Jorj OruelI. Ijod ehtiyoji & Nazar Eshonqul. Jorj Oruell

Ashampoo_Snap_2016.11.03_18h46m02s_003_.png      Сўнгги мисраларимга тикилиб, ёзиш, мен учун кўнгил иши эканини тушуняпман. Буни ҳозирча охирги хулосам, деб айтолмайман. Барча ёзувчилар шуҳратпараст, худбин ва дангаса бўладилар. Сабабларининг интиҳосидагина сир ётади. Китоб ёзиш — узоқ давом этувчи тузалмас дард, ҳолдан тойдирувчи жанг…

Назар Эшонқул
ЖОРЖ ОРУЭЛЛ
08

Шўро мафкурачилари 80-йиллар ўрталаригача номини эшитса чўчиб тушишадиган, ҳатто ўлимидан қарийб 40 йилдан ошиқ вақт ўтгач ҳам асарлари чоп этилишига рухсат берилмаган Жорж Оруэлл ўзи ким?

Жорж Оруэлл инглиз ёзувчиси, публицисти, жамоат арбоби. Машҳур асарлари: «Молхона» қиссаси, «1984» романи, эссе ва адабий мақолалар. Ўз асарида коммунистик дунёқараш ва коммунистик тузумни масхара қилгани учун барча коммунистик давлатларда асарлари тақиқланган.

Тақиқланган! Ғалати қиёс. Бутун бошли давлат, унинг улкан идеология машинаси битта ёзувчидан қўрқади. Ёлғон шу даражада мўртки, бир оғиз ҳақиқатга қулаб тушади. Ваҳоланки, бу ёлғон йиллар давомида зеб бериб, қад кўтарган бўлади. Шўро тузуми ярим аср Оруэллдан қўрқиб яшади.

Дунёга Жорж Оруэлл тахаллуси билан танилган англиялик журналист Эрим Блэйр токи 1936 йилгача жўшқин социалист, ўз тили билан айтганда, демократик социалист эди. Ҳатто шу эътиқоди учун мустамлака Бирмадаги келажаги порлоқ амалдорлик мансабидан ҳам воз кечди ва бутун дунёга демократик социализмни ёйиш ҳақидаги ғоялар билан яшади.

У бу пайтда социализмнинг энг яқин дўсти, тарафдори ва курашчиси эди. Хўш, 1936 йил Испанияга социалистлар тарафдори бўлиб борган Блэйрнинг дунёқарашида қандай ўзгариш юз берди? У Испанияда нимани кўрди? Нимага дуч келди? Нега у Испаниядан сўнг социализмнинг ёрқин душманига айланди? Умрининг охиригача бу тузум бошида турганларни ҳам, тузумни ҳам нега масхара қилиб ўтди?

004Молхона ёки ҳайвонлар салтанатини очлик, касаллик, ўлим қамраб олади. Бироқ энг фожиалиси қўрқув даҳшати эди. Наполеон ва унинг жазо отряди бу салтанат фуқароларини руҳан синдирди, маънан йўқ қилди, расман озод, маънан қуллик бошланди. Ўзбошимчалик, диктатура ҳаётни издан чиқарди. Наполеон қўрқув ва ўлим рамзига айланди. Ҳайвонлар эртаю кеч ишлар, лекин бири икки бўлмасди, қашшоқликдан бошлари чиқмасди. Эртанги кунга умид сўнди. Махсус колонияларда Наполеон тарбиясини олган ҳайвонларнинг болалари ўз ота-оналарини ўлдиришдан тап тортмайдиган жаллодларга айландилар.

Албатта, томошабин бу образ ва рамзларда ҳикоя қилган воқеа ва Оруэллнинг шу асари асосида суратга олинган фильмидан олинган тасвирларда ким ёки қайси тузум тимсоллашганини сезган бўлишса керак. Шу сабабли шўро мафкурачилари бу ёзувчи асарларини тақиқладилар. Оруэлл асарлари 80-йиллар охирларидагина таржима қилина бошланди. Оруэлл асарлари Шўро тузумини фош қилишда ўсиб келаётган озодликни англаш жараёнига хизмат қилди.

Оруэллнинг ушбу асари фақат Гитлер ва Сталин яратган тузум ва унинг фожиаси ҳақида деб бўлмайди, бу асар умуман тоталитаризм ва қуллик психологияси ҳақида. 1945 йили мазкур асар эълон қилиниши билан адабиётшунос Артур Кестлер «Янги Свифт» пайдо бўлди» деб ёзганди. Айнан шу Кестлер 1950 йили Оруэлл қабри устида шундай деган: «Келажакдаги адабиётшунослар Оруэлл ўз ижодида Свифт ва Кавкани бирлаштирганини тан оладилар».

Шўро мафкурачиларини чўчитиб юборган «Молхона» ёки юмшоқроқ таржима қилинганда «Ҳайвонлар салтанати» қиссасида нима бор эдики, коммунистларни талвасага солди. Энди қиссадаги воқеани қисқача гапириб берайлик. Эгаси ароқхўр бўлиб қолган фермадаги ҳайвонлар тенглик, адолат талаб этиб инқилоб қилишади. Инқилобнинг бош илҳомчиси «Майор» лақабли исқирт чўчқа (Қиссани мана бу саҳифада ўқишингиз мумкин).

Майорнинг шогирдлари ва издошлари бўлган чўчқалар бошчилигида фермада инқилоб содир этилади. Инқилобчилар шиорлари жуда оҳанрабо ва мафтункор. Саводсиз ҳайвонлар дастлабки ҳарфларни «тенглик, биродарлик, адолат» сўзини ёзиш билан ўрганишади ва бу ишоралар уларнинг ҳаёт мазмунига айланади. Оми ва содда ҳайвонлар ҳақиқатан ҳам тенглик келганига, энди ҳайвонларга ҳеч ким хўжайинлик қилмаслигига, оламшумул озодликка эришганликларига ишонадилар. Ҳайвонлар ўз давлат тизимини, байроғини, герби ва китобларини яратишади. Бу улуғ ишда уларга қўнғир чўчқа – Наполеон бошчилик қилади. Наполеон тезда атрофига махфий хизмат, жазолаш гуруҳини тўплайди.

Ҳайвонлар ўзларини эзиб келган одамлар устидан дастлабки ғалабага эришадилар.

Доҳий ва йўлбошчилари Майорнинг мавзолейи, ҳайкали очилади.

Ўз атрофида жазо гуруҳини ташкил этиб олган Наполеон тезда ўзини ферманинг доҳийси деб танитади. Доҳий Наполеон ўз хўжалари яшайдиган уйни қароргоҳ қилади, ҳайвонлари эса ўша эски молхонада яшашда давом этади. Наполеон ҳокимиятини мустаҳкамлаб олгач сўз эркинлиги, фикр эркинлигини тақиқлайди ва барча ҳайвонлар учун фақат ўзи фикрлайди, ўзи сўрайди, ўзи жавоб беради. Фермада тўлиқ Наполеон диктатураси ўрнатилиб, барча ҳайвон унга ҳамду сано ўқий бошлайди.

Фермада ҳур куни идеологик машина – Наполеоннинг буюклигини таъкидлаб, тасдиқлаб турувчи кинолавҳалар – ўзига хос матбуот ишлаб туради. Наполеон билан келишмаган барча ҳайвонлар таъқиб ва қатл қилинади. Ферма қатли ом ва қўрқув салтанатига айланади.

Оруэллдан икки катта насрий асар, тоталитаризмни фош этувчи жўшқин публицистика ва эсселар мерос бўлиб қолди.

Жорж ОРУЭЛЛ
ИЖОД ЭҲТИЁЖИ
Инглизчадан Севара Алижонова nаржимаси
005

george-orwell.jpgЖорж Оруэлл (ингл. George Orwell), ҳақиқий исми — Эрик Артур Блэр (ингл. Eric Arthur Blair; 1903—1950) — инглиз ёзувчиси ва публицисти. «Молхона» номли фантасмагорик (эртакнамо) қиссаси,  «Руҳонийнинг қизи», «Яшасин анжир!», «Ҳаво керак», “Бирма кунлари”, «1984»  каби романлар муаллифи. Шунингдек,  ҳужжатли  «Каталония хотираси»  номли публицистик асарлари, адабиёт ва ижод эркинлигига бағишланган эсселари билан шуҳрат қозонган.
Жорж Оруэллнинг «Молхона” асарида (Ушбу асар ўзбек тилига «Ҳайвонлар хўжалиги ҳақида ғаройиб қисса” номи билан таржима қилинган) мантиқий образлар орқали “Манэл ферма”сида рўй берган воқеалар тасвирланади. Собиқ Совет Иттифоқи мустабид тузумининг ғаройиб “ўйинлари” асар мазмунига сингдириб юборилган. Ҳайвонлар мустақиллик, эрк, озодлик, бахт, фаровон ҳаёт учун курашадилар. Лекин уларнинг мақсадлари саробга айланаверади. Асарда қатоғонлик даврининг халқ бошига солган фожеаларига алоҳида эътибор берилган.

005

Ҳали ақлимни таниб-танимаёқ, беш-олти ёшларда эдим чоғи, улғайганимда, албатта, ёзувчи бўлишимни ич-ичимдан сезардим. Ўн етти ёшимдан бошлаб етти йил давомида миямга зулукдай ёпишиб олган хомхаёлдан воз кечишга ҳарчанд уринмай, ақлим табиатимдаги бу телбаликни енгаверар, эртадир-кечдир, ўзимни босиб олиб, жилд-жилд китоблар ёзишимни тасаввур этсам, теримга сиғмай суюниб юраверардим.

Уч ярим ёшларимдан, бу жараён беш йил давом этган, саккизимгача отамни аҳён-аҳёнда кўрганман. Шунга ўхшаш сабаблар туфайли ўзимни ёлғиз сезар, руҳимга бегона одатларим кўпайгандан-кўпайиб борарди. Ягона юпанчим — қоғоз қоралаш, хаёлимдаги одамлар билан суҳбат қуриш эди. Аввалбошдан қадр топмаган адабий интилишларим — шу кечинмаларнинг оқибатидек… Сўз нафосатини туйиш, заррачалик қиммати йўқ фактлар билан олишиш қобилияти юққанмиди, эҳтимол. Кундалик ҳаётимда такрор-такрор дуч келувчи омадсизликлар ўзимгагина дахлдор дунёмнинг ажралмас бўлаги эди. Шубҳасиз, ижодга жиддий киришишнинг вақти-соати етган, шу чоққача — болалигиму ёшлигимда қоралаб юрганларим эса ярим варақчаям чиқмасди. Биринчи шиғиримни тўрт-беш ёшимда ёзганман, элас-элас хотирлайман: онам айтиб турган, мен кўчиргандим. Шеър йўлбарс ҳақида эди. Унинг ўткир курак тишлари, шугина ташбеҳдан бошқасини эслолмаяпман. Блейкдан (1)  ўғирлаб олган “Йўлбарс, йўлбарс” “шеър”имдан роса завқланганман.

Ўн бир ёшимда, уруш даври ёхуд 1914–1918 йилларда бир ошпазнинг ўлимига марсия ёзганимни айтмаса, нуқул ватанпарварлик руҳидаги шеърлар битганман, улар маҳаллий газеталарда бирин-кетин босилиб тураверган. Вақт ўтиб, бироз улғайгач, Жорж (2 услубига  тақлидан табиат мавзуида тугалланмаган, ҳазин шеърлар бита бошладим. Эсласам, ўзимнинг ҳам кайфим учиб кетадиган бир ҳикоя ёзгандим ўша пайтлари. У йиллар давомида ғалвирдан ўта-ўта оққа кўчирилган ягона асарим эди. Шунга қарамай, ҳамиша ўзимни адабий ижодга дахлдор ҳисоблардим. “Адабий буюртмалар” сабаб ҳаётимга “тезкорлик” сўзи кириб, “роҳат” тарк этди. Мактабдан ташқари вақтимда ҳозир ўзимни-да ҳайратга солар даражадаги шиддат ила ҳажвий шеърлар ёздим, ўн тўрт ёшимда Аристофанга (3) ҳавасим кетиб бутун бошли пьесани бир ҳафтада ёзиб тугатдим, мактабда деворий газета чиқара бошладим. Тасаввурга ҳам сиғдиролмас ночору ғариб ҳажвий нашр эди у. Айни замондаги арзон-гаров журналистикадан кўра, ўша ҳаминқадар нашр учун қанча ёниб-куйгандим-а. Бу “адабий фаолият”га вобаста, ўн тўрт ёшмидим ё каттароқ, турли адабий машқ¬лар билан овундим: ўзим ҳақимдаги “ҳикоя”лар қоғозга эмас, миямга муҳрланарди. Буни бир болакай ё ўсмирнинг эрмаги, десам тўғрироқ бўлар. Ўзимни негадир “Робин Гуд” атаб, мени ҳаяжонга солувчи саргузаштлар қаҳрамонларининг суратларини чизиб, ундан қиёфамни ахтарардим.

Бироқ кўп ўтмай, “ҳикоя”лар ўз-ўзимга маҳлиёлик кайфиятига шафқатсизларча барҳам берди: бора-бора кўрган-кечирганларимнинг қоғозга тушишидан ҳузурландим. Миямда шунга ўхшаш фикрлар айланарди: “У эшикни итариб очди ва хонага кирди. Қуёшнинг заррин нурлари муслин гиламни сийпалаб ўтиб, устида ярим очиқ гугурт қутиси ва сиёҳдон турган столга келиб тўхтади. Ўнг чўнтагидан ўнг қўлини чиқариб, дераза томонга чўзди. Кўчада тошбақа косали мушук дарахтдан узилиб тушаётган япроқ кетидан қувиб юрибди…” Бемаъни одатга ўралашиб, йигирма беш йилимни елларга совурдим. Сўз, арзигулик сўз топишга тиришаман, бесамар тиришқоқлик мени тағин ғамга ботириб қўяди, бари шунчаки мубталолигим соясида қолиб кетаверади. Дунёга илинмоқчи бўлган “беназир асар”им мени турли ёшда мафтун этган турфа ёзувчиларнинг услубини ҳечқурса такрорлаши керак эди… Аммо хотирам саҳифаларини ҳар қанча титкиламай, таниш, арзимас ёзиқлар билан тўқнашаверардим.

Ўн олти ёшимда тўсатдан сўздан лаззатланиш касалига чалиндим. Сўзнинг жозибаси ва оҳангидан ошуфтаҳол бўлдим. “Бой берилган жаннат”даги (4) қуйидаги мисралар ажаб қизиқ, синоатли туйилди:

У меҳнат ва мушкулот сабаб,
Унга айланиб қолмишдир, ё Раб.

“У” ва “у”нинг муштарак оҳангидан завқ туйиб, тиззаларим қалтираб кетганди ўшанда. Ҳодисотларни тасвирлаш асносида моҳиятни англай бошладим, ижодимдаги асосий истак коинотдаги юлдуздек юзага потраб чиқиб қолди. Хотимаси одатдагидек яхшилик билан тугамайдиган даҳшатли натуралистик романлар, кишини ўзига ром этувчи тасвир ва таққосларга тўла, оҳангдор ва сержило сўзларга бой асарлар ёзишни хоҳлаётгандим. Ўттиз ёшимда чоп этилган, аммо аввалдан ниятимда бўлган илк тўпламим – “Бирмадаги кунларим”да ўша истак қор остидаги бойчечакдек мўралаб, дилимга ҳарнечук хотиржамлик улашди.

Ёзувчи ижодини мунтазам кузатмай туриб ҳам, унинг услубини баҳолаш мумкинлиги ҳақида ўйлаб кўрмагандим. Ижодкор қаламга олган мавзу унинг ёшидан дарак бераркан, бироқ у нимагаки қўл урмасин, бир умр қутулиб бўлмас азоб — ижод эҳтиёжини қондириши керак. Ижод унинг эрмаги ёки ҳунари эмас, касбидир. Пўртанали инқилоб даврлари сингари инсонда ҳам ўтиш даври кузатилади. Бундай пайтда, у ҳис-туйғуларини жиловлай олмоғи, сийратини гўзаллаштирмоғи ҳамда ғўрлик даври ва нохуш кайфиятдан тез фориғ бўлишга интилмоғи лозим; бироқ ижодкор дастлабки таъсирлардан мосуво қолса, ичидаги ижод иштиёқи ҳам ўлади. Тирикчилик талаби ҳисобга олинмаса, ёзиш, айниқса, насрда ижод қилиш учун тўрт асосий туртки бор. Тўрт сабаб ҳар бир ёзувчида турли даражада бўлади, вақт ва муҳит туфайли улар алмашиниб туради:

1. Худбинлик. Ақли билан мақтаниш, тез-тез тилга тушиб туриш, хотирланиш, камситганларга кўрсатиб қўйиш ва ҳоказо ва ҳоказо истаклар. Бу сабаб эмас, дегувчилар ёлғонни тўн қилиб кийиб олганлар: худбинлик — барча сабабларнинг боши. Ёзувчиларнинг бир ўзигагина эмас, олимлар, артистлар, сиёсатдонлар, ҳуқуқшунослар, зобитлару омадли жентльменлар– қисқаси, жамиятнинг юқори қатламига чиққан чипқон бу. Оломонда айни хислат унча кўзга ташланмайди: улар ўттиз ёшдан ўтгач, кўрга ҳасса қилиб кўрсатишларидан орланади, ўзгалар учун яшайди ёки оғир ва зерикарли ишга шўнғиб кетадилар. Бироқ умрининг адоғигача бу йўлдан юришни истамаган Худонинг эркатой, қайсар яратиқлари озчилик бўлиб, улар сирасига ёзувчилар ҳам киради. Номлари катта ҳарфлар билан ёзилувчи ёзувчилар мол-дунёга бефарқликларига қарамай, журналистлардан кўра шуҳратпараст ва худбинроқдирлар.

2. Эстетик энтузиазм (иштиёқ). Ташқи оламдаги, алоҳида таъкидлаш жоизки, сўз ва унинг моҳиятидаги гўзалликни идрок этиш майли. Назмдаги нозиклик ва насрдаги оҳанг, ҳатто товушлардаги фарқни ҳис қилиш хоҳиши. Ўзи учун қизиқ ва қимматли бўлган тажрибани бошқалар билан баҳам кўриш истаги. Талай ёзувчиларда эстетик сабаб жуда заиф. Аммо памфлетчи ёхуд дарслик муаллифи бўлсин, сўзга муҳаббати важидан уззукун қоғозга термилиб ўтиради. Улар-да жиллақурса, матбаа, безак борасида дидга эҳтиёж сезар. Китоб деймиз, ҳатто темирйўл йўриқномасида ҳам эстетик унсурга кўзимиз тушади-ку.

3. Тарихий импульс. Борлиқни борича кўриш ва кўрсатиш, келгуси авлодга ўз ҳолича етказиш истаги.

4. Сиёсий мақсад. “Сиёсий” сўзи кенг маънода келади. Дунёни муайян йўналишга буриш, турли кишилар фикрларини ўзгартиришга бўлган майл. Боз устига, бирор асар йўқки, сиёсий таъсирдан холи бўлса. Санъат ва сиёсатда боғлиқлик йўқ дейишнинг ўзи сиёсий қараш. Бу турли импульсларнинг бир-бирига зид келиши, одамдан-одамга, вақтдан-вақтга ўзгариб боришига тарих гувоҳлик беради. Табиатан, — ҳа, “табиат”ингиз туфайли ўсмир боладан арбобга айланасиз — мен уч асосий принципга содиқ қолиб, тўртинчи сабабга эътибор қаратмаган ижодкорман. Эрким ўзимдалигида оҳанжамали ёки буткул тавсифий асарлар битишим, сиёсий майлимни ўқувчига сездирмаслигим мумкин эди. Бироқ муҳит мени памфлетчи қилиб етиштирди. Аввалги беш йилим ўта нобоп шароитда – Ҳиндистондаги Бирмаполиция маҳкамасида ўтди, кейин очлик ва омадсизлик ёпишиб олди. Кўрган-кечирганларим табиий равишда ҳокимиятга нафратимни оширди ва бутун вужудим билан ишчилар қатламини ҳимоя қилишга бел боғладим. Бирмадаги фаолиятим империализм табиатини англашимга кўмак берди, бироқ тажрибам сиёсий доирадаги мавқеимга ҳали кифоя қилмасди. Сўнг ҳокимият тепасига Гитлер келди, Испанияда фуқаролар уруши бошланди ва ҳоказо ҳодисалар. 1935 йилнинг охирларида базўр қатъий қарорга келдим.

Испания уруши ҳамда 1936–1937 йиллардаги бошқа воқеалар ичиму ташимдаги дунёмни ўзгартириб юборди. Мен қаерда эканимни англадим. 1936 йилда қўл урган “жиддий асар”имдаги ҳар бир чизиқ бевосита ёки билвосита тоталитаризмга қарши, демократик социализмга тарафдорлик моҳияти билан туташарди. Бу ахир бемаънилик эмасми? Бир маҳаллар ўзим рад этган хаёллар ҳақиқатга кўчиб қолди. Аслида қўлига қалам тутган киши сиёсий воқелик олдида ҳали ундай, ҳали бундай ниқоб тақишга мажбур. Савол кўндаланг: қай усулда ёзиш ва қандай қилиб сингдириб юбориш мумкин? Сиёсий башорат эстетик ва интеллектуал яхлитликка путур етказмай, аксинча, сиёсий фаолиятда янги марра ва имконларга йўл очади.

Сўнгги ўн йилликда санъат ва сиёсатни уйғунлаштирган мактублар битишга иштиёқим ортди. Менинг асосий мавзум ҳамиша партиявийлик ва адолатсизлик бўлган. Ҳар гал қоғоз қоралашга тутинганимда, “Санъат асари яратаман”, деб хаёл қилмайман. Ўзим ошкор этишни истаган ёлғонлар, эътибор қаратишни лозим топган далиллар, мени безовта қилган воқеликлар ҳақида ёзаман, холос. Эстетик кечинма туймаганимда эди, китоб у ёқда турсин, ҳатто журналга каттароқ мақола ҳам ёзолмаган бўлардим. Асарларим, қунт билан ўқиган ўқувчига кун бўйи ваъз ўқиган сиёсатдон тарғиботидан кўпроқ таъсир этиши аниқ. Болалигимдан бошланган дунёқарашни батамом рад этишнинг иложи ҳам, эҳтиёжи ҳам йўқ. Тўрт мучам соғ бўлиб, Худо умрдан қисмаса, ижод, шу заминга муҳаббат ва машаққатдан роҳату арзимас ҳодисалардан завқ туйиш касбим бўлиб қолаверади. Бу ўзингни ўтга ташлашни англатмайди. Бу — сенинг муайян давр мобайнида биргина шахсга эмас, жамиятга нисбатан илдиз отган симпатия ва антипатиянгни мувозанатда ушлаш санъатидир.

Ожизлик қурсин! Тил ва ҳақиқатсизликка дахлдор муаммоларни кўтариб чиқиш осонми?! Ҳақ сўзимнинг далилига бир мисол келтирай. Испания фуқаролик урушига бағишланган “Каталонияга эҳтиром” асарим буткул сиёсий асар, бироқ асосида ҳақиқат ва юртга садоқат ғояси мавжудлиги боис ўқилади. Асарда адабий ақидамга хиёнат қилмай, мутлақ ҳақи¬қатни очишга интилганман. Китоб битта сўлоқмондек боб, Франко билан фитна қилганликда айбланган Троцкийни оқловчи иқтибослардан иборат. Бу боб — икки йил ўтар-ўтмай ҳар қандай нозиктаъб ўқувчининг қизиқишидан четда қолиши табиий — бутун бошли асарни йўққа чиқаради. Мен ҳурмат қилувчи мунаққид асарим тўғрисида бир куни менга ваъз ўқиди. “Нега бу бобни тиқиштирдинг? — сўради у. — Сен журналистикага яхши китоб туҳфа қилишинг керак эди”. У ҳақ эди, бироқ мен бошқача ёзолмасдим. Ноҳақ қораланганлар ҳақида билишга Англияда озчиликкагина рухсат берилганини кейин фаҳмладим. Ноҳақликлардан фиғоним чиқмаганида, ҳеч қачон бу асарни ёзолмасдим.

Шу ёки бошқа кўринишда тағин айни муаммо кўтарилаверди. Тил масаласи нозик ва узоқ музокараталаб. Сўнгги йилларда таъсирчанроқ ва аниқроқ ёзишга ҳаракат қилдим, дея оламан. Вақт ўтиб, исталган услубда ёзиш кўникмасига эга бўлган ижодкорнинг ўсгани шудир. “Молхона” (5) – сиёсий мақсад ва бадиий тафаккур мужассамлашган илк асарим. Охирги етти йил давомида бирорта роман ёзмадим. Тез орада виждонан ижод қилишга умид қиляпман. Бу – енгилиш, ҳар бир асарим омадсизлик белгиси. Бироқ энди мен Нимани ва Қандай ёзишни ойдинлаштириб олдим.

Сўнгги мисраларимга тикилиб, ёзиш, мен учун кўнгил иши эканини тушуняпман. Буни ҳозирча охирги хулосам, деб айтолмайман. Барча ёзувчилар шуҳратпараст, худбин ва дангаса бўладилар. Сабабларининг интиҳосидагина сир ётади. Китоб ёзиш — узоқ давом этувчи тузалмас дард, ҳолдан тойдирувчи жанг.

Мабодо на тушуниб, на қаршилик қилиб бўладиган бу юмушни бирор иблис гарданига олмаса, одамзоднинг танлаши қийин. Шайтон бола эътиборини тортувчи тўполон шамолдек ўйноқи. Тўғри-да, ичингдаги шайтонни мудом жиловлаб турмас экансан, у бир сатр ҳам ёзишга имкон бермайди. Яхши асар тиниқ ойнага ўхшайди. Ижод қилиш учун қайси сабаб бошқаларидан кучлироқ эканини комил ишонч билан айтмоққа ожизман, бироқ қайси бири бошқаларини ўз измига бўйсундиришини биламан. Вақт ўтиб, ортимдаги уюлиб турган бисотимга назар ташласам, ҳаётдан йироқ, баландпарвоз жумлалар, юки енгил ибораю сафсаталарга тўла асарларимда сиёсий мақсад йўқлигига амин бўлишим муқаррар.

1946 йил

1.Уильям Блейк (англ. William Blake; 28.11.1757 — 12.08.1827, Лондон) — таниқли инглиз шоири
2. Жорж Гордон Байрон (1788-1824) — атоқли инглиз шоири
3. Аристофан (м. а. 444 — м. а.387-380 оралиғида) — Милоддан аввалги даврда яшаган ва «Комедия отаси» номи билан танилган юнон драматурги
4. «Бой берилган жаннат» — таниқли инглиз шоири Жон Мильтоннинг (John Milton; 9.12. 1608 — 8.11.1674) асари
5. Ушбу асар ўзбек тилига «Ҳайвонлар хўжалиги ҳақида ғаройиб қисса” номи билан таржима қилинган.

gallery_11_4_124250.jpgJorj ORUELL
IJOD EHTIYOJI
Inglizchadan Sevara Alijonova narjimasi
005

   Jorj Oruell (ingl. George Orwell), haqiqiy ismi — Erik Artur Bler (ingl. Eric Arthur Blair; 1903—1950) — ingliz yozuvchisi va publitsisti. «Molxona» nomli fantasmagorik qissasi,  «Ruhoniyning qizi», «Yashasin anjir!», «Havo kerak», “Birma kunlari”, «1984»  kabi romanlar muallifi. Shuningdek,  hujjatli  «Kataloniya xotirasi»  nomli publitsistik asarlari, adabiyot va ijod erkinligiga bag’ishlangan esselari bilan shuhrat qozongan.
Jorj Oruellning «Molxona” asarida (Ushbu asar o’zbek tiliga «Hayvonlar xo’jaligi haqida g’aroyib qissa” nomi bilan tarjima qilingan) mantiqiy obrazlar orqali “Manel ferma”sida ro’y bergan voqealar tasvirlanadi. Sobiq Sovet Ittifoqi mustabid tuzumining g’aroyib “o’yinlari” asar mazmuniga singdirib yuborilgan. Hayvonlar mustaqillik, erk, ozodlik, baxt, farovon hayot uchun kurashadilar. Lekin ularning maqsadlari sarobga aylanaveradi. Asarda qatog’onlik davrining xalq boshiga solgan fojealariga alohida e’tibor berilgan.

005

Hali aqlimni tanib-tanimayoq, besh-olti yoshlarda edim chog’i, ulg’ayganimda, albatta, yozuvchi bo’lishimni ich-ichimdan sezardim. O’n yetti yoshimdan boshlab yetti yil davomida miyamga zulukday yopishib olgan xomxayoldan voz kechishga harchand urinmay, aqlim tabiatimdagi bu telbalikni yengaverar, ertadir-kechdir, o’zimni bosib olib, jild-jild kitoblar yozishimni tasavvur etsam, terimga sig’may suyunib yuraverardim.

Uch yarim yoshlarimdan, bu jarayon besh yil davom etgan, sakkizimgacha otamni ahyon-ahyonda ko’rganman. Shunga o’xshash sabablar tufayli o’zimni yolg’iz sezar, ruhimga begona odatlarim ko’paygandan-ko’payib borardi. Yagona yupanchim — qog’oz qoralash, xayolimdagi odamlar bilan suhbat qurish edi. Avvalboshdan qadr topmagan adabiy intilishlarim — shu kechinmalarning oqibatidek… So’z nafosatini tuyish, zarrachalik qimmati yo’q faktlar bilan olishish qobiliyati yuqqanmidi, ehtimol. Kundalik hayotimda takror-takror duch keluvchi omadsizliklar o’zimgagina daxldor dunyomning ajralmas bo’lagi edi. Shubhasiz, ijodga jiddiy kirishishning vaqti-soati yetgan, shu choqqacha — bolaligimu yoshligimda qoralab yurganlarim esa yarim varaqchayam chiqmasdi. Birinchi shig’irimni to’rt-besh yoshimda yozganman, elas-elas xotirlayman: onam aytib turgan, men ko’chirgandim. She’r yo’lbars haqida edi. Uning o’tkir kurak tishlari, shugina tashbehdan boshqasini eslolmayapman. Bleykdan (1) o’g’irlab olgan “Yo’lbars, yo’lbars” “she’r”imdan rosa zavqlanganman.

O’n bir yoshimda, urush davri yoxud 1914–1918 yillarda bir oshpazning o’limiga marsiya yozganimni aytmasa, nuqul vatanparvarlik ruhidagi she’rlar bitganman, ular mahalliy gazetalarda birin-ketin bosilib turavergan. Vaqt o’tib, biroz ulg’aygach, Jorj (2) uslubiga taqlidan tabiat mavzuida tugallanmagan, hazin she’rlar bita boshladim. Eslasam, o’zimning ham kayfim uchib ketadigan bir hikoya yozgandim o’sha paytlari. U yillar davomida g’alvirdan o’ta-o’ta oqqa ko’chirilgan yagona asarim edi. Shunga qaramay, hamisha o’zimni adabiy ijodga daxldor hisoblardim. “Adabiy buyurtmalar” sabab hayotimga “tezkorlik” so’zi kirib, “rohat” tark etdi. Maktabdan tashqari vaqtimda hozir o’zimni-da hayratga solar darajadagi shiddat ila hajviy she’rlar yozdim, o’n to’rt yoshimda Aristofanga (3) havasim ketib butun boshli p`esani bir haftada yozib tugatdim, maktabda devoriy gazeta chiqara boshladim. Tasavvurga ham sig’dirolmas nochoru g’arib hajviy nashr edi u. Ayni zamondagi arzon-garov jurnalistikadan ko’ra, o’sha haminqadar nashr uchun qancha yonib-kuygandim-a. Bu “adabiy faoliyat”ga vobasta, o’n to’rt yoshmidim yo kattaroq, turli adabiy mashq¬lar bilan ovundim: o’zim haqimdagi “hikoya”lar qog’ozga emas, miyamga muhrlanardi. Buni bir bolakay yo o’smirning ermagi, desam to’g’riroq bo’lar. O’zimni negadir “Robin Gud” atab, meni hayajonga soluvchi sarguzashtlar qahramonlarining suratlarini chizib, undan qiyofamni axtarardim.

Biroq ko’p o’tmay, “hikoya”lar o’z-o’zimga mahliyolik kayfiyatiga shafqatsizlarcha barham berdi: bora-bora ko’rgan-kechirganlarimning qog’ozga tushishidan huzurlandim. Miyamda shunga o’xshash fikrlar aylanardi: “U eshikni itarib ochdi va xonaga kirdi. Quyoshning zarrin nurlari muslin gilamni siypalab o’tib, ustida yarim ochiq gugurt qutisi va siyohdon turgan stolga kelib to’xtadi. O’ng cho’ntagidan o’ng qo’lini chiqarib, deraza tomonga cho’zdi. Ko’chada toshbaqa kosali mushuk daraxtdan uzilib tushayotgan yaproq ketidan quvib yuribdi…” Bema’ni odatga o’ralashib, yigirma besh yilimni yellarga sovurdim. So’z, arzigulik so’z topishga tirishaman, besamar tirishqoqlik meni tag’in g’amga botirib qo’yadi, bari shunchaki mubtaloligim soyasida qolib ketaveradi. Dunyoga ilinmoqchi bo’lgan “benazir asar”im meni turli yoshda maftun etgan turfa yozuvchilarning uslubini hechqursa takrorlashi kerak edi… Ammo xotiram sahifalarini har qancha titkilamay, tanish, arzimas yoziqlar bilan to’qnashaverardim.

O’n olti yoshimda to’satdan so’zdan lazzatlanish kasaliga chalindim. So’zning jozibasi va ohangidan oshuftahol bo’ldim. “Boy berilgan jannat”dagi (4) quyidagi misralar ajab qiziq, sinoatli tuyildi:

U mehnat va mushkulot sabab,
Unga aylanib qolmishdir, yo Rab.

“U” va “u”ning mushtarak ohangidan zavq tuyib, tizzalarim qaltirab ketgandi o’shanda. Hodisotlarni tasvirlash asnosida mohiyatni anglay boshladim, ijodimdagi asosiy istak koinotdagi yulduzdek yuzaga potrab chiqib qoldi. Xotimasi odatdagidek yaxshilik bilan tugamaydigan dahshatli naturalistik romanlar, kishini o’ziga rom etuvchi tasvir va taqqoslarga to’la, ohangdor va serjilo so’zlarga boy asarlar yozishni xohlayotgandim. O’ttiz yoshimda chop etilgan, ammo avvaldan niyatimda bo’lgan ilk to’plamim – “Birmadagi kunlarim”da o’sha istak qor ostidagi boychechakdek mo’ralab, dilimga harnechuk xotirjamlik ulashdi.

Yozuvchi ijodini muntazam kuzatmay turib ham, uning uslubini baholash mumkinligi haqida o’ylab ko’rmagandim. Ijodkor qalamga olgan mavzu uning yoshidan darak berarkan, biroq u nimagaki qo’l urmasin, bir umr qutulib bo’lmas azob — ijod ehtiyojini qondirishi kerak. Ijod uning ermagi yoki hunari emas, kasbidir. Po’rtanali inqilob davrlari singari insonda ham o’tish davri kuzatiladi. Bunday paytda, u his-tuyg’ularini jilovlay olmog’i, siyratini go’zallashtirmog’i hamda g’o’rlik davri va noxush kayfiyatdan tez forig’ bo’lishga intilmog’i lozim; biroq ijodkor dastlabki ta’sirlardan mosuvo qolsa, ichidagi ijod ishtiyoqi ham o’ladi. Tirikchilik talabi hisobga olinmasa, yozish, ayniqsa, nasrda ijod qilish uchun to’rt asosiy turtki bor. To’rt sabab har bir yozuvchida turli darajada bo’ladi, vaqt va muhit tufayli ular almashinib turadi:

1. Xudbinlik. Aqli bilan maqtanish, tez-tez tilga tushib turish, xotirlanish, kamsitganlarga ko’rsatib qo’yish va hokazo va hokazo istaklar. Bu sabab emas, deguvchilar yolg’onni to’n qilib kiyib olganlar: xudbinlik — barcha sabablarning boshi. Yozuvchilarning bir o’zigagina emas, olimlar, artistlar, siyosatdonlar, huquqshunoslar, zobitlaru omadli jentl`menlar– qisqasi, jamiyatning yuqori qatlamiga chiqqan chipqon bu. Olomonda ayni xislat uncha ko’zga tashlanmaydi: ular o’ttiz yoshdan o’tgach, ko’rga hassa qilib ko’rsatishlaridan orlanadi, o’zgalar uchun yashaydi yoki og’ir va zerikarli ishga sho’ng’ib ketadilar. Biroq umrining adog’igacha bu yo’ldan yurishni istamagan Xudoning erkatoy, qaysar yaratiqlari ozchilik bo’lib, ular sirasiga yozuvchilar ham kiradi. Nomlari katta harflar bilan yoziluvchi yozuvchilar mol-dunyoga befarqliklariga qaramay, jurnalistlardan ko’ra shuhratparast va xudbinroqdirlar.

2. Estetik entuziazm (ishtiyoq). Tashqi olamdagi, alohida ta’kidlash joizki, so’z va uning mohiyatidagi go’zallikni idrok etish mayli. Nazmdagi noziklik va nasrdagi ohang, hatto tovushlardagi farqni his qilish xohishi. O’zi uchun qiziq va qimmatli bo’lgan tajribani boshqalar bilan baham ko’rish istagi. Talay yozuvchilarda estetik sabab juda zaif. Ammo pamfletchi yoxud darslik muallifi bo’lsin, so’zga muhabbati vajidan uzzukun qog’ozga termilib o’tiradi. Ular-da jillaqursa, matbaa, bezak borasida didga ehtiyoj sezar. Kitob deymiz, hatto temiryo’l yo’riqnomasida ham estetik unsurga ko’zimiz tushadi-ku.

3. Tarixiy impul`s. Borliqni boricha ko’rish va ko’rsatish, kelgusi avlodga o’z holicha yetkazish istagi.

4. Siyosiy maqsad. “Siyosiy” so’zi keng ma’noda keladi. Dunyoni muayyan yo’nalishga burish, turli kishilar fikrlarini o’zgartirishga bo’lgan mayl. Boz ustiga, biror asar yo’qki, siyosiy ta’sirdan xoli bo’lsa. San’at va siyosatda bog’liqlik yo’q deyishning o’zi siyosiy qarash. Bu turli impul`slarning bir-biriga zid kelishi, odamdan-odamga, vaqtdan-vaqtga o’zgarib borishiga tarix guvohlik beradi. Tabiatan, — ha, “tabiat”ingiz tufayli o’smir boladan arbobga aylanasiz — men uch asosiy printsipga sodiq qolib, to’rtinchi sababga e’tibor qaratmagan ijodkorman. Erkim o’zimdaligida ohanjamali yoki butkul tavsifiy asarlar bitishim, siyosiy maylimni o’quvchiga sezdirmasligim mumkin edi. Biroq muhit meni pamfletchi qilib yetishtirdi. Avvalgi besh yilim o’ta nobop sharoitda – Hindistondagi Birmapolitsiya mahkamasida o’tdi, keyin ochlik va omadsizlik yopishib oldi. Ko’rgan-kechirganlarim tabiiy ravishda hokimiyatga nafratimni oshirdi va butun vujudim bilan ishchilar qatlamini himoya qilishga bel bog’ladim. Birmadagi faoliyatim imperializm tabiatini anglashimga ko’mak berdi, biroq tajribam siyosiy doiradagi mavqeimga hali kifoya qilmasdi. So’ng hokimiyat tepasiga Gitler keldi, Ispaniyada fuqarolar urushi boshlandi va hokazo hodisalar. 1935 yilning oxirlarida bazo’r qat’iy qarorga keldim.

Ispaniya urushi hamda 1936–1937 yillardagi boshqa voqealar ichimu tashimdagi dunyomni o’zgartirib yubordi. Men qaerda ekanimni angladim. 1936 yilda qo’l urgan “jiddiy asar”imdagi har bir chiziq bevosita yoki bilvosita totalitarizmga qarshi, demokratik sotsializmga tarafdorlik mohiyati bilan tutashardi. Bu axir bema’nilik emasmi? Bir mahallar o’zim rad etgan xayollar haqiqatga ko’chib qoldi. Aslida qo’liga qalam tutgan kishi siyosiy voqelik oldida hali unday, hali bunday niqob taqishga majbur. Savol ko’ndalang: qay usulda yozish va qanday qilib singdirib yuborish mumkin? Siyosiy bashorat estetik va intellektual yaxlitlikka putur yetkazmay, aksincha, siyosiy faoliyatda yangi marra va imkonlarga yo’l ochadi.

So’nggi o’n yillikda san’at va siyosatni uyg’unlashtirgan maktublar bitishga ishtiyoqim ortdi. Mening asosiy mavzum hamisha partiyaviylik va adolatsizlik bo’lgan. Har gal qog’oz qoralashga tutinganimda, “San’at asari yarataman”, deb xayol qilmayman. O’zim oshkor etishni istagan yolg’onlar, e’tibor qaratishni lozim topgan dalillar, meni bezovta qilgan voqeliklar haqida yozaman, xolos. Estetik kechinma tuymaganimda edi, kitob u yoqda tursin, hatto jurnalga kattaroq maqola ham yozolmagan bo’lardim. Asarlarim, qunt bilan o’qigan o’quvchiga kun bo’yi va’z o’qigan siyosatdon targ’ibotidan ko’proq ta’sir etishi aniq. Bolaligimdan boshlangan dunyoqarashni batamom rad etishning iloji ham, ehtiyoji ham yo’q. To’rt mucham sog’ bo’lib, Xudo umrdan qismasa, ijod, shu zaminga muhabbat va mashaqqatdan rohatu arzimas hodisalardan zavq tuyish kasbim bo’lib qolaveradi. Bu o’zingni o’tga tashlashni anglatmaydi. Bu — sening muayyan davr mobaynida birgina shaxsga emas, jamiyatga nisbatan ildiz otgan simpatiya va antipatiyangni muvozanatda ushlash san’atidir.

Ojizlik qursin! Til va haqiqatsizlikka daxldor muammolarni ko’tarib chiqish osonmi?! Haq so’zimning daliliga bir misol keltiray. Ispaniya fuqarolik urushiga bag’ishlangan “Kataloniyaga ehtirom” asarim butkul siyosiy asar, biroq asosida haqiqat va yurtga sadoqat g’oyasi mavjudligi bois o’qiladi. Asarda adabiy aqidamga xiyonat qilmay, mutlaq haqi¬qatni ochishga intilganman. Kitob bitta so’loqmondek bob, Franko bilan fitna qilganlikda ayblangan Trotskiyni oqlovchi iqtiboslardan iborat. Bu bob — ikki yil o’tar-o’tmay har qanday nozikta’b o’quvchining qiziqishidan chetda qolishi tabiiy — butun boshli asarni yo’qqa chiqaradi. Men hurmat qiluvchi munaqqid asarim to’g’risida bir kuni menga va’z o’qidi. “Nega bu bobni tiqishtirding? — so’radi u. — Sen jurnalistikaga yaxshi kitob tuhfa qilishing kerak edi”. U haq edi, biroq men boshqacha yozolmasdim. Nohaq qoralanganlar haqida bilishga Angliyada ozchilikkagina ruxsat berilganini keyin fahmladim. Nohaqliklardan fig’onim chiqmaganida, hech qachon bu asarni yozolmasdim.

Shu yoki boshqa ko’rinishda tag’in ayni muammo ko’tarilaverdi. Til masalasi nozik va uzoq muzokaratalab. So’nggi yillarda ta’sirchanroq va aniqroq yozishga harakat qildim, deya olaman. Vaqt o’tib, istalgan uslubda yozish ko’nikmasiga ega bo’lgan ijodkorning o’sgani shudir. “Molxona” (5) – siyosiy maqsad va badiiy tafakkur mujassamlashgan ilk asarim. Oxirgi yetti yil davomida birorta roman yozmadim. Tez orada vijdonan ijod qilishga umid qilyapman. Bu – yengilish, har bir asarim omadsizlik belgisi. Biroq endi men Nimani va Qanday yozishni oydinlashtirib oldim.

So’nggi misralarimga tikilib, yozish, men uchun ko’ngil ishi ekanini tushunyapman. Buni hozircha oxirgi xulosam, deb aytolmayman. Barcha yozuvchilar shuhratparast, xudbin va dangasa bo’ladilar. Sabablarining intihosidagina sir yotadi. Kitob yozish — uzoq davom etuvchi tuzalmas dard, holdan toydiruvchi jang.

Mabodo na tushunib, na qarshilik qilib bo’ladigan bu yumushni biror iblis gardaniga olmasa, odamzodning tanlashi qiyin. Shayton bola e’tiborini tortuvchi to’polon shamoldek o’ynoqi. To’g’ri-da, ichingdagi shaytonni mudom jilovlab turmas ekansan, u bir satr ham yozishga imkon bermaydi. Yaxshi asar tiniq oynaga o’xshaydi. Ijod qilish uchun qaysi sabab boshqalaridan kuchliroq ekanini komil ishonch bilan aytmoqqa ojizman, biroq qaysi biri boshqalarini o’z izmiga bo’ysundirishini bilaman. Vaqt o’tib, ortimdagi uyulib turgan bisotimga nazar tashlasam, hayotdan yiroq, balandparvoz jumlalar, yuki yengil iborayu safsatalarga to’la asarlarimda siyosiy maqsad yo’qligiga amin bo’lishim muqarrar.

1946 yil

1.Uilyam Bleyk (angl. William Blake; 28.11.1757 — 12.08.1827, London) — taniqli ingliz shoiri
2. Jorj Gordon Bayron (1788-1824) — atoqli ingliz shoiri
3. Aristofan (m. a. 444 — m. a.387-380 oralig’ida) — Miloddan avvalgi davrda yashagan va «Komediya otasi» nomi bilan tanilgan yunon dramaturgi
4. «Boy berilgan jannat» — taniqli ingliz shoiri Jon Mil`tonning (John Milton; 9.12. 1608 — 8.11.1674) asari
5. Ushbu asar o’zbek tiliga «Hayvonlar xo’jaligi haqida g’aroyib qissa” nomi bilan tarjima qilingan.

Nazar Eshonqul
JORJ ORUELL
08

FARA00597Sho’ro mafkurachilari 80-yillar o’rtalarigacha nomini eshitsa cho’chib tushishadigan, hatto o’limidan qariyb 40 yildan oshiq vaqt o’tgach ham asarlari chop etilishiga ruxsat berilmagan Jorj Oruell o’zi kim?

Jorj Oruell ingliz yozuvchisi, publitsisti, jamoat arbobi. Mashhur asarlari: «Molxona» qissasi, «1984» romani, esse va adabiy maqolalar. O’z asarida kommunistik dunyoqarash va kommunistik tuzumni masxara qilgani uchun barcha kommunistik davlatlarda asarlari taqiqlangan.

Taqiqlangan! G’alati qiyos. Butun boshli davlat, uning ulkan ideologiya mashinasi bitta yozuvchidan qo’rqadi. Yolg’on shu darajada mo’rtki, bir og’iz haqiqatga qulab tushadi. Vaholanki, bu yolg’on yillar davomida zeb berib, qad ko’targan bo’ladi. Sho’ro tuzumi yarim asr Oruelldan qo’rqib yashadi.

Dunyoga Jorj Oruell taxallusi bilan tanilgan angliyalik jurnalist Erim Bleyr toki 1936 yilgacha jo’shqin sotsialist, o’z tili bilan aytganda, demokratik sotsialist edi. Hatto shu e’tiqodi uchun mustamlaka Birmadagi kelajagi porloq amaldorlik mansabidan ham voz kechdi va butun dunyoga demokratik sotsializmni yoyish haqidagi g’oyalar bilan yashadi.

U bu paytda sotsializmning eng yaqin do’sti, tarafdori va kurashchisi edi. Xo’sh, 1936 yil Ispaniyaga sotsialistlar tarafdori bo’lib borgan Bleyrning dunyoqarashida qanday o’zgarish yuz berdi? U Ispaniyada nimani ko’rdi? Nimaga duch keldi? Nega u Ispaniyadan so’ng sotsializmning yorqin dushmaniga aylandi? Umrining oxirigacha bu tuzum boshida turganlarni ham, tuzumni ham nega masxara qilib o’tdi?

Molxona yoki hayvonlar saltanatini ochlik, kasallik, o’lim qamrab oladi. Biroq eng fojialisi qo’rquv dahshati edi. Napoleon va uning jazo otryadi bu saltanat fuqarolarini ruhan sindirdi, ma’nan yo’q qildi, rasman ozod, ma’nan qullik boshlandi. O’zboshimchalik, diktatura hayotni izdan chiqardi. Napoleon qo’rquv va o’lim ramziga aylandi. Hayvonlar ertayu kech ishlar, lekin biri ikki bo’lmasdi, qashshoqlikdan boshlari chiqmasdi. Ertangi kunga umid so’ndi. Maxsus koloniyalarda Napoleon tarbiyasini olgan hayvonlarning bolalari o’z ota-onalarini o’ldirishdan tap tortmaydigan jallodlarga aylandilar.

Albatta, tomoshabin bu obraz va ramzlarda hikoya qilgan voqea va Oruellning shu asari asosida suratga olingan fil`midan olingan tasvirlarda kim yoki qaysi tuzum timsollashganini sezgan bo’lishsa kerak. Shu sababli sho’ro mafkurachilari bu yozuvchi asarlarini taqiqladilar. Oruell asarlari 80-yillar oxirlaridagina tarjima qilina boshlandi. Oruell asarlari Sho’ro tuzumini fosh qilishda o’sib kelayotgan ozodlikni anglash jarayoniga xizmat qildi.

Oruellning ushbu asari faqat Gitler va Stalin yaratgan tuzum va uning fojiasi haqida deb bo’lmaydi, bu asar umuman totalitarizm va qullik psixologiyasi haqida. 1945 yili mazkur asar e’lon qilinishi bilan adabiyotshunos Artur Kestler «Yangi Svift» paydo bo’ldi» deb yozgandi. Aynan shu Kestler 1950 yili Oruell qabri ustida shunday degan: «Kelajakdagi adabiyotshunoslar Oruell o’z ijodida Svift va Kavkani birlashtirganini tan oladilar».

Sho’ro mafkurachilarini cho’chitib yuborgan «Molxona» yoki yumshoqroq tarjima qilinganda «Hayvonlar saltanati» qissasida nima bor ediki, kommunistlarni talvasaga soldi. Endi qissadagi voqeani qisqacha gapirib beraylik. Egasi aroqxo’r bo’lib qolgan fermadagi hayvonlar tenglik, adolat talab etib inqilob qilishadi. Inqilobning bosh ilhomchisi «Mayor» laqabli isqirt cho’chqa (Qissani mana bu sahifada o’qishingiz mumkin).

Mayorning shogirdlari va izdoshlari bo’lgan cho’chqalar boshchiligida fermada inqilob sodir etiladi. Inqilobchilar shiorlari juda ohanrabo va maftunkor. Savodsiz hayvonlar dastlabki harflarni «tenglik, birodarlik, adolat» so’zini yozish bilan o’rganishadi va bu ishoralar ularning hayot mazmuniga aylanadi. Omi va sodda hayvonlar haqiqatan ham tenglik kelganiga, endi hayvonlarga hech kim xo’jayinlik qilmasligiga, olamshumul ozodlikka erishganliklariga ishonadilar. Hayvonlar o’z davlat tizimini, bayrog’ini, gerbi va kitoblarini yaratishadi. Bu ulug’ ishda ularga qo’ng’ir cho’chqa – Napoleon boshchilik qiladi. Napoleon tezda atrofiga maxfiy xizmat, jazolash guruhini to’playdi.

Hayvonlar o’zlarini ezib kelgan odamlar ustidan dastlabki g’alabaga erishadilar.

Dohiy va yo’lboshchilari Mayorning mavzoleyi, haykali ochiladi.

O’z atrofida jazo guruhini tashkil etib olgan Napoleon tezda o’zini fermaning dohiysi deb tanitadi. Dohiy Napoleon o’z xo’jalari yashaydigan uyni qarorgoh qiladi, hayvonlari esa o’sha eski molxonada yashashda davom etadi. Napoleon hokimiyatini mustahkamlab olgach so’z erkinligi, fikr erkinligini taqiqlaydi va barcha hayvonlar uchun faqat o’zi fikrlaydi, o’zi so’raydi, o’zi javob beradi. Fermada to’liq Napoleon diktaturasi o’rnatilib, barcha hayvon unga hamdu sano o’qiy boshlaydi.

Fermada hur kuni ideologik mashina – Napoleonning buyukligini ta’kidlab, tasdiqlab turuvchi kinolavhalar – o’ziga xos matbuot ishlab turadi. Napoleon bilan kelishmagan barcha hayvonlar ta’qib va qatl qilinadi. Ferma qatli om va qo’rquv saltanatiga aylanadi.

Oruelldan ikki katta nasriy asar, totalitarizmni fosh etuvchi jo’shqin publitsistika va esselar meros bo’lib qoldi.

Jorj Oruell. Hayvonlar Xo’Jaligi haqida g’aroyib qissa (Kirill harfida) by Khurshid Davron on Scribd

006

(Tashriflar: umumiy 70, bugungi 1)

Izoh qoldiring