Mixail Lermontov. Demon (Iblis). Birinchi bo’lim

001   Усмон Носир қисқа ҳаётида беш шеърий китоб, бир достон, бир шеърий драма ёзиб қолдирди. Бу китоблар ичида, айниқса, «Юрак», «Меҳрим» деб аталган икки тўплам Усмон Носир ижодининг қўш чўққиси  ҳисобланади.Пушкиннинг «Боғчасарой фонтани», Лермонтовнинг «Демон» («Иблис») асарларини ўзбек тилига юксак маҳорат билан таржима қилди. Шоир қилган  таржималар бу мушкул санъатнинг ёрқин намуналари сифатида янги  авлод таржимонлари учун маҳорат мактаби бўлиб хизмат қилиши шак-шубҳасиздир.

09
Михаил Лермонтов
ДЕМОН (ИБЛИС)
Усмон Носир таржимаси
034

Биринчи бўлим

I

Қувғинди руҳ, қайғули Демон
Гуноҳкор ер узра учарди.
Масъуд кунлар хаёли шу он
Кўз олдидан бир-бир ўтарди:
Малак эди тоза ва маъсум,
Хандон эди арши-аълода.

Ҳатто юлдуз мовий самода
Айлар эди унга табассум.
Ташна боқар эди ҳар замон
Олов сайёралар диёри,
Қуюқ туманларнинг қўйнидан
Аста кечган карвонлар сари.

У замонлар, даргоҳи улуғ
Худовандни севар, инонар
Эди. На кин, на шубҳаси бор
Бу бахтиёр ва тўнғнч махлуқ!
Бекор, бебурд кечган асрлар
Васвасага солмаган, имон
Тоза эди… Тағин нималар…
Эслагани йўқ эди имкон!
II

Жаҳон дашти ичра беватан
Кезар сарсон, қувилган наби.
Йиллар ўтар, яна йиллардай
Навбат кетар, минутлар каби.
Шод эмас у, ки ерда хоқон
Фанони дер, истар фароғат,
Шунинг учун ҳар ерда, ҳамон
Завқ олмасдан, сочар шарорат.
Санъатининг чеки йўқ кўкдай,
Хоҳишига қаршилик кўрмай
Шунча кезди, шунчалик юрди…
Сўнг ниҳоят, кўнглига урди.

III

Гўзал Кавказ осмони — шиша,
Қанот қоқар жаннат матруди.
Пастда Казбек. Унда ҳамиша
Қор ярқирар — олмос худуди.
Чуқур жарда илон инидек
Гирдоб ўраб кўринар Дарёл.
Елкасида кўпик—бароқ ёл
Худди шердай сакрайди Терек.
Уйноқи сув қўнғироқ чалар…

Тоғ тепада кезган жонивор
Кўкда учган паррандаки бор
Ҳаммаси ҳам ҳайратда қолар.
Елкан каби осмонда юзган
Енгил қанот, олтин булутлар
Уни бирга олис жанубдан
Шимол ёққа кузатиб борар…

Зумрад дарё оқар тўхтамай;
Тепасида буюк қоялар
Тўлқинлардан кўнгил узолмай
Бош солишиб мудраб қоларлар.
Салқин Кавказ дарвозасида
Дев қоровул каби баланддан
Миноралар тоғ ёқасида
Чирой билан очилган эди.

Аммо, мағрур Иблис кўнгилсиз
Хаёллари сочилган эди:
Нафрат ёғар ҳар нигоҳидан,
Тилларида аччиқ ҳақорат,
Рози бўлмай ўз оллоҳидан
Ғазабланар эди у, фақат.

IV

Кўз ўнгида борди бир диёр:
Жаннат каби гўзал Гуржистон.
Майса-гилам ёзган водийлар
Гўё чаман-чаман гулистон.
Кумуш каби булоқлар жўшқин
Жимирлайди тубида тоши…
Шалолар сачратган учқун
Балки, гуржи қизининг ёши.
Қора сочи бамисли сунбул
Сулув қизлар муҳаббатини
Гул шохида ўқийди булбул;
Мармар каби мусаффо туни.
Қуюқ соя ташлаган чинор,
Баргларини шаббода ўйнар…
Жин гул босган жарда гоҳилар
Қўрқиб-писиб ётар оҳулар…

Бунда севги, бунда шан ҳаёт,
Япроқларнинг сўнмас шовқини.
Аммо, булар ҳаммаси, ҳайҳот!
Қўзғатолмас Иблис завқини.
Бунда минг хил ям-яшил гиёҳ,
Нафас олар, ғуборсиз ҳаво.
Бунда тинчлик ўзи бир наво,
Лекин, Иблис нафратли, эвоҳ!
Ой нурида марварид каби
Гул баргида шабнам ялтирар.
Гуржи қизнинг кўзлари каби
Очиқ кўкда юлдузлар ёнар.
Яна шундай гўзал табиат
Буни асти хурсанд қилмади.
Қувғин шайтон, бадарға хилқат
Бу борлиқни писанд қилмади.
Тошдай қаттиқ кўнгли юмшамай,
Туёлмади на қувват, на ҳис.
Неки кўрди, сира хушламай
Унга нафрат ёғдирди Иблис!

V

Қари Гудал ўзига атаб
Кенг, муҳташам ҳовли солдирди.
Ҳар тошида минг хаста — бетоб
Қуллар қонли кўз ёш қолдирди.
Қўшни тоққа саҳардан тортиб,
Кўлка ташлар баланд девори.
Қоядаги зинадан ўтиб
Йўл боради шўх дарё сари:
Бу йўллардан ҳар куни бир бор
Елкасига қўйиб кўзани,
Енгил кўчиб гўё сузгани,
Арагвага чиқарди хумор,
Ёш Тамара — Гудал надраси
Ҳилпирарди шоҳи чодраси…

VI

У зўр қалъа  тоғ қиррасидан
Сукут билан боқарди ҳар чоқ.
Букун бўлса, сурнай сасидан
Тўлиб-тошган ҳар тараф, ҳар ёқ.
Қадаҳларда тоза мусаллас
Акс этади қандили чироқ.
Жам бўлишган яқину йироқ
Катта базм: ҳамма маст-аласт…
Букун Гудал қизин тўй этар,
Гўзал Тамаранинг никоҳи.
Тўрда келин, яшнаб нигоҳи
Қизлар ичра ойни эслатар…
Узоқдаги ҳайбатли тоғлар
Беркитдилар қуёш ярмини,
Чапак чалиб, ўйнаб ўртоқлар
Руҳлантирар қизлар базмини.051
Авжи ўйин қизиб турганда,
Чилдирмани олди келинчак—
Ўйнаб кетди… Ҳар зарб урганда
Ғунча ёзар эди бир чечак.
Пирпиратиб ҳилила енгин
Гоҳ учарди қушдан ҳам енгил.
Гоҳ тинарди, сузук боқарди,
Қошларини нозик қоқарди,
Гоҳо аста букпб тиззасин
Гилам узра йўрғалаб кетар.
Илон каби ўйнаб гавдасин
Ҳар нигоҳни ўзга банд этар.
Сўнг, боладек кулади ўзи,—
Машъаладек ёнади кўзи.
Билмадимки, баъзан кумуш ой
Ўйнагани хафиф, юмшоқ нур
Ҳаёт каби, ёшлик каби бой
Бу кулгига қандай тенглашур?..

VII

Онт ичаман, тундаги юлдуз,
Кун ботишу, шарқнинг ҳурмати
Бундай гўзал, бу каби кундуз
Фусункорни олам кўрмади,
На Эроннинг буюк султони,
На жақоннинг бирон хоқони
Бу хил қизни кўролмаган ҳеч,
Бу хил кўзни сўролмаган ҳеч!
Ҳарамларнинг муздек чашмаси
Инжу каби сувлари билан
Ой баравар бир карашмаси
Гўзалларни жуда кўп кўрган.
Аммо, бирон марта бўлса ҳам
Саратонда дим ва иссиқ кеч
Бундай қомат, бундайин санам
У сувларда ҳопитмаган ҳеч.
Дона-дона маржондек сувлар
Уни кўрмай ўтганларини,
Армон билан кетганларини
Эҳтимолки, асти билмайлар.
Жаҳон ичра кимса бир марта
Сутдай ойдин хилват тунларда
Бундай сочни силай олмаган,
Бу хил лабга из сололмаган.
Онт ичаман, бу ёруғ жаҳон
Айрилгандан бери беҳиштдан
Бундай чирой кўрмай, ҳеч қачон
Озмаганди ақлдан-ҳушдан.

VIII

Сўнгги сафар ўйнар эрка қиз…
Тоғлар! Гудал машъаласини,
Озодликнинг шўх боласини
Балки, кўролмассиз эрта сиз.
Туширинди қилиб эртага
Олиб кетар куёв бир умр.
Ҳайҳот! Қимга нозини қилур?
Қандай кўнар бегона уйга?
У билади. Равшан дийдасин
Номуайян шубҳа босади.
Кўтаролмай гоҳо сийнасин
Калта-калта нафас олади.
Унинг бутун ҳаракатлари
Ифодали, содда-тўпори
Хўп келишган эди ўзига.
Агар шу чоқ Иблис кўзига
Тушиб қолса, мабодо, бу қиз
Тикилганча қотиб қоларди.
Эслаб кетиб ўтмишни, ёлғиз
Бир оҳ тортиб, нафас оларди.

IX

Ёҳу! Иблис қизни пайқади,
Ўша замон сезди ҳаяжон:
Ширин бир куй гўё биёбон —
Даштдай кўнгли ичра тарқади.
У, янгидан муҳаббат-севги
Чирой санамига йўлиқди.
Тўймай боқди. Хаёли эзгу
Кечган бахти билан тўлиқди.
Эс китоби варақ ёзаркан,
Саодатли кунлари бир-бир
Юлдуз каби тизилиб пир-пир
Занжир каби ўтди назардан.
Бир гезли куч боғлаб чамбарчарс
Янги ғамга ошна бўлди у.
Унда сезги тилга кирди, бас,
Қоплаб олди уфқни қайғу.
Туйди севги ҳаловатини:
Қайта яшаш аломатими?
Васвасага солгани қизни
Тополмади ақлида мадор.
Унутмоқми? Йўқ, Парвардигор
Бундай кучни, бундайин ҳисни
Унга асли берганмас эди.
Берганда ҳам бу олмас эди.

Х

Никоҳ учун ошиқар куёв;
Қун ботмасда етиб бормоқчи.
Сабри тугаб кўнглида зўр дов,
Отга босар устма-уст қамчи.
Етиб келди бехавфу хатар
Арагванинг соҳилларига.
Нортуялар соҳибларига
Занжир каби эргашиб қатор,
Дармон кетган каби тизидан
Битта-битта кўчар изидан.
Юки оғир… Бу катта карвон
Олиб келар қайлиққа эҳсон.
Жангур-жунгур ўйнар қўнғироқ,
Ҳали манзил олис, кўп йироқ…
Сенодалнинг ҳокими ўзи
Қелар карвоннинг бўлиб кўзи.
Белда камар, қилич ва ханжар,
Жим-жим этар офтобнинг тиғи,
Елкасида осиғлиқ — ҳам зар,
Ҳам тилладан гулдор милтиғи.
Қиммат баҳо чакмон  эгнида.
Шамол ўйнар барин қўйнида.
Шоҳилардан тузалган эгар;
Гулдор юган той бўйнин эгар.
Тухум каби сағри гупурган,
Гўё, биров унга сув пурккан;
Тезоб, абжир, туси бебаҳо
Асл саман, гўёки тилло…

Қорабоғнинг шўх югурдаги
Қулоғини  чимирар ҳамон,
Ваҳимага тўлиб юраги
Кўз ташлайди тўлқинлар томон:
Тор ва хавфли ингичка бу йўл
Ўнг томони чуқур дарё, жар,
Қирра тошли буюк қоя — сўл,
Ҳар минутда кутар бир хатар.
Ўзи ҳам кеч. Қорли чўққида
Шафақ ўчай-ўчай деб турар.
Туман босди. Тоғлар уйқуда…
Карвон пича тезлаб йўл юрар.

XI
066
Йўл устида кичик бир дахма,
У дахмада кўҳна бир мазор,
Душман қўли билан минг лахма
Бўлган қандайдир князь ётар.
Уни энди авлиё дейлар,
Ҳақига юз минг дуо дейлар.
У йўллардан биронта йўлчи
Ё ҳайит, ё жанг кетар бўлса,
Ўша ерда дам олиб пичи
Унга ибодат этар бўлса,
Сақланарди мусулмонлардан:
Ханжаридан, тўкар қонлардан.
Аммо, ботир юракли куёв
Истамади бу ибодатни,
Бузди — гўё ўчакишган ёв
Боболари қилган одатни.
Чунки, Иблис алдади уни,
Хаёлини айнитди қўймай:
У, ўйида, гўё тинч туни
Қайлиғини ўпарди тўймай.
Ёҳув! Кимнинг шарпаси бўлди,
Рўбарўдан, тоғ олди қирдан
Икки соя кўринди бирдан,
Ўқ чақнади. Ваҳима тўлди.
Жасур князь чурқ этмади ҳам,
Узангида тип-тикка турди.
Папоғини бостирди, шу дам
Учар отга бир қамчи урди.
Қўлида турк қиличи ёнди,
Бургут каби олға ташланди.
Ёввойи дод, бўғиқ бир фиғон
Тутди бутун водийни шу чоқ.
Узоқ давом этмади. Бу он
Гуржи эрлар қочди тумтароқ.

XII

Яна тинчлик босди водийни.
Ёлғиз, қонли мурдалар ётар.
Йўлчиларнинг айлаб ёдини
Мўлтир-мўлтир туялар боқар.
Талон бўлган катта бой карвон
Молдан асар қолмаган сира,
Христианлар ўлиги узра
Қора қушлар уради жавлон.
Шахид ўлган бечораларни
Оталари ётган мозори
Чорламайди. Бечораларни
Қимга етар фиғону зори?
Аза тутиб, узоқдан — улиб
Оналари келмас бошига.
Олам тўлиб қонли ёшига,
Сингиллари турмас оҳ уриб.
Қабрлари теппасида ҳеч
Шам ёқилмас саҳар, кундуз, кеч.
Аммо, бирон мурувватпарвар
Ёдгор этиб ўтқизар бир бут.
Осмонида йиғлар оқ булут,
Атрофида гул ўсар пар-пар.
Сўнгра бундан юрар йўловчи
Бефотиҳа ўтиб кетолмас.
Узоқ йўлда бўлмай иложи
Бу ерларда дам олур бирпас.

XIII

Буғу каби тез учар саман
Худди жангга ошиққан каби.
Кўзи соққа каби ўйнаган,
Пишқиради, титрайди лаби.
Тоғлар бўйи сакрайди гоҳо,
Туёғидан елдирим чақнар.
Шамол недир тинглайди.
Гўё гув-гувида ваҳм сири бор.
Ели чалкаш бўлиб пирпирар
Ҳушсиз, худди ўқдай югурар.
От устида чалқанча тушиб,
Гўё, совуқ елдан увушиб
Йўлчи ётар: оқарган ранги.
Оёғида маҳкам узанги
Шилқ этади, отнинг ёлига
Бўйни тушар, боқмас ёнига.
Юган тушган унинг қўлидан,
Жилов тортмас отнинг йўлидан.
Силон ёпғич шундай қизил қон,
Ўнг қон, сўл қон, ҳатто уфқ қон.
Эй чопонғич, абжир, қуш қанот,
Камон ёйи каби учган от,
Баҳодирдек шарт ёриб жангни
Омон сақлай дединг хўжангни,
Аммо қандай ёзуғ бўлди бу,
Осетин ўқига учди у!

XIV

Гудал уйи ботди азага
Йиғи доди чиқди фазога,
Эшигида одам йиғилган.
Куйиб-пишиб бунда йиқилган
Кимнинг оти? Бу бечора ким?
Ҳатто, осмон жавоб бермас, жим!
Юзларида ваҳима-ваҳшат
Излари бор, қўрқинч ва даҳшат!
Усти-боши, яроғлари қон,
Боши, кўзи, оёқлари қон…
От ёлини сиқимлаб қўли,
Беҳуш қотиб қолган бир йўли.
— Шўр пешона, бахтсиз келинчак
Маътал бўлиб кутганинг келди,
Кўйида қон ютганинг келди.
Аммо сенга қандай кулажак
Бир умрга юмилган кўзлар?
Ахир, тақдир сенга не кўзлар?

XVI

Беками-кўст тинч оилани
Чақмоқ каби босди бу кулфат.
Кўнглини еб қайғу илони
Мусибатга бўлди қиз улфат:
Қонли ёшга айланиб қалби
Томчи-томчи оқди кўзидан.
Дами оғир… кетди ўзидан…
Гўё, боши устида каби
Сочи тўзиб ётган ўрнида
Эшитилгандай бўлди бир нидо:
«Қўй, йиғлама! Бекор бу яхлит
Кошки, кўзни ёши соб бўлса,
Кошки, ҳаёт шабнами тахлит
Ёшинг мурда узра тўкилса.
Йўқ!  У фақат равшан кўзингни
Туман каби қоплаб олажак.
Анор каби шу қиз юзингни
Мисдай қилиб ўтда ёқажак.
Ёринг бўлса  узоқда, билмас
Сенинг чеккан оҳу зорингни.
Энди само нурлари тинмас
Ва эркалар номизодингии.
У жаннатда қўшиқлар тинглар…
Бу — ҳаётнинг бачкана туши,
Бир ғарибнинг фиғон, нолиши
Беҳишт меҳмонига не денглар?
Йўқ, бу қазо асли қисматдир,
Инон менга, дунё малаги.
Арзимайди, кўзингни арт, тур,
Йиғламоқнинг йўқдир кераги.

«Само худди бир денгиз,
Дарғаси йўқ, беелкан.
Учар ҳисобсиз юлдуз
Туманларнинг қўйнидан.
Чексиз кўм-кўк водийда
Парча-парча булутлар
Из қолдирмай ортида
Эркин қанот қоқурлар.
Уларга ҳижрон, висол
На ғам, на севинч бермас.
Келажаги орзусиз,
Ўтмиш учун ачинмас.
Бебахт бўлган чоғингда
Уларни ёдингга сол,
Бенасиб ва қайдсиз
Яшашни ўрганиб ол!»

«Бахмал каби юмшоқ қора тун
Кавказ чўққисини олганда,
Ширин сўзли фусункор очун
Жимиб уйқусига толганда,
Шўх ва енгил ел юриб тоғда
Майсаларни ўйнаган чоғда,
Паррандалар безовта бўлиб,
Гур учганда ваҳимга тўлиб,
Ток тагида гуллар тўйгунча
Шабнам шимиб, очганда ғунча,
Тоғ кетидан олтин ой секин
Кўзларингга нур қуйса текин,
Учиб борар бўлдим олдингга
Саҳаргача меҳмон бўлгали,
Ипак каби киприкларингга
Жиндаккина ором бергали…»

XVI

Борган сари пасайиб аста
Узоқларда тинди бу товуш.
Ирғиб турди нигоҳи хаста,
Атрофига боқди қиз хомуш.
Кўкрагидан босди изтироб,
Қайғу билан қўрқув бирлашди.
Чўчиди-ю, бирдан қалтираб
Туйғулари гупурди, тошди.
Қафасидан чиқдими жони,
Вужудини ёндирди олов?
Унутолмай ажиб нидони,
Қийналади. Йўқмикан аёв?
Саҳар пайти чарчаган кўзлар
Ширингина ҳей… ухлаб кетди.
Аммо, пайғамбарона сўзлар
Хаёлини шарт қулфлаб кетди.
Чиройининг таърифи беҳад
Намуайян, соқов келгинди
Қиз олдида бошини эгди,
Янги ойдек бўлиб сарви қад.
Нигоҳида чунон ҳам вафо,
Чунон меҳр, чунон муҳаббат
Билан хафа боқарди, гўё
Қизга  ачингандай у хилқат.
У на малак, на бошқа эди,
На бу қизни қўриқчи пари
Боши узра яшнамас эди —
Қамон нурларидан чамбари.
У дўзахи руҳ эмас. Ёнур.
Қувғин шайтон эмас эди — йўқ!
Пок оқшомга ўхшарди тўлиқ,
На кун, на тун, на зулмат, на нур!..

Биринчи бўлим тугади

05

      Usmon Nosir qisqa hayotida besh she’riy kitob, bir doston, bir she’riy drama yozib qoldirdi. Bu kitoblar ichida, ayniqsa, «Yurak», «Mehrim» deb atalgan ikki to’plam Usmon Nosir ijodining qo’sh cho’qqisi  hisoblanadi.Pushkinning «Bog’chasaroy fontani», Lermontovning «Demon» («Iblis») asarlarini o’zbek tiliga yuksak mahorat bilan tarjima qildi. Shoir qilgan  tarjimalar bu mushkul san’atning yorqin namunalari sifatida yangi  avlod tarjimonlari uchun mahorat maktabi bo’lib xizmat qilishi shak-shubhasizdir.

09
Mixail Lermontov
DEMON (IBLIS)
Usmon Nosir tarjimasi
034

Birinchi bo’lim

I

Quvg’indi ruh, qayg’uli Demon
Gunohkor yer uzra uchardi.
Mas’ud kunlar xayoli shu on
Ko’z oldidan bir-bir o’tardi:
Malak edi toza va ma’sum,
Xandon edi arshi-a’loda.

Hatto yulduz moviy samoda
Aylar edi unga tabassum.
Tashna boqar edi har zamon
Olov sayyoralar diyori,
Quyuq tumanlarning qo’ynidan
Asta kechgan karvonlar sari.

U zamonlar, dargohi ulug’
Xudovandni sevar, inonar
Edi. Na kin, na shubhasi bor
Bu baxtiyor va to’ng’nch maxluq!
Bekor, beburd kechgan asrlar
Vasvasaga solmagan, imon
Toza edi… Tag’in nimalar…
Eslagani yo’q edi imkon!
II

Jahon dashti ichra bevatan
Kezar sarson, quvilgan nabi.
Yillar o’tar, yana yillarday
Navbat ketar, minutlar kabi.
Shod emas u, ki yerda xoqon
Fanoni der, istar farog’at,
Shuning uchun har yerda, hamon
Zavq olmasdan, sochar sharorat.
San’atining cheki yo’q ko’kday,
Xohishiga qarshilik ko’rmay
Shuncha kezdi, shunchalik yurdi…
So’ng nihoyat, ko’ngliga urdi.

III

Go’zal Kavkaz osmoni — shisha,
Qanot qoqar jannat matrudi.
Pastda Kazbek. Unda hamisha
Qor yarqirar — olmos xududi.
Chuqur jarda ilon inidek
Girdob o’rab ko’rinar Daryol.
Yelkasida ko’pik—baroq yol
Xuddi sherday sakraydi Terek.
Uynoqi suv qo’ng’iroq chalar…

Tog’ tepada kezgan jonivor
Ko’kda uchgan parrandaki bor
Hammasi ham hayratda qolar.
Yelkan kabi osmonda yuzgan
Yengil qanot, oltin bulutlar
Uni birga olis janubdan
Shimol yoqqa kuzatib borar…

Zumrad daryo oqar to’xtamay;
Tepasida buyuk qoyalar
To’lqinlardan ko’ngil uzolmay
Bosh solishib mudrab qolarlar.
Salqin Kavkaz darvozasida
Dev qorovul kabi balanddan
Minoralar tog’ yoqasida
Chiroy bilan ochilgan edi.

Ammo, mag’rur Iblis ko’ngilsiz
Xayollari sochilgan edi:
Nafrat yog’ar har nigohidan,
Tillarida achchiq haqorat,
Rozi bo’lmay o’z ollohidan
G’azablanar edi u, faqat.

IV

Ko’z o’ngida bordi bir diyor:
Jannat kabi go’zal Gurjiston.
Maysa-gilam yozgan vodiylar
Go’yo chaman-chaman guliston.
Kumush kabi buloqlar jo’shqin
Jimirlaydi tubida toshi…
Shalolar sachratgan uchqun
Balki, gurji qizining yoshi.
Qora sochi bamisli sunbul
Suluv qizlar muhabbatini
Gul shoxida o’qiydi bulbul;
Marmar kabi musaffo tuni.
Quyuq soya tashlagan chinor,
Barglarini shabboda o’ynar…
Jin gul bosgan jarda gohilar
Qo’rqib-pisib yotar ohular…

Bunda sevgi, bunda shan hayot,
Yaproqlarning so’nmas shovqini.
Ammo, bular hammasi, hayhot!
Qo’zg’atolmas Iblis zavqini.
Bunda ming xil yam-yashil giyoh,
Nafas olar, g’uborsiz havo.
Bunda tinchlik o’zi bir navo,
Lekin, Iblis nafratli, evoh!
Oy nurida marvarid kabi
Gul bargida shabnam yaltirar.
Gurji qizning ko’zlari kabi
Ochiq ko’kda yulduzlar yonar.
Yana shunday go’zal tabiat
Buni asti xursand qilmadi.
Quvg’in shayton, badarg’a xilqat
Bu borliqni pisand qilmadi.
Toshday qattiq ko’ngli yumshamay,
Tuyolmadi na quvvat, na his.
Neki ko’rdi, sira xushlamay
Unga nafrat yog’dirdi Iblis!

V

Qari Gudal o’ziga atab
Keng, muhtasham hovli soldirdi.
Har toshida ming xasta — betob
Qullar qonli ko’z yosh qoldirdi.
Qo’shni toqqa sahardan tortib,
Ko’lka tashlar baland devori.
Qoyadagi zinadan o’tib
Yo’l boradi sho’x daryo sari:
Bu yo’llardan har kuni bir bor
Yelkasiga qo’yib ko’zani,
Yengil ko’chib go’yo suzgani,
Aragvaga chiqardi xumor,
Yosh Tamara — Gudal nadrasi
Hilpirardi shohi chodrasi…

VI

U zo’r qal’a tog’ qirrasidan
Sukut bilan boqardi har choq.
Bukun bo’lsa, surnay sasidan
To’lib-toshgan har taraf, har yoq.
Qadahlarda toza musallas
Aks etadi qandili chiroq.
Jam bo’lishgan yaqinu yiroq
Katta bazm: hamma mast-alast…
Bukun Gudal qizin to’y etar,
Go’zal Tamaraning nikohi.
To’rda kelin, yashnab nigohi
Qizlar ichra oyni eslatar…
Uzoqdagi haybatli tog’lar
Berkitdilar quyosh yarmini,
Chapak chalib, o’ynab o’rtoqlar
Ruhlantirar qizlar bazmini.055
Avji o’yin qizib turganda,
Childirmani oldi kelinchak—
O’ynab ketdi… Har zarb urganda
G’uncha yozar edi bir chechak.
Pirpiratib hilila yengin
Goh uchardi qushdan ham yengil.
Goh tinardi, suzuk boqardi,
Qoshlarini nozik qoqardi,
Goho asta bukpb tizzasin
Gilam uzra yo’rg’alab ketar.
Ilon kabi o’ynab gavdasin
Har nigohni o’zga band etar.
So’ng, boladek kuladi o’zi,—
Mash’aladek yonadi ko’zi.
Bilmadimki, ba’zan kumush oy
O’ynagani xafif, yumshoq nur
Hayot kabi, yoshlik kabi boy
Bu kulgiga qanday tenglashur?..

VII

Ont ichaman, tundagi yulduz,
Kun botishu, sharqning hurmati
Bunday go’zal, bu kabi kunduz
Fusunkorni olam ko’rmadi,
Na Eronning buyuk sultoni,
Na jaqonning biron xoqoni
Bu xil qizni ko’rolmagan hech,
Bu xil ko’zni so’rolmagan hech!
Haramlarning muzdek chashmasi
Inju kabi suvlari bilan
Oy baravar bir karashmasi
Go’zallarni juda ko’p ko’rgan.
Ammo, biron marta bo’lsa ham
Saratonda dim va issiq kech
Bunday qomat, bundayin sanam
U suvlarda hopitmagan hech.
Dona-dona marjondek suvlar
Uni ko’rmay o’tganlarini,
Armon bilan ketganlarini
Ehtimolki, asti bilmaylar.
Jahon ichra kimsa bir marta
Sutday oydin xilvat tunlarda
Bunday sochni silay olmagan,
Bu xil labga iz sololmagan.
Ont ichaman, bu yorug’ jahon
Ayrilgandan beri behishtdan
Bunday chiroy ko’rmay, hech qachon
Ozmagandi aqldan-hushdan.

VIII

So’nggi safar o’ynar erka qiz…
Tog’lar! Gudal mash’alasini,
Ozodlikning sho’x bolasini
Balki, ko’rolmassiz erta siz.
Tushirindi qilib ertaga
Olib ketar kuyov bir umr.
Hayhot! Qimga nozini qilur?
Qanday ko’nar begona uyga?
U biladi. Ravshan diydasin
Nomuayyan shubha bosadi.
Ko’tarolmay goho siynasin
Kalta-kalta nafas oladi.
Uning butun harakatlari
Ifodali, sodda-to’pori
Xo’p kelishgan edi o’ziga.
Agar shu choq Iblis ko’ziga
Tushib qolsa, mabodo, bu qiz
Tikilgancha qotib qolardi.
Eslab ketib o’tmishni, yolg’iz
Bir oh tortib, nafas olardi.

IX

Yohu! Iblis qizni payqadi,
O’sha zamon sezdi hayajon:
Shirin bir kuy go’yo biyobon —
Dashtday ko’ngli ichra tarqadi.
U, yangidan muhabbat-sevgi
Chiroy sanamiga yo’liqdi.
To’ymay boqdi. Xayoli ezgu
Kechgan baxti bilan to’liqdi.
Es kitobi varaq yozarkan,
Saodatli kunlari bir-bir
Yulduz kabi tizilib pir-pir
Zanjir kabi o’tdi nazardan.
Bir gezli kuch bog’lab chambarchars
Yangi g’amga oshna bo’ldi u.
Unda sezgi tilga kirdi, bas,
Qoplab oldi ufqni qayg’u.
Tuydi sevgi halovatini:
Qayta yashash alomatimi?
Vasvasaga solgani qizni
Topolmadi aqlida mador.
Unutmoqmi? Yo’q, Parvardigor
Bunday kuchni, bundayin hisni
Unga asli berganmas edi.
Berganda ham bu olmas edi.

X

Nikoh uchun oshiqar kuyov;
Qun botmasda yetib bormoqchi.
Sabri tugab ko’nglida zo’r dov,
Otga bosar ustma-ust qamchi.
Yetib keldi bexavfu xatar
Aragvaning sohillariga.
Nortuyalar sohiblariga
Zanjir kabi ergashib qator,
Darmon ketgan kabi tizidan
Bitta-bitta ko’char izidan.
Yuki og’ir… Bu katta karvon
Olib kelar qayliqqa ehson.
Jangur-jungur o’ynar qo’ng’iroq,
Hali manzil olis, ko’p yiroq…
Senodalning hokimi o’zi
Qelar karvonning bo’lib ko’zi.
Belda kamar, qilich va xanjar,
Jim-jim etar oftobning tig’i,
Yelkasida osig’liq — ham zar,
Ham tilladan guldor miltig’i.
Qimmat baho chakmon egnida.
Shamol o’ynar barin qo’ynida.
Shohilardan tuzalgan egar;
Guldor yugan toy bo’ynin egar.
Tuxum kabi sag’ri gupurgan,
Go’yo, birov unga suv purkkan;
Tezob, abjir, tusi bebaho
Asl saman, go’yoki tillo…

Qorabog’ning sho’x yugurdagi
Qulog’ini chimirar hamon,
Vahimaga to’lib yuragi
Ko’z tashlaydi to’lqinlar tomon:
Tor va xavfli ingichka bu yo’l
O’ng tomoni chuqur daryo, jar,
Qirra toshli buyuk qoya — so’l,
Har minutda kutar bir xatar.
O’zi ham kech. Qorli cho’qqida
Shafaq o’chay-o’chay deb turar.
Tuman bosdi. Tog’lar uyquda…
Karvon picha tezlab yo’l yurar.

XI

Yo’l ustida kichik bir daxma,
U daxmada ko’hna bir mazor,
Dushman qo’li bilan ming laxma
Bo’lgan qandaydir knyaz` yotar.
Uni endi avliyo deylar,
Haqiga yuz ming duo deylar.
U yo’llardan bironta yo’lchi
YO hayit, yo jang ketar bo’lsa,
O’sha yerda dam olib pichi
Unga ibodat etar bo’lsa,
Saqlanardi musulmonlardan:
Xanjaridan, to’kar qonlardan.
Ammo, botir yurakli kuyov
Istamadi bu ibodatni,
Buzdi — go’yo o’chakishgan yov
Bobolari qilgan odatni.
Chunki, Iblis aldadi uni,
Xayolini aynitdi qo’ymay:
U, o’yida, go’yo tinch tuni
Qaylig’ini o’pardi to’ymay.
Yohuv! Kimning sharpasi bo’ldi,
Ro’baro’dan, tog’ oldi qirdan
Ikki soya ko’rindi birdan,
O’q chaqnadi. Vahima to’ldi.
Jasur knyaz` churq etmadi ham,
Uzangida tip-tikka turdi.
Papog’ini bostirdi, shu dam
Uchar otga bir qamchi urdi.
Qo’lida turk qilichi yondi,
Burgut kabi olg’a tashlandi.
Yovvoyi dod, bo’g’iq bir fig’on
Tutdi butun vodiyni shu choq.
Uzoq davom etmadi. Bu on
Gurji erlar qochdi tumtaroq.

XII

Yana tinchlik bosdi vodiyni.
Yolg’iz, qonli murdalar yotar.
Yo’lchilarning aylab yodini
Mo’ltir-mo’ltir tuyalar boqar.
Talon bo’lgan katta boy karvon
Moldan asar qolmagan sira,
Xristianlar o’ligi uzra
Qora qushlar uradi javlon.
Shaxid o’lgan bechoralarni
Otalari yotgan mozori
Chorlamaydi. Bechoralarni
Qimga yetar fig’onu zori?
Aza tutib, uzoqdan — ulib
Onalari kelmas boshiga.
Olam to’lib qonli yoshiga,
Singillari turmas oh urib.
Qabrlari teppasida hech
Sham yoqilmas sahar, kunduz, kech.
Ammo, biron muruvvatparvar
Yodgor etib o’tqizar bir but.
Osmonida yig’lar oq bulut,
Atrofida gul o’sar par-par.
So’ngra bundan yurar yo’lovchi
Befotiha o’tib ketolmas.
Uzoq yo’lda bo’lmay iloji
Bu yerlarda dam olur birpas.

XIII

Bug’u kabi tez uchar saman
Xuddi jangga oshiqqan kabi.
Ko’zi soqqa kabi o’ynagan,
Pishqiradi, titraydi labi.
Tog’lar bo’yi sakraydi goho,
Tuyog’idan yeldirim chaqnar.
Shamol nedir tinglaydi.
Go’yo guv-guvida vahm siri bor.
Yeli chalkash bo’lib pirpirar
Hushsiz, xuddi o’qday yugurar.
Ot ustida chalqancha tushib,
Go’yo, sovuq yeldan uvushib
Yo’lchi yotar: oqargan rangi.
Oyog’ida mahkam uzangi
Shilq etadi, otning yoliga
Bo’yni tushar, boqmas yoniga.
Yugan tushgan uning qo’lidan,
Jilov tortmas otning yo’lidan.
Silon yopg’ich shunday qizil qon,
O’ng qon, so’l qon, hatto ufq qon.
Ey chopong’ich, abjir, qush qanot,
Kamon yoyi kabi uchgan ot,
Bahodirdek shart yorib jangni
Omon saqlay deding xo’jangni,
Ammo qanday yozug’ bo’ldi bu,
Osetin o’qiga uchdi u!

XIV

Gudal uyi botdi azaga
Yig’i dodi chiqdi fazoga,
Eshigida odam yig’ilgan.
Kuyib-pishib bunda yiqilgan
Kimning oti? Bu bechora kim?
Hatto, osmon javob bermas, jim!
Yuzlarida vahima-vahshat
Izlari bor, qo’rqinch va dahshat!
Usti-boshi, yarog’lari qon,
Boshi, ko’zi, oyoqlari qon…
Ot yolini siqimlab qo’li,
Behush qotib qolgan bir yo’li.
— Sho’r peshona, baxtsiz kelinchak
Ma’tal bo’lib kutganing keldi,
Ko’yida qon yutganing keldi.
Ammo senga qanday kulajak
Bir umrga yumilgan ko’zlar?
Axir, taqdir senga ne ko’zlar?

XVI

Bekami-ko’st tinch oilani
Chaqmoq kabi bosdi bu kulfat.
Ko’nglini yeb qayg’u iloni
Musibatga bo’ldi qiz ulfat:
Qonli yoshga aylanib qalbi
Tomchi-tomchi oqdi ko’zidan.
Dami og’ir… ketdi o’zidan…
Go’yo, boshi ustida kabi
Sochi to’zib yotgan o’rnida
Eshitilganday bo’ldi bir nido:
«Qo’y, yig’lama! Bekor bu yaxlit
Koshki, ko’zni yoshi sob bo’lsa,
Koshki, hayot shabnami taxlit
Yoshing murda uzra to’kilsa.
Yo’q! U faqat ravshan ko’zingni
Tuman kabi qoplab olajak.
Anor kabi shu qiz yuzingni
Misday qilib o’tda yoqajak.
Yoring bo’lsa uzoqda, bilmas
Sening chekkan ohu zoringni.
Endi samo nurlari tinmas
Va erkalar nomizodingii.
U jannatda qo’shiqlar tinglar…
Bu — hayotning bachkana tushi,
Bir g’aribning fig’on, nolishi
Behisht mehmoniga ne denglar?
Yo’q, bu qazo asli qismatdir,
Inon menga, dunyo malagi.
Arzimaydi, ko’zingni art, tur,
Yig’lamoqning yo’qdir keragi.
08
«Samo xuddi bir dengiz,
Darg’asi yo’q, beelkan.
Uchar hisobsiz yulduz
Tumanlarning qo’ynidan.
Cheksiz ko’m-ko’k vodiyda
Parcha-parcha bulutlar
Iz qoldirmay ortida
Erkin qanot qoqurlar.
Ularga hijron, visol
Na g’am, na sevinch bermas.
Kelajagi orzusiz,
O’tmish uchun achinmas.
Bebaxt bo’lgan chog’ingda
Ularni yodingga sol,
Benasib va qaydsiz
Yashashni o’rganib ol!»

«Baxmal kabi yumshoq qora tun
Kavkaz cho’qqisini olganda,
Shirin so’zli fusunkor ochun
Jimib uyqusiga tolganda,
Sho’x va yengil yel yurib tog’da
Maysalarni o’ynagan chog’da,
Parrandalar bezovta bo’lib,
Gur uchganda vahimga to’lib,
Tok tagida gullar to’yguncha
Shabnam shimib, ochganda g’uncha,
Tog’ ketidan oltin oy sekin
Ko’zlaringga nur quysa tekin,
Uchib borar bo’ldim oldingga
Sahargacha mehmon bo’lgali,
Ipak kabi kipriklaringga
Jindakkina orom bergali…»

XVI

Borgan sari pasayib asta
Uzoqlarda tindi bu tovush.
Irg’ib turdi nigohi xasta,
Atrofiga boqdi qiz xomush.
Ko’kragidan bosdi iztirob,
Qayg’u bilan qo’rquv birlashdi.
Cho’chidi-yu, birdan qaltirab
Tuyg’ulari gupurdi, toshdi.
Qafasidan chiqdimi joni,
Vujudini yondirdi olov?
Unutolmay ajib nidoni,
Qiynaladi. Yo’qmikan ayov?
Sahar payti charchagan ko’zlar
Shiringina hey… uxlab ketdi.
Ammo, payg’ambarona so’zlar
Xayolini shart qulflab ketdi.
Chiroyining ta’rifi behad
Namuayyan, soqov kelgindi
Qiz oldida boshini egdi,
Yangi oydek bo’lib sarvi qad.
Nigohida chunon ham vafo,
Chunon mehr, chunon muhabbat
Bilan xafa boqardi, go’yo
Qizga achinganday u xilqat.
U na malak, na boshqa edi,
Na bu qizni qo’riqchi pari
Boshi uzra yashnamas edi —
Qamon nurlaridan chambari.
U do’zaxi ruh emas. Yonur.
Quvg’in shayton emas edi — yo’q!
Pok oqshomga o’xshardi to’liq,
Na kun, na tun, na zulmat, na nur!..

Birinchi bo’lim tugadi

05

(Tashriflar: umumiy 215, bugungi 1)

Izoh qoldiring