Migel de Servantes. Don Kixot sarguzashlari & Yozuvchi va romani haqida

Ashampoo_Snap_2016.09.28_22h02m54s_008_.png29 сентябрь — Мигель де Сервантес (1547–1616) таваллуд топган кун

    Aтоқли испан адиби Мигель де Сервантес (1547–1616)нинг қаҳрамони Дон Кихот ёзувчининг ўзидан ҳам машҳур, десак муболаға бўлмайди. Ўз даврининг машҳур рицарлик романларига пародия тарзида ёзилган “Дон Кихотнинг саргузаштлари” асарида реаллик улуғланади. Бу боқий китоб яратилганидан сўнг рицарлик романларининг умри тугаб, реалистик насрга кенг йўл очилди.

Мигель де СЕРВАНТЕС СААВЕДРА
ВА УНИНГ «ДОН КИХОТ» (1) АСАРИ ҲАҚИДА
Музаффар Аҳмад тайёрлаган
09

Муаллиф ҳақида

007Буюк испан адиби Сервантеснинг ҳаёти ва ижоди билан боғлиқ асосий воқеалар бугунги кунда ўқувчиларга анча-мунча таниш. У 1547 йилда Алькала-де-Энарес деган манзилда омади чопмаган доришунос оиласида дунёга келади. Ота касби шаҳардан шаҳарга, қишлоқдан қишлоққа кўчиб юришни тақазо қилгани сабабли, Сервантес болалигидан мунтазам равишда мактабга қатнаёлмайди, бинобарин, унинг билим олиши ҳам анчагина пала-партиш кечади. Бу йиллари Испания тараққиёти мислсиз гуруллаб ривожланаётган эди. Испанларнинг қадимий душмани ҳисобланмиш маврлар мамлакатдан эндигина суриб чиқарилганига қарамай, уларнинг Ўртаер денгизидаги ҳукмронлиги давом этарди. Испания бу пайтда Габсбурглар империясининг таркибида бўлиб, Австрия, Нидерландия, Неаполь, Сицилия, Сардиния, Бургундия, шунингдек, Германиянинг ҳам бир қисми шу мамлакат таркибига кирарди. Қолаверса, Испания океаннинг нариги томонидаги улкан империя – янги кашф этилган ва ўзлаштирилаётган қитъанинг ҳам сиёсий маркази ҳисобланар, хуллас, Испаниянинг олтин даври бошланмоқда эди.

Йигирма ёшларида Сервантес Рим Папасининг Испаниядаги ноиби – кардинал Аквавивага хизмат қилувчи жангчилар бўлинмасига ёлланади. Аквавиванинг хизмат муддати тугаб, Римга чақирилганида, Сервантес ҳам карвон сафида Италияга йўл олади. Бу пайтда Сервантес ҳали ёзувчи сифатида ном қозонмаган бўлса ҳам, аммо ўша пайтлардаги давлат арбобларидан Дон Карлос, қиролича Изабеллаларнинг вафотига бағишлаб ёзган шеърлари туфайли кўзга анча кўриниб қолган умидли қаламкаш саналган. 1570 йилда у Испания армиясига кўнгиллилар сафида хизматга киради, денгиз урушларида қатнашди. Сервантес мана шу жангларда мардларча иштирок этади, уч маротаба ярадор ҳам бўлади.

1573-1574 йилларда у Тунисдаги испан гарнизонига мадад учун жўнатилган қўшин сафида Африка қитъасига ҳам ўтади (ушбу сафар тафсилотлари “Дон Кихот” романида ёритилган). 1575 йили Испанияга қайтиб келаётганда, чўнтагида Дон Хуан томонидан тақдим этилган зобитлик унвонига мушарраф қилиш ҳақидаги ёрлиқ (аниқроғи, тавсиянома) ҳам бор эди. Тақдирнинг ўйинини қарангки, денгизда уларнинг кемасига қароқчи берберлар ҳужум қилиб, кемани эгаллайди. Сервантес асирга олинади, Жазоирга жўнатилади ва унинг боши учун хун (товон) пули белгиланади. Худди шу вазиятда Сервантеснинг чўнтагидаги тавсиянома панд бериб қолади, бўлажак адибни катта арбоб деб ўйлаган берберлар унинг боши учун жуда катта товон пули талаб қиладилар. Сервантес бир неча маротаба асирликдан қочишга уриниб кўради. Аммо барча ҳаракатлари муваффаққиятсиз чиқаверади. Шу тариқа у беш йил тутқунликда қолиб кетади. 1580 йилдагина беш юз дукат эвазига озодликка чиқади.

Бир муддат Португалияда яшаб, сўнг уйига қайтган Сервантес 1582 йилларда яна ўзини ёзувчилик соҳасида синаб кўра бошлайди. Ватанпарварлик мавзусидаги “Нумансия” трагедияси, маиший мавзуларда интермедия (кичик пьеса)лари шу давр маҳсулларидир. “Нумансия” трагедияси шоир Рафаэль Альбертининг қайта ишловида 1938 йил қамал қилинган Мадрид шаҳрида ҳам саҳнага қўйилган. Унинг интермедияларини 1885 йилда А.Н.Островский рус тилига ўгирган. Сервантеснинг ўша йиллардаги ижодининг маҳсули бўлган “Галатея” романи ўқувчилар томонидан илиқ кутиб олинади. Бу роман 1783 йилда француз тилига таржима қилиниб нашр этилгач, Европа мамлакатларида кўплаб китобхонларнинг севимли китобига айланиб қолади.

1584 йилда адиб ўзидан 18 ёш кичик Каталина де Саласар-и-Паласьос билан турмуш қуради. Давлат лавозимларидан умидвор бўлиб юрган Сервантес ниҳоят 1587 йили Англия мамлакатига босиб бориш илин-жидаги қўшинга жадал тайёргарликлар кўриш бўйича комиссар қилиб тайинланади. Бу жуда серташвиш-сермашаққат иш эди, шафқатсизлик талаб қиларди. Ҳарбий қонун-қоидаларга қатъий амал қиламан, деб иш кўрган комиссар Сервантес ибодатхона озиқ-овқат заҳираларини ўз хисобига қўшиб олгач, диний ходимларнинг қарғишига учрайди. 1590 йилда у Америкадаги Испанияга қарашли ерларда маъмурий раҳбарлик лавозимига эришишга ҳаракат қилади-ю, аммо бу нияти амалга ошмай қолади. Афтидан, ёзувчининг ҳаддан ортиқ ҳақиқатпарастлиги бунга тўғоноқ бўлган. Бунинг устига, Сервантес бошқа бировларнинг айби билан ишда йўл қўйилган камомадлар сабаб бўлиб, уч маротаба қамоқда ҳам ўтириб чиқади (1592, 1597 ва 1602 йиллар). Ҳаётининг охирги йиллари ҳақида сақланиб қолган маълумотлар жуда кам. Афтидан у умрининг сўнгги йилларида бадиий ижодга (балки “Дон Кихот” романини ёзишга) бутунлай берилиб кетган бўлса керакки, Сервантес биографлари ҳам адиб умрининг ниҳояси борасида кўп нарса ёзиб қолдиришмаган.

1605 йили муаллифга бир олам шуҳрат келтирган, унинг номини мангуликка дохил қилган асари – “Дон Кихот” романининг биринчи қисми нашр этилади. Қизиғи шундаки, бу романни аввалига кўпчилик ёзувчи-лар (жумладан, буюк драматург Лопе де Вега ҳам) “ижобий баҳога арзимайди”, “ҳеч ким ўқимайдиган асар” деб назарга илишмаган эди. Бироқ роман чоп этилиши биланоқ тилга тушди. Уни излаб юрганлар кўпайди. Нафақат адабий давраларда, балки маиший ҳаётда хаёлпараст ва тажанг, ҳардамхаёл ва покиза қалбли Дон Кихот, унинг ўзига ўхшаш яроқбардори Санчо Панса ҳақида одамлар қизғин баҳс юритадиган бўлиб қолдилар, кишилар ўртасида “донкихотчилик” деган тушунча пайдо бўлди. Китоб қўшни мамлакатларга ҳам тез тарқалди, муаллиф тириклигидаёқ бошқа тилларга ўгирила бошланди-ю, аммо муаллифнинг ўзи ҳеч бойимади, камбағаллигича қолаверди. Агар шу орада бир воқеа юз бермаганида эди, Сервантеснинг қўли калталиги сабабидан китобнинг иккинчи қисми ёзилмай қолиб кетиши ҳеч гап эмасди. Воқеа эса шундан иборат бўлди: асар чоп этилиб, китобхонлар орасида тобора кенг ёйила бошланган бир пайтда Алонсо Фернандес де Авельянеда исмли (бу, афтидан, тахал-лус бўлса керак) аллақандай бир шахс 1614 йилда муаллифдан рухсат сўраб-нетиб ўтирмай, романнинг давомини ёзади-да, китоб қилиб чоп эттира бошлайди. Ана шундан кейин пайтавасига қурт тушган Сервантес ўзи яратган асарнинг, қаҳрамонларининг тақдиридан ташвишланиб, шоша-пиша “Дон Кихот”нинг иккинчи қисмини ёзишга киришади ва асар давомини бир йилдаёқ ёзиб битириб, китоб ҳолида чоп эттиради. (Асарнинг якуний бобида муаллиф ўзининг қаламдош рақиби шаънига анча-мунча аччиқ-тиззиқ гапларини ҳам ёғдиради).

Ҳаётининг сўнгги йилларида Сервантес “Ибратли новеллалар” номли туркум ҳикоялар яратди. Ўлим тўшагида ётиб ёзган асари – “Персилас ва Сигизмунда” номли романи фантастик воқеалар тарихидан иборат. Адиб 1616 йили Мадридда вафот этади, бироқ қабри қаердалиги ҳануз номаълумлигича қолмоқда.

Асарда иштирок этувчилар

(I қисмда)

553fdf759e66.jpgДон Кихот (асар қаҳрамони Алонсо Киханонинг ўзи ўзига ўйлаб топган ном) (2) – мункиллаб қолган кекса аслзода, бутун асар мобайнида ўзини энг сўнгги жаҳонгашта рицарь, деб ҳисоблаб, шу фикрни исботлаш мақсадида саёҳатларга чиқадиган савдойи одам.

Санчо Панса (“панза” – қорин деган маънони билдиради) – Дон Кихотнинг қурол-аслаҳаларини кўтариб юрувчи яроқбардори, жиловдори. Хўжайинига садоқат ила хизмат қилувчи, лекин гапда, фикрлашда у билан келишавермайдиган соддадил, ақлли деҳқон йигит.

Тобосслик Дульсинея ( Дон Кихот томонидан Альдоне Лоренсога берилган исм) – қишлоқда яшовчи барваста қиз, уни Дон Кихот ўзича олийнасаб оилаларда тарбия топган қизлардай барча фазилатларга эга деб тасаввур қилади.

Хуана Панса (асарнинг илк қисмида у Тереса деб номланган) – Санчонинг хотини.

Перо Перис – роҳиб, Дон Кихотнинг “кўзини очиб қўйиш” ҳаракатида юрадиган руҳоний ҳамқишлоғи.

Маэсе Николас – қишлоқ сартароши.

Хинес де Пасамонте – кемада эшкак эшувчи асир, уни Дон Кихот қутқариб, озод қилади. Асарнинг иккинчи қисмида қўғирчоқбоз сифатида дарбадар кезиб юради.

Фернандо – ёш аслзода йигит, қиз ва аёлларни йўлдан уриб, бузуқ ишлар қилиб юради.
Карденьо – ёш ва бадавлат йигит, Лусиндонинг ошиғи.
Лусиндо – Карденьонинг севгилиси. Ота-онаси уни Фернандо билан унаштириб қўйишган.

Доротея (Дон Кихот тасаввуридаги Микомикон ўлкасининг маликаси) – Фернандо йўлдан урган қизлардан бири.

Ансельмо, Лотарио ва Камилла – Карденьонинг “Қизиқувчан тентак қиссаси” ҳикоясидаги иштирокчилар.

Капитан Руй Перис – Жазоирдаги асирликдан қочган испан аскари. Зораида – мавританиялик қиз, Руйга бўлган муҳаббати йўлида ватанини тарк этади.

Асар охирида эса васият ёзган Дон Кихот ўзини Алонсо Кихано деб атайди.

Хуан Перис де Вьедма – капитаннинг акаси, судья. Клара – Хуаннинг қизи.

Луис – ёш, бадавлат йигит. Кларани севади.

Россинант – Дон Кихотнинг оти, парти кетиб, шарти қолган қирчанғи.

Саид Аҳмад бен-Инҳолий – араб муаррихининг тўқима образи. Сервантес ўз романидаги маълумотларни унинг асарларидан олган қилиб кўрсатади.

(II қисмда)

004Самсон Карраско – Саламан университетининг бакалаври, йигирма тўрт ёшлардаги ҳазилкаш йигит.
Дон Дьего де Миранда – бой, одобли ва хушмуомала одам.
Дон Лоренсо – Дон Дьегонинг ўғли, шоир бўлиш орзусида юрган талаба.

Камачо – бадавлат деҳқон. Китерия – Камачонинг қаллиғи.
Басильо – камбағал деҳқон йигит, Китерияни севади.

Герцог ва герцогиня – ўзларига қарашли қишлоқларда Дон Кихотни кутиб олиб, меҳмон қилган аслзодалар. Ёвуз, бешафқат кимсалар. Эр-хотин икковлон Дон Кихотни қишлоқ одамлари ўртасида кулгига қўяди, томоша уюштириб, масхара қилади.

Доня Родригес де Грихальба – герцогнинг ходимаси.
Дуэнья Горевана – герцог ҳовлисида хизмат қилувчи қиз, у Дон Ки-хотни халқ ўртасида мазах қилиш саҳнасида фаол иштирок қилади.

Альтисидора – гўё Дон Кихотни севиб қолгандай бўлиб кўринадиган қиз.

Доктор Педро – Учёртанарогеро деган манзилда туғилган одам. Санчо Баратария оролига губернатор (ҳоким) этиб тайинланган кунларда бу одам Санчонинг табиби бўлиб хизмат қилади.

Рикоте – германиялик зиёратчи кийимини кийиб юрган дарбадар кимса.
Роке Гинарт – каталониялик қароқчи.

Дон Антоньо Морено – барселониялик бадавлат одам. Ана Фелис – Рикотенинг қизи.

—————————
Мазкур роман ўзбек тилида 1969, 1990, 2008 йилларда нашр қилинган. Таржима Сотиболди Йўлдошев қаламига мансуб бўлиб, “Дон Кихот саргузаштлари ” номи остида чоп этилган. Унга Россиянинг “ДетГИз” нашриётида 1962 йилда чоп қилинган нашр матни асос қилиб олинган . Матнни атоқли рус адабиётшуноси Б.М.Энгельгардт болалар учун мослаб, қайта ишлаган. Унинг кўламли мақоласи ва изоҳлари ўзбек тилидаги нашрда ҳам ҳавола қилинган.
—————————

Роман сюжети
I қисм

008Ўн олтинчи аср. Испаниянинг йироқ Ла-Манч музофатидаги кичик бир қишлоқда Алансо Кихано исмли зодагон яшайди. У қадим рицарлар ҳаётидан ҳикоя қилувчи романларни севиб мутолаа қилади, айниқса турли мамлакатларни кезиб юрадиган қаҳрамонлар – полвон, баҳайбат, улкан одамлар, аждарҳолар билан жанг қилиб, тутқунликдаги асира хонимларни озод қиладиган рицарлар ҳақидаги романлар – унинг жону дили. Бунақа китобларни ўқийвериб-ўқийвериб, Алансо Кихано ахийри бир фикрга келади: қадимда мавжуд бўлган, бугунги кунларга келиб йўқолиб кетган олижаноб, фидойи рицарлар мактабининг анъаналарини тиклаш керак, дунёда ҳалиям мазлумлар ва золимлар, камбағаллар ва уларнинг қонини ичиб мол-давлат орттираётган бойлар, тутқунликда азоб чекаётган асиралар, мададга муҳтож қўли калта кимсалар бор экан, демак уларга ёрдам қўлини чўзадиган, бева-бечораларни фаровон ҳаёт сари етаклайдиган, қулларни қутқариб, асира қизларни озод қиладиган жўмард ва олижаноб рицарлар ҳам бўлиши лозим. Улар йўқолиб кетган бўлса, қайтадан ана шу анъаналарни тикламоқ даркор, ҳаддан ошиб кетган муштумзўрларни тавбасига таянтириб қўймоқ керак ва ҳоказо ва ҳоказо. Ана шундай вос-вос хаёлларга қаттиқ берилиб, савдойи аҳволга тушиб қолган кекса Алонсо мункиллаб қолган бир пайтда ўзини қадимги рицарларнинг вориси, давомчиси деб ўйлайди, уларнинг олижаноб ишларини давом эттириш учун туғилган рицарь деб билади. Шу мақсадда у эски замонлардан қолган рицарлик кийимларини топиб кийиб олади, занглаган қилич топиб тақинади, чириб битаёзган найзани қўлга кўтаради, бошини сийқаси чиққан дубулғага тиқади ва ўзича Росинант деган жарангдор ном берган қирчанғи отига миниб, худди китобларда битилган рицарларга ўхшаб, саргузашт иштиёқида йўлга чиқади. Рицарлар қозонган ғалабаларини бирон-бир дилбар қиз ёки аслзода хоним шарафига бағишлашлари кераклигини эсга олган кекса Алонсо Тобосс қишлоғида яшовчи бир қизни ўзича дилбар ёр, севиклиси деб хаёл қилади ва қозонажак ғалабаларини шу қизга – Дульсинея шарафи-га бағишламоқчи бўлади. Ҳолбуки, бундай қизнинг Тобосс қишлоғида бор ёки йўқлиги ҳам номаълум, у қизнинг қанақа кўринишда эканлиги ҳам мубҳам. Яъни, ўзининг Дульсинеясини кўзи билан кўрмаган, қўли билан тутмаган. Аммо шундай ақлли, олижаноб, моҳитобондай покиза қизнинг (ёки аёлнинг) мавжудлигига Алонсо шубҳа қилмайди. Энди фақат биргина иш қолган – Дон Кихот исмли рицарь олий мақсадлар йўлида саргузашт излаб сафарга отланар экан, ҳаммаси қоидадагидай бўлиши учун кимдир Дон Кихотни рицарликка қабул қилиши, бу маросимни дабдаба билан ўтказиши лозим, шундагина бари рисоладагидай (яъни, қонуний) бўлади! Ахир Дон Кихот деган рицарь бор бўлса-ю, ҳеч ким уни рицарь эканлигини эълон қилмаса, танимаса, эътироф этмаса, бу қанақаси бўлди?!

Эзгу ниятлари қайнаб-тошиб бораётган Дон Кихот йўлда бир ҳовлига дуч келади, хаёлида уни ҳашаматли қаср деб тасаввур қилади-да, бу ердаги қовоқхона хўжайинини қаср соҳиби ўрнида кўриб, ундан ўзини рицарликка қабул қилиш маросимини ўтказиб беришни ўтиниб сўрайди. Олдида ақлдан озган бир чолнинг ялиниб-ёлвориб турганини кўрган қовоқхона хўжайини томошаталаб оломон олдида, зўр кулгу-қаҳқаҳалар остида Дон Кихотнинг рицарликка ўтиши маросимини ўтказади. (Қадимги Европада бирор одамни рицарликка қабул қилиш, рицарь деб эълон қилиш маросимлари жуда катта тўй-тантана, куй-қўшиқлар, зиёфатлар билан ўтказилган.) Шундан сўнг ўзининг чиндан ҳам рицарликка қабул қилинганидан чексиз миннатдор бўлган Дон Кихот қишлоғига қайтиб келади-да, ўзига Санчо Панса исмли деҳқон йигитни яроқбардор қилиб белгилайди. (Яроқбардор – рицарнинг ёнида бўлиб, унга ёрдам бериб юрадиган йигит. Яроқбардорлар кўпинча ёш ўспиринлардан тайинланиб, рицарь ёнида юриб, улардан таълим олган, жанг қилиш илмини ўрганганлар, қаҳрамонликларини қайд этиб, дафтарга ёзиб юрганлар.) Дон Кихот Санчони рицарь билан сафарга чиққан яроқбардорлар ҳамиша саёҳат охирида бойиб, бадавлат бўлиб кетишига ишонтиради, ҳатто қозонажак ғалабаларида унинг ҳам ҳиссаси бўлишини айтиб, забт этажак ўлкалар ёки оролларнинг бирига Санчони ҳоким (губернатор) қилиб тайинлашга ҳам ваъда беради.

Уларнинг зиммаларига тушадиган саргузаштлар “куракда турмайдиган” даражада ғайритабиий бўлишига шубҳа йўқ, хотимаси эса “маймунлар йиғлайдиган” бўлиб якунланиши ҳам беш қўлдай аён. Аммо адибнинг усталиги шундаки, у Дон Кихотнинг думбул тасаввури ила ҳар қандай беўхшов хатти-ҳаракатни ҳам “олижаноблик романлари”дагидай кўтаринки эзгуликлар саҳнасига олиб чиқа олади. Бундай, кулги аралаш тасвирланган саҳна-эпизодлар асарда жуда кўп, уларни санаб саноғига етиш мушкул. Уларнинг энг ажойиб-ғаройиблари эса дунё ўқувчилари орасида мақолу маталларга айланиб, капалакдай ёйилиб кетган. Биргина “шамол тегирмони ила курашув” воқеасини олайлик. Бу – “куракда турмайдиган” воқеалар ичида энг машҳури. Дон Кихот шамол тегирмонини “қўлларини ёйиб, курашга шайланиб турган паҳлавон” деб тасаввур қилади, от йўрттириб унга ҳужум қилади ва … отдан йиқилади. Бошқа бир воқеада олдинда кетаётган қўйлар сурувини душманлар тўдаси деб тасаввур қилади, сурувга ҳужум қилиб, найза ўқталади ва чўпону чўлиқларнинг ўртасига тушиб, таъзирини ейди. Яна бир гал тунда мовут ишлаб чиқарадиган корхона биносидан чиқаётган ғалати овозларни эшитиб, тонг отишини пойлаб чиққанларини айтинг. Ёки карвонсаройда от-эшакларга ортмоқлаб келтирилган мешларга ҳужум уюштиришади, мешдан сирқиб оқаётган қизил шаробни қон деб ўйлашади ва ҳоказо. Лекин ҳар сафар ҳам Дон Кихот ўзи йўл қўйган хатолари учун муносиб жавоб топиб беради: шамол тегирмони ҳам, мешлар ҳам – булар бари душманларнинг афсун ўқиб, йўлга чиқариб қуриб қўйган ҳийлаларидир!

Сафар мобайнида улар не-не воқеаларга, не-не кўргуликларга дуч келмайди, дейсиз. Севишган ошиқ-маъшуқлар висолга етишмай, тўсиқларга дуч келганларида Дон Кихот ёрдами туфайлигина черковда никоҳдан ўтадилар. Душман қўлига тушиб, Жазоир қумликларига ошиб кетган испан жангчиси ҳабашлар қўлидан қочиб, бир қоратанли қизнинг белидан тутиб келганида яна ўша олижаноб рицарь – Дон Ки-хотнинг беғараз кўмаги ила ёруғликка етишади… Воқеаларга тушуниб етган одамлар, Дон Кихотнинг ҳардамхаёллигига ачинган ёру дўстлар энди унинг ҳаёти учун қайғура бошлайди. Қишлоқ сартароши черков роҳиби билан тил бириктириб, Дон Кихотни қайтариб келиш тадоригини кўради. Улар аравага қафас ўрнатиб, Дон Кихотни алдаб-сулдаб, маликаи дилором қиз Дульсинеянинг шашқатор ёшлар тўкиб кутаётганини айтиб, шавкатли рицарни қишлоққа қайтариб олиб келишади. Дон Кихот ҳалиям тузукроқ қаҳрамонликлар кўрсата олмагани учун маҳзун кайфиятда бўлса ҳам, хизматкорлар, қариндош-уруғлар, ёру дўстлар дарбадар хўжайиннинг сафардан эсон-омон қайтганига жуда катта шодёнада…

II қисм

Дармони қуриб тўшак тортиб ётиб қолган Дон Кихот қаттиқ қайғуда. Хўмрайиб олган, ҳеч ким билан очилиб гаплашмайди. Пайтини топиб, яна яроқбардори Санчо билан икковлон сафарга отланадилар. Бу гал уларнинг мақсади – Тобоссга бориб, Дульсинеяни учратиш! Санчонинг мулоҳазасига кўра, хўжайиннинг ақли шу даражада шикаст еганки, Дульсинея ҳақида ким нима деса – барига паққос ишонаверади. Санчо қишлоқ йўлларида кўзга кўринган биринчи қизниёқ Дульсинея шу деб таништиради. Дон Кихот унинг ёлғон гапираётганини билса ҳам, афсун-гарлар дуо ўқиб, қизни шу кўринишга, шу вазнга келтириб қўйган, деб ўйлайди. Кейинчалик бориб Санчо бу ёлғони учун яхшигина таъзирини ейди.

Бошларидан жуда кўплаб аломат воқеаларни кечирган рицарь билан унинг яроқбардори эр-хотин герцоглар яшайдиган қўрғонга келишади. Дон Кихот кўрсатган қаҳрамонликлар бу ердагиларнинг ҳам қулоғига етган. Энди эр-хотин меҳмонларни калакайи масхара қилиш учун томоша уюштирадилар. Томоша шундан иборат бўлмоғи керакки, улар Дон Кихотнинг барча айтган ҳикояларига ўзларини ишонган қилиб кўрсатмоқлари лозим, рицарнинг қўлтиғига сув пуркаб, қишлоқ оммаси олдида унинг шармандасини чиқармоқчи. Ҳаммага ана шундай буйруқ берилган, одамлар ўзларини Дон Кихотнинг Ланцелот ёки Роланд сингари жасур рицарь эканликларига ишонган қилиб кўрсатадилар. Дон Кихотдан асирликда азоб чекаётган қизларни қутқаришни илтимос қилишади. Бу илтимос герцог учун содда-баёв одам устидан кулиш бўлса, Дон Кихот учун эса хавфли (ўлим ҳиди қелиб турган) синов эди. Томошага герцогнинг хизматкорлари, қишлоқдаги бошқа одамлар ҳам жалб этилади. Мақсад: Дон Кихотнинг хурмача қилиқларига ҳаммани ишонгандай қилиб кўрсатиб, унинг устидан боплаб кулиш. Ушбу дабдабали томошанинг авж нуқтаси – гўзал нимфа (илоҳа)лар ва даҳшатли афсунгарлар иштирокида бўлиб ўтадиган саҳналар. Шу ерда Дон Кихотга, агар қамчи билан Санчо Пансанинг кетига 3300 маротаба зарба берилса, Дульсинеяни сеҳр-жодудан қутқариш мумкинлигини, бунинг учун эса яроқбардорни шунга кўндириш лозимлиги айтилади. Дон Кихот бундай жазога шу заҳотиёқ киришишга тайёр. Лекин даҳшатга тушиб қолган Санчо ўзининг жазоланиш муддатини сал кейинроққа қолдиришни ялиниб сўрайди.

Герцог Дон Кихотнинг ўз яроқбардорини бир оролга ҳоким қилиб тайинлаш борасидаги илтимосини амалга оширади ва Санчони Барата-рия “ороли”га (бу герцогга қарашли кичик бир қишлоқ эди) губернатор қилиб тайинлайди. Энди қишлоқ аҳолиси янги хўжайинга бўйсунишга мажбур. Яъни, уларга шундай буйруқ берилган (Дон Кихотга қўшиб, Санчо Панса устидан ҳам кулиш учун). Лекин, Санчо Панса қанчалик содда ва саводсиз бир оми бўлиб кўринмасин, у ўзига юклатилган вазифаларга ақл-фаросат ила ёндашади ва бошқарув қанақа бўлишини бошқаларга чин маънода кўрсатиб қўяди. Ҳеч қандай қонун бузилишларисиз ҳокимятни 12 кун мобайнида шараф билан бошқарган Санчо Панса губернаторликка қандай келган бўлса, яна ўшандай – қашшоқ-камбағал ҳолида истеъфога чиқиб кетади.

Шу тариқа, кўплаб ғалати саргузаштларни бошдан кечирган ясама рицарь ва унинг яроқбардори ўзларининг ҳамқишлоғи Самсон Караско билан учрашиб қоладилар. Караско Дон Кихотни яккама-якка жангга таклиф қилади ва шундай шарт қўяди – ким жангда енгилса, ғолибнинг буйруғига бўйсуниши шарт! Самсон бу жангда енгиб чиқади ва Дон Кихот олдига шундай вазифа қўяди: уйга қайтиш ва бир йил мобайнида қўлга қурол олмаслик, рицарлик либосларини киймаслик. Дон Кихот бундай шартдан каловланиб қолади, аммо энди у ғолиб берган буйруққа бўйсунишга мажбур, акс ҳолда – рицарлик шаънига доғ тушади-да! Ваъдани бажармаслик рицарь учун ўлимдан ҳам баттар-ку, ахир. Шунга кўра, Дон Кихот энди қишлоққа қайтиб келади ва ҳатто чўпонлик қилиб қўй боқишга ҳам рози бўлади. Энди у чўпонлик бахти-фароғати ила яшамоқчи, қишлоқ ҳаёти кўпиртириб тасвирланадиган пастораль шеъриятга берилмоқчи, негаки унга бундан буён рицарлик фаолияти ман қилинган. Аммо Дон Кихотнинг мана шу пок орзуси ҳам амалга ошмайди – у қишлоғига қайтаётиб касалланиб қолади ва уйида тўшак тортиб ётиб олади. Тўшакда ётган Дон Кихотнинг ақли жойига келиб, шу пайтга қилиб юрган хурмача қилиқлари билан одамларга кулги бўлиб қолганини англаб етади. Санчо ўз хўжайинидан аҳвол сўрагани келиб, унга тезроқ соғайиб, оёққа туриб кетишни тилайди, икковлон яна са-фарга чиқишларига, аслзода Дульсинея хонимни бирга излаш учун отланишларига умид билдиради. Шунда анча ўзига келиб қолган Дон Кихот (яъни ақли қайтган синъор Алонсо Кихано) Санчо Пансани койиб, уни хаёлпараст бўлмасликка чақиради ва васиятнома тузиб, мол-мулкини қариндош-уруғ, ёр-биродарларига бўлиб беради-да, дунёдан кўз юмади.

Шарҳ

09“Дон Кихот” романи ўша давргача ёзиб келинган рицарлик романларига пародия сифатида битилган. Бир қарашда бу асар ўша давр учунгина қизинарли бўлган, бугунга келиб эса аҳамиятини йўқотган, ўз вазифасини аллақачон ўтаб бўлган китобга ўхшаса-да, бироқ ёзилганига мана 420 йил, чоп этила бошлаганига 410 йил тўлганига қарамай, ҳамон дунё китобхуморларининг шоён диққатини ўзига тортиб келади. Айтиб ўтиш лозимки, асар ёзилган пайтда ҳам, ундан аввалги 5-6 аср мобайнида ҳам Европа халқлари адабиётида рицарлар ҳаётига бағишланган романларга, поэма (достон)ларга қизиқиш ўта кучли бўлган. Рицарлар кўрсатган қаҳрамонликлар ҳақидаги асарларни одамлар талашиб-тортишиб ўқир, халқ орасида рицарлар ҳаётига, жанговар қаҳрамонликларга, жасоратга тўла ҳаётга интилиш, эҳтиёж кучайган эди. Тадқиқотчилар орасида Сервантеснинг “Дон Кихот” романи ана шундай асарларга тақлидан, масхараомуз услубда яратилган, бу билан муаллиф ўрта асрлар адабиётидаги анъаналарга зарба берди, деб ҳисобловчилар ҳам топилади. Бироқ асарга шу нуқтаи назардангина баҳо берадиган бўлсак, бу юзакилик, муаллиф ғояларини бузиб талқин қилиш бўларди. Гарчи романда рицарлик оқибатлари, зўраки мардликлар қанчалик кулги остига олинмасин, муаллифнинг ўзи ана шундай ғоялар таъсирида камол топганлиги кўриниб туради. Дон Кихотнинг савдойи хатти-ҳаракатлари, ҳардамхаёллигининг ҳам кулги, ҳам меҳр билан, тасвирланиши шундан. Ахир у ҳар қанча мазахомуз ҳолатларга тушиб қолмасин, ҳар қанча баландпарвоз гаплар билан кулгимизни қистатмасин, буларнинг барини чин юракдан, беғубор-беғараз истаклардан келиб чиқиб, амалга оширади. Гарчи куракда турмайдиган ишларни орзу қилгани, шунга интилгани билан, бутун ҳаётини, кучини, саъй-ҳаракатини эзгуликка, одамларга яхшилик қилишга, мазлумлар ҳасратига дардкаш бўлишга қаратади. Шунинг учун ҳам биз бу китобни севиб мутолаа қиламиз, асар қаҳрамонларининг ғолиб бўлишини истаймиз.

Дон Кихот роман мобайнида кўз олдимизда ўсиб, юксалиб боради. Охир-оқибатда ғурурли, самимий, ростгўй, одил, олижаноб, дунёи-оламга яхшилик истайдиган жўмард инсон сифатида гавдаланади (бу айниқса асарнинг сўнгги бобида рўй-рост сезилади). Герцог қасрида уюштирилган зиёфат, Дон Кихотнинг омма ўртасида мазах қилиниши саҳналарида софдил инсонлар, борингки бутун инсоният мана шу ақлдан озган кекса рицарь томонида туради. Герцог билағонлик қилиб, Дон Кихот устидан кулиш учун томоша уюштирганда, Санчони бир “орол”га ҳоким қилиб тайинлаганда ҳам биз кулги бўлаётганлар томонида турамиз, герцогнинг аҳмоқона ишларидан нафратланамиз – Сервантес қаламининг кучи, қудрати, сеҳри мана шунда. Ана шу сеҳр, адибнинг қойилмақом маҳорати туфайли “Дон Кихот” романи мангуликка дахлдор асарлар қаторидан жой олди. Алалхусус, жаҳон адабиётидаги ўнлаб жасур, довюрак, жўмард ва покдил қаҳрамонлар – Геракл, Персей, Алпомиш, Одиссей, Роланд, Гўрўғли, Рустами достон, Довуд Сосуний, Ҳотам Тоий, Бҳоратлар, қирол Артур, шаҳзода Гэндзи, Шерлок Холмс, Жумонг, Кунтуғмишу Робин Гуд образларида ҳам худди ана шу хислатлар порлаб-балқиб тургани учун ёдимизда ҳамиша тириклигини ҳис қиламиз.

Изоҳлар

1 Романнинг тўлиқ номи «Ламанчлик уддабурон идальго Дон Кихот» деб аталади (идальго – кичик ер эгаси).
2 Дон Кихотнинг исм-фамилияси асарда бир неча хилда ёзилган. Сервантес романнинг I китоби, I бобида шундай ёзади: ‘‘Баъзи бировлар, унинг фамилияси Кихада эди, десалар, баъзилар, Кесада эди, дейишади… Биз эса унинг фамилияси Кехана эди, деймиз ва бунга тўла асосимиз ҳам бор’’.

МИГЕЛЬ СЕРВАНТЕС ҲИКМАТЛАРИ

Ҳаммага бирдай маъқул тушадиган асарни ёзишнинг иложи йўқ.

Ҳақиқатга суяниб яшагин – энг яхши насиҳатим шу.

Тарих – бизнинг жасоратларимиз сақланадиган хазина, у ўтмишимизнинг гувоҳи, бугунги кунимиз учун ибрат ва намуна, келажак учун эса огоҳномадир.

Ҳар қандай қўшиқ каби, ҳар қандай комедиянинг ҳам ўз даври, ўз вақти бор.

Ўйламай гапириш мўлжалга олмай отиш деганидир.

Қайғу изтироб чекаётган одамнинг тилини боғлаб ташлаши ҳам, ечиб юбориши ҳам мумкин.

Отанинг қилган хизмати учун ўғилга раҳмат айтилмайди.

Манба: «Жаҳон адабиёти» журнали 2013/3

29 sentyabr — Migel de Servantes (1547–1616) tavallud topgan kun

Migel` de SERVANTES SAAVEDRA
VA UNING «DON KIXOT» (1) ASARI HAQIDA
Muzaffar Ahmad tayyorlagan
09

Muallif haqida

b8552c.jpgBuyuk ispan adibi Servantesning hayoti va ijodi bilan bog’liq asosiy voqealar bugungi kunda o’quvchilarga ancha-muncha tanish. U 1547 yilda Al`kala-de-Enares degan manzilda omadi chopmagan dorishunos oilasida dunyoga keladi. Ota kasbi shahardan shaharga, qishloqdan qishloqqa ko’chib yurishni taqazo qilgani sababli, Servantes bolaligidan muntazam ravishda maktabga qatnayolmaydi, binobarin, uning bilim olishi ham anchagina pala-partish kechadi. Bu yillari Ispaniya taraqqiyoti mislsiz gurullab rivojlanayotgan edi. Ispanlarning qadimiy dushmani hisoblanmish mavrlar mamlakatdan endigina surib chiqarilganiga qaramay, ularning O’rtaer dengizidagi hukmronligi davom etardi. Ispaniya bu paytda Gabsburglar imperiyasining tarkibida bo’lib, Avstriya, Niderlandiya, Neapol`, Sitsiliya, Sardiniya, Burgundiya, shuningdek, Germaniyaning ham bir qismi shu mamlakat tarkibiga kirardi. Qolaversa, Ispaniya okeanning narigi tomonidagi ulkan imperiya – yangi kashf etilgan va o’zlashtirilayotgan qit’aning ham siyosiy markazi hisoblanar, xullas, Ispaniyaning oltin davri boshlanmoqda edi.

Yigirma yoshlarida Servantes Rim Papasining Ispaniyadagi noibi – kardinal Akvavivaga xizmat qiluvchi jangchilar bo’linmasiga yollanadi. Akvavivaning xizmat muddati tugab, Rimga chaqirilganida, Servantes ham karvon safida Italiyaga yo’l oladi. Bu paytda Servantes hali yozuvchi sifatida nom qozonmagan bo’lsa ham, ammo o’sha paytlardagi davlat arboblaridan Don Karlos, qirolicha Izabellalarning vafotiga bag’ishlab yozgan she’rlari tufayli ko’zga ancha ko’rinib qolgan umidli qalamkash sanalgan. 1570 yilda u Ispaniya armiyasiga ko’ngillilar safida xizmatga kiradi, dengiz urushlarida qatnashdi. Servantes mana shu janglarda mardlarcha ishtirok etadi, uch marotaba yarador ham bo’ladi.

1573-1574 yillarda u Tunisdagi ispan garnizoniga madad uchun jo’natilgan qo’shin safida Afrika qit’asiga ham o’tadi (ushbu safar tafsilotlari “Don Kixot” romanida yoritilgan). 1575 yili Ispaniyaga qaytib kelayotganda, cho’ntagida Don Xuan tomonidan taqdim etilgan zobitlik unvoniga musharraf qilish haqidagi yorliq (aniqrog’i, tavsiyanoma) ham bor edi. Taqdirning o’yinini qarangki, dengizda ularning kemasiga qaroqchi berberlar hujum qilib, kemani egallaydi. Servantes asirga olinadi, Jazoirga jo’natiladi va uning boshi uchun xun (tovon) puli belgilanadi. Xuddi shu vaziyatda Servantesning cho’ntagidagi tavsiyanoma pand berib qoladi, bo’lajak adibni katta arbob deb o’ylagan berberlar uning boshi uchun juda katta tovon puli talab qiladilar. Servantes bir necha marotaba asirlikdan qochishga urinib ko’radi. Ammo barcha harakatlari muvaffaqqiyatsiz chiqaveradi. Shu tariqa u besh yil tutqunlikda qolib ketadi. 1580 yildagina besh yuz dukat evaziga ozodlikka chiqadi.

Bir muddat Portugaliyada yashab, so’ng uyiga qaytgan Servantes 1582 yillarda yana o’zini yozuvchilik sohasida sinab ko’ra boshlaydi. Vatanparvarlik mavzusidagi “Numansiya” tragediyasi, maishiy mavzularda intermediya (kichik p`esa)lari shu davr mahsullaridir. “Numansiya” tragediyasi shoir Rafael` Al`bertining qayta ishlovida 1938 yil qamal qilingan Madrid shahrida ham sahnaga qo’yilgan. Uning intermediyalarini 1885 yilda A.N.Ostrovskiy rus tiliga o’girgan. Servantesning o’sha yillardagi ijodining mahsuli bo’lgan “Galateya” romani o’quvchilar tomonidan iliq kutib olinadi. Bu roman 1783 yilda frantsuz tiliga tarjima qilinib nashr etilgach, Yevropa mamlakatlarida ko’plab kitobxonlarning sevimli kitobiga aylanib qoladi.

1584 yilda adib o’zidan 18 yosh kichik Katalina de Salasar-i-Palas`os bilan turmush quradi. Davlat lavozimlaridan umidvor bo’lib yurgan Servantes nihoyat 1587 yili Angliya mamlakatiga bosib borish ilin-jidagi qo’shinga jadal tayyorgarliklar ko’rish bo’yicha komissar qilib tayinlanadi. Bu juda sertashvish-sermashaqqat ish edi, shafqatsizlik talab qilardi. Harbiy qonun-qoidalarga qat’iy amal qilaman, deb ish ko’rgan komissar Servantes ibodatxona oziq-ovqat zahiralarini o’z xisobiga qo’shib olgach, diniy xodimlarning qarg’ishiga uchraydi. 1590 yilda u Amerikadagi Ispaniyaga qarashli yerlarda ma’muriy rahbarlik lavozimiga erishishga harakat qiladi-yu, ammo bu niyati amalga oshmay qoladi. Aftidan, yozuvchining haddan ortiq haqiqatparastligi bunga to’g’onoq bo’lgan. Buning ustiga, Servantes boshqa birovlarning aybi bilan ishda yo’l qo’yilgan kamomadlar sabab bo’lib, uch marotaba qamoqda ham o’tirib chiqadi (1592, 1597 va 1602 yillar). Hayotining oxirgi yillari haqida saqlanib qolgan ma’lumotlar juda kam. Aftidan u umrining so’nggi yillarida badiiy ijodga (balki “Don Kixot” romanini yozishga) butunlay berilib ketgan bo’lsa kerakki, Servantes biograflari ham adib umrining nihoyasi borasida ko’p narsa yozib qoldirishmagan.

1605 yili muallifga bir olam shuhrat keltirgan, uning nomini mangulikka doxil qilgan asari – “Don Kixot” romanining birinchi qismi nashr etiladi. Qizig’i shundaki, bu romanni avvaliga ko’pchilik yozuvchi-lar (jumladan, buyuk dramaturg Lope de Vega ham) “ijobiy bahoga arzimaydi”, “hech kim o’qimaydigan asar” deb nazarga ilishmagan edi. Biroq roman chop etilishi bilanoq tilga tushdi. Uni izlab yurganlar ko’paydi. Nafaqat adabiy davralarda, balki maishiy hayotda xayolparast va tajang, hardamxayol va pokiza qalbli Don Kixot, uning o’ziga o’xshash yaroqbardori Sancho Pansa haqida odamlar qizg’in bahs yuritadigan bo’lib qoldilar, kishilar o’rtasida “donkixotchilik” degan tushuncha paydo bo’ldi. Kitob qo’shni mamlakatlarga ham tez tarqaldi, muallif tirikligidayoq boshqa tillarga o’girila boshlandi-yu, ammo muallifning o’zi hech boyimadi, kambag’alligicha qolaverdi. Agar shu orada bir voqea yuz bermaganida edi, Servantesning qo’li kaltaligi sababidan kitobning ikkinchi qismi yozilmay qolib ketishi hech gap emasdi. Voqea esa shundan iborat bo’ldi: asar chop etilib, kitobxonlar orasida tobora keng yoyila boshlangan bir paytda Alonso Fernandes de Avelyaneda ismli (bu, aftidan, taxal-lus bo’lsa kerak) allaqanday bir shaxs 1614 yilda muallifdan ruxsat so’rab-netib o’tirmay, romanning davomini yozadi-da, kitob qilib chop ettira boshlaydi. Ana shundan keyin paytavasiga qurt tushgan Servantes o’zi yaratgan asarning, qahramonlarining taqdiridan tashvishlanib, shosha-pisha “Don Kixot”ning ikkinchi qismini yozishga kirishadi va asar davomini bir yildayoq yozib bitirib, kitob holida chop ettiradi. (Asarning yakuniy bobida muallif o’zining qalamdosh raqibi sha’niga ancha-muncha achchiq-tizziq gaplarini ham yog’diradi).

Hayotining so’nggi yillarida Servantes “Ibratli novellalar” nomli turkum hikoyalar yaratdi. O’lim to’shagida yotib yozgan asari – “Persilas va Sigizmunda” nomli romani fantastik voqealar tarixidan iborat. Adib 1616 yili Madridda vafot etadi, biroq qabri qaerdaligi hanuz noma’lumligicha qolmoqda.

Asarda ishtirok etuvchilar

(I qismda)

Ashampoo_Snap_2016.09.28_22h03m19s_009_.pngDon Kixot (asar qahramoni Alonso Kixanoning o’zi o’ziga o’ylab topgan nom) (2) – munkillab qolgan keksa aslzoda, butun asar mobaynida o’zini eng so’nggi jahongashta ritsar`, deb hisoblab, shu fikrni isbotlash maqsadida sayohatlarga chiqadigan savdoyi odam.

Sancho Pansa (“panza” – qorin degan ma’noni bildiradi) – Don Kixotning qurol-aslahalarini ko’tarib yuruvchi yaroqbardori, jilovdori. Xo’jayiniga sadoqat ila xizmat qiluvchi, lekin gapda, fikrlashda u bilan kelishavermaydigan soddadil, aqlli dehqon yigit.

Tobosslik Dul`sineya ( Don Kixot tomonidan Al`done Lorensoga berilgan ism) – qishloqda yashovchi barvasta qiz, uni Don Kixot o’zicha oliynasab oilalarda tarbiya topgan qizlarday barcha fazilatlarga ega deb tasavvur qiladi.

Xuana Pansa (asarning ilk qismida u Teresa deb nomlangan) – Sanchoning xotini.

Pero Peris – rohib, Don Kixotning “ko’zini ochib qo’yish” harakatida yuradigan ruhoniy hamqishlog’i.

Maese Nikolas – qishloq sartaroshi.

Xines de Pasamonte – kemada eshkak eshuvchi asir, uni Don Kixot qutqarib, ozod qiladi. Asarning ikkinchi qismida qo’g’irchoqboz sifatida darbadar kezib yuradi.

Fernando – yosh aslzoda yigit, qiz va ayollarni yo’ldan urib, buzuq ishlar qilib yuradi.
Karden`o – yosh va badavlat yigit, Lusindoning oshig’i.
Lusindo – Karden`oning sevgilisi. Ota-onasi uni Fernando bilan unashtirib qo’yishgan.

Doroteya (Don Kixot tasavvuridagi Mikomikon o’lkasining malikasi) – Fernando yo’ldan urgan qizlardan biri.

Ansel`mo, Lotario va Kamilla – Karden`oning “Qiziquvchan tentak qissasi” hikoyasidagi ishtirokchilar.

Kapitan Ruy Peris – Jazoirdagi asirlikdan qochgan ispan askari. Zoraida – mavritaniyalik qiz, Ruyga bo’lgan muhabbati yo’lida vatanini tark etadi.

Asar oxirida esa vasiyat yozgan Don Kixot o’zini Alonso Kixano deb ataydi.

Xuan Peris de V`edma – kapitanning akasi, sud`ya. Klara – Xuanning qizi.

Luis – yosh, badavlat yigit. Klarani sevadi.

Rossinant – Don Kixotning oti, parti ketib, sharti qolgan qirchang’i.

Said Ahmad ben-Inholiy – arab muarrixining to’qima obrazi. Servantes o’z romanidagi ma’lumotlarni uning asarlaridan olgan qilib ko’rsatadi.

(II qismda)

Samson Karrasko – Salaman universitetining bakalavri, yigirma to’rt yoshlardagi hazilkash yigit.
Don D`ego de Miranda – boy, odobli va xushmuomala odam.
Don Lorenso – Don D`egoning o’g’li, shoir bo’lish orzusida yurgan talaba.

Kamacho – badavlat dehqon. Kiteriya – Kamachoning qallig’i.
Basil`o – kambag’al dehqon yigit, Kiteriyani sevadi.

Gertsog va gertsoginya – o’zlariga qarashli qishloqlarda Don Kixotni kutib olib, mehmon qilgan aslzodalar. Yovuz, beshafqat kimsalar. Er-xotin ikkovlon Don Kixotni qishloq odamlari o’rtasida kulgiga qo’yadi, tomosha uyushtirib, masxara qiladi.

Donya Rodriges de Grixal`ba – gertsogning xodimasi.
Duen`ya Gorevana – gertsog hovlisida xizmat qiluvchi qiz, u Don Ki-xotni xalq o’rtasida mazax qilish sahnasida faol ishtirok qiladi.

Al`tisidora – go’yo Don Kixotni sevib qolganday bo’lib ko’rinadigan qiz.

Doktor Pedro – Uchyortanarogero degan manzilda tug’ilgan odam. Sancho Baratariya oroliga gubernator (hokim) etib tayinlangan kunlarda bu odam Sanchoning tabibi bo’lib xizmat qiladi.

Rikote – germaniyalik ziyoratchi kiyimini kiyib yurgan darbadar kimsa.
Roke Ginart – kataloniyalik qaroqchi.

Don Anton`o Moreno – barseloniyalik badavlat odam. Ana Felis – Rikotening qizi.

—————————
Mazkur roman o’zbek tilida 1969, 1990, 2008 yillarda nashr qilingan. Tarjima Sotiboldi Yo’ldoshev qalamiga mansub bo’lib, “Don Kixot sarguzashtlari ” nomi ostida chop etilgan. Unga Rossiyaning “DetGIz” nashriyotida 1962 yilda chop qilingan nashr matni asos qilib olingan . Matnni atoqli rus adabiyotshunosi B.M.Engel`gardt bolalar uchun moslab, qayta ishlagan. Uning ko’lamli maqolasi va izohlari o’zbek tilidagi nashrda ham havola qilingan.
—————————

Roman syujeti
I qism

008O’n oltinchi asr. Ispaniyaning yiroq La-Manch muzofatidagi kichik bir qishloqda Alanso Kixano ismli zodagon yashaydi. U qadim ritsarlar hayotidan hikoya qiluvchi romanlarni sevib mutolaa qiladi, ayniqsa turli mamlakatlarni kezib yuradigan qahramonlar – polvon, bahaybat, ulkan odamlar, ajdarholar bilan jang qilib, tutqunlikdagi asira xonimlarni ozod qiladigan ritsarlar haqidagi romanlar – uning jonu dili. Bunaqa kitoblarni o’qiyverib-o’qiyverib, Alanso Kixano axiyri bir fikrga keladi: qadimda mavjud bo’lgan, bugungi kunlarga kelib yo’qolib ketgan olijanob, fidoyi ritsarlar maktabining an’analarini tiklash kerak, dunyoda haliyam mazlumlar va zolimlar, kambag’allar va ularning qonini ichib mol-davlat orttirayotgan boylar, tutqunlikda azob chekayotgan asiralar, madadga muhtoj qo’li kalta kimsalar bor ekan, demak ularga yordam qo’lini cho’zadigan, beva-bechoralarni farovon hayot sari yetaklaydigan, qullarni qutqarib, asira qizlarni ozod qiladigan jo’mard va olijanob ritsarlar ham bo’lishi lozim. Ular yo’qolib ketgan bo’lsa, qaytadan ana shu an’analarni tiklamoq darkor, haddan oshib ketgan mushtumzo’rlarni tavbasiga tayantirib qo’ymoq kerak va hokazo va hokazo. Ana shunday vos-vos xayollarga qattiq berilib, savdoyi ahvolga tushib qolgan keksa Alonso munkillab qolgan bir paytda o’zini qadimgi ritsarlarning vorisi, davomchisi deb o’ylaydi, ularning olijanob ishlarini davom ettirish uchun tug’ilgan ritsar` deb biladi. Shu maqsadda u eski zamonlardan qolgan ritsarlik kiyimlarini topib kiyib oladi, zanglagan qilich topib taqinadi, chirib bitayozgan nayzani qo’lga ko’taradi, boshini siyqasi chiqqan dubulg’aga tiqadi va o’zicha Rosinant degan jarangdor nom bergan qirchang’i otiga minib, xuddi kitoblarda bitilgan ritsarlarga o’xshab, sarguzasht ishtiyoqida yo’lga chiqadi. Ritsarlar qozongan g’alabalarini biron-bir dilbar qiz yoki aslzoda xonim sharafiga bag’ishlashlari kerakligini esga olgan keksa Alonso Toboss qishlog’ida yashovchi bir qizni o’zicha dilbar yor, seviklisi deb xayol qiladi va qozonajak g’alabalarini shu qizga – Dul`sineya sharafi-ga bag’ishlamoqchi bo’ladi. Holbuki, bunday qizning Toboss qishlog’ida bor yoki yo’qligi ham noma’lum, u qizning qanaqa ko’rinishda ekanligi ham mubham. Ya’ni, o’zining Dul`sineyasini ko’zi bilan ko’rmagan, qo’li bilan tutmagan. Ammo shunday aqlli, olijanob, mohitobonday pokiza qizning (yoki ayolning) mavjudligiga Alonso shubha qilmaydi. Endi faqat birgina ish qolgan – Don Kixot ismli ritsar` oliy maqsadlar yo’lida sarguzasht izlab safarga otlanar ekan, hammasi qoidadagiday bo’lishi uchun kimdir Don Kixotni ritsarlikka qabul qilishi, bu marosimni dabdaba bilan o’tkazishi lozim, shundagina bari risoladagiday (ya’ni, qonuniy) bo’ladi! Axir Don Kixot degan ritsar` bor bo’lsa-yu, hech kim uni ritsar` ekanligini e’lon qilmasa, tanimasa, e’tirof etmasa, bu qanaqasi bo’ldi?!

Ezgu niyatlari qaynab-toshib borayotgan Don Kixot yo’lda bir hovliga duch keladi, xayolida uni hashamatli qasr deb tasavvur qiladi-da, bu yerdagi qovoqxona xo’jayinini qasr sohibi o’rnida ko’rib, undan o’zini ritsarlikka qabul qilish marosimini o’tkazib berishni o’tinib so’raydi. Oldida aqldan ozgan bir cholning yalinib-yolvorib turganini ko’rgan qovoqxona xo’jayini tomoshatalab olomon oldida, zo’r kulgu-qahqahalar ostida Don Kixotning ritsarlikka o’tishi marosimini o’tkazadi. (Qadimgi Yevropada biror odamni ritsarlikka qabul qilish, ritsar` deb e’lon qilish marosimlari juda katta to’y-tantana, kuy-qo’shiqlar, ziyofatlar bilan o’tkazilgan.) Shundan so’ng o’zining chindan ham ritsarlikka qabul qilinganidan cheksiz minnatdor bo’lgan Don Kixot qishlog’iga qaytib keladi-da, o’ziga Sancho Pansa ismli dehqon yigitni yaroqbardor qilib belgilaydi. (Yaroqbardor – ritsarning yonida bo’lib, unga yordam berib yuradigan yigit. Yaroqbardorlar ko’pincha yosh o’spirinlardan tayinlanib, ritsar` yonida yurib, ulardan ta’lim olgan, jang qilish ilmini o’rganganlar, qahramonliklarini qayd etib, daftarga yozib yurganlar.) Don Kixot Sanchoni ritsar` bilan safarga chiqqan yaroqbardorlar hamisha sayohat oxirida boyib, badavlat bo’lib ketishiga ishontiradi, hatto qozonajak g’alabalarida uning ham hissasi bo’lishini aytib, zabt etajak o’lkalar yoki orollarning biriga Sanchoni hokim (gubernator) qilib tayinlashga ham va’da beradi.

Ularning zimmalariga tushadigan sarguzashtlar “kurakda turmaydigan” darajada g’ayritabiiy bo’lishiga shubha yo’q, xotimasi esa “maymunlar yig’laydigan” bo’lib yakunlanishi ham besh qo’lday ayon. Ammo adibning ustaligi shundaki, u Don Kixotning dumbul tasavvuri ila har qanday beo’xshov xatti-harakatni ham “olijanoblik romanlari”dagiday ko’tarinki ezguliklar sahnasiga olib chiqa oladi. Bunday, kulgi aralash tasvirlangan sahna-epizodlar asarda juda ko’p, ularni sanab sanog’iga yetish mushkul. Ularning eng ajoyib-g’aroyiblari esa dunyo o’quvchilari orasida maqolu matallarga aylanib, kapalakday yoyilib ketgan. Birgina “shamol tegirmoni ila kurashuv” voqeasini olaylik. Bu – “kurakda turmaydigan” voqealar ichida eng mashhuri. Don Kixot shamol tegirmonini “qo’llarini yoyib, kurashga shaylanib turgan pahlavon” deb tasavvur qiladi, ot yo’rttirib unga hujum qiladi va … otdan yiqiladi. Boshqa bir voqeada oldinda ketayotgan qo’ylar suruvini dushmanlar to’dasi deb tasavvur qiladi, suruvga hujum qilib, nayza o’qtaladi va cho’ponu cho’liqlarning o’rtasiga tushib, ta’zirini yeydi. Yana bir gal tunda movut ishlab chiqaradigan korxona binosidan chiqayotgan g’alati ovozlarni eshitib, tong otishini poylab chiqqanlarini ayting. Yoki karvonsaroyda ot-eshaklarga ortmoqlab keltirilgan meshlarga hujum uyushtirishadi, meshdan sirqib oqayotgan qizil sharobni qon deb o’ylashadi va hokazo. Lekin har safar ham Don Kixot o’zi yo’l qo’ygan xatolari uchun munosib javob topib beradi: shamol tegirmoni ham, meshlar ham – bular bari dushmanlarning afsun o’qib, yo’lga chiqarib qurib qo’ygan hiylalaridir!

Safar mobaynida ular ne-ne voqealarga, ne-ne ko’rguliklarga duch kelmaydi, deysiz. Sevishgan oshiq-ma’shuqlar visolga yetishmay, to’siqlarga duch kelganlarida Don Kixot yordami tufayligina cherkovda nikohdan o’tadilar. Dushman qo’liga tushib, Jazoir qumliklariga oshib ketgan ispan jangchisi habashlar qo’lidan qochib, bir qoratanli qizning belidan tutib kelganida yana o’sha olijanob ritsar` – Don Ki-xotning beg’araz ko’magi ila yorug’likka yetishadi… Voqealarga tushunib yetgan odamlar, Don Kixotning hardamxayolligiga achingan yoru do’stlar endi uning hayoti uchun qayg’ura boshlaydi. Qishloq sartaroshi cherkov rohibi bilan til biriktirib, Don Kixotni qaytarib kelish tadorigini ko’radi. Ular aravaga qafas o’rnatib, Don Kixotni aldab-suldab, malikai dilorom qiz Dul`sineyaning shashqator yoshlar to’kib kutayotganini aytib, shavkatli ritsarni qishloqqa qaytarib olib kelishadi. Don Kixot haliyam tuzukroq qahramonliklar ko’rsata olmagani uchun mahzun kayfiyatda bo’lsa ham, xizmatkorlar, qarindosh-urug’lar, yoru do’stlar darbadar xo’jayinning safardan eson-omon qaytganiga juda katta shodyonada…

II qism

007Darmoni qurib to’shak tortib yotib qolgan Don Kixot qattiq qayg’uda. Xo’mrayib olgan, hech kim bilan ochilib gaplashmaydi. Paytini topib, yana yaroqbardori Sancho bilan ikkovlon safarga otlanadilar. Bu gal ularning maqsadi – Tobossga borib, Dul`sineyani uchratish! Sanchoning mulohazasiga ko’ra, xo’jayinning aqli shu darajada shikast yeganki, Dul`sineya haqida kim nima desa – bariga paqqos ishonaveradi. Sancho qishloq yo’llarida ko’zga ko’ringan birinchi qizniyoq Dul`sineya shu deb tanishtiradi. Don Kixot uning yolg’on gapirayotganini bilsa ham, afsun-garlar duo o’qib, qizni shu ko’rinishga, shu vaznga keltirib qo’ygan, deb o’ylaydi. Keyinchalik borib Sancho bu yolg’oni uchun yaxshigina ta’zirini yeydi.

Boshlaridan juda ko’plab alomat voqealarni kechirgan ritsar` bilan uning yaroqbardori er-xotin gertsoglar yashaydigan qo’rg’onga kelishadi. Don Kixot ko’rsatgan qahramonliklar bu yerdagilarning ham qulog’iga yetgan. Endi er-xotin mehmonlarni kalakayi masxara qilish uchun tomosha uyushtiradilar. Tomosha shundan iborat bo’lmog’i kerakki, ular Don Kixotning barcha aytgan hikoyalariga o’zlarini ishongan qilib ko’rsatmoqlari lozim, ritsarning qo’ltig’iga suv purkab, qishloq ommasi oldida uning sharmandasini chiqarmoqchi. Hammaga ana shunday buyruq berilgan, odamlar o’zlarini Don Kixotning Lantselot yoki Roland singari jasur ritsar` ekanliklariga ishongan qilib ko’rsatadilar. Don Kixotdan asirlikda azob chekayotgan qizlarni qutqarishni iltimos qilishadi. Bu iltimos gertsog uchun sodda-bayov odam ustidan kulish bo’lsa, Don Kixot uchun esa xavfli (o’lim hidi qelib turgan) sinov edi. Tomoshaga gertsogning xizmatkorlari, qishloqdagi boshqa odamlar ham jalb etiladi. Maqsad: Don Kixotning xurmacha qiliqlariga hammani ishonganday qilib ko’rsatib, uning ustidan boplab kulish. Ushbu dabdabali tomoshaning avj nuqtasi – go’zal nimfa (iloha)lar va dahshatli afsungarlar ishtirokida bo’lib o’tadigan sahnalar. Shu yerda Don Kixotga, agar qamchi bilan Sancho Pansaning ketiga 3300 marotaba zarba berilsa, Dul`sineyani sehr-jodudan qutqarish mumkinligini, buning uchun esa yaroqbardorni shunga ko’ndirish lozimligi aytiladi. Don Kixot bunday jazoga shu zahotiyoq kirishishga tayyor. Lekin dahshatga tushib qolgan Sancho o’zining jazolanish muddatini sal keyinroqqa qoldirishni yalinib so’raydi.

Gertsog Don Kixotning o’z yaroqbardorini bir orolga hokim qilib tayinlash borasidagi iltimosini amalga oshiradi va Sanchoni Barata-riya “oroli”ga (bu gertsogga qarashli kichik bir qishloq edi) gubernator qilib tayinlaydi. Endi qishloq aholisi yangi xo’jayinga bo’ysunishga majbur. Ya’ni, ularga shunday buyruq berilgan (Don Kixotga qo’shib, Sancho Pansa ustidan ham kulish uchun). Lekin, Sancho Pansa qanchalik sodda va savodsiz bir omi bo’lib ko’rinmasin, u o’ziga yuklatilgan vazifalarga aql-farosat ila yondashadi va boshqaruv qanaqa bo’lishini boshqalarga chin ma’noda ko’rsatib qo’yadi. Hech qanday qonun buzilishlarisiz hokimyatni 12 kun mobaynida sharaf bilan boshqargan Sancho Pansa gubernatorlikka qanday kelgan bo’lsa, yana o’shanday – qashshoq-kambag’al holida iste’foga chiqib ketadi.

Shu tariqa, ko’plab g’alati sarguzashtlarni boshdan kechirgan yasama ritsar` va uning yaroqbardori o’zlarining hamqishlog’i Samson Karasko bilan uchrashib qoladilar. Karasko Don Kixotni yakkama-yakka jangga taklif qiladi va shunday shart qo’yadi – kim jangda yengilsa, g’olibning buyrug’iga bo’ysunishi shart! Samson bu jangda yengib chiqadi va Don Kixot oldiga shunday vazifa qo’yadi: uyga qaytish va bir yil mobaynida qo’lga qurol olmaslik, ritsarlik liboslarini kiymaslik. Don Kixot bunday shartdan kalovlanib qoladi, ammo endi u g’olib bergan buyruqqa bo’ysunishga majbur, aks holda – ritsarlik sha’niga dog’ tushadi-da! Va’dani bajarmaslik ritsar` uchun o’limdan ham battar-ku, axir. Shunga ko’ra, Don Kixot endi qishloqqa qaytib keladi va hatto cho’ponlik qilib qo’y boqishga ham rozi bo’ladi. Endi u cho’ponlik baxti-farog’ati ila yashamoqchi, qishloq hayoti ko’pirtirib tasvirlanadigan pastoral` she’riyatga berilmoqchi, negaki unga bundan buyon ritsarlik faoliyati man qilingan. Ammo Don Kixotning mana shu pok orzusi ham amalga oshmaydi – u qishlog’iga qaytayotib kasallanib qoladi va uyida to’shak tortib yotib oladi. To’shakda yotgan Don Kixotning aqli joyiga kelib, shu paytga qilib yurgan xurmacha qiliqlari bilan odamlarga kulgi bo’lib qolganini anglab yetadi. Sancho o’z xo’jayinidan ahvol so’ragani kelib, unga tezroq sog’ayib, oyoqqa turib ketishni tilaydi, ikkovlon yana sa-farga chiqishlariga, aslzoda Dul`sineya xonimni birga izlash uchun otlanishlariga umid bildiradi. Shunda ancha o’ziga kelib qolgan Don Kixot (ya’ni aqli qaytgan sin’or Alonso Kixano) Sancho Pansani koyib, uni xayolparast bo’lmaslikka chaqiradi va vasiyatnoma tuzib, mol-mulkini qarindosh-urug’, yor-birodarlariga bo’lib beradi-da, dunyodan ko’z yumadi.

Sharh

004“Don Kixot” romani o’sha davrgacha yozib kelingan ritsarlik romanlariga parodiya sifatida bitilgan. Bir qarashda bu asar o’sha davr uchungina qizinarli bo’lgan, bugunga kelib esa ahamiyatini yo’qotgan, o’z vazifasini allaqachon o’tab bo’lgan kitobga o’xshasa-da, biroq yozilganiga mana 420 yil, chop etila boshlaganiga 410 yil to’lganiga qaramay, hamon dunyo kitobxumorlarining shoyon diqqatini o’ziga tortib keladi. Aytib o’tish lozimki, asar yozilgan paytda ham, undan avvalgi 5-6 asr mobaynida ham Yevropa xalqlari adabiyotida ritsarlar hayotiga bag’ishlangan romanlarga, poema (doston)larga qiziqish o’ta kuchli bo’lgan. Ritsarlar ko’rsatgan qahramonliklar haqidagi asarlarni odamlar talashib-tortishib o’qir, xalq orasida ritsarlar hayotiga, jangovar qahramonliklarga, jasoratga to’la hayotga intilish, ehtiyoj kuchaygan edi. Tadqiqotchilar orasida Servantesning “Don Kixot” romani ana shunday asarlarga taqlidan, masxaraomuz uslubda yaratilgan, bu bilan muallif o’rta asrlar adabiyotidagi an’analarga zarba berdi, deb hisoblovchilar ham topiladi. Biroq asarga shu nuqtai nazardangina baho beradigan bo’lsak, bu yuzakilik, muallif g’oyalarini buzib talqin qilish bo’lardi. Garchi romanda ritsarlik oqibatlari, zo’raki mardliklar qanchalik kulgi ostiga olinmasin, muallifning o’zi ana shunday g’oyalar ta’sirida kamol topganligi ko’rinib turadi. Don Kixotning savdoyi xatti-harakatlari, hardamxayolligining ham kulgi, ham mehr bilan, tasvirlanishi shundan. Axir u har qancha mazaxomuz holatlarga tushib qolmasin, har qancha balandparvoz gaplar bilan kulgimizni qistatmasin, bularning barini chin yurakdan, beg’ubor-beg’araz istaklardan kelib chiqib, amalga oshiradi. Garchi kurakda turmaydigan ishlarni orzu qilgani, shunga intilgani bilan, butun hayotini, kuchini, sa’y-harakatini ezgulikka, odamlarga yaxshilik qilishga, mazlumlar hasratiga dardkash bo’lishga qaratadi. Shuning uchun ham biz bu kitobni sevib mutolaa qilamiz, asar qahramonlarining g’olib bo’lishini istaymiz.

Don Kixot roman mobaynida ko’z oldimizda o’sib, yuksalib boradi. Oxir-oqibatda g’ururli, samimiy, rostgo’y, odil, olijanob, dunyoi-olamga yaxshilik istaydigan jo’mard inson sifatida gavdalanadi (bu ayniqsa asarning so’nggi bobida ro’y-rost seziladi). Gertsog qasrida uyushtirilgan ziyofat, Don Kixotning omma o’rtasida mazax qilinishi sahnalarida sofdil insonlar, boringki butun insoniyat mana shu aqldan ozgan keksa ritsar` tomonida turadi. Gertsog bilag’onlik qilib, Don Kixot ustidan kulish uchun tomosha uyushtirganda, Sanchoni bir “orol”ga hokim qilib tayinlaganda ham biz kulgi bo’layotganlar tomonida turamiz, gertsogning ahmoqona ishlaridan nafratlanamiz – Servantes qalamining kuchi, qudrati, sehri mana shunda. Ana shu sehr, adibning qoyilmaqom mahorati tufayli “Don Kixot” romani mangulikka daxldor asarlar qatoridan joy oldi. Alalxusus, jahon adabiyotidagi o’nlab jasur, dovyurak, jo’mard va pokdil qahramonlar – Gerakl, Persey, Alpomish, Odissey, Roland, Go’ro’g’li, Rustami doston, Dovud Sosuniy, Hotam Toiy, Bhoratlar, qirol Artur, shahzoda Gendzi, Sherlok Xolms, Jumong, Kuntug’mishu Robin Gud obrazlarida ham xuddi ana shu xislatlar porlab-balqib turgani uchun yodimizda hamisha tirikligini his qilamiz.

Izohlar

1 Romanning to’liq nomi «Lamanchlik uddaburon idal`go Don Kixot» deb ataladi (idal`go – kichik yer egasi).
2 Don Kixotning ism-familiyasi asarda bir necha xilda yozilgan. Servantes romanning I kitobi, I bobida shunday yozadi: ‘‘Ba’zi birovlar, uning familiyasi Kixada edi, desalar, ba’zilar, Kesada edi, deyishadi… Biz esa uning familiyasi Kexana edi, deymiz va bunga to’la asosimiz ham bor’’.

MIGEL` SERVANTES HIKMATLARI

Hammaga birday ma’qul tushadigan asarni yozishning iloji yo’q.

Haqiqatga suyanib yashagin – eng yaxshi nasihatim shu.

Tarix – bizning jasoratlarimiz saqlanadigan xazina, u o’tmishimizning guvohi, bugungi kunimiz uchun ibrat va namuna, kelajak uchun esa ogohnomadir.

Har qanday qo’shiq kabi, har qanday komediyaning ham o’z davri, o’z vaqti bor.

O’ylamay gapirish mo’ljalga olmay otish deganidir.

Qayg’u iztirob chekayotgan odamning tilini bog’lab tashlashi ham, yechib yuborishi ham mumkin.

Otaning qilgan xizmati uchun o’g’ilga rahmat aytilmaydi.

Manba: «Jahon adabiyoti» jurnali 2013/3

Servantes. Don Kixot Sarguzashtlari by Khurshid Davron on Scribd

004

(Tashriflar: umumiy 102, bugungi 1)

Izoh qoldiring