Muhammadjon Xolbekov. «Ong oqimi» — hikoya qilish shaklimi yoki janr?

077

ХХ асрда жаҳон адабиётида турли адабий йўналиш ва оқимлар майдонга келди. Янги услуб ахтариш пайига тушган қаламкашлар реализм доирасидан узоқлаштирувчи турли фалсафий назария ва эстетик дунёқарашлар замирида янгича услуб ҳамда жанрларни кашф этишга киришдилар. Охир оқибатда классик санъат анъаналаридан узоқлашиб, воқеликни реализм нуқтаи назардан тасвирлаш услубидан воз кечиш янги кўринишдаги бадиий адабиёт ва санъат асарларининг пайдо бўлишига сабаб бўлди. Инсон руҳий кечинмалари ва ҳис-туйғуларини бевосита тасвирлаш уларнинг асосий предметига айланди. Натижада адабиёт ва санъат янги мақсадга, яъни турфа ранг сўзлар ҳамда бўёқлардан “мукаммал уйғунлик”ни яратишга хизмат қила бошлади.

04
МУҲАММАДЖОН ХОЛБЕКОВ
“ОНГ ОҚИМИ” – ҲИКОЯ ҚИЛИШ ШАКЛИМИ ЁКИ ЖАНР?
«ХХ аср модерн адабиёти манзаралари» китобидан
02

078ХХ асрда жаҳон адабиётида турли адабий йўналиш ва оқимлар майдонга келди. Янги услуб ахтариш пайига тушган қаламкашлар реализм доирасидан узоқлаштирувчи турли фалсафий назария ва эстетик дунёқарашлар замирида янгича услуб ҳамда жанрларни кашф этишга киришдилар. Охир оқибатда классик санъат анъаналаридан узоқлашиб, воқеликни реализм нуқтаи назардан тасвирлаш услубидан воз кечиш янги кўринишдаги бадиий адабиёт ва санъат асарларининг пайдо бўлишига сабаб бўлди. Инсон руҳий кечинмалари ва ҳис-туйғуларини бевосита тасвирлаш уларнинг асосий предметига айланди. Натижада адабиёт ва санъат янги мақсадга, яъни турфа ранг сўзлар ҳамда бўёқлардан “мукаммал уйғунлик”ни яратишга хизмат қила бошлади.

Формализм, яъни фалсафа, санъат, адабиёт каби фанларда шаклни мазмундан, назарияни амалиётдан ажратишга интилувчи идеалистик йўналиш тарафдорларининг фикрича, уларнинг ўзаро алоқадорлиги, бир-бирига боғлиқлиги инсонда маънавий, мафкуравий ва ҳаётий мазмун-моҳиятдан холи бўлган эстетик ҳис-туйғуларни туғдира оладиган, ўзига хос маънога эга шаклни ҳосил қилмоғи зарур эди. Бу, ўз навбатида, ифода этишнинг расмий томонига ҳаддан ташқари диққат-эътибор қаратилишига, оламни бадиий жиҳатдан ўрганишда мавҳум, реал воқеликдан анча узоқ бўлган шаклларни яратишга олиб келди. Лекин таъкидлаш жоизки, мазмун-моҳият жиҳатидан ҳақиқий бўла туриб, реализм қонун-қоидаларига тўлиқ асосланган бадиий адабиёт “тажрибавий санъат” шаклида намоён бўлди.

Шу боис, ХХ аср европа ва америка минтақасидаги ёзувчиларнинг ижодида формализм воситасида реализм сари ҳаракатланиш хосдир. Ушбу ёзувчилар асарларида модернизмга хос бўлган услубий тенденцияларнинг намоён бўлиши, натижада китобхонлар идрок қилишлари учун қўйиладиган талабларнинг ҳам мураккаблашувига олиб келди.

Айни пайтда, модернистик услублар қаторига адабий коммуникациянинг энг содда тамойилларини онгли равишда бузиш, уларга риоя қилмаслик ҳам пайдо бўлди ва бу ҳолат коммуникация турларининг қуйидаги кўринишларда мураккаблашувини таъминлади:

а) семантик (маъновий) турида, яъни у ёки бу троп (кўчма маънодаги сўз ва иборалар) ва семантик майдонларни танлашда;

б) информацион турида, яъни қаҳрамонлар ҳақида бирор-бир маълумот, персонажларнинг объектив тавсифи йўқлигида, ҳикоя қилишнинг чалкаш-чулкаш, узуқ-юлуқлигида, асарда ечим йўқлигида;

в) мафкуравий турида, яъни асосий урғу тагмаънога кўчирилишида, муаллиф концепциясини очиқ матн ва тагмаънонинг ўзаро нисбати ўзгартирилиши орқали аниқланишида, тўғридан-тўғри бўлмаган кўчирма гапдан фойдаланишда, воқеалар ривожини муаллиф ёки бошқа шахс томонидан ҳикоя қилишни қаҳрамоннинг ички нутқига алмаштиришда ва ҳоказо;

г) композицион турида, яъни берилаётган материалнинг хронологик бетартиблигида, мантиқсизлигида, ҳикоя қилиш изчил тартибининг инверсия120сида, турли сюжетга оид чизғиларнинг чигаллашиб кетишида ва матн равонлиги бузилишида;

д) ассоциатив турида, яъни китобхон учун тушунилиши қийин бўлган образ, тасаввур, ҳис-туйғу, маъно, фикр ва ҳоказоларни эслатувчи ўзаро боғланган субъектив алоқадорликда.

Мазкур мураккаблаштирилган ҳолатлар турли “ўзига хос идрок қилиш”га мўлжалланган бўлиб, матнда тўлиқ англанган муаллифлик усуллари кўринишида намоён бўлади. Бироқ бу ерда “сара (ўқимишли) китобхон”нинг тор доирасига аталган элитар адабиётнинг нозик ва нафис усуллари назарда тутилмаганлигини ҳам инобатга олиш керак. Гап кўпроқ китобхоннинг бадиий асарни идрок қилишга бўлган қобилият ва интилашларини фаоллаштириш, уларни мураккаблашиб бораётган адабий жараёнга жалб қилиш, муаллиф нигоҳи орқали кўрилган, англаб олинган ва тасвирланган дунё билан таништириш хусусида кетмоқда.

Шунга қарамасдан, муаллиф дунё ва инсонни бошқараётган қонуниятларни имкон борича тўла очиб беришга, кишилар ўртасидаги муносабатларга чуқурроқ ёндашиб, уларнинг моҳиятини тушиниб олишга, ўзининг бадиий инкишофларини ёрқинроқ тасвирлашга ва китобхон онгида эстетик қарашларни акс эттиришга эришган ҳолдагина бир қатор ёзувчилар яратган “ноанъанавий, яъни ноклассик стилистика” матнда ўринли, тўла ҳақли бўлиб чиқади.

Дарҳақиқат, олдинги давр одамларига хос бўлган яҳлитликни, барқарорликни йўқотган замонавий инсон психологиясига бугунги кун санъати мос келиши зарурлиги хусусидаги фикр модернизмнинг асосий тамойилларидан бирига айланди. Модернизм тарафдорларининг фикрича, замонавий санъат инсон онги парчаланиши, ўз яҳлитлиги ва барқарорлигини йўқотиши, ундаги эзгулик ва гўзаллик идеалларига ишонч йўқолишини акс эттириши лозим; энг муҳими, санъат маъносиз, мазмунсиз нарсаларни маъноли, англанган нарсалар қилиб кўрсатиши, ҳаётий воқеалар бетартиблигини асар композициясининг муайян тартиб асосида қурилганлиги билан алмаштириши асло мумкин эмас. Агар рангтасвир санъатида инсон қалбининг ўз мувозанатини йўқотган ҳолати ранглар, чизгилар, бўёқлар аралашмасида, мантиқсизлигида, тушинарсиз манзараларда, ҳайкалтарошлик санъатида эса меъёридан ошиқ ғалати ва бежамдор шакллар пала-партиш қалашиб кетганлигида, мусиқа санъатида товушларнинг оҳангсиз бетартиб оқимида ифода этилган бўлса, бадиий адабиётда бу ҳолат нутқ, қолаверса, сўз шаклларининг мантиққа тўғри келмайдиган оқимида ўз ифодасини топади.

Ғарб адабиётида “онг оқими” деб номланган ҳикоя тури оммалашиб кетди, инсоннинг руҳий ҳолати, маънавий қиёфаси, кечинмалари, ҳис-туйғулари, фикру хаёллари, мушоҳада юргазиш жараёнларини акс эттириш унинг ўзига хос усулига айланди. ХIХ аср охирида таниқли америкалик руҳшунос Уильям Жеймс (1842-1910) “онг оқими” (stream of consciousness) тушунчасини кўтариб чиққанда, шахснинг ички дунёсини тасвирлашни афзал кўрувчи, модернизмнинг янги бадиий айнан шундай номланишини ўйламаган бўлса ҳам керак.

Аммо “онг оқими” бадиий адабиётда – бу фақатгина муайян йўналишни таърифловчи атама, ўзига хос ижодий услуб ёки тасвирлаш методи эмаслигига алоҳида урғу бермоғимиз лозим. Унинг генезиси (келиб чиқиши), фикр юргизиш тарзи, психологик таҳлили, англанган ва англанмаган, тушинилган ва тушинилмаган, маъноли ва маъносиз, онгли ва ғайришуурий тушунчаларга бориб тақалади. Инсон ички дунёсининг таҳлили, унинг руҳий ҳолатини тасвирлашда бевосита кузатиш ва бирга қайғуриш, унинг кечинмалари билан бирга яшаш, инсон онгининг англанган ва англанмаган ҳаракати ёки оқими янги бадиий услубнинг ўзига хос хусусиятлари, акс эттириш, тасвирлаш, ифодалаш принципларига айланди. Айнан шу сабабдан адабиётшунос ёки тилшунос олимлар “онг оқими” адабиётининг бадиий хусусиятларини тадқиқ қилганларида, аввало унинг манбаларига, яъни У.Жеймс, А.Бергсон, З.Фрейд, К.Юнг таълимотларига мурожаат қилишади.

Инсон ички дунёсини таҳлил қилиш, энг муҳими, тўғридан-тўғри акс эттириш орқали уни очиб бериш, ундаги қатламларни намоён қилиш, руҳий ҳолатни, кечинмаларни ифодалаш, фикр-мулоҳаза, мушоҳада қилиш жараёнларини бевосита тасвирлаш “онг оқими” адабиёти пешволарининг асосий тасвирий воситасига, бадиий услубига айланди. Психологик таҳлилнинг ушбу услубига қандайдир бир сезилмайдиган, ҳис қилиб бўлмайдиган маконга, яъни четдан туриб кузатганда англаб (тушуниб) етолмайдиган даражага чиқиш, фикрлаш, ҳис этиш, тушиниш ва идрок жараёнини қайд этиш бадиий адабиётда қадимдан, масалан, драматик монологларда, ҳикматли сўз ва ибораларда, эпстоляр шаклдаги адабий жанрда пайдо бўлганлигини таъкидлаш ўринлидир.

ХIХ асрнинг иккинчи ярими бадиий адабиётда психологик тавсиф тараққий қилган давр ҳисоблансада, аслида, XVIII асрда инглиз адиби Лоренс Стерн (1713-1768) бу талқин ривожига катта ҳисса қўшган эди, айнан у асар матнида “ақл ўйинини ғаройиб ва антиқа рангларда” ифода эттиришга ҳаракат қилди ва “яширин руҳий жараёнлар”га бўлган эътиборни кучайтирди.

Лоренс Стерннинг илк романи “Тристрам Шенди ҳаёти ва маслаклари” (Life and Opinions of Tristram Shandy, Grentleman, 1759-1767) унга катта шуҳрат олиб келганди. Адиб яратган бадиий услубнинг янгилиги, ўзига хос ифодавийлиги нафақат адабий танқидчилик, балки китобхон оммасининг ҳам диққат-эътиборини ўзига қаратган эди. Бу роман қатор эпизодлардан иборат бўлиб, мазмун ўзига хос билимдонлик ва ақл-заковат билан тўйинтирилган, муайян режа асосида ёзилган асардан кўра кўпроқ пала-партиш лавҳа ва парчалардан иборат “мажмуа — роман”га ўхшарди. Роман сюжети қизиқарли ва драматик саҳналар, ажабтовур кўринишда тасвирланган характерлар, турли-туман ва ранг-баранг ҳажвий лавҳалар ва ўткир иборалар қоришмасига ўхшаб кетарди. Муаллифнинг ўқимишлилиги, билимдонлилиги боис ҳикоя доим четга чиқиб кетгувчи, кулгили ҳамда қизиқарли, баъзан қалтис тарихлар билан бўлинаверади. Ушбу чекинишлар ўзини ўзи ҳар хил анъаналар ва тартиб-қоидалардан озод, деб эълон қилган муаллифнинг ўзига хос ёрқин услубидек намоён бўлади. Мунаққидлар Стерннинг ёзув услубини кескин танқид қилишган бўлса-да, аслида, асар режаси олдиндан пухта ўйлаган ҳолда тузиб чиқилган эди. “Маҳорат билан, ишнинг кўзини билиб китоб ёзиш – қизиқарли суҳбатга тенгдир”, – деганди Стерн. Дарҳақиқат, муаллиф “тарих”ни сўзлаб бериш орқали китобхон билан жонли, мазмундор суҳбат қуриш мантиғига риоя қилган. Замондошлари Стернни машҳур Рабле ва Сервантес қаторига қўйишди, вақт ўтиб эса, Стерн Ж.Жойс, В.Вулф, У.Фолкнер каби ёзувчилар ижодида “онг оқими” услубининг пайдо бўлишига замин яратиб берганлиги маълум бўлди.

Ақл-идрокка йўғрилган маърифат ва юксак маънавият тарқатувчи дунёқарашлардан инсоннинг табиати, ҳис-туйғу ва кечинмалари, ички руҳий жараёнларини тасвирлашга ўтиш нуқтаи назаридан кўриб чиқилганда, XIX асрнинг машҳур адиблари Стендаль, Бальзак, Флобер, Толстой, Достоевский Стерннинг содиқ издошлари бўлишди. Лекин том маънодаги “онг оқими” юқорида номи зикр этилган адиблар асарларида тўлиқлигича намоён бўлмади. Гап шундаки, Ғарб адабиётида “онг оқими” аксар ҳолларда “ички монолог”га тенглаштирилар, у билан бир хил ҳисобланар эди. Бугунги кунда XIX аср иккинчи ярми романидаги психологизм хусусида фикр юритилганда, персонаж ҳис-туйғулари, кечинмалари ва фикр-ҳаёлларини акс эттириш шакли сифатида айнан “ички монолог” назарда тутилади, муаллиф образи четга сурилиб, персонажга жой бўшатиб бериши ва биринчи планга айнан персонаж чиқиши тушунилади.

Модернизм адабиётида “онг оқими” воқеликни акс эттиришнинг асосий бадиий услубига айланди. Шу сабаб “онг оқими”ни анъанавий бўлиб қолган, умумэътироф этилган “ички монолог” тушунчаси билан тенглаштириш нотўғридир, негаки тажрибалар ўтказишга интилувчан модернизм тарафдорларининг ижодида “онг оқими” ҳикоя қилишнинг ўзига хос тури тарзида ажралиб чиқди. Бирламчи, у “психологик таҳлил” элементларини ўзида акс эттирса, иккинчидан, ички нутқнинг, яъни фикр юргизишнинг сўзга айланган оқими, аниқроғи, онг оқимининг деярли барча белгиларини ўз ичига қамраб олади.

“Онг оқими” ўз таърифи ва тавсифи билан эмас, балки бевосита ҳикоя қилишга йўналтирилганлиги, яъни бевосита тасвир объектига айланганлиги билан ушбу бадиий услубнинг ўзига хос хусусияти, бошқалардан ажралиб турувчи хислати каби намоён бўлди.

XX аср бошида шаклланган “онг оқими” услуби ўз атрофига М.Пруст, Г.Стайн, В.Вулф, Ж.Жойс, Ж.Дос Пассос, У.Фолкнер, Н.Саррот сингари машҳур адибларни бирлаштирди. Жеймс Жойснинг “Улисс” романини эса анъанавий “ички монолог”дан сўзма-сўз ёзиб олинган фикрлар оқимигача бўлган “ички нутқ” манзарасидек таърифлаш мумкин эди. Сабаби, унда тиниш белгилари ва равон матн қуриш қоидаларига умуман амал қилинмаганди.
Хуллас, модернизм тарафдорлари томонидан ягона замонавий услуб деб қабул қилинган “онг оқими” руҳий жараёнларнинг оқувчанлигини, атроф муҳит, қолаверса, объектив воқеликни идрок қилишнинг алоҳида парчалардан иборатлигини ҳамда бутун борлиқнинг узуқ-юлуқлигини, яшин тезлигида ўтиб кетажаклигини тасвирлашга бўлган мойиллиги билан санъатнинг бошқа турларига, масалан, рангтасвир, мусиқа каби тажрибага интилувчан янги йўналишларга катта таъсир ўтказди. Энг муҳими, фақат бадиий тасвир усули ёки тасвирлаш техникаси бўлибгина қолмасдан, балки муайян стилистик ва матн тузиш воситаларига эга тажрибавий услуб сифатида намоён бўлди. Шу боисдан, то ҳозирга қадар “онг оқими” – ҳикоя қилиш шакли, адабиётнинг йўналиши, адабий услуб, стилистик усул, бадиий тажриба ёки жанрми, деган савол атрофида қизғин баҳс-мунозаралар давом этмоқда.

Адабиётшуносларнинг аксрияти “онг оқими”ни жанр сифатида қабул қилиш нотўғри, деб ҳисоблашади. Чунки жанр – бу бадиий асарнинг (поэма, роман, новелла) тарихан шаклланиб келгувчи бир туридир, деган қоида мавжуд. Бироқ адабиётшуносликда бошқа фикр ҳам мавжуд бўлиб, унга кўра жанр – бу муайян бадиий маънога эга хусусиятлар мажмуаси эмас, балки ўз архитектоника121си, услуби, ранглар уйғунлигида у ёки бу даражада бадиий маънони конкрет шаклга келтирувчи тизим ҳамдир. Ваҳоланки, исталган жанрдаги исталган бадиий асарни матн назарияси доирасида таҳлил қилгудек бўлсак, у ҳолда, бадиий асар матн тузилишининг композицион структураси, фабула122нинг мантиқий-семантик жиҳатдан ривожланиши, матн орасидаги сюжет ривожи ва бадиий маънонинг ифодаланиши нуқтаи назаридан муайян параметрларга эга бўлиши лозим. Ушбу параметрлар шу қадар расмий бўлиб кетганки, адабиёт назарияси бўйича ҳар қандай манба китобхонга у ёки бу жанрнинг ўзига хос хусусиятлари, мазмуни, сюжети ва композицияси, тасвирлаш предмети ва услуби ҳақида батафсил маълумотни тақдим қилаолади.

Хуллас, жанрни муайян матннинг бир тури сифатида қабул қилганимизда, ҳар қандай жанрдаги бадиий асар учун матннинг идеал қиёфаси (модули)ни янглишмай яратиш мумкин. Муайян жанрда ёзилган барча асарлар (роман, повесть, ҳикоя ва ҳоказо) бу модулга мос келиши турган гап. Ушбу идеал модул кейинчалик муайян адабий тур доирасида матнни туғдирувчи тамойил тарзида хизмат қилиши мумкин. Бироқ бу ҳолатда қуйидаги савол туғилади: вужудга келган матн ушбу жанрнинг тури ёки янги жанр турига айланадими? Тахминимизча, жанр – бу аниқ ва ўзгармас хусусиятларга эга асарлар туркумидир. Мазкур хусусиятлар орасидан қуйидагиларни алоҳида ажратиб кўрсатиш мумкин: а) ҳикоя қилишнинг мавзуси, предмети; б) нуқтаи назар ва муаллиф муносабати; в) жанр қонун-қоидаларини белгилаб берувчи эстетик (бадиий) хусусияти; г) адабий анъана ва ҳоказо. Адабиётга “дискурс” атамаси кириб келиб, одат тусига айланганидан сўнг, унинг табиати, негизини ташкил этувчи таркибий қисмлари, структуравий ва коммуникатив хусусиятлари, асосий турлари хусусида ҳар хил назариялар пайдо бўлиб, истеъмолга кириб кела бошлади. Адабиётшунослик ва тилшунослик илмидаги асосий тушунчалар – “жанр” ва “матн” эволюцион жиҳатдан сезиларли даражада ўзгарди, уларни таърифлаш ва талқин қилишга бўлган ёндашув, ички (мавзу, ғоя, мазмун) ва ташқи (тузилиш, таркибий қисми) ифодаланиш шаклига нисбатан нуқтаи назарлар ҳам ўзгарди.

Аслида, дискурс (лот. discursus – нутқ, фикр-мулоҳаза, далил-исбот, суҳбат) – бу нутқ орқали билдирилган фикр-мулоҳазанинг ижтимоий жиҳатдан боғланганлигини таҳлил қилиш тамойили тарзидаги тушунчадир. Ушбу атама билан бевосита ўқувчи ёки тингловчига йўналтирилган илмий, фалсафий ёҳуд бошқа муҳим концепциялар белгиланади. Дискурс сўз ва маъно, белги ва мазмун, билим ва унинг сўз орқали ифодаланиш бирлигини англатади; ушбу бирлик фақат кишилар ўртасидаги алоқа, муносабат, суҳбат жараёнида муҳим маъно касб этади. Бундан ташқари, дискурс – бу ўзаро ҳаракатланаётган, бир-бирига таъсир ўтказаётган ижтимоий ва сиёсий субъектларнинг ҳар хил позиция, дастур, ғоя ёҳуд мафкураларини асослаш, таққослаш, муҳокама қилишга қаратилган нутқий коммуникациялардан бири ҳамдир. Яна бир муҳим жиҳати, дискурс – бу олдин билдириб ўтилган фикр, мулоҳаза, дунёқараш, нуқтаи назарлар замирида муайян тушунча ёҳуд мантиққа асосланиб исбот қилувчи жараёндир.

Бугунги кунда “дискурс” атамаси кўпинча у ёки бу жанр, қолаверса, у ёки бу матн турини белгилаш, таърифлаш учун қўлланилмоқда. Бу ҳолат, дискурс ҳақида ёки аксарият ҳолларда уни жанр билан тенглаштирилганлиги, баъзида эса атама сифатида жанр ўрнида (бадиий дискурс, публистик дискурс, илмий дискурс ва ҳоказо) қўлланилганлиги хусусида кетаётганлигини англатмайди. Фикримизча, бугунги кунда жанр, дискурс туфайли, анча кенгроқ таърифлана бошланганлигига ишонч ҳосил қилиш ўринлидир. Рус адабиётшуноси М.М.Бахтин (1895-1975) таърифича, дискурс – бу дунёқараш, реалликни идрок қилишнинг ўзига хос услубидир. Шунинг учун “жанр” атамаси ҳозирги таърифида кўпроқ “талқиш қилиш воситаси”, “муаллиф ва китобхон ўртасида ўрнатилган муомила, муносабат шакли”, деб баҳоланмоқда. Унинг анъанавий таърифи эса янги хусусиятларга эга бўлиб, Б.В.Томашевский уларни “асар композициясини ташкил қулувчи ва бир бутун яхлит бадиий маконни яратиш учун зарур бўлган бошқа услубларни ўзига бўйсиндирувчи, қолаверса, устунлик қилувчи, бирлаштирувчи услублар ёки хусусиятлар”, деб атайди.

Матнни туғдирувчи модуллар тўғрисидаги фикрларни янгича талқин қилишга, қайта англаб етишга ёки умуман бошқа янги тушунчани ишлаб чиқишга даъвогарлик қилмасдан, баъзи бир таъриф ва ёндашувларни умумлаштириб, жанрга оид ўзига хос объектив модулни тасаввур қилишга ҳаракат қилиб кўрайлик. Негаки у матнни туғдирувчи ҳамда жанрни юзага келтирувчи модуллар бўйича кейинги тадқиқотларга, шунингдек, шеърий матнни туғдирувчи механизмни ишлаб чиқишда ҳам асқотиши мумкин.

Назм ёки насрий матнни ҳосил қилувчи поэтика эндигина ривожланиб келаётганлигига қарамасдан, жанрни шакллантирувчи модуллар хусусидаги турли фикр-мулоҳазалар бадиий матн тузилиши тамойилларини ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этиши мумкин. Бу ерда шуни ҳам таъкидлаш керакки, бадиий матнни ва жанрни ҳосил этувчи механизмлар орасида кўп ўхшаш жиҳатлар мавжуд бўлиб, улар фабула, ғоя, сюжет ва композиция каби тушунчалар билан иш кўради.

Рус адабиётшуноси А.К.Жолковский ўз тадқиқотларининг бирида бадиий матнни ва жанрни ҳосил этувчи механизмлар модулини қуйидагича тақдим қилади: фабула (воқеалар ривожи); ғоя (муаллиф муносабати, китобхон идроки); композиция (тузилиш принциплари); “ҳаётий тажриба” ёҳуд “ижодий фантазия” (объектив воқелик). Олим фикрича, бу ерда фабула ва ғоя матннинг хусусиятларига тааллуқли бўлиб, композиция ва воқелик эса бевосита бадиий матнни ва жанрни ҳосил этувчи механизмларни ташкил қилади. Сўнгра, у модулни аниқроқ, тушунарли қилиб кўрсатиш учун атайин соддалаштиради. Чунки бадиий асарни яратиш учун, даставвал, муайян шаклга келтирилган фабула ва ғоя олинади, ўз ўрнида, улардан композиция ва воқелик яратилади, пировард натижада ўзига хос бадиий қурилма ҳосил бўлади. Ўз фикрини давом эттириб, А.К.Жолковский фабула тушунчасини худди “бадиийликдан холи бўлган бадиий сюжет” каби кўриб чиқади. У муаммонинг амалий жиҳатини поэтика (бадиий услуб)га қарама-қарши қўйиб, фабулани “ҳали маҳорат билан ишланмаган хом ашё” сифатида қабул қилади.

Фараз қилайлик, агар бундай расмий ёндашув жанр тушунчасига нисбатан қўлланилса, ўз ўрнида матнга нисбатан юқорида айтиб ўтилган “бадиийликдан холи бўлган бадиий сюжет”дан фойдаланилса, демак, ўз-ўзидан кўриниб турибдики, тасвирлаш предмети ёки мавзу (воқеалар ривожи) ҳам айнан шундай бўлади.
Фикримизни мантиқан давом эттирсак, кейинчалик кетма-кетлик билан биринчи планга муаллифнинг тасвирлаш предмети (манба) га нисбатан нуқтаи назари ёки муносабати, сўнгра жанрга оид хусусиятларини белгилаб берувчи бадиий-эстетик қарашлари (композиция), ва ниҳоят, жанр анъаналарига мос келувчи воқеалар ривожи (ижодий фантазия) юзага чиқади.

Демак, А.К.Жолковский тақдим қилган жанрни ҳосил этувчи модулни асос қилиб, “онг оқими”ни асар (матн) жанрини ҳосил этувчи механизм қолипидек тасаввур этсак, энг содда, шу билан бирга объектив манзара қуйидагича кўриниш олади: мавзу – ғоя – композиция – тасвир шакли. Натижада, барча таркибий элементларга эга бўлган жанрни ҳосил қилувчи янги модул вужудга келади. Бу ерда мавзу – шахснинг ички дунёси, ҳис-туйғулари, кечинмалари, фикр-мулоҳазалари, руҳий ҳолати, маънавий қиёфаси билан боғлиқ, воқеа ва ҳодисалар; ғоя – шахс ички ҳаётининг таҳлили; композиция – “ички монолог” унинг янги, анъанавий бўлмаган тушунчасида, новелладан тортиб то персонажанинг ички нутқини сўзма-сўз қайд этилишигача; тасвирлаш шакли – матннинг кўп ҳолларда метафорали (мажозий) образлиликка кўтарилувчи, бир қолипдан чиқиб кетгувчи, синтактик тузилишидан то тиниш белгилари йўқлигигача бўлган тасвирий воситалар манбаи ҳисобланади.

Шундай қилиб, узоқ йиллар мобайнида тажриба йўриғида қўлланилган бадиий услуб, тасвирлаш услуби, тасвирий восита, ҳикоя қилиш шакли деб ҳисобланган “онг оқими”ни, ҳеч иккиланмасдан, жанр сифатида ҳам таърифлаш мумкин, чунки номлари юқорида қайд этилган адибларнинг асарларида муайян, гарчи, бир қарашдан, тартибсиз, мантиқсиз бўлиб кўринган, аммо диққат билан қаралганда аниқ-равшан, тушунарли шакл мавжуд эканлиги, унинг аниқ бадиий маънога эгалиги, ўзигагина хос таркибий элементлардан ҳосил бўлганлигини ҳам таъкидлаш лозим.

Бу ерда, аслида, жанрни ҳосил этувчи модул ёрдамида янги мазмун вужудга келиши кузатилади. Жанрнинг мустаҳкам структурасини таъминловчи зарурий компонентлар ишлаб чиқилган бўлиб, айнан ундан янги мазмун, ўзига хос маъно туғилади ва бадиий матнда ўз ифодасини топади.

————————————
120 инверсия – лингв. гапда, жумлада сўзларнинг одатдагидан бошқача жойлашиши, ўрин алмашиши.
121 архитектоника – бир бутун яхлит нарсанинг айрим қисмлари ўртасидаги уйғунлик, ўзаро мутаносиблик; композицион тузилиш.
122 фабула – адабий. бадиий асарда тасвирланган воқеалар занжири.

 

05

02

07Таниқли адабиётшунос олим Муҳаммаджон Холбеков 1950 йилда туғилган. Алишер Навоий номидаги Самарқанд давлат университетининг роман-герман филологияси факультетида таҳсил олган. 1982 йили француз бадиий адабиётининг ўзбек тилига таржима қилиниши тажрибалари мавзуида номзодлик, 1991 йили эса ўзбек-француз адабий алоқалари мавзуида докторлик илмий ишини ҳимоя қилган. Самарқанд давлат чет тиллар институти профессори. Жиззах давлат педагогика институти инглиз тили ва адабиёти кафедраси мудири. Икки монография («Ўзбек мумтоз адабиёти француз маданиятида», «Француз адабиёти Ўзбекистонда».), 200 дан ортиқ мақола, кўплаб таржималар муаллифи. Олимнинг мақолалари чет эл матбуотида, шунингдек, «Тафаккур», «Жаҳон адабиёти», «Шарқ юлдузи», «Ўзбек тили ва адабиёти» каби журналларда ва газеталарда мунтазам чоп этилади.

Taniqli adabiyotshunos olim Muhammadjon Xolbekov 1950 yilda tug’ilgan. Alisher Navoiy nomidagi Samarqand davlat universitetining roman-german filologiyasi fakul`tetida tahsil olgan. 1982 yili frantsuz badiiy adabiyotining o’zbek tiliga tarjima qilinishi tajribalari mavzuida nomzodlik, 1991 yili esa o’zbek-frantsuz adabiy aloqalari mavzuida doktorlik ilmiy ishini himoya qilgan. Samarqand davlat chet tillar instituti professori. Jizzax davlat pedagogika instituti ingliz tili va adabiyoti kafedrasi mudiri. Ikki monografiya («O’zbek mumtoz adabiyoti frantsuz madaniyatida», «Frantsuz adabiyoti O’zbekistonda».), 200 dan ortiq maqola, ko’plab tarjimalar muallifi. Olimning maqolalari chet el matbuotida, shuningdek, «Tafakkur», «Jahon adabiyoti», «Sharq yulduzi», «O’zbek tili va adabiyoti» kabi jurnallarda va gazetalarda muntazam chop etiladi.

04
MUHAMMADJON XOLBEKOV
“ONG OQIMI” – HIKOYA QILISH SHAKLIMI YOKI JANR?
«XX asr modern adabiyoti manzaralari» kitobidan
02

078XX asrda jahon adabiyotida turli adabiy yo’nalish va oqimlar maydonga keldi. Yangi uslub axtarish payiga tushgan qalamkashlar realizm doirasidan uzoqlashtiruvchi turli falsafiy nazariya va estetik dunyoqarashlar zamirida yangicha uslub hamda janrlarni kashf etishga kirishdilar. Oxir oqibatda klassik san’at an’analaridan uzoqlashib, voqelikni realizm nuqtai nazardan tasvirlash uslubidan voz kechish yangi ko’rinishdagi badiiy adabiyot va san’at asarlarining paydo bo’lishiga sabab bo’ldi. Inson ruhiy kechinmalari va his-tuyg’ularini bevosita tasvirlash ularning asosiy predmetiga aylandi. Natijada adabiyot va san’at yangi maqsadga, ya’ni turfa rang so’zlar hamda bo’yoqlardan “mukammal uyg’unlik”ni yaratishga xizmat qila boshladi.

Formalizm, ya’ni falsafa, san’at, adabiyot kabi fanlarda shaklni mazmundan, nazariyani amaliyotdan ajratishga intiluvchi idealistik yo’nalish tarafdorlarining fikricha, ularning o’zaro aloqadorligi, bir-biriga bog’liqligi insonda ma’naviy, mafkuraviy va hayotiy mazmun-mohiyatdan xoli bo’lgan estetik his-tuyg’ularni tug’dira oladigan, o’ziga xos ma’noga ega shaklni hosil qilmog’i zarur edi. Bu, o’z navbatida, ifoda etishning rasmiy tomoniga haddan tashqari diqqat-e’tibor qaratilishiga, olamni badiiy jihatdan o’rganishda mavhum, real voqelikdan ancha uzoq bo’lgan shakllarni yaratishga olib keldi. Lekin ta’kidlash joizki, mazmun-mohiyat jihatidan haqiqiy bo’la turib, realizm qonun-qoidalariga to’liq asoslangan badiiy adabiyot “tajribaviy san’at” shaklida namoyon bo’ldi.

Shu bois, XX asr yevropa va amerika mintaqasidagi yozuvchilarning ijodida formalizm vositasida realizm sari harakatlanish xosdir. Ushbu yozuvchilar asarlarida modernizmga xos bo’lgan uslubiy tendentsiyalarning namoyon bo’lishi, natijada kitobxonlar idrok qilishlari uchun qo’yiladigan talablarning ham murakkablashuviga olib keldi.

Ayni paytda, modernistik uslublar qatoriga adabiy kommunikatsiyaning eng sodda tamoyillarini ongli ravishda buzish, ularga rioya qilmaslik ham paydo bo’ldi va bu holat kommunikatsiya turlarining quyidagi ko’rinishlarda murakkablashuvini ta’minladi:

a) semantik (ma’noviy) turida, ya’ni u yoki bu trop (ko’chma ma’nodagi so’z va iboralar) va semantik maydonlarni tanlashda;

b) informatsion turida, ya’ni qahramonlar haqida biror-bir ma’lumot, personajlarning ob’ektiv tavsifi yo’qligida, hikoya qilishning chalkash-chulkash, uzuq-yuluqligida, asarda yechim yo’qligida;

v) mafkuraviy turida, ya’ni asosiy urg’u tagma’noga ko’chirilishida, muallif kontseptsiyasini ochiq matn va tagma’noning o’zaro nisbati o’zgartirilishi orqali aniqlanishida, to’g’ridan-to’g’ri bo’lmagan ko’chirma gapdan foydalanishda, voqealar rivojini muallif yoki boshqa shaxs tomonidan hikoya qilishni qahramonning ichki nutqiga almashtirishda va hokazo;

g) kompozitsion turida, ya’ni berilayotgan materialning xronologik betartibligida, mantiqsizligida, hikoya qilish izchil tartibining inversiya120sida, turli syujetga oid chizg’ilarning chigallashib ketishida va matn ravonligi buzilishida;

d) assotsiativ turida, ya’ni kitobxon uchun tushunilishi qiyin bo’lgan obraz, tasavvur, his-tuyg’u, ma’no, fikr va hokazolarni eslatuvchi o’zaro bog’langan sub’ektiv aloqadorlikda.

Mazkur murakkablashtirilgan holatlar turli “o’ziga xos idrok qilish”ga mo’ljallangan bo’lib, matnda to’liq anglangan mualliflik usullari ko’rinishida namoyon bo’ladi. Biroq bu yerda “sara (o’qimishli) kitobxon”ning tor doirasiga atalgan elitar adabiyotning nozik va nafis usullari nazarda tutilmaganligini ham inobatga olish kerak. Gap ko’proq kitobxonning badiiy asarni idrok qilishga bo’lgan qobiliyat va intilashlarini faollashtirish, ularni murakkablashib borayotgan adabiy jarayonga jalb qilish, muallif nigohi orqali ko’rilgan, anglab olingan va tasvirlangan dunyo bilan tanishtirish xususida ketmoqda.

Shunga qaramasdan, muallif dunyo va insonni boshqarayotgan qonuniyatlarni imkon boricha to’la ochib berishga, kishilar o’rtasidagi munosabatlarga chuqurroq yondashib, ularning mohiyatini tushinib olishga, o’zining badiiy inkishoflarini yorqinroq tasvirlashga va kitobxon ongida estetik qarashlarni aks ettirishga erishgan holdagina bir qator yozuvchilar yaratgan “noan’anaviy, ya’ni noklassik stilistika” matnda o’rinli, to’la haqli bo’lib chiqadi.

Darhaqiqat, oldingi davr odamlariga xos bo’lgan yahlitlikni, barqarorlikni yo’qotgan zamonaviy inson psixologiyasiga bugungi kun san’ati mos kelishi zarurligi xususidagi fikr modernizmning asosiy tamoyillaridan biriga aylandi. Modernizm tarafdorlarining fikricha, zamonaviy san’at inson ongi parchalanishi, o’z yahlitligi va barqarorligini yo’qotishi, undagi ezgulik va go’zallik ideallariga ishonch yo’qolishini aks ettirishi lozim; eng muhimi, san’at ma’nosiz, mazmunsiz narsalarni ma’noli, anglangan narsalar qilib ko’rsatishi, hayotiy voqealar betartibligini asar kompozitsiyasining muayyan tartib asosida qurilganligi bilan almashtirishi aslo mumkin emas. Agar rangtasvir san’atida inson qalbining o’z muvozanatini yo’qotgan holati ranglar, chizgilar, bo’yoqlar aralashmasida, mantiqsizligida, tushinarsiz manzaralarda, haykaltaroshlik san’atida esa me’yoridan oshiq g’alati va bejamdor shakllar pala-partish qalashib ketganligida, musiqa san’atida tovushlarning ohangsiz betartib oqimida ifoda etilgan bo’lsa, badiiy adabiyotda bu holat nutq, qolaversa, so’z shakllarining mantiqqa to’g’ri kelmaydigan oqimida o’z ifodasini topadi.

G’arb adabiyotida “ong oqimi” deb nomlangan hikoya turi ommalashib ketdi, insonning ruhiy holati, ma’naviy qiyofasi, kechinmalari, his-tuyg’ulari, fikru xayollari, mushohada yurgazish jarayonlarini aks ettirish uning o’ziga xos usuliga aylandi. XIX asr oxirida taniqli amerikalik ruhshunos Uil`yam Jeyms (1842-1910) “ong oqimi” (stream of consciousness) tushunchasini ko’tarib chiqqanda, shaxsning ichki dunyosini tasvirlashni afzal ko’ruvchi, modernizmning yangi badiiy aynan shunday nomlanishini o’ylamagan bo’lsa ham kerak.

Ammo “ong oqimi” badiiy adabiyotda – bu faqatgina muayyan yo’nalishni ta’riflovchi atama, o’ziga xos ijodiy uslub yoki tasvirlash metodi emasligiga alohida urg’u bermog’imiz lozim. Uning genezisi (kelib chiqishi), fikr yurgizish tarzi, psixologik tahlili, anglangan va anglanmagan, tushinilgan va tushinilmagan, ma’noli va ma’nosiz, ongli va g’ayrishuuriy tushunchalarga borib taqaladi. Inson ichki dunyosining tahlili, uning ruhiy holatini tasvirlashda bevosita kuzatish va birga qayg’urish, uning kechinmalari bilan birga yashash, inson ongining anglangan va anglanmagan harakati yoki oqimi yangi badiiy uslubning o’ziga xos xususiyatlari, aks ettirish, tasvirlash, ifodalash printsiplariga aylandi. Aynan shu sababdan adabiyotshunos yoki tilshunos olimlar “ong oqimi” adabiyotining badiiy xususiyatlarini tadqiq qilganlarida, avvalo uning manbalariga, ya’ni U.Jeyms, A.Bergson, Z.Freyd, K.Yung ta’limotlariga murojaat qilishadi.

Inson ichki dunyosini tahlil qilish, eng muhimi, to’g’ridan-to’g’ri aks ettirish orqali uni ochib berish, undagi qatlamlarni namoyon qilish, ruhiy holatni, kechinmalarni ifodalash, fikr-mulohaza, mushohada qilish jarayonlarini bevosita tasvirlash “ong oqimi” adabiyoti peshvolarining asosiy tasviriy vositasiga, badiiy uslubiga aylandi. Psixologik tahlilning ushbu uslubiga qandaydir bir sezilmaydigan, his qilib bo’lmaydigan makonga, ya’ni chetdan turib kuzatganda anglab (tushunib) yetolmaydigan darajaga chiqish, fikrlash, his etish, tushinish va idrok jarayonini qayd etish badiiy adabiyotda qadimdan, masalan, dramatik monologlarda, hikmatli so’z va iboralarda, epstolyar shakldagi adabiy janrda paydo bo’lganligini ta’kidlash o’rinlidir.

XIX asrning ikkinchi yarimi badiiy adabiyotda psixologik tavsif taraqqiy qilgan davr hisoblansada, aslida, XVIII asrda ingliz adibi Lorens Stern (1713-1768) bu talqin rivojiga katta hissa qo’shgan edi, aynan u asar matnida “aql o’yinini g’aroyib va antiqa ranglarda” ifoda ettirishga harakat qildi va “yashirin ruhiy jarayonlar”ga bo’lgan e’tiborni kuchaytirdi.

Lorens Sternning ilk romani “Tristram Shendi hayoti va maslaklari” (Life and Opinions of Tristram Shandy, Grentleman, 1759-1767) unga katta shuhrat olib kelgandi. Adib yaratgan badiiy uslubning yangiligi, o’ziga xos ifodaviyligi nafaqat adabiy tanqidchilik, balki kitobxon ommasining ham diqqat-e’tiborini o’ziga qaratgan edi. Bu roman qator epizodlardan iborat bo’lib, mazmun o’ziga xos bilimdonlik va aql-zakovat bilan to’yintirilgan, muayyan reja asosida yozilgan asardan ko’ra ko’proq pala-partish lavha va parchalardan iborat “majmua — roman”ga o’xshardi. Roman syujeti qiziqarli va dramatik sahnalar, ajabtovur ko’rinishda tasvirlangan xarakterlar, turli-tuman va rang-barang hajviy lavhalar va o’tkir iboralar qorishmasiga o’xshab ketardi. Muallifning o’qimishliligi, bilimdonliligi bois hikoya doim chetga chiqib ketguvchi, kulgili hamda qiziqarli, ba’zan qaltis tarixlar bilan bo’linaveradi. Ushbu chekinishlar o’zini o’zi har xil an’analar va tartib-qoidalardan ozod, deb e’lon qilgan muallifning o’ziga xos yorqin uslubidek namoyon bo’ladi. Munaqqidlar Sternning yozuv uslubini keskin tanqid qilishgan bo’lsa-da, aslida, asar rejasi oldindan puxta o’ylagan holda tuzib chiqilgan edi. “Mahorat bilan, ishning ko’zini bilib kitob yozish – qiziqarli suhbatga tengdir”, – degandi Stern. Darhaqiqat, muallif “tarix”ni so’zlab berish orqali kitobxon bilan jonli, mazmundor suhbat qurish mantig’iga rioya qilgan. Zamondoshlari Sternni mashhur Rable va Servantes qatoriga qo’yishdi, vaqt o’tib esa, Stern J.Joys, V.Vulf, U.Folkner kabi yozuvchilar ijodida “ong oqimi” uslubining paydo bo’lishiga zamin yaratib berganligi ma’lum bo’ldi.

Aql-idrokka yo’g’rilgan ma’rifat va yuksak ma’naviyat tarqatuvchi dunyoqarashlardan insonning tabiati, his-tuyg’u va kechinmalari, ichki ruhiy jarayonlarini tasvirlashga o’tish nuqtai nazaridan ko’rib chiqilganda, XIX asrning mashhur adiblari Stendal`, Bal`zak, Flober, Tolstoy, Dostoevskiy Sternning sodiq izdoshlari bo’lishdi. Lekin tom ma’nodagi “ong oqimi” yuqorida nomi zikr etilgan adiblar asarlarida to’liqligicha namoyon bo’lmadi. Gap shundaki, G’arb adabiyotida “ong oqimi” aksar hollarda “ichki monolog”ga tenglashtirilar, u bilan bir xil hisoblanar edi. Bugungi kunda XIX asr ikkinchi yarmi romanidagi psixologizm xususida fikr yuritilganda, personaj his-tuyg’ulari, kechinmalari va fikr-hayollarini aks ettirish shakli sifatida aynan “ichki monolog” nazarda tutiladi, muallif obrazi chetga surilib, personajga joy bo’shatib berishi va birinchi planga aynan personaj chiqishi tushuniladi.

Modernizm adabiyotida “ong oqimi” voqelikni aks ettirishning asosiy badiiy uslubiga aylandi. Shu sabab “ong oqimi”ni an’anaviy bo’lib qolgan, umume’tirof etilgan “ichki monolog” tushunchasi bilan tenglashtirish noto’g’ridir, negaki tajribalar o’tkazishga intiluvchan modernizm tarafdorlarining ijodida “ong oqimi” hikoya qilishning o’ziga xos turi tarzida ajralib chiqdi. Birlamchi, u “psixologik tahlil” elementlarini o’zida aks ettirsa, ikkinchidan, ichki nutqning, ya’ni fikr yurgizishning so’zga aylangan oqimi, aniqrog’i, ong oqimining deyarli barcha belgilarini o’z ichiga qamrab oladi.

“Ong oqimi” o’z ta’rifi va tavsifi bilan emas, balki bevosita hikoya qilishga yo’naltirilganligi, ya’ni bevosita tasvir ob’ektiga aylanganligi bilan ushbu badiiy uslubning o’ziga xos xususiyati, boshqalardan ajralib turuvchi xislati kabi namoyon bo’ldi.

XX asr boshida shakllangan “ong oqimi” uslubi o’z atrofiga M.Prust, G.Stayn, V.Vulf, J.Joys, J.Dos Passos, U.Folkner, N.Sarrot singari mashhur adiblarni birlashtirdi. Jeyms Joysning “Uliss” romanini esa an’anaviy “ichki monolog”dan so’zma-so’z yozib olingan fikrlar oqimigacha bo’lgan “ichki nutq” manzarasidek ta’riflash mumkin edi. Sababi, unda tinish belgilari va ravon matn qurish qoidalariga umuman amal qilinmagandi. Xullas, modernizm tarafdorlari tomonidan yagona zamonaviy uslub deb qabul qilingan “ong oqimi” ruhiy jarayonlarning oquvchanligini, atrof muhit, qolaversa, ob’ektiv voqelikni idrok qilishning alohida parchalardan iboratligini hamda butun borliqning uzuq-yuluqligini, yashin tezligida o’tib ketajakligini tasvirlashga bo’lgan moyilligi bilan san’atning boshqa turlariga, masalan, rangtasvir, musiqa kabi tajribaga intiluvchan yangi yo’nalishlarga katta ta’sir o’tkazdi. Eng muhimi, faqat badiiy tasvir usuli yoki tasvirlash texnikasi bo’libgina qolmasdan, balki muayyan stilistik va matn tuzish vositalariga ega tajribaviy uslub sifatida namoyon bo’ldi. Shu boisdan, to hozirga qadar “ong oqimi” – hikoya qilish shakli, adabiyotning yo’nalishi, adabiy uslub, stilistik usul, badiiy tajriba yoki janrmi, degan savol atrofida qizg’in bahs-munozaralar davom etmoqda.

Adabiyotshunoslarning aksriyati “ong oqimi”ni janr sifatida qabul qilish noto’g’ri, deb hisoblashadi. Chunki janr – bu badiiy asarning (poema, roman, novella) tarixan shakllanib kelguvchi bir turidir, degan qoida mavjud. Biroq adabiyotshunoslikda boshqa fikr ham mavjud bo’lib, unga ko’ra janr – bu muayyan badiiy ma’noga ega xususiyatlar majmuasi emas, balki o’z arxitektonika121si, uslubi, ranglar uyg’unligida u yoki bu darajada badiiy ma’noni konkret shaklga keltiruvchi tizim hamdir. Vaholanki, istalgan janrdagi istalgan badiiy asarni matn nazariyasi doirasida tahlil qilgudek bo’lsak, u holda, badiiy asar matn tuzilishining kompozitsion strukturasi, fabula122ning mantiqiy-semantik jihatdan rivojlanishi, matn orasidagi syujet rivoji va badiiy ma’noning ifodalanishi nuqtai nazaridan muayyan parametrlarga ega bo’lishi lozim. Ushbu parametrlar shu qadar rasmiy bo’lib ketganki, adabiyot nazariyasi bo’yicha har qanday manba kitobxonga u yoki bu janrning o’ziga xos xususiyatlari, mazmuni, syujeti va kompozitsiyasi, tasvirlash predmeti va uslubi haqida batafsil ma’lumotni taqdim qilaoladi.

Xullas, janrni muayyan matnning bir turi sifatida qabul qilganimizda, har qanday janrdagi badiiy asar uchun matnning ideal qiyofasi (moduli)ni yanglishmay yaratish mumkin. Muayyan janrda yozilgan barcha asarlar (roman, povest`, hikoya va hokazo) bu modulga mos kelishi turgan gap. Ushbu ideal modul keyinchalik muayyan adabiy tur doirasida matnni tug’diruvchi tamoyil tarzida xizmat qilishi mumkin. Biroq bu holatda quyidagi savol tug’iladi: vujudga kelgan matn ushbu janrning turi yoki yangi janr turiga aylanadimi? Taxminimizcha, janr – bu aniq va o’zgarmas xususiyatlarga ega asarlar turkumidir. Mazkur xususiyatlar orasidan quyidagilarni alohida ajratib ko’rsatish mumkin: a) hikoya qilishning mavzusi, predmeti; b) nuqtai nazar va muallif munosabati; v) janr qonun-qoidalarini belgilab beruvchi estetik (badiiy) xususiyati; g) adabiy an’ana va hokazo. Adabiyotga “diskurs” atamasi kirib kelib, odat tusiga aylanganidan so’ng, uning tabiati, negizini tashkil etuvchi tarkibiy qismlari, strukturaviy va kommunikativ xususiyatlari, asosiy turlari xususida har xil nazariyalar paydo bo’lib, iste’molga kirib kela boshladi. Adabiyotshunoslik va tilshunoslik ilmidagi asosiy tushunchalar – “janr” va “matn” evolyutsion jihatdan sezilarli darajada o’zgardi, ularni ta’riflash va talqin qilishga bo’lgan yondashuv, ichki (mavzu, g’oya, mazmun) va tashqi (tuzilish, tarkibiy qismi) ifodalanish shakliga nisbatan nuqtai nazarlar ham o’zgardi.

Aslida, diskurs (lot. discursus – nutq, fikr-mulohaza, dalil-isbot, suhbat) – bu nutq orqali bildirilgan fikr-mulohazaning ijtimoiy jihatdan bog’langanligini tahlil qilish tamoyili tarzidagi tushunchadir. Ushbu atama bilan bevosita o’quvchi yoki tinglovchiga yo’naltirilgan ilmiy, falsafiy yohud boshqa muhim kontseptsiyalar belgilanadi. Diskurs so’z va ma’no, belgi va mazmun, bilim va uning so’z orqali ifodalanish birligini anglatadi; ushbu birlik faqat kishilar o’rtasidagi aloqa, munosabat, suhbat jarayonida muhim ma’no kasb etadi. Bundan tashqari, diskurs – bu o’zaro harakatlanayotgan, bir-biriga ta’sir o’tkazayotgan ijtimoiy va siyosiy sub’ektlarning har xil pozitsiya, dastur, g’oya yohud mafkuralarini asoslash, taqqoslash, muhokama qilishga qaratilgan nutqiy kommunikatsiyalardan biri hamdir. Yana bir muhim jihati, diskurs – bu oldin bildirib o’tilgan fikr, mulohaza, dunyoqarash, nuqtai nazarlar zamirida muayyan tushuncha yohud mantiqqa asoslanib isbot qiluvchi jarayondir.

Bugungi kunda “diskurs” atamasi ko’pincha u yoki bu janr, qolaversa, u yoki bu matn turini belgilash, ta’riflash uchun qo’llanilmoqda. Bu holat, diskurs haqida yoki aksariyat hollarda uni janr bilan tenglashtirilganligi, ba’zida esa atama sifatida janr o’rnida (badiiy diskurs, publistik diskurs, ilmiy diskurs va hokazo) qo’llanilganligi xususida ketayotganligini anglatmaydi. Fikrimizcha, bugungi kunda janr, diskurs tufayli, ancha kengroq ta’riflana boshlanganligiga ishonch hosil qilish o’rinlidir. Rus adabiyotshunosi M.M.Baxtin (1895-1975) ta’rificha, diskurs – bu dunyoqarash, reallikni idrok qilishning o’ziga xos uslubidir. Shuning uchun “janr” atamasi hozirgi ta’rifida ko’proq “talqish qilish vositasi”, “muallif va kitobxon o’rtasida o’rnatilgan muomila, munosabat shakli”, deb baholanmoqda. Uning an’anaviy ta’rifi esa yangi xususiyatlarga ega bo’lib, B.V.Tomashevskiy ularni “asar kompozitsiyasini tashkil quluvchi va bir butun yaxlit badiiy makonni yaratish uchun zarur bo’lgan boshqa uslublarni o’ziga bo’ysindiruvchi, qolaversa, ustunlik qiluvchi, birlashtiruvchi uslublar yoki xususiyatlar”, deb ataydi.

Matnni tug’diruvchi modullar to’g’risidagi fikrlarni yangicha talqin qilishga, qayta anglab yetishga yoki umuman boshqa yangi tushunchani ishlab chiqishga da’vogarlik qilmasdan, ba’zi bir ta’rif va yondashuvlarni umumlashtirib, janrga oid o’ziga xos ob’ektiv modulni tasavvur qilishga harakat qilib ko’raylik. Negaki u matnni tug’diruvchi hamda janrni yuzaga keltiruvchi modullar bo’yicha keyingi tadqiqotlarga, shuningdek, she’riy matnni tug’diruvchi mexanizmni ishlab chiqishda ham asqotishi mumkin.

Nazm yoki nasriy matnni hosil qiluvchi poetika endigina rivojlanib kelayotganligiga qaramasdan, janrni shakllantiruvchi modullar xususidagi turli fikr-mulohazalar badiiy matn tuzilishi tamoyillarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etishi mumkin. Bu yerda shuni ham ta’kidlash kerakki, badiiy matnni va janrni hosil etuvchi mexanizmlar orasida ko’p o’xshash jihatlar mavjud bo’lib, ular fabula, g’oya, syujet va kompozitsiya kabi tushunchalar bilan ish ko’radi.

Rus adabiyotshunosi A.K.Jolkovskiy o’z tadqiqotlarining birida badiiy matnni va janrni hosil etuvchi mexanizmlar modulini quyidagicha taqdim qiladi: fabula (voqealar rivoji); g’oya (muallif munosabati, kitobxon idroki); kompozitsiya (tuzilish printsiplari); “hayotiy tajriba” yohud “ijodiy fantaziya” (ob’ektiv voqelik). Olim fikricha, bu yerda fabula va g’oya matnning xususiyatlariga taalluqli bo’lib, kompozitsiya va voqelik esa bevosita badiiy matnni va janrni hosil etuvchi mexanizmlarni tashkil qiladi. So’ngra, u modulni aniqroq, tushunarli qilib ko’rsatish uchun atayin soddalashtiradi. Chunki badiiy asarni yaratish uchun, dastavval, muayyan shaklga keltirilgan fabula va g’oya olinadi, o’z o’rnida, ulardan kompozitsiya va voqelik yaratiladi, pirovard natijada o’ziga xos badiiy qurilma hosil bo’ladi. O’z fikrini davom ettirib, A.K.Jolkovskiy fabula tushunchasini xuddi “badiiylikdan xoli bo’lgan badiiy syujet” kabi ko’rib chiqadi. U muammoning amaliy jihatini poetika (badiiy uslub)ga qarama-qarshi qo’yib, fabulani “hali mahorat bilan ishlanmagan xom ashyo” sifatida qabul qiladi.

Faraz qilaylik, agar bunday rasmiy yondashuv janr tushunchasiga nisbatan qo’llanilsa, o’z o’rnida matnga nisbatan yuqorida aytib o’tilgan “badiiylikdan xoli bo’lgan badiiy syujet”dan foydalanilsa, demak, o’z-o’zidan ko’rinib turibdiki, tasvirlash predmeti yoki mavzu (voqealar rivoji) ham aynan shunday bo’ladi. Fikrimizni mantiqan davom ettirsak, keyinchalik ketma-ketlik bilan birinchi planga muallifning tasvirlash predmeti (manba) ga nisbatan nuqtai nazari yoki munosabati, so’ngra janrga oid xususiyatlarini belgilab beruvchi badiiy-estetik qarashlari (kompozitsiya), va nihoyat, janr an’analariga mos keluvchi voqealar rivoji (ijodiy fantaziya) yuzaga chiqadi.

Demak, A.K.Jolkovskiy taqdim qilgan janrni hosil etuvchi modulni asos qilib, “ong oqimi”ni asar (matn) janrini hosil etuvchi mexanizm qolipidek tasavvur etsak, eng sodda, shu bilan birga ob’ektiv manzara quyidagicha ko’rinish oladi: mavzu – g’oya – kompozitsiya – tasvir shakli. Natijada, barcha tarkibiy elementlarga ega bo’lgan janrni hosil qiluvchi yangi modul vujudga keladi. Bu yerda mavzu – shaxsning ichki dunyosi, his-tuyg’ulari, kechinmalari, fikr-mulohazalari, ruhiy holati, ma’naviy qiyofasi bilan bog’liq, voqea va hodisalar; g’oya – shaxs ichki hayotining tahlili; kompozitsiya – “ichki monolog” uning yangi, an’anaviy bo’lmagan tushunchasida, novelladan tortib to personajaning ichki nutqini so’zma-so’z qayd etilishigacha; tasvirlash shakli – matnning ko’p hollarda metaforali (majoziy) obrazlilikka ko’tariluvchi, bir qolipdan chiqib ketguvchi, sintaktik tuzilishidan to tinish belgilari yo’qligigacha bo’lgan tasviriy vositalar manbai hisoblanadi.

Shunday qilib, uzoq yillar mobaynida tajriba yo’rig’ida qo’llanilgan badiiy uslub, tasvirlash uslubi, tasviriy vosita, hikoya qilish shakli deb hisoblangan “ong oqimi”ni, hech ikkilanmasdan, janr sifatida ham ta’riflash mumkin, chunki nomlari yuqorida qayd etilgan adiblarning asarlarida muayyan, garchi, bir qarashdan, tartibsiz, mantiqsiz bo’lib ko’ringan, ammo diqqat bilan qaralganda aniq-ravshan, tushunarli shakl mavjud ekanligi, uning aniq badiiy ma’noga egaligi, o’zigagina xos tarkibiy elementlardan hosil bo’lganligini ham ta’kidlash lozim.

Bu yerda, aslida, janrni hosil etuvchi modul yordamida yangi mazmun vujudga kelishi kuzatiladi. Janrning mustahkam strukturasini ta’minlovchi zaruriy komponentlar ishlab chiqilgan bo’lib, aynan undan yangi mazmun, o’ziga xos ma’no tug’iladi va badiiy matnda o’z ifodasini topadi.

————————————
120 inversiya – lingv. gapda, jumlada so’zlarning odatdagidan boshqacha joylashishi, o’rin almashishi.
121 arxitektonika – bir butun yaxlit narsaning ayrim qismlari o’rtasidagi uyg’unlik, o’zaro mutanosiblik; kompozitsion tuzilish.
122 fabula – adabiy. badiiy asarda tasvirlangan voqealar zanjiri.

027

(Tashriflar: umumiy 700, bugungi 1)

Izoh qoldiring