаш шаклида Европалик донишмандлар услубидан кўра кескин ва ёрқин ўзига хослик бор”, — дейди ва буни қуйидагича изоҳлайди: “Биринчидан, у ҳар қандай оғир, залворли фикрни, ақлни остин-устун қилиб юборадиган гапни жўшқин ҳиссиёт ва қайноқ эҳтирос билан йўғрилган ҳолда баён этади. Иккинчидан, у бевосита ва тўғридан-тўғри Шарқ феноменига мурожаат қилаяпти, унинг оламида яшаяпти. Ўзини ўзи танлаган, ихлос қўйган Зардушт тимсолида кўрмоқда. Шунинг учун Нитшенинг услуби “Авесто” матнларининг услубига жуда ўхшайди, яқин туради. Нитшега “Авесто”нинг таъсири шу даражада кучли бўлганки, ҳатто фикрни баён этиш услублари ҳам бир-бирига ўхшаш”.

Нитше ўзини Зардушт билан тенглаштиргани, у ва ўзи ўртасидаги фарқият тўсиғини сидириб ташлагани каби профессор Нарзулла Жўраев ҳам Нитше билан фикрий мусобақага, руҳий мулоқотга киришади ва натижада, ўқувчи ўша қудратли тўлқинлар ичида гоҳида Нитшенинг важоҳатли, исёнкор сиймосини, гоҳида эса ўзбек файласуфининг зоҳирида сокин, лекин ботинида ҳаёт ва инсониятга муҳаббат ўти барқ ураётган самимий чеҳрасини кўраётгандай бўлади. Асар жараёнида ўзбек муаллифи Форобий, Ибн Сино, Ибн ал-Арабий, Мавлоно Румий, Муҳаммад Ғаззолий, Азизиддин Насафий, Алишер Навоий каби Мусулмон Шарқининг буюк мутафаккирларига, керак бўлса, Қадимги Ҳинд фалсафасига мурожаат этади, Нитшенинг қарашларини уларнинг қарашлари билан таққослашга ҳаракат қилади.

Фалсафа тарихдан биламизки, Форобий, Ибн Сино, Ал-Киндий ва Ибн Рушд каби Шарқнинг улуғ файласуфлари Арасту ва бошқа Қадимги Юнон файласуфлари асарларини шарҳлаганлар. Ҳаттоки, Қадимги Юнон файласуфларининг баъзи бир асарлари айнан уларнинг шарҳлари ёки таржималари орқали бизгача етиб келгани ҳам маълум. Аммо, бир нарсани эсдан чиқармаслик керак: шарҳ, барибир шарҳ, у аслият эмас. Негаки, шарҳловчи ўз шарҳида асл матнда ўртага қўйилган масалани ўз дунёқараши мезонлари, тафаккур даражаси ва талқинлари асосида очиб беришга интилади. Яъни, аслиятни ўқиб, ундан ниманики англаб, тушунган бўлса, ўшани тушунтиради. Шунингдек, ўзи истаган нарсани ҳам унга қўшишга ҳаракат қилади ва, натижада, илм оламига яна нимадир қўшилади, яна қандайдир бир янги фикр, янги ғоя юзага келади. Профессор Нарзулла Жўраев ҳам Нитше асарлари, айниқса, “Зардушт таваллоси”ни шарҳлашга киришади: Нитше фикрларини ўз тафаккури чиғириғидан ўтказиб, ўзида ҳазм қилиб олган ҳолда ўқувчига ўзи тасаввур этаётган, балки ўзи шундай бўлишини хоҳлаётган Фридрих Нитше ботинининг харитасини чизиб беради. Демак, бу – Нитшенинг айнан ўзи эмас, балки ўзбек олими талқин этаётган Нитше бўлиб чиқади. Натижада, Нитше қайсидир маънода ўзбек муаллифининг идеал инсонига айланади ва муаллиф, унинг сиймосида ҳам Зардуштни, ҳам Нитшени, ҳам Шарқ тафаккурига шайдо бўлган бир файласуфни ва ниҳоят, ҳам ўзини кўргандай бўлади. Бу ҳолатни рисолада ўртага қўйилган бир қанча масалалар мисолида ҳам кўриш мумкин. Жумладан, Нитшенинг “Худо ўлди”, деган машҳур ибораси бор. “Нитше “Худо ўлди” иборасини биринчи марта “Зардушт таваллоси”ни ёзмасидан олдин, 1882 йили нашр этилган “Қувноқ фан” асарида ишлатади”. Унда шундай келтирилади: “Куппа-кундуз куни чироқ ёқиб, бозормайдонда тентираганча: “Худони қидиряпман! Худо қаерда?” – дея тинимсиз қичқирган телба ҳақида эшитганмисиз? – Унинг атрофида тўпланганларнинг кўпи даҳрийлар бўлиб, телбани майна қилишарди. Худони йўқотиб қўйдингми? – сўради улардан бири. Худо ёш боладай бўлса, адашиб қолгандир-да, – сўз қотди бошқаси. Балки беркиниб олгандир? Ёки биздан қўрқяптимикан? Сувга тушиб, чўкиб кетган бўлса-чи? Ё кўчиб кетдимикан? – усти-устига шарақлаб кулишарди. Шу пайт телба тўпланганлар орасига отилиб кирди-да, кўзини чақчайтириб ҳаммасига бир-бир қарай бошлади. “Худо қани? – ҳайқирди у. – Биласизларми, сизларга нима демоқчиман! Биз Уни ўлдирдик – сиз ва мен! Биз унинг қотилимиз!”

Илк ўрта асрлар Мусулмон Шарқида Мансур Ҳалложнинг ислом оламини ларзага келтирган “Анал-Ҳақ” деган ҳайқириғини эслатадиган ушбу таъбир ҳам ўз навбатида ноанъанавий, қулоққа эриш туюладиган, иймон-эътиқод аҳли учун куфрдан ўзга нарса ҳисобланмайдиган таъбирдан бошқа нарса эмас. Юз йилдан буён Ғарб ва Шарқда анчагина мунозараларга сабаб бўлиб келаётган, “Қувноқ билимлар” асарининг “Телба” номли 125 қисмида келтирилган ушбу таъбир илк маротиба ўзбек олими – Нарзулла Жўраев томонидан ҳам ўзига хос талқинини топади: “Бу билан Нитше, биринчидан, инсоният ҳали баркамол эмас, у ҳали тарбияга эҳтиёж сезмоқда. Одамларда Эътиқод, Иймон, Адолат, Ҳақиқат туйғулари заиф. Аксинча, разолат, қабоҳат, мунофиқлик ва эътиқодсизлик инсон қонида кўпирмоқда, демоқчи. Иккинчидан, телба воқеаси Нитше фалсафасидаги Олий одам тушунчасининг ўзига хос, бетакрор ифодаси. Бу ғоятда оғир, изтиробли руҳий ҳолат. Кишини чуқур ўйлашга, фикрлашга даъват этадиган, инсон ҳақидаги тасаввурларни остин-устун қиладиган, қалбингни ларзага солиб, ҳиссий бўҳронлар ва руҳий тўфонлар уйғотадиган драматизм. Балки фожеадир!

“Худо ўлди!” дейишнинг ўзи қанчалар оғир. Бироқ, Худо билан бандаси, Олий хилқат билан инсоният ўртасидаги масофа одамларнинг чекланган дунёқараши, мураккаб феъл-атвори, суст эътиқоди, нотўкис ахлоқий ва маънавий даражаси туфайли анча узоқлашиб кетмаяптимикан?”

Тасаввур қилинг: “Худо ўлди!” дейишнинг ўзи даҳриёна сўз. Аммо бу сўзни айтаётган “Телба”нинг ёнида ундан-да даҳрийроқ кимсалар Худони масхаралаб туришибти. Нитше бу билан нима демоқчи? У даҳрий бир файласуфми? Муаллиф бир жойда буни инкор этади ва бизнингча ҳам шундай бўлиши керак: “Умуман олганда, телба қандай одам? У Нитше тасаввурида ростдан ҳам ақли заиф одамми? Балки бундай эмасдир. Чунки у ҳайратомуз даражада, тасаввурга сиғмайдиган ҳолатда Олий ҳақиқатни излаяпти, жамиятдан, атрофдаги одамлардан нафратланаяпти. Уларнинг Олий ҳақиқатдан узоқлашаётганидан дарғазаб. Уни йўқотиб, аниқроғи, унутиб қўйган кишилик оламининг бедаволигидан изтироб чекяпти”. Юқоридаги талқинга қараганда, бу ерда Телба – ҳушёр ақл ва бедор қалб тимсоли. Аслида, унинг атрофидаги одамлар – ҳақиқий телбалар, ҳақиқий даҳрийлар. Бу билан Телба, яъни Нитшенинг Аъло Одами айтмоқчи: инсоният ўлди, инсонийлик ўлди! Ўлган инсониятда Худо бўладими? Ахир, Худонинг мавжудлигини англайдиган, тасдиқлайдиган мавжудот ҳам инсон-ку! Қалби, онг-шуури, тафаккури ўлиб бўлган инсонда албатта, Худо ҳам мавжуд бўлмайди-да!

Фридрих Нитшенинг “Телба”си “Худо ўлди!”, деб бонг уради, нафс, шаҳват, мол-дунё, кибр-ҳаво, тафаккурсизлик, онгсизлик, жаҳолат, зўравонлик ботқоғига ботган, инсоний қиёфасини йўқотиб бўлган кимсаларни тўғри йўлга солмоқчи, уларни инсоф-диёнатга чақирмоқчи бўлади ва шунда зулмат қоплаган бу муҳитда “Куппа-кундуз куни чироқ ёқиш фурсати келмадими?”, деб ҳайқиради. Нитше ўзининг “Худо ўлди!” деган ибораси билан қайсидир маънода Мансур Ҳалложнинг “Мен Худоман!” деган таъбирига яқинлашса, “Куппа-кундуз куни чироқ ёқиб, бозормайдонда тентираганча: “Худони қидиряпман! Худо қаерда?” деган сўзлари билан Мавлоно Жалолиддин Румийнинг “Девони Кабир”да:

Дий шайх бо чароғ ҳамегашт гирди шаҳр,
К-аз деву дад малуламу инсонам орзуст.

Яъни: У куни шайх чироқ кўтариб, шаҳарни айланар экан, “девлар ва инс-жинслардан бездим, бир инсонни кўриш орзусидаман”, — деган экан, — мазмунидаги сўзларини бир оз ўзгартирилган формада такрорлайди. Албатта, бу исбот талаб этадиган, шунингдек, исботлаши қийин бўлган баҳс. Бу икки ҳолат бир томондан, Шарқ мутафаккирларидан олинган бўлиши ҳам мумкин, иккинчи томондан, Нитшенинг ўз фикрлари бўлиши ҳам мумкин. Нима бўлган тақдирда ҳам, шунинг ўзи Ғарб ва Шарқ олами аслида бир-бирига бегона эмаслиги, қачонлардир ягона бир вужуд бўлганлигига бир мисол. Энг муҳими, “кундузи чироқ ёқмоқчи бўлаётган” инсон – Нитшенинг “телба”си, яъни, ўша Аъло одам Ғарбда тафаккур қуёшининг ботиб бораётгани, фалсафа машъалининг сўниб бораётганини бутун вужуди билан англаган, идрок этган ва бундан қаттиқ изтироб ва даҳшатга тушган одам. Бу одам бугунги даврда – глобаллашувнинг шиддатли, ҳеч қандай қудратли куч олдини ололмайдиган цунамилари, тўфонлари, зилзилалари дунёни ларзага солаётган даврда ҳам ҳанузгача огоҳлик бонгини уриб юрибди…

Фридрих Нитшенинг мастонавор, девонасифат, исёнкор ва ғалаёнли руҳияси Шарқ мутафаккирларининг кўпчилигида бот-бот учрайдиган ҳолат бўлган. Бу ҳолатни тасаввуф аҳли юмшатиш ва зоҳирпараст шариатчилардан жон сақлаш мақсадида “шатҳиёт”, яъни, илоҳий жазба ва бехудлик ҳолатида ихтиёрсиз равишда айтилган, шунинг учун ҳам узрли бўлган сўзлар, деб изоҳлаганлар.

Мавлоно Жалолиддин Румий фалсафани унчалик хуш кўрмаган. Унинг ўзи буни “Маснавийи маънавий”да ҳам, “Девони кабир”да ҳам таъкидлаб ўтган. Аммо қандай фалсафани? Мана буниси муҳимроқ. У Мутлақ Вужуднинг борлиқдаги жилвасини мушоҳада этолмайдиган, илоҳий ишқ жазбасидан холи, Инсоннинг гўзал ва айни пайтда зиддиятларга тўла ботин оламидан бехабар, сўқир, ҳисс-ҳаракатсиз, ишқ-муҳаббатсиз, Гёте айтганидек, қуруқ алжираш-валжирашлардан иборат бўлган, олам ва одам моҳиятини англашга ожиз фалсафани рад этади. Шунинг учун бўлса керак, у ҳам Нитшенинг “Телба”сига ўхшаб, ожиз, нотавон, ҳиссиз-ҳаракатсиз оломон дастидан фарёд чекади:

З-ин халқи пуршикояти гирён шудам малул,
Он ҳою ҳўю наъраи мастонам орзуст.
Гўётарам зи булбул, аммо зи рашки ом,
Муҳр аст бар даҳонаму афғонам орзуст.

Яъни: Бу йиғлоқи, фақат шикоят қилишдан бошқа нарсани билмайдиган бу халқдан безор бўлдим. Мастларнинг наъраю фарёдларини эшитишни хоҳлайман. Булбулдан ҳам яхшироқ сайрайман, аммо омманинг рашку ҳасадидан оғзимга муҳр урганман ва фарёд этишни (овозимни чиқаришни) орзу қиламан.

…Бир куни тулки узумзорлар ичидан ўтаётиб, етилиб, ғарқ пишган ва қуёшнинг заррин нурларидан ялт-ялт товланиб турган бир бош энг катта узум тагида тўхтаб қолибди. Узумни узиб оламан деб, сакрабди, сакрабди, аммо мақсадига етолмабди. Шунда бечора тулкининг ҳавсаласи пир бӯлиб, “Пуфф, сассиқ узум экан-ми?!”, деганича йўлида давом этган экан… Қиссадан ҳисса шуки, тарихда инсон феноменининг меҳвари, субстанцияси – руҳият ва тафаккур оламининг бепоён узумзорларидан узум узиб олмоқчи бўлиб, муродига етолмаган ва “Пуфф, сафсата экан-ку!” – деб чиқиб кетган кишилар ҳам кам бўлмаган. Буни бутун инсоният тафаккури тарихида ожиз одамлар – агар суриштириб кўрсангиз, пул, мол-дунё ва мансабу шуҳрат учун танасинини ҳам, иймон-эътиқодини ҳам сотиб юборишга таппа-тайёр тўданинг заиф ва нотавон ақли доирасига сиғмаган, ғайритабиий ва ғайриоддий уфуқларда тафаккур суриб ўтган, чексиз-чегарасиз тахайюлоти ва тафаккуроти қаршисида оламлар ҳам тор бўлиб туюладиган ақл ва тафаккур даҳолари – Мансур Ҳаллож, Айнулқуззот, Жордано Бруно, Насимий ва Машраб фожеасида ҳам, Форобий, Ибн Сино ва Хайём сиймосида ҳам, Ибн ал-Арабий ва Мавлоно Румий тимсолида ҳам, Аттор ва Ҳофиз, Жомий ва Навоий мисолида ҳам, Николай Коперник, Леонардо да Винчи ва Галилео Галилей тақдирида ҳам, Бедил ва Аҳмад Дониш, Фридрих Нитше ва Албер Камю, Фитрат ва Чўлпон қисматида ҳам кузатиш мумкин. Инсониятнинг мутаассиб ва инквизитор ақли ғолиб чиқмаганида эди, Мансур Ҳаллож энг ваҳшиёна тарзда дорга осилиб, танаси бурда-бурда қилиниб, ўтда куйдирилиб, кули Дажла дарёсига сочилмаган, Ибн Сино дарбадарлик, қувғин ва зиндонларга маҳкум этилмаган, Жордано Бруно тириклайин ўтда куйдирилмаган, Айнулқуззот, Насимий ва Машраблар дорга осилмаган, Фитрат, Чўлпон ва Носир Усмонлар қатағонга учрамаган бўларди. Афсуски, ҳақиқий инсоний ҳаётни Хитой ва Туркия бозорлари деб тасаввур қиладиган, маънавият ва маърифат аҳли устидан кулиб, уларни телба, деб атайдиган, инсоний қиёфасини йўқотиб қўйган, жаҳолат ва разолат ботқоғига ботиб кетган, бутун яйловни ўзимники, деб ўйлайдиган сигирга ўхшаб тинмай кавшаш васвасасига тушган маънавий қашшоқ кимсалар, пул топиб, ақл топмаган бечоралар бугунги кунда ҳам истаганча топилади. Фридрих Нитше бундай кимсалар ҳақида шундай дейди:

“Мана улар, худди ваҳший ҳайвон монанд тасқаралар, уларнинг ҳирсу ҳаво ёхуд ўз-ўзини ўлдиришдан ўзга йўллари йўқ…
Бу тасқаралар ҳали одам бўлиб улгурган эмаслар; майли, уларга ҳаётга нафрат деб тарғиб қилсалар қилаверсинлар ва ўзлари жўнаб кетаверсинлар!
Уларнинг юраклари – сил: туғилар туғилмас улар жон таслим қила бошларлар ва улар ҳорғинлик ҳамда муртадликка мукка кетурлар.
Улар жон-жон деб ўлик бўлишни хоҳлардилар ва биз уларнинг бу хоҳишларини маъқуллашимиз керак! Бу ўликлар тирилмасликлари учун ўзимизни эҳтиёт тутамиз ва бу тирик тобутларга зарар етказмаслик ҳаракатини қиламиз!
Уларга ким дуч келмасин, касалми, қари-қартангми, мурдами, дарҳол унга шундай дейдилар: “Ҳаёт рад этилади!”

Яхшиямки, бугунги даврда ирқий, диний, ақидавий, миллий, сиёсий, ижтимоий ва ҳар қандай шаклдаги дискриминация давлат ва қонун томонидан маҳкум этилган. Яхшиямки, бугунги кунда инсонийлик, маърифат ва тафаккурни қадрлайдиган, эъзозлайдиган кишилар барибир, кам эмас. Акс ҳолда, бугунги даврда ҳам Ҳалложу Айнулқуззот, Бруною Насимий, Галилею Машраб, Фитрату Чўлпонларнинг аччиқ қисмати такрорланиши муқаррар эди. Акс ҳолда, Румийнинг “шайх”и куппа-кундузи чироқ ёқиб, Инсон қидиришга, Нитшенинг “телба”си эса ана шундай ёп-ёруғ кунда чироғини ёқиб, “йўқолган Худо”сини излашга тушган бўларди…

Мақола муаллифи
————-

06Жаъфар Муҳаммад (Холмўминов) 1968 йилнинг 20 сентябрида Сурхондарё вилоятининг Шеробод туманида туғилган. 1993 йили Тожикистон Давлат университети (Тожикистон Миллий университети) филология факултети форс-тожик классик адабиёти йилда ўз таҳсилини тугатди. У фалсафа фанлари номзоди.
Ҳозиргача Жаъфар Муҳаммаднинг тожик тилидаги «Чашми борон» [Ёмғирнинг нигоҳи] (Термиз, «Жайҳун», 1997), «Мижгони офтоб» [Қуёш киприклари] (Душанбе, «Оли Сомон», 1999), «Тулуъи сабзи ранг», [Рангнинг яшил чиқиши] (Тошкент, Абдулла Қодирий номидаги «Халқ мероси» нашриёти, 2003), «Тажаллий» (Тошкент, ЎзМЭ Дав. илмий нашриёти, 2008), ўзбек тилидаги «Кўзгу ҳайрати» (Тошкент,»Тамаддун», 2010) шеърий тўпламлари дунё юзини кўрди. Жаъфар Муҳаммаднинг форс-тожикча шеърлари Тожикистон, Эрон, Афғонистон ҳамда Ўзбекистондаги турли матбуот нашрларида, ўзбек тилидаги шеърлари эса Ўзбекистондаги газета ва журналларда эълон қилинган.

034

Ja’far Muhammad
NITSHE VA SHARQ FALSAFIY TAFAKKURI
001

006Sharq va G’arb o’rtasidagi fikriy va mafkuraviy mojarolar tarixi ancha chigal masala. U uzoq o’tmishga, biz biladigan va tasavvur qila oladigan tarixdan Aleksandr Makedonskiy davriga, undan-da oldinroq Qadimgi Fors imperiyasi – Axamoniylarning Qadimgi Yunonistonga qilgan muzaffarona yurishlari davriga borib taqaladi. Qadimgi eronliklarning Qadimgi Yunondan nima olganligi (tabiiyki, moddiy boylik nazarda tutilmayapti) noma’lum, ammo, Aleksandr Makedonskiyning Eron va Turonzaminga lashkar tortib, necha yuz yillik alamining xumoridan chiqqanligidan tashqari, o’sha davrlarda insoniyat ma’naviy xazinasining eng noyob durru gavhari bo’lmish “Avesto”ni ko’rib, azbaroyi hasad va rashkidan uning barcha barcha asl nusxalarini yoqib yuborib, bir-ikki nusxasini Yunonistonga jo’natganligi aniq. Shunday ekan, qanday qilib Qadimgi Yunon, u orqali butun G’arb olami “Avesto” ta’mini tatib ko’rmagan, deymiz? Agar Yevropa Uyg’onish davrining birinchi bosqichi XIV asrda Italiyada boshlangan bo’lsa, nega undan necha yuz yil oldin – IX-XII asrlardagi Musulmon sharqining birinchi Uyg’onish davri (ana shu masalada ham bir oz noaniqlik mavjud: birinchidan, bu Uyg’onish aslida VIII asrdan boshlanadi, chunki islom tarixidagi fikriy uyg’onish va ko’tarilish aslini olganda ana shu asrdan boshlangan. Islom ta’limoti doirasidagi falsafiy maktablar – mu’taziliya, ash’ariya, moturidiya kabi kalom falsafasi (islom teologiyasi), tasavvuf ta’limoti va irfon falsafasi (islom teosofiyasi) aynan ana shu davrda vujudga kelgan. Ikkinchidan, bu uyg’onish butun Sharq xalqlari va mamlakatlariga emas, balki faqat Musulmon Sharqigagina mansub bo’lgan.) buyuk ko’tarilish va yuksalish davrining ilk bosqichi hech kimning, ayniqsa, g’arbliklarning xayoliga kelmaydi? Sharq doimo G’arbdan olganlarini e’tirof etib kelgan. Buni Forobiy va Ibn Sinoning falsafiy risolalaridan ham, Ibn Rushdning Arastu asarlariga yozgan sharhlaridan ham bilsa bo’ladi. Ammo, negadir G’arb olami iloji boricha buni yashirishga, chetlab o’tishga, bilmaganga olishga harakat qilib keladi. G’arb, ha-ha demasang, hatto tasavvuf ta’limotining ildizlarini ham Qadimgi Yunon falsafasi, ayniqsa, neoplatonizmga va xristianlik e’tiqodiga olib borib taqashga intiladi. Chunki, sir emas, tasavvuf ta’limotining sir-sinoatlari, undagi yuksak ruhiy-ma’naviy uruj, aql-idroklarni o’ziga maftun va mahliyo etadigan falsafa yuz yillardan buyon jahon ahlini hayratga solib kelmoqda. Holbuki, ushbu mangulikka daxldor ta’limotning islom tafakkurining Xizr chashmasidan balqib chiqqanligi hech kimga sir emas. Shunday ekan, unga “Ota”, “Ona” va “Bola” qidirishning hech qanday hojati yo’q. “Taxayyul, tasavvur, tafakkur”ning “Abadiy qaytish yoxud Sharq falsafasi Nitshe talqinida” nomli qismida Narzulla Jo’raev aynan ana shu masalalar – Sharq va G’arb tamaddunlari o’rtasidagi dialoglar, Nitshening “Avesto” kitobi, Qadimgi Sharq diniy-falsafiy tafakkuriga bo’lgan munosabati haqida mulohaza yuritar ekan, “Nitshe qadimgi Sharq g’oyalarini qanchalik chuqur o’zlashtirgan bo’lsa, bu g’oyani u o’ziga xos tarzda shunchalik rivojlantirdi, uning yangidan-yangi qirralarini ochdi. Yevropada abadiy qaytish g’oyasini o’ziga xos tarzda rivojlantirdi”, degan xulosaga keladi.

Sharq va G’arb o’rtasidagi fikriy mojarolar haqida ulug’ ustozimiz Najmiddin Komilov ham o’z asarlari, tadqiqot va kuzatishlarida diqqatga molik fikrlarni bildirib o’tganlar. Jumladan, u kishining “Sharq xalqlari madaniyatiga past nazar bilan qarash adabiyotshunoslargina emas, balki yevropalik faylasuflar, tarixchilar orasida ham birmuncha keng tarqalgandir” , “V.Jirmunskiy XII-XIII asrlarda Andalusiyada arab tilidan o’girilgan tarjimalarning Yevropa madaniyati uchun ahamiyatini qisqacha qayd etsa-da, ispan olimlari Menendes Pidal hamda Anis Palasiosning Sharq she’riyati trubadurlar lirikasiga ta’sir etdi, degan fikrlarini shubha ostiga oladi” kabi mulohazalari ushbu mojarolarning yaqin o’tmishda ham, hozirgi paytda ham davom etib kelayotganini tasdiqlaydi. Ustoz N.Komilov G’arbning Sharq ustidan hukmronligini “quloqqa tepish”ga qaratilgan ushbu noxolis qarashlarining asossiz ekanligini, G’arb Sharqdan ularning o’zi o’ylagandan ham ko’proq narsa olganligini, shu bilan birga, Sharq ham G’arbdan nimalarnidir o’rganganligini isbotlab beradilar. Bu haqda faqat shuni qo’shimcha qilish mumkinki, G’arb – ratsional tafakkur – aqliyot va realizm ramzi bo’lsa, Sharq – irratsionalizm – hissiyot va romantizm timsoli. Bir insonning vujudida aqliyot bilan hissiyot mujassamlashgani kabi bu ko’hna dunyo ham ushbu ikki unsursiz mavjud bo’lolmaydi. Demak, Sharq bilan G’arb aslida ushbu ikki jarayondan tarkib topgan yagona bir vujud ekan. Unisi bunisi bilan, bunisi unisi bilan yaxlitlashadigan, mukammallashadigan yagona vujud. Kun tunsiz ma’nosini yo’qotadi, qish bo’lmasa, bahor ham oddiy bir faslga aylanib qoladi. Insoniyat ham faqat aqliyotga tayanib, yoki muntazam hissiyotga berilib yashay olmaydi. Xayriyatki, Yevropada ham Sharqni e’tirof etgan, uning maftunkor va jozibali dunyosiga ko’ngil qo’ygan sog’lom fikrli insonlar oldin ham bo’lgan, hozirda ham bor. Dante, Gyote, Bayron, CH.Dikkens, M.Arnold, S.Moem, T.S.Eliot, M.Lermontov, S.Yesenin, L.Aragon kabi ulug’ shoir va yozuvchilar, G.Ette, A.Arberri, E.Fittsjerald, I.M. Katarskiy, A.A.Fet, N.G.Chernishevskiy, M.L.Mixaylov, V.A.Jukovskiy, N.Konrad, I.YU.Krachkovskiy, YE.E.Bertel`s, I.Braginskiy, J.Sarton, J.Tomson, V.Bartold, I.A.Orbeli kabi bir qator yevropalik yirik tarjimon va olimlar Sharqning boy va qadimiy tarixi, madaniyati, tamadduni, adabiyoti va san’atiga yuksak baho berdilar, uning targ’ibotchilari va muhiblariga aylandilar. Ushbu ro’yxatni Gegel va Bekon kabi bir qator yevropalik buyuk faylasuflarning nomi bilan ham davom ettirish, to’ldirish mumkin. Ulug’ olmon mutafakkiri Fridrix Nitshe(1844-1900) esa ham faylasuf sifatida, ham shoir va yozuvchi sifatida ana shu silsilada alohida o’rin tutadi.

XIII asrning 30 yillari boshlarida papa Grigoriy IX tomonidan e’lon qilingan bir qancha hujjatlar asosida markazlashgan papa inkvizitsiyasi (“inkvizitsiya” – “qidiruv”) ta’sis etildi. Ko’p o’tmay, Innokentiy IV tomonidan 1252 yilda e’lon qilingan bulla “Ad extirpanda” inkvizitsiyaga rasmiy va tashkiliy maqom berdi. Ushbu maqomga binoan inkvizitsiya tergovi jarayonida ayblanuvchilarni qiynoqqa solishga rasman ruxsat berildi. Bu davrga kelib Musulmon Sharqi mo’g’ul bosqiniga uchradi: Sharq tamaddunining quyoshi salkam ikki yuz yil mobaynida – to Amir Temur qudrat va saltanat tepasiga kelgunga qadar – zulm, istibdod va jaholat bulutlari ortida qolib ketdi. Ana shunday bir vaziyatda Sharq Uyg’onish davrining inertsiyasi G’arbni munavvar eta boshladi: bu bir paytlar Sharqda boshlanib, o’zining yuksak darajalariga yetgan Uyg’onishning mantiqiy davomi edi. G’arb shoir-yozuvchilari va faylasuflari bir tomondan Arastu metafizikasi va Aflotun idealizmiga, ikkinchi tomondan Forobiy, Ibn Sino va Ibn Rushd falsafiy merosiga, shunigdek, bir tomondan xristian dinining asoslari, patristika va sxolastika kabi ilohiyotshunoslik maktablariga, ikkinchi tomondan islom dinining hayotbaxsh g’oyalari, islom ratsional tafakkuri – kalom falsafasi va islom irratsional tafakkuri – tasavvuf ta’limoti va irfon falsafasiga murojaat eta boshladilar. Natijada, G’arbda zohiran qaraganda g’arbona, ammo botinan qaraganda sharqona adabiyot va falsafa vujudga keldi. Ustozimiz Najmiddin Komilov nigohlari bilan qaraganda, “Ibn Sino va Ibn Rushd fikrlarini Dante ularning lotin tiliga o’girilgan asarlaridan o’qib o’rgangan. Shuningdek, shoir ixlos qo’ygan g’arblik mutafakkirlar – “hamma narsadan xabardor” Ulug’ Albert, Rojer Bekon, Sigeriy Brabantiy, Jilber de lya Porre, Gvido Kvalkanti Sharq faylasuflarining muhiblari edilar”.

Temuriylar saltanati Musulmon Sharqining kattagina bir qismida yangi Uyg’onish davrini boshlab berdi. Sharq qaytadan erkin nafas ola boshladi: siyosiy kuch-qudratga, markazlashgan davlatga, o’ziga xos boshqaruv tizimiga ega bo’ldi; xalq mo’g’ul zulmi va istibdodi qutuldi, o’z erki va insoniy haq-huquqiga ega bo’ldi; insof, adolat, iymon, din, e’tiqod kabi tushunchalar yana dillardan tillarga ko’chdi; ma’rifat, ma’no va ma’naviyat o’z homiylari va muxlislarini topa boshladi; ilm-fan, adabiyot, san’at, madaniyat rivoj topdi; xalqning iqtisodiy ahvoli olingi davrga nisbatan ancha yaxshilandi va natijada, odamlar she’r o’qiydigan, undan lazzat oladigan darajaga yetdilar; eng muhimi, falsafiy tafakkur quyoshi yana nur tarata boshladi: faylasuflar, mutasavviflar, oriflar, tarixchilar, adabiyotshunoslar yana insoniyatni hayratga solguvchi asarlar yaratishga kirishdilar. Sharqning ikkinchi Uyg’onish fasli G’arbning birinchi Uyg’onish davriga ulanib ketdi…

Ammo afsuski, bu saodatli davr uzoqqa cho’zilmadi: temuriy shahzodalar o’rtasidagi o’zaro nizo va nifoqlar Ulug’ Amir Temur asos solgan Buyuk saltanatni inqiroz va tanazzulga uchratdi. Yana tafakkur quyoshi bota boshladi, ilm-fan, san’at, adabiyot va falsafa mash’allari so’ndi… G’arbning ahvolini ham unchalik yaxshi deb bo’lmasdi. Musulmon Sharqi taassub, bid’at va xurofot botqog’iga botdi. G’arb esa taraqqiyotga yuz tutdi, Sharqni bo’ysindirish, behisob boyliklariga egalik qilish payiga tushdi. G’arb insoni moddiyotning chirkin changallarida lazzatlanishni istadi. Boylik, moddiy hayot, katta sarmoya va dunyoga egalik qilish ilinji G’arb insonining his-tuyg’ularini manfaatlar balchig’iga botirdi, ruhiyatini nafs va fahsh chirklari bulg’adi. Odamsimon mashinalar yoki mashinalashgan odamlar olami ko’kka bo’y cho’zgan burjlar, baland va hashamatli imoratlar, tovusday tovlanib turadigan mashinalar bilan birga voqeylikka aylandi. Ammo inson ruhiyati pakanalashib, maydalashib ketdi, his-tuyg’u cho’qqilari, tafakkur burjlari darz ketib, qula boshladi. Qadriyatlar, inson qadr-qiymati ma’nosizlik manzilida makon topdi. Ana shunda yana falsafa yordamga keldi: iroda falsafasi, hayot falsafasi, inson falsafasi, ekzistentsializm (mavjudlik; Xaydegger falsafasida inson ichki borlig’ining mohiyati) falsafasi, qadriyatlar falsafasi… bo’lib. Insoniyatni tafakkursizlikdan lazzatlanish vabosidan qutqazish maqsadida… Ammo, Isosini yo’qotgan, moddiyunchilikka mukkasidan ketgan G’arbni hech qanday bir nekbin falsafa hayqirig’i orqaga qaytara olmadi: Darvinning biologik, Freydning psixoanalitik ta’limotlari G’arbni maymunlar, bo’rilar va vampirlar bilan qarindoshlikka undadi. Yaxshi “izm”lar ham, yomon “izm”lar ham ko’payib ketdi. Avvaliga marksizm, so’ng natsizm, undan so’ng fashizm ana shunday noinsoniy ta’limotlarning mahsuloti bo’lib maydonga chiqdi. Bu vabo inkvizitsiya balosidan ham mudhishroq bo’lib chiqdi. G’arbda tafakkur quyoshi botib bo’lgan edi. Tafakkur qilish, mulohaza yuritish, oddiy insoniy munosabatlarga rioya qilishdan mosuvo dunyo yaratildi… Xantingtonning “G’arb quyoshining so’nishi”, Patrik Byukenenning “Evropa o’limi” nomli asarlarida ham ana shu achchiq haqiqatlar haqida fikr yuritiladi…

G’arb mutafakkirlari sir-sinoatlarga boy va afsonaviy Sharqdan hamisha uzoq o’tmishda qolib ketgan insoniy o’zlikni, soxta va riyokorona iltifotlar, har qanday g’araz va moddiy manfaatdorlikdan xoli bo’lgan oddiy insoniy munosabatlarni, ayniqsa, samimiyat va muhabbatni izlaganlar.

O’tgan asrda yashab ijod etgan ulug’ ingliz yozuvchisi Somerset Moem (1874-1965) Sharqiy va Janubiy Osiyoning Hindiston, Singapur, Birma, Xitoy, Malayziya va Indoneziya kabi go’zal hamda afsonaviy mamlakatlari bo’ylab turli-tuman sarguzashtlar va tahlikali vaziyatlarga boy sayru sayohatlarga chiqib, shunday degan ekan: “Tsivilizatsiyalashgan jamiyatda shaxsning individualligi yo’qolib ketadi, chunki odam har qadamda o’nlab qonun-qoidalarga, tartib-intizomga bo’ysunishga majbur. Madaniyat yuzimizni berkitadigan niqobga aylanadi. Bu yerdagilar esa jamiyatga moslashish uchun yuziga niqob taqmasdi. Ulardagi individuallik aniq ko’rinardi.” Osiyo o’lkalarida b?lib, Sharq xalqlari turmush tarzini G’arb mamlakatlari madaniyati bilan taqqoslar ekan, “Moem Yevropadagi katta shaharlarda yashaydigan odamlarni qopga to’ldirilgan toshlarga o’xshatadi. Bir-biriga ishqalanavergan toshlarning hammasi bir xil silliq holatga kelib qoladi. Taiti, Birma, Indoneziya kabi tamaddundan uzoq mamlakatlarda yashayotganlarda esa shu “qirralar” silliqlanib, yo’qolib ketmaydi. Ularning xarakterida inson tabiatiga xos xususiyatlar ancha yaqqol ko’rinadi.” Keyinchalik, o’zining Yevropadagi hayoti qanchalik qiziqarli tuyulmasin, do’st-yorlar, ulfatlar va g?zal ayollar davrasida qanchalik rohat-farog’at va aysh-ishratda ?tayotgandek ko’rinmasin, aslida ancha chegaralangan va zerikarli b?lganini mardonavor e’tirof etgan adib, “Sharq tematikasiga murojaat qilarkan, G’arb bosib o’tgan barcha yo’llardan xoli odamlar hayotini aks ettirishga kirishadi va javobni, haqiqatni ajnabiylar tajribasidan izlaydi. Adib hikoyalarida Sharq dunyoqarashining yangiligi yevropalik odam xarakteridagi an’anaviylikka qarshi qo’yiladi. Taiti, Samoa, Birma yoki Hindistonga kelib qolgan Moemning g’arblik personajlari bu mamlakatlardagi madaniyatga moslashishga qiynalishadi. Adib buni G’arb va Sharqning bir-biridan uzoqlashib, ikki xil dunyoga aylanib qolgani bilan izohlaydi. Adib hikoyalaridagi ko’pchilik qahramonlar bu noma’lum mamlakatlarda qolib ketadi. “Bu yerga kelgunimcha menda k?ngil borligini bilmagan ekanman”, — deydi ulardan biri.” Moemdan o’ttiz yil oldin olamga kelgan va undan oldinroq olamdan ko’z yumgan Fridrix Nitshe “Zardusht tavallosi”da birinchilardan bo’lib Sharq faktorini o’rtaga tashlaydi. Bu asar orqali u sharqiylashgan G’arb mutafakkiri sifatida tafakkur maydoniga keladi: unda u Zardusht bilan suhbat quradi, uni o’zida, o’zini esa uning siymosnda ko’radi. Uning tasavvuridagi Zardusht real hayotdan, insoniyat olamini o’rab olgan tabiatdan, borliqdan ayro emas, balki uning ajralmas bir bo’lagi, uning tarkibiy bir qismidir. Zardusht borliqning cheksiz-chegarasiz, tag-tubi noma’lum dengiziga sho’ng’ib, unda erkin suza olgan, uning tubidan hikmat javohirlarini qo’lga kirita olgan A’lo odam.

Fridrix Nitshe… Dunyo falsafiy tafakkuri tarixida ulkan inqilob yarata olgan, “Zardusht tavallosi”dagi “Telba” bo’la turib, alg’ov-dalg’ov tushlar ko’rayotgan G’arb insonini bedorlikka, hushyorlikka da’vat etgan, tafakkursizlikning loyqa daryosida xas-xashakdek shiddat bilan oqib ketayotgan olomonga imdod qo’lini cho’zgan, kibr-havo, nafs va zo’ravonlik zulmatlari qoplagan G’arb osmonini ko’hna Sharq quyoshi – Zardusht tafakkuri bilan charog’on etmoqchi bo’lgan, noan’anaviy fikrlari bilan ko’zbo’yamachi, zohirparast an’anachilarning ayshini buzgani uchun Mansur Halloj, Ibn Sino, Ibn al-Arabiy, Aynulquzzot, Nasimiy, Mashrab, Bruno, Kopernik… kabi tafakkur osmonining quyoshlaridek botishga mahkum etilgan daho. O’zining “Fojianing musiqa ruhidan tug’ilishi”, “Insonga xos, haddan tashqari insonga xos”, “Yo’lovchi va uning soyasi”, “Quvnoq bilimlar”, “Zardusht tavallosi”, “Achchiq hikmat”, “Yaxshilik va yomonlikning narigi tarafida”, “Axloqning kelib chiqishi”, “Sanamlarning oqshomi”, “ECCE HOMO” va “Dajjol” (Antixrist) kabi asarlari bilan avval Yevropani, keyinchalik Osiyoni hayratga solgan benazir aql-idrok sohibi.

Fridrix Nitshe “Zardusht tavallo”sida “o’zini insoniyat imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni o’zida mujassamlashtirgan Zardusht bilan tenglashtirgan”. U insoniyat va hayotga dushman bo’lgan narsalar, kimsalarni yo’q qilishga, yo’qqa chiqarishga tayyor turuvchi, najotkor, qudratli, matonatli, fidokor inson ideali – A’lo inson timsolini yaratishga intiladi. Musulmon Sharqida Komil Inson timsolini yaratgan mutafakkirlar – Ibn al-Arabiy, Attor, Rumiy, Hofiz, Jomiy, Navoiy, Bedil… singari.

“Zardusht tavallosi”… Ustoz adibimiz va olimimiz Ibrohim G’afurov tarjimasida o’zbekcha jaranglagan nodir asar. Asarni o’qir ekanmiz, uning aslida tarjima ekanligi, muallif uni olmon tilida yozganini salkam esdan chiqarib qo’yamiz. O’zimizni “Obbo, faylasuf tushmagur-ey, o’zbekchada ham qoyilmaqom qilib yozgan ekan-da!”, deyishdan zo’rg’a tiyamiz. Nega deganda, o’zbek so’z san’atkori uni (rus tili vositasida bo’lsa ham!) o’zbek kitobxoni estetik didiga mos tarzda, o’zbekona tafakkur bemalol hazm qila oladigan darajada tarjima qilishga erishgan, buning uchun tarjima qilingan matndagi so’zlar, atamalar, iboralar, ta’birlar, ifodalar, aforizmlarning o’zbekcha eng mos ekvivalentlarini topib, ishlatgan. Mayli, bu masala bilan bir kuni kelib tarjimashunoslar shug’ullanishar, san’atkor adibimizning mehnatini original matn va vositachi tildagi tarjima matni bilan taqqoslab, munosib baholashar, hozircha gap shundaki, aynan ana shu tarjima orqali o’zbek xalqi Fridrix Nitshe dunyoqarashi yoxud falsafasi bilan yuzma-yuz bo’ldi, uni o’z badiiy zavqi va estetik didiga mos keladigan holda qabul qildi, qabul qildigina emas, kashf etdi. Nazarimizda, hozirgi paytda mamlakatimizda “Zardusht tavallosi”ni o’qimagan, yo hech bo’lmasa, varaqlab chiqmagan, juda bo’lmasa, eshitmagan kishining (albatta, o’zini anglagan, ma’rifatli kishilar nazarda tutilyapti) o’zi yo’q. Atoqli siyosatshunos, jamiyatshunos, faylasuf va tarixnavis olimimiz, mahoratli publitsist hamda adabiyot va san’atimizning ulug’ ixlosmandi – siyosiy fanlar doktori, professor Narzulla Jo’raev ham yuz minglab kishilar qatorida ana shu tarjima orqali Fridrix Nitshening “Hamma uchun va hech kim uchun” (“Zardusht tavallosi”ning ikkinchi nashri) bo’lgan, hech kimga o’xshamagan va ayni paytda hammaga qaratilgan tafakkur tarziga ixlosmand bo’lgan peshqadam ziyolilarimizdan biri bo’ldi. Faqat farq shunda ediki, “Avesto”ning taniqli shoir va tarjimon Asqar Mahkam tomonidan amalga oshirilgan o’zbek tilidagi tarjimasini nashrga tayyorlagan va tarjima matnini fors tilidagi matni bilan solishtirib chiqish jarayonida Zardusht kitobining mazmun-mohiyatini chuqur anglab yetgan professor Narzulla Jo’raev Nitshe asariga nafaqat bir jamiyatshunos va faylasuf, balki tarixshunos, manbashunos va avestoshunos sifatida ham kirib bordi. Natijada, u bu borada birinchi qadamni qo’ydi:  “Tavallodan munojotgacha” essesini yozib, nufuzli bir jurnalimizda e’lon qildi. Esse ilmiy va adabiy jamoatchilik tomonidan iliq kutib olindi.

Muallifning dunyoqarashi va siyosiy-ijtimoiy nuqtai nazaridan ham, bayon uslubi, tahlil va tadqiq labaratoriyasidan ham ozmi-ko’pmi, xabardormiz. Gap shundaki, muallif bir joyda Nitshe haqida “Ulug’ mutafakkir, mumtoz adabiyotshunos, jahon falsafiy tafakkurining yirik namoyandasi dunyo ilmiy-falsafiy jamoatchiligida sof akademik tadqiqotlari bilan emas, balki inson va hayot muammolarini obrazli ifodalash, falsafiy tafakkur bilan badiiy tafakkurni sintezlashtirib yuborgan timsollar orqali bayon etish kabi ilmiy tamoyilni kashf etdi”, deb yozadi. Va kitobni katta zavq-shavq bilan o’qib chiqar ekanmiz, aynan ana shu bahoni muallifning o’ziga ham nisbat berish fursati yetdi, degan xulosaga kelishdan o’zga choramiz qolmaydi. Chunki Narzulla Jo’raevning ko’pgina ilmiy, ilmiy-ommabop asarlari xuddi ana shunday uslubda, ana shunday ruhiyada yaratilgan va ularning kitobxonlarning keng ommasi tomonidan katta qiziqish bilan kutib olinishining sirri ham ana shunda edi. “Taxayyul, tasavvur, tafakkur…” risolasida esa professor Narzulla Jo’raev “falsafiy tafakkur bilan badiiy tafakkurni sintezlashtirib yuborish” uslubida yangi, navbatdagi dadil qadamni qo’yadi.

Narzulla Jo’raev Zardusht va Nitshe o’rtasidagi aloqadorlik haqida fikr yuritar ekan, “asar uslubida Zardusht bilan Nitshening tengligi yaqqol ko’zga tashlanadi. Darhaqiqat, muallif ilohiy shaxs bilan o’zini teng qo’yadi, o’zaro muloqotda bo’ladi, ko’p hollarda Zardusht nomidan gapiradi, Zardusht g’oyalarini o’zining qalb kechinmalari bilan sintezlashtiradi. Garchi, ular tug’ilgan makon turli mintaqalarda joylashgan, juda ulkan, mahobatli tarixiy davr ularni ajratib turgan bo’lsa-da (ular yashagan davr qariyb uch ming yillik masofa bilan farqlanadi), qarashlar uyg’unligi favqulodda hodisa sifatida, ayni paytda o’ta tabiiy holatda yuzaga keladi. Bu shu darajada tabiiy, shu darajada musaffo va go’zalki, uni bir-biridan ajratishga intilish yoki bir-biridan ayro holda tushunish jiddiy xatolikka olib keladi. Asarda muallif Zardusht bilan zamondoshday, yaqin do’stday yonma-yon turib gaplashadi. O’zining g’oyalarini to’g’ridan-to’g’ri Zardusht orqali tushuntirishga harakat qiladi va bunga o’ta tabiiylik bilan erishadi”, — degan haqqoniy xulosaga keladi. Muallif Nitshe tafakkurini tahlil qilar ekan, uning “bayon uslubida, fikrni ifodalash shaklida Yevropalik donishmandlar uslubidan ko’ra keskin va yorqin o’ziga xoslik bor”, — deydi va buni quyidagicha izohlaydi: “Birinchidan, u har qanday og’ir, zalvorli fikrni, aqlni ostin-ustun qilib yuboradigan gapni jo’shqin hissiyot va qaynoq ehtiros bilan yo’g’rilgan holda bayon etadi. Ikkinchidan, u bevosita va to’g’ridan-to’g’ri Sharq fenomeniga murojaat qilayapti, uning olamida yashayapti. O’zini o’zi tanlagan, ixlos qo’ygan Zardusht timsolida ko’rmoqda. Shuning uchun Nitshening uslubi “Avesto” matnlarining uslubiga juda o’xshaydi, yaqin turadi. Nitshega “Avesto”ning ta’siri shu darajada kuchli bo’lganki, hatto fikrni bayon etish uslublari ham bir-biriga o’xshash”.

Nitshe o’zini Zardusht bilan tenglashtirgani, u va o’zi o’rtasidagi farqiyat to’sig’ini sidirib tashlagani kabi professor Narzulla Jo’raev ham Nitshe bilan fikriy musobaqaga, ruhiy muloqotga kirishadi va natijada, o’quvchi o’sha qudratli to’lqinlar ichida gohida Nitshening vajohatli, isyonkor siymosini, gohida esa o’zbek faylasufining zohirida sokin, lekin botinida hayot va insoniyatga muhabbat o’ti barq urayotgan samimiy chehrasini ko’rayotganday bo’ladi. Asar jarayonida o’zbek muallifi Forobiy, Ibn Sino, Ibn al-Arabiy, Mavlono Rumiy, Muhammad G’azzoliy, Aziziddin Nasafiy, Alisher Navoiy kabi Musulmon Sharqining buyuk mutafakkirlariga, kerak bo’lsa, Qadimgi Hind falsafasiga murojaat etadi, Nitshening qarashlarini ularning qarashlari bilan taqqoslashga harakat qiladi.

Falsafa tarixdan bilamizki, Forobiy, Ibn Sino, Al-Kindiy va Ibn Rushd kabi Sharqning ulug’ faylasuflari Arastu va boshqa Qadimgi Yunon faylasuflari asarlarini sharhlaganlar. Hattoki, Qadimgi Yunon faylasuflarining ba’zi bir asarlari aynan ularning sharhlari yoki tarjimalari orqali bizgacha yetib kelgani ham ma’lum. Ammo, bir narsani esdan chiqarmaslik kerak: sharh, baribir sharh, u asliyat emas. Negaki, sharhlovchi o’z sharhida asl matnda o’rtaga qo’yilgan masalani o’z dunyoqarashi mezonlari, tafakkur darajasi va talqinlari asosida ochib berishga intiladi. Ya’ni, asliyatni o’qib, undan nimaniki anglab, tushungan bo’lsa, o’shani tushuntiradi. Shuningdek, o’zi istagan narsani ham unga qo’shishga harakat qiladi va, natijada, ilm olamiga yana nimadir qo’shiladi, yana qandaydir bir yangi fikr, yangi g’oya yuzaga keladi. Professor Narzulla Jo’raev ham Nitshe asarlari, ayniqsa, “Zardusht tavallosi”ni sharhlashga kirishadi: Nitshe fikrlarini o’z tafakkuri chig’irig’idan o’tkazib, o’zida hazm qilib olgan holda o’quvchiga o’zi tasavvur etayotgan, balki o’zi shunday bo’lishini xohlayotgan Fridrix Nitshe botinining xaritasini chizib beradi. Demak, bu – Nitshening aynan o’zi emas, balki o’zbek olimi talqin etayotgan Nitshe bo’lib chiqadi. Natijada, Nitshe qaysidir ma’noda o’zbek muallifining ideal insoniga aylanadi va muallif, uning siymosida ham Zardushtni, ham Nitsheni, ham Sharq tafakkuriga shaydo bo’lgan bir faylasufni va nihoyat, ham o’zini ko’rganday bo’ladi. Bu holatni risolada o’rtaga qo’yilgan bir qancha masalalar misolida ham ko’rish mumkin. Jumladan, Nitshening “Xudo o’ldi”, degan mashhur iborasi bor. “Nitshe “Xudo o’ldi” iborasini birinchi marta “Zardusht tavallosi”ni yozmasidan oldin, 1882 yili nashr etilgan “Quvnoq fan” asarida ishlatadi”. Unda shunday keltiriladi: “Kuppa-kunduz kuni chiroq yoqib, bozormaydonda tentiragancha: “Xudoni qidiryapman! Xudo qaerda?” – deya tinimsiz qichqirgan telba haqida eshitganmisiz? – Uning atrofida to’planganlarning ko’pi dahriylar bo’lib, telbani mayna qilishardi. Xudoni yo’qotib qo’ydingmi? – so’radi ulardan biri. Xudo yosh boladay bo’lsa, adashib qolgandir-da, – so’z qotdi boshqasi. Balki berkinib olgandir? Yoki bizdan qo’rqyaptimikan? Suvga tushib, cho’kib ketgan bo’lsa-chi? YO ko’chib ketdimikan? – usti-ustiga sharaqlab kulishardi. Shu payt telba to’planganlar orasiga otilib kirdi-da, ko’zini chaqchaytirib hammasiga bir-bir qaray boshladi. “Xudo qani? – hayqirdi u. – Bilasizlarmi, sizlarga nima demoqchiman! Biz Uni o’ldirdik – siz va men! Biz uning qotilimiz!”

Ilk o’rta asrlar Musulmon Sharqida Mansur Hallojning islom olamini larzaga keltirgan “Anal-Haq” degan hayqirig’ini eslatadigan ushbu ta’bir ham o’z navbatida noan’anaviy, quloqqa erish tuyuladigan, iymon-e’tiqod ahli uchun kufrdan o’zga narsa hisoblanmaydigan ta’birdan boshqa narsa emas. Yuz yildan buyon G’arb va Sharqda anchagina munozaralarga sabab bo’lib kelayotgan, “Quvnoq bilimlar” asarining “Telba” nomli 125 qismida keltirilgan ushbu ta’bir ilk marotiba o’zbek olimi – Narzulla Jo’raev tomonidan ham o’ziga xos talqinini topadi: “Bu bilan Nitshe, birinchidan, insoniyat hali barkamol emas, u hali tarbiyaga ehtiyoj sezmoqda. Odamlarda E’tiqod, Iymon, Adolat, Haqiqat tuyg’ulari zaif. Aksincha, razolat, qabohat, munofiqlik va e’tiqodsizlik inson qonida ko’pirmoqda, demoqchi. Ikkinchidan, telba voqeasi Nitshe falsafasidagi Oliy odam tushunchasining o’ziga xos, betakror ifodasi. Bu g’oyatda og’ir, iztirobli ruhiy holat. Kishini chuqur o’ylashga, fikrlashga da’vat etadigan, inson haqidagi tasavvurlarni ostin-ustun qiladigan, qalbingni larzaga solib, hissiy bo’hronlar va ruhiy to’fonlar uyg’otadigan dramatizm. Balki fojeadir!

“Xudo o’ldi!” deyishning o’zi qanchalar og’ir. Biroq, Xudo bilan bandasi, Oliy xilqat bilan insoniyat o’rtasidagi masofa odamlarning cheklangan dunyoqarashi, murakkab fe’l-atvori, sust e’tiqodi, noto’kis axloqiy va ma’naviy darajasi tufayli ancha uzoqlashib ketmayaptimikan?”

Tasavvur qiling: “Xudo o’ldi!” deyishning o’zi dahriyona so’z. Ammo bu so’zni aytayotgan “Telba”ning yonida undan-da dahriyroq kimsalar Xudoni masxaralab turishibti. Nitshe bu bilan nima demoqchi? U dahriy bir faylasufmi? Muallif bir joyda buni inkor etadi va bizningcha ham shunday bo’lishi kerak: “Umuman olganda, telba qanday odam? U Nitshe tasavvurida rostdan ham aqli zaif odammi? Balki bunday emasdir. Chunki u hayratomuz darajada, tasavvurga sig’maydigan holatda Oliy haqiqatni izlayapti, jamiyatdan, atrofdagi odamlardan nafratlanayapti. Ularning Oliy haqiqatdan uzoqlashayotganidan darg’azab. Uni yo’qotib, aniqrog’i, unutib qo’ygan kishilik olamining bedavoligidan iztirob chekyapti”. Yuqoridagi talqinga qaraganda, bu yerda Telba – hushyor aql va bedor qalb timsoli. Aslida, uning atrofidagi odamlar – haqiqiy telbalar, haqiqiy dahriylar. Bu bilan Telba, ya’ni Nitshening A’lo Odami aytmoqchi: insoniyat o’ldi, insoniylik o’ldi! O’lgan insoniyatda Xudo bo’ladimi? Axir, Xudoning mavjudligini anglaydigan, tasdiqlaydigan mavjudot ham inson-ku! Qalbi, ong-shuuri, tafakkuri o’lib bo’lgan insonda albatta, Xudo ham mavjud bo’lmaydi-da!

Fridrix Nitshening “Telba”si “Xudo o’ldi!”, deb bong uradi, nafs, shahvat, mol-dunyo, kibr-havo, tafakkursizlik, ongsizlik, jaholat, zo’ravonlik botqog’iga botgan, insoniy qiyofasini yo’qotib bo’lgan kimsalarni to’g’ri yo’lga solmoqchi, ularni insof-diyonatga chaqirmoqchi bo’ladi va shunda zulmat qoplagan bu muhitda “Kuppa-kunduz kuni chiroq yoqish fursati kelmadimi?”, deb hayqiradi. Nitshe o’zining “Xudo o’ldi!” degan iborasi bilan qaysidir ma’noda Mansur Hallojning “Men Xudoman!” degan ta’biriga yaqinlashsa, “Kuppa-kunduz kuni chiroq yoqib, bozormaydonda tentiragancha: “Xudoni qidiryapman! Xudo qaerda?” degan so’zlari bilan Mavlono Jaloliddin Rumiyning “Devoni Kabir”da:

Diy shayx bo charog’ hamegasht girdi shahr,
K-az devu dad malulamu insonam orzust.

Ya’ni: U kuni shayx chiroq ko’tarib, shaharni aylanar ekan, “devlar va ins-jinslardan bezdim, bir insonni ko’rish orzusidaman”, — degan ekan, — mazmunidagi so’zlarini bir oz o’zgartirilgan formada takrorlaydi. Albatta, bu isbot talab etadigan, shuningdek, isbotlashi qiyin bo’lgan bahs. Bu ikki holat bir tomondan, Sharq mutafakkirlaridan olingan bo’lishi ham mumkin, ikkinchi tomondan, Nitshening o’z fikrlari bo’lishi ham mumkin. Nima bo’lgan taqdirda ham, shuning o’zi G’arb va Sharq olami aslida bir-biriga begona emasligi, qachonlardir yagona bir vujud bo’lganligiga bir misol. Eng muhimi, “kunduzi chiroq yoqmoqchi bo’layotgan” inson – Nitshening “telba”si, ya’ni, o’sha A’lo odam G’arbda tafakkur quyoshining botib borayotgani, falsafa mash’alining so’nib borayotganini butun vujudi bilan anglagan, idrok etgan va bundan qattiq iztirob va dahshatga tushgan odam. Bu odam bugungi davrda – globallashuvning shiddatli, hech qanday qudratli kuch oldini ololmaydigan sunamilari, to’fonlari, zilzilalari dunyoni larzaga solayotgan davrda ham hanuzgacha ogohlik bongini urib yuribdi…

Fridrix Nitshening mastonavor, devonasifat, isyonkor va g’alayonli ruhiyasi Sharq mutafakkirlarining ko’pchiligida bot-bot uchraydigan holat bo’lgan. Bu holatni tasavvuf ahli yumshatish va zohirparast shariatchilardan jon saqlash maqsadida “shathiyot”, ya’ni, ilohiy jazba va bexudlik holatida ixtiyorsiz ravishda aytilgan, shuning uchun ham uzrli bo’lgan so’zlar, deb izohlaganlar.

Mavlono Jaloliddin Rumiy falsafani unchalik xush ko’rmagan. Uning o’zi buni “Masnaviyi ma’naviy”da ham, “Devoni kabir”da ham ta’kidlab o’tgan. Ammo qanday falsafani? Mana bunisi muhimroq. U Mutlaq Vujudning borliqdagi jilvasini mushohada etolmaydigan, ilohiy ishq jazbasidan xoli, Insonning go’zal va ayni paytda ziddiyatlarga to’la botin olamidan bexabar, so’qir, hiss-harakatsiz, ishq-muhabbatsiz, Gyote aytganidek, quruq aljirash-valjirashlardan iborat bo’lgan, olam va odam mohiyatini anglashga ojiz falsafani rad etadi. Shuning uchun bo’lsa kerak, u ham Nitshening “Telba”siga o’xshab, ojiz, notavon, hissiz-harakatsiz olomon dastidan faryod chekadi:

Z-in xalqi purshikoyati giryon shudam malul,
On hoyu ho’yu na’rai mastonam orzust.
Go’yotaram zi bulbul, ammo zi rashki om,
Muhr ast bar dahonamu afg’onam orzust.

Ya’ni: Bu yig’loqi, faqat shikoyat qilishdan boshqa narsani bilmaydigan bu xalqdan bezor bo’ldim. Mastlarning na’rayu faryodlarini eshitishni xohlayman. Bulbuldan ham yaxshiroq sayrayman, ammo ommaning rashku hasadidan og’zimga muhr urganman va faryod etishni (ovozimni chiqarishni) orzu qilaman.

…Bir kuni tulki uzumzorlar ichidan o’tayotib, yetilib, g’arq pishgan va quyoshning zarrin nurlaridan yalt-yalt tovlanib turgan bir bosh eng katta uzum tagida to’xtab qolibdi. Uzumni uzib olaman deb, sakrabdi, sakrabdi, ammo maqsadiga yetolmabdi. Shunda bechora tulkining havsalasi pir b?lib, “Puff, sassiq uzum ekan-mi?!”, deganicha yo’lida davom etgan ekan… Qissadan hissa shuki, tarixda inson fenomenining mehvari, substantsiyasi – ruhiyat va tafakkur olamining bepoyon uzumzorlaridan uzum uzib olmoqchi bo’lib, murodiga yetolmagan va “Puff, safsata ekan-ku!” – deb chiqib ketgan kishilar ham kam bo’lmagan. Buni butun insoniyat tafakkuri tarixida ojiz odamlar – agar surishtirib ko’rsangiz, pul, mol-dunyo va mansabu shuhrat uchun tanasinini ham, iymon-e’tiqodini ham sotib yuborishga tappa-tayyor to’daning zaif va notavon aqli doirasiga sig’magan, g’ayritabiiy va g’ayrioddiy ufuqlarda tafakkur surib o’tgan, cheksiz-chegarasiz taxayyuloti va tafakkuroti qarshisida olamlar ham tor bo’lib tuyuladigan aql va tafakkur daholari – Mansur Halloj, Aynulquzzot, Jordano Bruno, Nasimiy va Mashrab fojeasida ham, Forobiy, Ibn Sino va Xayyom siymosida ham, Ibn al-Arabiy va Mavlono Rumiy timsolida ham, Attor va Hofiz, Jomiy va Navoiy misolida ham, Nikolay Kopernik, Leonardo da Vinchi va Galileo Galiley taqdirida ham, Bedil va Ahmad Donish, Fridrix Nitshe va Alber Kamyu, Fitrat va Cho’lpon qismatida ham kuzatish mumkin. Insoniyatning mutaassib va inkvizitor aqli g’olib chiqmaganida edi, Mansur Halloj eng vahshiyona tarzda dorga osilib, tanasi burda-burda qilinib, o’tda kuydirilib, kuli Dajla daryosiga sochilmagan, Ibn Sino darbadarlik, quvg’in va zindonlarga mahkum etilmagan, Jordano Bruno tiriklayin o’tda kuydirilmagan, Aynulquzzot, Nasimiy va Mashrablar dorga osilmagan, Fitrat, Cho’lpon va Nosir Usmonlar qatag’onga uchramagan bo’lardi. Afsuski, haqiqiy insoniy hayotni Xitoy va Turkiya bozorlari deb tasavvur qiladigan, ma’naviyat va ma’rifat ahli ustidan kulib, ularni telba, deb ataydigan, insoniy qiyofasini yo’qotib qo’ygan, jaholat va razolat botqog’iga botib ketgan, butun yaylovni o’zimniki, deb o’ylaydigan sigirga o’xshab tinmay kavshash vasvasasiga tushgan ma’naviy qashshoq kimsalar, pul topib, aql topmagan bechoralar bugungi kunda ham istagancha topiladi. Fridrix Nitshe bunday kimsalar haqida shunday deydi:

“Mana ular, xuddi vahshiy hayvon monand tasqaralar, ularning hirsu havo yoxud o’z-o’zini o’ldirishdan o’zga yo’llari yo’q…
Bu tasqaralar hali odam bo’lib ulgurgan emaslar; mayli, ularga hayotga nafrat deb targ’ib qilsalar qilaversinlar va o’zlari jo’nab ketaversinlar!
Ularning yuraklari – sil: tug’ilar tug’ilmas ular jon taslim qila boshlarlar va ular horg’inlik hamda murtadlikka mukka keturlar.
Ular jon-jon deb o’lik bo’lishni xohlardilar va biz ularning bu xohishlarini ma’qullashimiz kerak! Bu o’liklar tirilmasliklari uchun o’zimizni ehtiyot tutamiz va bu tirik tobutlarga zarar yetkazmaslik harakatini qilamiz!
Ularga kim duch kelmasin, kasalmi, qari-qartangmi, murdami, darhol unga shunday deydilar: “Hayot rad etiladi!”

Yaxshiyamki, bugungi davrda irqiy, diniy, aqidaviy, milliy, siyosiy, ijtimoiy va har qanday shakldagi diskriminatsiya davlat va qonun tomonidan mahkum etilgan. Yaxshiyamki, bugungi kunda insoniylik, ma’rifat va tafakkurni qadrlaydigan, e’zozlaydigan kishilar baribir, kam emas. Aks holda, bugungi davrda ham Halloju Aynulquzzot, Brunoyu Nasimiy, Galileyu Mashrab, Fitratu Cho’lponlarning achchiq qismati takrorlanishi muqarrar edi. Aks holda, Rumiyning “shayx”i kuppa-kunduzi chiroq yoqib, Inson qidirishga, Nitshening “telba”si esa ana shunday yop-yorug’ kunda chirog’ini yoqib, “yo’qolgan Xudo”sini izlashga tushgan bo’lardi…

Maqola muallifi
————-

Ja’far Muhammad (Xolmo’minov) 1968 yilning 20 sentyabrida Surxondaryo viloyatining Sherobod tumanida tug’ilgan. 1993 yili Tojikiston Davlat universiteti (Tojikiston Milliy universiteti) filologiya fakulteti fors-tojik klassik adabiyoti yilda o’z tahsilini tugatdi. U falsafa fanlari nomzodi.
Hozirgacha Ja’far Muhammadning tojik tilidagi «Chashmi boron» [Yomg’irning nigohi] (Termiz, «Jayhun», 1997), «Mijgoni oftob» [Quyosh kipriklari] (Dushanbe, «Oli Somon», 1999), «Tulu’i sabzi rang», [Rangning yashil chiqishi] (Toshkent, Abdulla Qodiriy nomidagi «Xalq merosi» nashriyoti, 2003), «Tajalliy» (Toshkent, O’zME Dav. ilmiy nashriyoti, 2008), o’zbek tilidagi «Ko’zgu hayrati» (Toshkent,»Tamaddun», 2010) she’riy to’plamlari dunyo yuzini ko’rdi. Ja’far Muhammadning fors-tojikcha she’rlari Tojikiston, Eron, Afg’oniston hamda O’zbekistondagi turli matbuot nashrlarida, o’zbek tilidagi she’rlari esa O’zbekistondagi gazeta va jurnallarda e’lon qilingan.

034

(Tashriflar: umumiy 101, bugungi 1)

Izoh qoldiring