Umid Bekmuhammad. Jang maydonidagi jurnalist.

012
«Ўлган ва ярадорларнинг ҳисобини аниқлаш учун жанг майдонини айланиб чиқдик.Ҳамма ёқда мурда қалашиб ётарди.Нарироқда, сийрак ўт-ўлан ўсган қумлоқ, тепаликда ҳам от ва одамларнинг ўликлари қаторлашиб кетган.Унга яқин жойда эса, ер бутунлай мурдага тўлиб кетганди» дея даҳшатли қирғинбаротни ҳаққоний тасвирлайди Януарий Алоизий Мак-Гахан.

077
Умид Бекмуҳаммад
ЖАНГ МАЙДОНИДАГИ ЖУРНАЛИСТ
033

087 «Ўлган ва ярадорларнинг ҳисобини аниқлаш учун жанг майдонини айланиб чиқдик.Ҳамма ёқда мурда қалашиб ётарди.Нарироқда, сийрак ўт-ўлан ўсган қумлоқ, тепаликда ҳам от ва одамларнинг ўликлари қаторлашиб кетган.Унга яқин жойда эса, ер бутунлай мурдага тўлиб кетганди» дея даҳшатли қирғинбаротни ҳаққоний тасвирлайди Януарий Алоизий Мак-Гахан.

У америкалик журналист бўлиб Европа ва Африкадаги жангни эмас, Хива хонлигидаги Чор Россияси билан бўлган жанг тафсилотини шундай ёритганди ўз китобида.Хўш, олис Америкадаги журналист қандай қилиб Хоразмга келиб қолди?!

«ҒАРОЙИБ ОДАМ»

» 17 май артиллерия жанги бўлган куни бизнинг лагеримизга ғаройиб бир одам келди.У шу тарзда бизнинг отрядда юришнинг охиригача қолиб зобиту аскарларнинг дўсти бўлиб қолди.У америкалик Януарий Алоизий Мак-Гахан бўлиб, » Нью –Йорк Жеральд» газетасининг мухбири эди.Франция-Пруссия урушида ҳам қатнашган Артур гарибалдьчиларга асир ҳам тушганди…У Туркистонга Америка элчиси котиби Скалдлер билан Перов портигача келади.Шу ерда Скалдлер уни таржимон ва қирғиз йўлбошловчига топшириб, ўзи ортига қайтади.Шу тарзда Артур Қизил орқали полковник Новомлинский отряди жойлашган Хал-ата ва Олтиқудуққа кириб келади.Аммо чет эл фуқароларини рухсатсиз отрядга қўшиш тўғрисида қарор бўлганлиги боис, уни ортига қайтариб юборишади.У топографик харитаси йўқлигидан, ортига қайтаркан, Бозиргон тўқайидан чиқиб, Оққамишга келиб қолади.Бу ерда у бир гуруҳ отлиқларни учратади.Отлиқлар бизнинг артиллерия отрядимиздан эди ва шу тарзда у бизга қўшилиб қолди» дея ёзади чор Россияси полковниги Ломакин ўз асарида («Описание Хивинского похода», 1874,СПБ, 193-бет).

Ҳа, журналистларга хос қизиқувчанлик Мак Гаханни Франция ва Пруссия урушига, шунингдек Чор Россиясининг Хива хонлигига қилаётган қонли юришига етаклади.У жанг майдонлари ичра юриб, бўлаётган қирғинбаротларни қоғозга туширарди.Ўз кузатишлари, кўрган кечирганлари ҳақида «Окс бўйидаги жанглар ва Хиванинг қулаши» номли китоб ёзди.Асар 1874 йилда инглиз, 1875 йилда рус тилида босилгач, катта шов-шувларга сабаб бўлди.

Бироқ ушбу асар ишхонадаги оддий столда ўтириб эмас, жанг майдонлари оралаб юриб ёзилган китоб эди.Табиатан саргузаштларга мойил, ғоятда қизиқувчан Мак-Гахан америкадаги машҳур “Нью Йорк Жеральд” газетаси бош муҳаррири Жеймс Гордон Беннет олдига иш сўраб кириб борганида 24-25 ёшлардаги ёшгина йигитча эди.Қисқача мулоқотдаёқ муҳаррир йигитчанинг интилувчан, тиришқоқлигини сезди ва шу тариқа уни ишга қабул қилди. Натижада муҳаррир сезганидек Мак Гахан дастлабки мақолалари биланоқ газетхонлар эътиборини тортадиган мақолалар ёза бошлади.

1870 йилда у муҳаррир олдига кириб ўзини Европага жўнатишни илтимос қилди.Негаки, бу пайтда Европадаги уруш-низолар дунё жамоатчилиги эътиборини тортган эди. Шу тариқа Мак Гахан Европага бориб Франция-Германия уруши, Париж коммунаси,Гарибальди армиясининг юришлари, умуман Европани титратаётган воқеаларни қаламга ола бошлади.Натижада Америкда Мак-Гахан номи тез орада машҳур бўлиб кетди. Унинг ёзган мақолаларини орзиқиб ўқийдиган ўқувчилар пайдо бўлди. Мак дунё журналистикасига янгилик- жонли мулоқот -“интерьвюни олиб кирди. Унинг Жузеппе Гарибальди, Л.М.Гамбет сингари давлат ва жамоат арбоблари, баррикадаларда жанг қилаётган коммунарлар ва уларнинг йўлбошчилари билан қилган суҳбатлари кўпчилик эътиборини тортди.Ҳаттоки Испанияда қўзғолончиларга асир тушиб қолиши, у ердан минг машаққатлар билан озод бўлиши, бу ҳақдаги мақолалари ҳам катта шов-шувга сабаб бўлди.

Ана шундай шов-шувли мақолалар муаллифи Мак-Гахан 1872 йилда Петербургга келади.Бу пайтга келиб унинг номи Россияда ҳам анча машҳур эди.Шу боис у ношир ва журналистлар орасида тезда ўз мавқеига, эъзозга сабаб бўлади.Россия матбуоти учун ҳам мақолалар ёзиб, янада донг қозонади. Шу билан бир га “Голос” газетаси мухбири , 22 яшар Варвара Николаевна Елагина билан танишиб унга уйланади.

Маълумки, бу пайтга келиб Ўрта Осиё хонликлари чоризм томонидан истило қилинаётган, Қўқон хонлиги босиб олиниб тугатилган, Бухоро амирлиги тиз чўккан, Хива хони эса навбат кутаётганди.Европадаги жанг майдонларида бўлган, вазиятни кузатган ва журналистларга хос қизиқувчанлик Макни Хива хонлиги томон боришга ундайди.Бу тўғрида Америкага телеграмма юбориб, муҳаррирнинг ҳам розилигини олади.

“ Мен Нью Йорк Жеральд”нинг жуда кўп маблағини сарфладимки, ўзимни маънавий жиҳатдан ўта қарздор билиб, ниманидир қилишим кераклигини ҳис этдим.Баъзида мухбирнинг аҳволи шу қадар оғир бўладики, у олдида турган ишнинг амалга оширилиши ёхуд оширилмаслиги, мавжуд тўсиқлар ва қийинчиликлар тўғрисида ярмигача ҳам хабардор бўлмасдан ишни бошлайди. Агар ўзига қўйиб берса кўзланган ишнинг анчагина қисмини бажаргандан кейин, қанчалик мушкул бўлмасин, уни охирига етказишга интилади.Натижада шу йўл билан айрим мухбирларнинг зиммасига ҳаддан ташқари жасоратли, мард, ҳаракатчан, “пешонаси қаттиқ” деган, аслида эса бундай юксак баҳога арзимайдиган шуҳрат тушади”, дея ёзади у ( “Военые действия на Оксусе и падение Хивы” , М, 1875, стр-18) ўз асарида.

У Хива хонлигига АҚШнинг Россиядаги элчихонаси секретари С.Э.Скайлер ҳамроҳлигида Петербургдан йўлга чиққанди. Улар оту аравада, кемада йўл машаққатларини енгиб бир ойда Оренбургга кириб келишади. Афсуски, Хива томон бораётган рус қўшини бир неча кун олдин жўнаб кетган экан.Шу боис америкаликлар Казалинск ёки Перовск фортидан чиқадиган чор қўшинига етиб олишга интилишади.Бироқ бу ердаям Мак Гахан ва Скайлернинг орзуси амалга ошмайди. Шундан сўнг 1873 йилнинг 18 апрелида Сайрус Скайлер сафарни давом этдирмай ортга қайтишни лозим кўради. Мак эса Перовский фортида хуфиёна ёлланган учта қозоқ туякашлари ёрдамида Қизилқумдан Хивага йўлга чиқади. Ҳол-ота дарасида илк бор рус армиясининг изларини учратади.Бу воқеа Макнинг Петербургдан чиққанига 60 кун бўлганида рўй берганди.Бироқ Олтиқудуқ мавзесига келганида уни Хива сафаридан қайтариш топшириғини олган отряд йўлга чиққанини эшитади.Негаки, Пеовский фортидан Макни изига қайтариш учун келаётган отряд, умуман рус қўшини ва ҳукуматининг мақсади Хива юришини дунё жамоатчилигидан сир сақлаш эди. Бунга сабаб 1839 йилдаги Перовский қўшинининг шармандаларча мағлубиятга учраши дунё олдида Чоризмнинг обрўси, мавқеи пасайишига сабаб бўлганди. Аммо доимий равишда жангу жадаллар орасида юрган журналист ўзини ортга қайтармоқчи бўлган отрядни адаштиришга, “панд” беришга муваффақ бўлади.Натижада Макнинг ўзи туякашлар билан бошқа йўлдан Амударё бўйларига етиб олади.Бу ерда у полковник Ф.И.Лобосиевич қўшинига келиб қўшилади.Энди Хива остонасида турган Макни ортга қайтариш иложи йўқ эди.Шу боис у чоризм қўшини билан Хивага жанговар ҳолатда кириб келади.29 майда хонлик тўла забт этилган бўлса, Мак ҳам рус қўшини билан воҳада бўлиб вазиятни кузатди, хоннинг иниси Отажон тўранинг Гандимиён қишлоғидаги ҳовлисида уч ой яшади.Сентябр ойидагина рус қўшинининг бир қисми билан дастлаб Оренбургга, кейин Петербургга қайтиб келади ва кўрган-кечирганлари асосида “Окс бўйидаги жанглар ёки Хиванинг қулаши “ номли асар ёзади.1874 йилда инглиз ноширлари, 1875 йилда эса “Русский вестник” уюшмаси китобни нашр этиради.Асарга рус қўшинидаги В.Верешчагин, Фёдоровларнинг қалам билан чизилган суратларининг киритилиши китобнинг таъсирчанлигини оширган. Асар тўғрисида Н.А.Маев, Ф.И.Лобисевич, В.Н.Троцкий, И.Н.Якунин (Захарин), А.И.Шепелев сингари рус ҳарбийлари, олимлари катта баҳо беришган.

ҲАҚҚОНИЙ ҲАЁТ ТАСВИРИ

Урушда қурол билан эмас, қоғоз ва қалам билан қатнашиш ғоятда оғир.Мак-Гахан эса жанг майдонлари оралаб, Чор Россиясининг 1873 йилда Хива хонлигидаги юришларида кузатувчи сифатида қатнашиб, ўзи гувоҳи бўлган қонли воқеаларни ҳаққоний қоғозга туширади.

«Ўрус армияси кўриниши билан катта суворийлар гуруҳи Манғитда даҳшатли қийқириқ кўтариб, хужумга ташланди.Улар атрофга ёйилган ҳолда ўрусларга ҳамма томонга ҳужум қилиб келишар, асосий зарба орқа тарафдаги туялар карвонига қаратилган эди..Аммо ўрусларнинг қаттиқ қаршилиги уларни гангитиб қўйди..Шунда ўрус қўшини олға юриб душман ўзига қароргоҳ қилган қишлоқни ёндириб юборди» дея ёзади Мак-Гахан.

Ёки ёвмудлар устига қилинган юришни кузатиб, «қанча беланчак», қилич билан боши ёки юзи чопилган ўликлар қалашиб ётарди.Уларга қарашнинг ўзи даҳшатли эди.Аммо аравалар остига яшириниб олган ва тил-забонсиз махлуқ каби бизга ваҳима ичида жовдираб қараб турган аёлларнинг қиёфаси ўликлардан кўра аянчлироқ кўринарди» дея кўрганларини ёзади.

Шу тарзда Мак-Гахан Хива хонлигини босиб олишда чор аскарларининг қилган шафқатсизлигини асл ҳолича тасвирлаган.Шу билан бирга, хонлик қўшинининг мутлақо лаёқатсизлиги, замонавий қуролларнинг йўқлиги, юрт мудофааси ўз ҳолига ташлаб қўйилганлиги ҳақидаям аччиқ ҳақиқатларни ёзади:
» Хиваликлар ишнинг кўзини билиб, оқилона қаршилик кўрсатганда русларга ўз вақтида зарба берган бўлардилар.Йўлнинг деярли бир неча чақиримида кўприкка дуч келинарди, уни бузиб ташлаш зарур эди.Ҳар тарафга қараб қалин деворлар, тўсиқлар, қўралар чўзилиб кетган, боғ ва бутазорлар, уйлар шунчалик кўп эдики, уларни пана қилиб, узоқ муддат қаршилик кўрсатиш мумкин эди.Бундай шароитда рус отлиқ қўшини иш бермасди, хиваликларнинг тумшуғи узун мис замбараклари эса русларникидан қолишмас, душманга катта талафот етказиши мумкин эди.Ҳар бир уй тайёр мустаҳкам истеҳком бўлиб, қамал қилиш ёки штурм билан ишғол қилиш осонликча кўчмас, мудофаада турганлар ҳужумга ўтганларни қириб юборар эди.Албатта руслар охир-оқибатда ғалаба қилишар, аммо бу катта қурбонликлар эвазига қўлга киритиларди.Агар ана шундай жанг бир неча кун давом этганда, рус қўшинининг сони камайиб кетар ва бу зайлда уруш олиб боришдан ҳеч қандай манфаат кўриб бўлмасди»

Айни пайтда саройда рўй берган ғалати ва нохуш манзараларни ҳам Мак-Гахан қаламга олади.Яъни руслар Амударёдан бемалол кечиб ўтиб хонлик ҳудудига кирганда, саройда машварат ўтказилади.Шунда довюрак ватанпарварлар душманга қарши жанг қилишни тавсия этсалар, » донишманд» бир қариянинг гапи барча хавотирларга чек қўяди.Яъни у «Болалигимда ўруслар босиб келади деб қўрқитишарди, йигитлигимда ҳам доим шу ҳақда гапиришади..Мана, қариб қартайдимки, ҳамон шу гап, шу ваҳима, аммо шу чоққача ҳали бирорта ўрусни кўрганим йўқ» дея гапиради.Ёки генерал Верёвкиннинг фон Кауфманга ёзган махфий хати, хон қўлига тушиб қолганда хонлик ҳудудида русча хатни ўқиб, мазмунини тушунтириб берадиган киши топилмайди.

Мак-Гахан ана шундай аянчли воқеалар билан Хоразмнинг бетакрор табиати, Хиванинг меъморий обидалариниям ўз асарида ҳайрат билан тасвирлайди:
«Йўлнинг ҳар икки томонига тут дарахтлари экилган, аскарлар юриб кета туриб, пишган меваларни ҳовучларни оғизларига солишарди.Баъзи жойларда йўл пахса деворлар оралаб ўтар, мевали дарахт шохлари бўғотлар устидан осилиб ётарди…

Ҳаммамиз ҳайратдан лол қолгандик.Биз албатта,Хивада буюк меъморий обидалар бўлмасада, мафтункор, жилвакор иморатларни учратамиз, деб ўйлагандик, бундай тасаввурларимиз алдамчи бўлиб чиқди.Биз ичкари кирган томондан, боғлар тўсиб тургани учун, унинг бутун гўзаллигини илғаб бўлмасди.Ҳатто, бу ердаги энг ажойиб нуқта—улкан нақшинкор минорани ҳам қалин дарахтлар ва уйлар орасидан то олдигача боргунимизча аниқ кўра олмадик»

Ҳа, Америка,Европани кезган журналистни қадим Хива мафтун қилганди.Мак-Гахан ана шу мафтункор ўлкани босиб олган чор Россиясининг шафқатсизлигию, хоразмликларнинг ватанпарварлигини ҳаққоний ёзади ўз асарида.Шу боисдан ҳам жанг майдонларида бўлиб бор ҳақиқатни кўрган Мак-Гахан ( 1844-1877) асари орадан асрлар ўтсада, 1873 йилдаги Хива босқинини ифодаловчи бебаҳо манба сифатида АҚШ, Европа ва Россиядаги кенг жамоатчиликда қизиқиш уйғотиб келмоқда.

ЖУРНАЛИСТНИНГ КЕЙИНГИ САРГУЗАШТЛАРИ

Тиниб тинчимас Мак 1874 йилда Приенияга жўнайди ва деярли бир йил Дон Карлоснинг армияси жангчилари орасида юради. Натижада у Испаниядан олган ушбу таассуротлари ва кўрган кечирганлари асосида “Қутб юлдузи остида” (1876) номли асар яратади.Хуллас, Скандинавия халқлари ҳаёти ҳақидаги маълумотлар китобнинг қадрини янада оширади.

Европа жамоатчилиги китобни қизғин муҳокама қилаётган 1876 йилнинг 23 июн кунида “Дейли Ньюс” газетаси мухбири Пирснинг мақоласини босади. Мақолада туркларнинг Болгариядаги бераҳмлиги ва зулми ҳақида сўз борарди.Бу мақола тўғрисида Британия ҳукумати бошлиғи Дизраэли “эътиборга нолойиқ бўлган сафсата ва туҳмат” деган айбни қўйди. Жамоатчиликда уйғонган ҳақиқатни билиш истаги, қолаверса газетанинг обрўси, ушбу воқеа тўғрисидаги маълумотларни аниқлаш борасидаги талаблар боис, “Дейли Ньюс” Мак-Гахандан Болқонга боришни илтимос қилади.

Ана шундан сўнг Мак Гахан журналист Пирс, Туркиядаги инглиз консули Беринг, АҚШнинг Россиядаги элчихонаси котиби Сайрус Скайлер билан бирга тўрт ой Болгарияда бўлади.Мак Гахан Усмонийлар империясининг Болгариядаги босқинчилиги, бераҳмлиги тўғрисида “Дейли Ньюс”да туркум мақолалар чоп этдиради.Ушбу мақолалар Санкт Петербургда рус тилида китоб ҳолида нашр этилади.

Мак Гаханннинг мақолалари ва китоби, ундаги мақолалар Европада шу даражада таъсир уйғотадики, Британиянинг ўзида кўплаб намойишлар юзага келади.Намойишларда ҳукумат бошлиғи Дизраэлининг “Дейли Ньюс”га нисбатан нотўғри фикр билдиргани айтиб ўтилади.

Януарий Алоизий Мак-Гаханнинг мақолалари жамоатчилик фикрини шакллантиришга таъсир қилибгина қолмай , Россиянинг Болқон славянлари хавфсизлигини таъминлаш учун Туркияга қарши ҳарбий ҳаракатлар бошлашига туртки берди. Шипкадан Плевнагача бўлган тўнашувлардаги рус аскарларининг жасорати тўғрисидаги очерклар ҳам айнан Мак-Гаханга тегишли эди.Журналист Ўрта Осиёда танишган рус генерали Михаил Скоблев билан бирга Дунайдан кечиб ўтди ва улар орасидаги дўстлик мана шу сафар янада мустаҳкамланди.Мак ва Михаил Ўрта Осиёдаги кечмишларини эслаб, истиқболлари тўғрисида фикрлашардилар.Ўзаро маслакдошлик ҳисси боис, гарчи шрапнель тегиб ярадор бўлган, бунинг устига безгак туфайли ҳолдан тойган бўлсада Мак дўсти Скоблевнинг ёнидан узоқлашишни истамасди. Генерал журналист дўсти учун энг моҳир санитарларни жалб этсада, касаллик хуружи Мак-Гахандек саргузаштчи журналистни ҳаётдан олиб кетди.

Гарчи у вафот этган бўлсада, Европа ва Америка матбуотида Мак-Гахан номи билан мақолалар чоп этилиб турди.Бу мақолалар муаллифи унинг Россиялик турмуш ўртоғи Варвара Николаева эди. Худди эри Мак сингари моҳир журналист бўлган бу аёл, “Нью Йорк Жеральд”нинг Россиядаги мухбири сифатида фаолият кўрсатиб турди. 1880 йилда эса АҚШдаги президент сайловларини ёритиш мақсадида океан ортига кетади.У энди АҚШда “Голос”, “Русские ведомости”, “Русская мысль” нашрларининг мухбири сифатида мақолалар тайёрлаб турди.Бироқ Варвара Николаевна Мак-Гахан ҳам эри сингари ҳаётдан эрта кўз юмди.У АҚШда -1904 йил 48 ёшида вафот этганди.

Ҳа, Алоизий Януариус Мак-Гахан ва Варвара Николавеналар бирин-кетин бу дунёдан ҳаётдан эрта кетишди.Аммо улар яратган китоблар ҳамон барҳаёт. АҚШ,Европа ва Россияда уларнинг асарлари қайта-қайта чоп этилмоқда.Машҳур Ф.АБрокгауз ва И.А.Эфронларнинг, К.К.Арсеновларнинг энциклопедияларида, С.Н.Дичевнинг 1969 йил Москвада нашр этилган “Софияга йўл”, И.Курчаковнинг 1979 йил чоп қилинган “Шипка” асарларида Януарий Алоизий Мак-Гахан ҳаёти ёритиб берилган.

Мак-Гаханнинг «Военные действия на Оксусе и падение Хивы» (М.: В Университетской типографии (Катков и К°), 1875.) китобидан олинган суратлар
012

01

02

03

04

05

06

07

09

077
Umid Bekmuhammad
JANG MAYDONIDAGI JURNALIST
033

021

 «O’lgan va yaradorlarning hisobini aniqlash uchun jang maydonini aylanib chiqdik.Hamma yoqda murda qalashib yotardi.Nariroqda, siyrak o’t-o’lan o’sgan qumloq, tepalikda ham ot va odamlarning o’liklari qatorlashib ketgan.Unga yaqin joyda esa, yer butunlay murdaga to’lib ketgandi» deya dahshatli qirg’inbarotni haqqoniy tasvirlaydi Yanuariy Aloiziy Mak-Gaxan.

U amerikalik jurnalist bo’lib Yevropa va Afrikadagi jangni emas, Xiva xonligidagi Chor Rossiyasi bilan bo’lgan jang tafsilotini shunday yoritgandi o’z kitobida.Xo’sh, olis Amerikadagi jurnalist qanday qilib Xorazmga kelib qoldi?!

«G’AROYIB ODAM»

» 17 may artilleriya jangi bo’lgan kuni bizning lagerimizga g’aroyib bir odam keldi.U shu tarzda bizning otryadda yurishning oxirigacha qolib zobitu askarlarning do’sti bo’lib qoldi.U amerikalik Yanuariy Aloiziy Mak-Gaxan bo’lib, » N`yu –York Jeral`d» gazetasining muxbiri edi.Frantsiya-Prussiya urushida ham qatnashgan Artur garibald`chilarga asir ham tushgandi…U Turkistonga Amerika elchisi kotibi Skaldler bilan Perov portigacha keladi.Shu yerda Skaldler uni tarjimon va qirg’iz yo’lboshlovchiga topshirib, o’zi ortiga qaytadi.Shu tarzda Artur Qizil orqali polkovnik Novomlinskiy otryadi joylashgan Xal-ata va Oltiquduqqa kirib keladi.Ammo chet el fuqarolarini ruxsatsiz otryadga qo’shish to’g’risida qaror bo’lganligi bois, uni ortiga qaytarib yuborishadi.U topografik xaritasi yo’qligidan, ortiga qaytarkan, Bozirgon to’qayidan chiqib, Oqqamishga kelib qoladi.Bu yerda u bir guruh otliqlarni uchratadi.Otliqlar bizning artilleriya otryadimizdan edi va shu tarzda u bizga qo’shilib qoldi» deya yozadi chor Rossiyasi polkovnigi Lomakin o’z asarida («Opisanie Xivinskogo poxoda», 1874,SPB, 193-bet).

Ha, jurnalistlarga xos qiziquvchanlik Mak Gaxanni Frantsiya va Prussiya urushiga, shuningdek Chor Rossiyasining Xiva xonligiga qilayotgan qonli yurishiga yetakladi.U jang maydonlari ichra yurib, bo’layotgan qirg’inbarotlarni qog’ozga tushirardi.O’z kuzatishlari, ko’rgan kechirganlari haqida «Oks bo’yidagi janglar va Xivaning qulashi» nomli kitob yozdi.Asar 1874 yilda ingliz, 1875 yilda rus tilida bosilgach, katta shov-shuvlarga sabab bo’ldi.

Biroq ushbu asar ishxonadagi oddiy stolda o’tirib emas, jang maydonlari oralab yurib yozilgan kitob edi.Tabiatan sarguzashtlarga moyil, g’oyatda qiziquvchan Mak-Gaxan amerikadagi mashhur “N`yu York Jeral`d” gazetasi bosh muharriri Jeyms Gordon Bennet oldiga ish so’rab kirib borganida 24-25 yoshlardagi yoshgina yigitcha edi.Qisqacha muloqotdayoq muharrir yigitchaning intiluvchan, tirishqoqligini sezdi va shu tariqa uni ishga qabul qildi. Natijada muharrir sezganidek Mak Gaxan dastlabki maqolalari bilanoq gazetxonlar e’tiborini tortadigan maqolalar yoza boshladi.

1870 yilda u muharrir oldiga kirib o’zini Yevropaga jo’natishni iltimos qildi.Negaki, bu paytda Yevropadagi urush-nizolar dunyo jamoatchiligi e’tiborini tortgan edi. Shu tariqa Mak Gaxan Yevropaga borib Frantsiya-Germaniya urushi, Parij kommunasi,Garibal`di armiyasining yurishlari, umuman Yevropani titratayotgan voqealarni qalamga ola boshladi.Natijada Amerikda Mak-Gaxan nomi tez orada mashhur bo’lib ketdi. Uning yozgan maqolalarini orziqib o’qiydigan o’quvchilar paydo bo’ldi. Mak dunyo jurnalistikasiga yangilik- jonli muloqot -“inter`vyuni olib kirdi. Uning Juzeppe Garibal`di, L.M.Gambet singari davlat va jamoat arboblari, barrikadalarda jang qilayotgan kommunarlar va ularning yo’lboshchilari bilan qilgan suhbatlari ko’pchilik e’tiborini tortdi.Hattoki Ispaniyada qo’zg’olonchilarga asir tushib qolishi, u yerdan ming mashaqqatlar bilan ozod bo’lishi, bu haqdagi maqolalari ham katta shov-shuvga sabab bo’ldi.

Ana shunday shov-shuvli maqolalar muallifi Mak-Gaxan 1872 yilda Peterburgga keladi.Bu paytga kelib uning nomi Rossiyada ham ancha mashhur edi.Shu bois u noshir va jurnalistlar orasida tezda o’z mavqeiga, e’zozga sabab bo’ladi.Rossiya matbuoti uchun ham maqolalar yozib, yanada dong qozonadi. Shu bilan bir ga “Golos” gazetasi muxbiri , 22 yashar Varvara Nikolaevna Yelagina bilan tanishib unga uylanadi.

Ma’lumki, bu paytga kelib O’rta Osiyo xonliklari chorizm tomonidan istilo qilinayotgan, Qo’qon xonligi bosib olinib tugatilgan, Buxoro amirligi tiz cho’kkan, Xiva xoni esa navbat kutayotgandi.Yevropadagi jang maydonlarida bo’lgan, vaziyatni kuzatgan va jurnalistlarga xos qiziquvchanlik Makni Xiva xonligi tomon borishga undaydi.Bu to’g’rida Amerikaga telegramma yuborib, muharrirning ham roziligini oladi.

“ Men N`yu York Jeral`d”ning juda ko’p mablag’ini sarfladimki, o’zimni ma’naviy jihatdan o’ta qarzdor bilib, nimanidir qilishim kerakligini his etdim.Ba’zida muxbirning ahvoli shu qadar og’ir bo’ladiki, u oldida turgan ishning amalga oshirilishi yoxud oshirilmasligi, mavjud to’siqlar va qiyinchiliklar to’g’risida yarmigacha ham xabardor bo’lmasdan ishni boshlaydi. Agar o’ziga qo’yib bersa ko’zlangan ishning anchagina qismini bajargandan keyin, qanchalik mushkul bo’lmasin, uni oxiriga yetkazishga intiladi.Natijada shu yo’l bilan ayrim muxbirlarning zimmasiga haddan tashqari jasoratli, mard, harakatchan, “peshonasi qattiq” degan, aslida esa bunday yuksak bahoga arzimaydigan shuhrat tushadi”, deya yozadi u ( “Voenie deystviya na Oksuse i padenie Xivi” , M, 1875, str-18) o’z asarida.

U Xiva xonligiga AQShning Rossiyadagi elchixonasi sekretari S.E.Skayler hamrohligida Peterburgdan yo’lga chiqqandi. Ular otu aravada, kemada yo’l mashaqqatlarini yengib bir oyda Orenburgga kirib kelishadi. Afsuski, Xiva tomon borayotgan rus qo’shini bir necha kun oldin jo’nab ketgan ekan.Shu bois amerikaliklar Kazalinsk yoki Perovsk fortidan chiqadigan chor qo’shiniga yetib olishga intilishadi.Biroq bu yerdayam Mak Gaxan va Skaylerning orzusi amalga oshmaydi. Shundan so’ng 1873 yilning 18 aprelida Sayrus Skayler safarni davom etdirmay ortga qaytishni lozim ko’radi. Mak esa Perovskiy fortida xufiyona yollangan uchta qozoq tuyakashlari yordamida Qizilqumdan Xivaga yo’lga chiqadi. Hol-ota darasida ilk bor rus armiyasining izlarini uchratadi.Bu voqea Makning Peterburgdan chiqqaniga 60 kun bo’lganida ro’y bergandi.Biroq Oltiquduq mavzesiga kelganida uni Xiva safaridan qaytarish topshirig’ini olgan otryad yo’lga chiqqanini eshitadi.Negaki, Peovskiy fortidan Makni iziga qaytarish uchun kelayotgan otryad, umuman rus qo’shini va hukumatining maqsadi Xiva yurishini dunyo jamoatchiligidan sir saqlash edi. Bunga sabab 1839 yildagi Perovskiy qo’shinining sharmandalarcha mag’lubiyatga uchrashi dunyo oldida Chorizmning obro’si, mavqei pasayishiga sabab bo’lgandi. Ammo doimiy ravishda jangu jadallar orasida yurgan jurnalist o’zini ortga qaytarmoqchi bo’lgan otryadni adashtirishga, “pand” berishga muvaffaq bo’ladi.Natijada Makning o’zi tuyakashlar bilan boshqa yo’ldan Amudaryo bo’ylariga yetib oladi.Bu yerda u polkovnik F.I.Lobosievich qo’shiniga kelib qo’shiladi.Endi Xiva ostonasida turgan Makni ortga qaytarish iloji yo’q edi.Shu bois u chorizm qo’shini bilan Xivaga jangovar holatda kirib keladi.29 mayda xonlik to’la zabt etilgan bo’lsa, Mak ham rus qo’shini bilan vohada bo’lib vaziyatni kuzatdi, xonning inisi Otajon to’raning Gandimiyon qishlog’idagi hovlisida uch oy yashadi.Sentyabr oyidagina rus qo’shinining bir qismi bilan dastlab Orenburgga, keyin Peterburgga qaytib keladi va ko’rgan-kechirganlari asosida “Oks bo’yidagi janglar yoki Xivaning qulashi “ nomli asar yozadi.1874 yilda ingliz noshirlari, 1875 yilda esa “Russkiy vestnik” uyushmasi kitobni nashr etiradi.Asarga rus qo’shinidagi V.Vereshchagin, Fyodorovlarning qalam bilan chizilgan suratlarining kiritilishi kitobning ta’sirchanligini oshirgan. Asar to’g’risida N.A.Maev, F.I.Lobisevich, V.N.Trotskiy, I.N.Yakunin (Zaxarin), A.I.Shepelev singari rus harbiylari, olimlari katta baho berishgan.

HAQQONIY HAYOT TASVIRI

Urushda qurol bilan emas, qog’oz va qalam bilan qatnashish g’oyatda og’ir.Mak-Gaxan esa jang maydonlari oralab, Chor Rossiyasining 1873 yilda Xiva xonligidagi yurishlarida kuzatuvchi sifatida qatnashib, o’zi guvohi bo’lgan qonli voqealarni haqqoniy qog’ozga tushiradi.

«O’rus armiyasi ko’rinishi bilan katta suvoriylar guruhi Mang’itda dahshatli qiyqiriq ko’tarib, xujumga tashlandi.Ular atrofga yoyilgan holda o’ruslarga hamma tomonga hujum qilib kelishar, asosiy zarba orqa tarafdagi tuyalar karvoniga qaratilgan edi..Ammo o’ruslarning qattiq qarshiligi ularni gangitib qo’ydi..Shunda o’rus qo’shini olg’a yurib dushman o’ziga qarorgoh qilgan qishloqni yondirib yubordi» deya yozadi Mak-Gaxan.

Yoki yovmudlar ustiga qilingan yurishni kuzatib, «qancha belanchak», qilich bilan boshi yoki yuzi chopilgan o’liklar qalashib yotardi.Ularga qarashning o’zi dahshatli edi.Ammo aravalar ostiga yashirinib olgan va til-zabonsiz maxluq kabi bizga vahima ichida jovdirab qarab turgan ayollarning qiyofasi o’liklardan ko’ra ayanchliroq ko’rinardi» deya ko’rganlarini yozadi.

Shu tarzda Mak-Gaxan Xiva xonligini bosib olishda chor askarlarining qilgan shafqatsizligini asl holicha tasvirlagan.Shu bilan birga, xonlik qo’shinining mutlaqo layoqatsizligi, zamonaviy qurollarning yo’qligi, yurt mudofaasi o’z holiga tashlab qo’yilganligi haqidayam achchiq haqiqatlarni yozadi:
» Xivaliklar ishning ko’zini bilib, oqilona qarshilik ko’rsatganda ruslarga o’z vaqtida zarba bergan bo’lardilar.Yo’lning deyarli bir necha chaqirimida ko’prikka duch kelinardi, uni buzib tashlash zarur edi.Har tarafga qarab qalin devorlar, to’siqlar, qo’ralar cho’zilib ketgan, bog’ va butazorlar, uylar shunchalik ko’p ediki, ularni pana qilib, uzoq muddat qarshilik ko’rsatish mumkin edi.Bunday sharoitda rus otliq qo’shini ish bermasdi, xivaliklarning tumshug’i uzun mis zambaraklari esa ruslarnikidan qolishmas, dushmanga katta talafot yetkazishi mumkin edi.Har bir uy tayyor mustahkam istehkom bo’lib, qamal qilish yoki shturm bilan ishg’ol qilish osonlikcha ko’chmas, mudofaada turganlar hujumga o’tganlarni qirib yuborar edi.Albatta ruslar oxir-oqibatda g’alaba qilishar, ammo bu katta qurbonliklar evaziga qo’lga kiritilardi.Agar ana shunday jang bir necha kun davom etganda, rus qo’shinining soni kamayib ketar va bu zaylda urush olib borishdan hech qanday manfaat ko’rib bo’lmasdi»

Ayni paytda saroyda ro’y bergan g’alati va noxush manzaralarni ham Mak-Gaxan qalamga oladi.Ya’ni ruslar Amudaryodan bemalol kechib o’tib xonlik hududiga kirganda, saroyda mashvarat o’tkaziladi.Shunda dovyurak vatanparvarlar dushmanga qarshi jang qilishni tavsiya etsalar, » donishmand» bir qariyaning gapi barcha xavotirlarga chek qo’yadi.Ya’ni u «Bolaligimda o’ruslar bosib keladi deb qo’rqitishardi, yigitligimda ham doim shu haqda gapirishadi..Mana, qarib qartaydimki, hamon shu gap, shu vahima, ammo shu choqqacha hali birorta o’rusni ko’rganim yo’q» deya gapiradi.Yoki general Veryovkinning fon Kaufmanga yozgan maxfiy xati, xon qo’liga tushib qolganda xonlik hududida ruscha xatni o’qib, mazmunini tushuntirib beradigan kishi topilmaydi.

Mak-Gaxan ana shunday ayanchli voqealar bilan Xorazmning betakror tabiati, Xivaning me’moriy obidalariniyam o’z asarida hayrat bilan tasvirlaydi:
«Yo’lning har ikki tomoniga tut daraxtlari ekilgan, askarlar yurib keta turib, pishgan mevalarni hovuchlarni og’izlariga solishardi.Ba’zi joylarda yo’l paxsa devorlar oralab o’tar, mevali daraxt shoxlari bo’g’otlar ustidan osilib yotardi…

Hammamiz hayratdan lol qolgandik.Biz albatta,Xivada buyuk me’moriy obidalar bo’lmasada, maftunkor, jilvakor imoratlarni uchratamiz, deb o’ylagandik, bunday tasavvurlarimiz aldamchi bo’lib chiqdi.Biz ichkari kirgan tomondan, bog’lar to’sib turgani uchun, uning butun go’zalligini ilg’ab bo’lmasdi.Hatto, bu yerdagi eng ajoyib nuqta—ulkan naqshinkor minorani ham qalin daraxtlar va uylar orasidan to oldigacha borgunimizcha aniq ko’ra olmadik»

Ha, Amerika,Yevropani kezgan jurnalistni qadim Xiva maftun qilgandi.Mak-Gaxan ana shu maftunkor o’lkani bosib olgan chor Rossiyasining shafqatsizligiyu, xorazmliklarning vatanparvarligini haqqoniy yozadi o’z asarida.Shu boisdan ham jang maydonlarida bo’lib bor haqiqatni ko’rgan Mak-Gaxan ( 1844-1877) asari oradan asrlar o’tsada, 1873 yildagi Xiva bosqinini ifodalovchi bebaho manba sifatida AQSH, Yevropa va Rossiyadagi keng jamoatchilikda qiziqish uyg’otib kelmoqda.

JURNALISTNING KEYINGI SARGUZASHTLARI

Tinib tinchimas Mak 1874 yilda Prieniyaga jo’naydi va deyarli bir yil Don Karlosning armiyasi jangchilari orasida yuradi. Natijada u Ispaniyadan olgan ushbu taassurotlari va ko’rgan kechirganlari asosida “Qutb yulduzi ostida” (1876) nomli asar yaratadi.Xullas, Skandinaviya xalqlari hayoti haqidagi ma’lumotlar kitobning qadrini yanada oshiradi.

Yevropa jamoatchiligi kitobni qizg’in muhokama qilayotgan 1876 yilning 23 iyun kunida “Deyli N`yus” gazetasi muxbiri Pirsning maqolasini bosadi. Maqolada turklarning Bolgariyadagi berahmligi va zulmi haqida so’z borardi.Bu maqola to’g’risida Britaniya hukumati boshlig’i Dizraeli “e’tiborga noloyiq bo’lgan safsata va tuhmat” degan aybni qo’ydi. Jamoatchilikda uyg’ongan haqiqatni bilish istagi, qolaversa gazetaning obro’si, ushbu voqea to’g’risidagi ma’lumotlarni aniqlash borasidagi talablar bois, “Deyli N`yus” Mak-Gaxandan Bolqonga borishni iltimos qiladi.

Ana shundan so’ng Mak Gaxan jurnalist Pirs, Turkiyadagi ingliz konsuli Bering, AQShning Rossiyadagi elchixonasi kotibi Sayrus Skayler bilan birga to’rt oy Bolgariyada bo’ladi.Mak Gaxan Usmoniylar imperiyasining Bolgariyadagi bosqinchiligi, berahmligi to’g’risida “Deyli N`yus”da turkum maqolalar chop etdiradi.Ushbu maqolalar Sankt Peterburgda rus tilida kitob holida nashr etiladi.

Mak Gaxannning maqolalari va kitobi, undagi maqolalar Yevropada shu darajada ta’sir uyg’otadiki, Britaniyaning o’zida ko’plab namoyishlar yuzaga keladi.Namoyishlarda hukumat boshlig’i Dizraelining “Deyli N`yus”ga nisbatan noto’g’ri fikr bildirgani aytib o’tiladi.

Yanuariy Aloiziy Mak-Gaxanning maqolalari jamoatchilik fikrini shakllantirishga ta’sir qilibgina qolmay , Rossiyaning Bolqon slavyanlari xavfsizligini ta’minlash uchun Turkiyaga qarshi harbiy harakatlar boshlashiga turtki berdi. Shipkadan Plevnagacha bo’lgan to’nashuvlardagi rus askarlarining jasorati to’g’risidagi ocherklar ham aynan Mak-Gaxanga tegishli edi.Jurnalist O’rta Osiyoda tanishgan rus generali Mixail Skoblev bilan birga Dunaydan kechib o’tdi va ular orasidagi do’stlik mana shu safar yanada mustahkamlandi.Mak va Mixail O’rta Osiyodagi kechmishlarini eslab, istiqbollari to’g’risida fikrlashardilar.O’zaro maslakdoshlik hissi bois, garchi shrapnel` tegib yarador bo’lgan, buning ustiga bezgak tufayli holdan toygan bo’lsada Mak do’sti Skoblevning yonidan uzoqlashishni istamasdi. General jurnalist do’sti uchun eng mohir sanitarlarni jalb etsada, kasallik xuruji Mak-Gaxandek sarguzashtchi jurnalistni hayotdan olib ketdi.

Garchi u vafot etgan bo’lsada, Yevropa va Amerika matbuotida Mak-Gaxan nomi bilan maqolalar chop etilib turdi.Bu maqolalar muallifi uning Rossiyalik turmush o’rtog’i Varvara Nikolaeva edi. Xuddi eri Mak singari mohir jurnalist bo’lgan bu ayol, “N`yu York Jeral`d”ning Rossiyadagi muxbiri sifatida faoliyat ko’rsatib turdi. 1880 yilda esa AQShdagi prezident saylovlarini yoritish maqsadida okean ortiga ketadi.U endi AQShda “Golos”, “Russkie vedomosti”, “Russkaya misl`” nashrlarining muxbiri sifatida maqolalar tayyorlab turdi.Biroq Varvara Nikolaevna Mak-Gaxan ham eri singari hayotdan erta ko’z yumdi.U AQShda -1904 yil 48 yoshida vafot etgandi.

Ha, Aloiziy Yanuarius Mak-Gaxan va Varvara Nikolavenalar birin-ketin bu dunyodan hayotdan erta ketishdi.Ammo ular yaratgan kitoblar hamon barhayot. AQSH,Yevropa va Rossiyada ularning asarlari qayta-qayta chop etilmoqda.Mashhur F.ABrokgauz va I.A.Efronlarning, K.K.Arsenovlarning entsiklopediyalarida, S.N.Dichevning 1969 yil Moskvada nashr etilgan “Sofiyaga yo’l”, I.Kurchakovning 1979 yil chop qilingan “Shipka” asarlarida Yanuariy Aloiziy Mak-Gaxan hayoti yoritib berilgan.

011

(Tashriflar: umumiy 117, bugungi 1)

Izoh qoldiring