Umid Bekmuhammad. Qolipni yorgan fikrlar.

033
19 асрда Россияда нашр этилган бир қатор нашрларни кўздан кечириб, кўпгина мақолаларнинг орадан асрлар ўтса-да, халқчиллигини, ўқимишлилигини йўқотмаганлигини кўриш мумкин.19 асрда Россияда матбуотчилик шу қадар тараққий топгандики, бир-биридан қизиқарли кўплаб газета-журналларда машҳур шоир, ёзувчи ва журналистларнинг ёзган ижод маҳсуллари ёритилиб, уларда кўтарилган мавзулар муштарийлар томонидан қизғин баҳсу мунозараларга сабабчи бўларди.

06
Умид Бекмуҳаммад
ҚОЛИПНИ ЁРГАН ФИКРЛАР
07

Тарихни ўрганишда археологик,этнографик, лингвинистик ва бошқа манбаларнинг аҳамияти катта. Шунингдек, газета ва журналлар ҳам ўз даврининг кўзгуси бўлиб, тадқиқотчига мақолалар муаллифлари ҳақида, уларнинг дунёқараши, фикрлаши тўғрисида маълумот беради.Умуман, ҳар бир давр ижтимоий-сиёсий аҳволи ҳақида газета-журналлар орқали бемалол тасаввурга эга бўлиш мумкин.

Тўғри, ташкилотчилар, муассислар, ҳомийлар газеталарни ўз мақсад ва вазифалари учун нашр қилишади.Бироқ вақт ўтган сайин газета-журналлар ҳам ёзма тарихий манба сифатида ҳужжатга айланади.

021Хусусан, 19 асрда Россияда нашр этилган бир қатор нашрларни кўздан кечириб, кўпгина мақолаларнинг орадан асрлар ўтса-да, халқчиллигини, ўқимишлилигини йўқотмаганлигини кўриш мумкин.19 асрда Россияда матбуотчилик шу қадар тараққий топгандики, бир-биридан қизиқарли кўплаб газета-журналларда машҳур шоир, ёзувчи ва журналистларнинг ёзган ижод маҳсуллари ёритилиб, уларда кўтарилган мавзулар муштарийлар томонидан қизғин баҳсу мунозараларга сабабчи бўларди.

Айниқса, шу даврларда Россияда А.С.Пушкин, Н.В.Гоголь, А.Бестужеев, А.П.Куницын, Г.П.Брусилов, Н.Обручев каби ижодкорларнинг “Современник”, “Молва”, “Колокол”, “Российкая литературная журнал” каби нашрларда чоп қилдирган мақолалари кенг жамоатчиликда қизиқиш уйғотганди.

Гарчи орадан йиллар, асрлар ўтган бўлсада, уларнинг мақолаларидаги фикрлар аҳамиятини йўқотмаганини кўриб, муаллифларнинг ақлу-заковати, закийлигига тасанно айтасиз.

Қолаверса, ўша олис 19 аср бошларида Россия матбуотини цензор тўлиқ назорат қилар, шундай шароитда ҳам эркин фикрларини билдириб, ясалган қолип ичидан бош кўтариб чиқишга ҳаммадаям журъат топилавермасди.Бироқ ўша даврда Россияда журъатли ижодкорлар анча кўп эди.Гарчи ўша вақтда Россия матбуоти цензорлар томонидан назорат қилиб борилсада, “Колокол”, “Молва” каби нашрлар баъзан “қалтис” мақолаларни ҳам чоп қилиб, назоратчиларни дарғазаб қилиб турар, халқ ва зиёлиларнинг эса ишончини, эркин сўзга бўлган ҳурматини ифодаларди.

Хусусан, матбуотда цензорлар муҳим ва ҳал қилувчи роль ўйнаган ўша замонда, рус публицисти ва адабиётчиси И.И.Пнин ( 1775-1805) “Ёзувчи ва цензор” номли қадимий манъжур қўлёзмасини “Россия адабиёти журнали”нинг 1805 йил 1-сонида нашр этдирдики, бу ўз даврида катта жасорат эди.Асарга сўзбоши ёзган Пнин “Шу кунларда қўлимга қадимий манчъжур қўлёзмаси тушиб қолди.Ундаги майда-чуйда битиклар орасидан “Ёзувчи ва цензор” сарлавҳали жудаям қизиқарлисини топишга муваффақ бўлдиму, уни дарҳол рус тилига ўгирдим” дея таъкидлаб ўтади.

Ушбу битикда бир-бирига айнан қарама-қарши мусбат ва манфий тарафда турган ёзувчи ва цензорнинг суҳбатини ёритиш орқали, эркинлик мавзуси очиб берилган.Аён бўлганидек, мавзу ғоят қизиқарли ва ҳаётийлиги боис ҳам 18-аср рус рус зиёлилари ушбу таржимани ғоят олқишлар билан кутиб олгандилар.

Ёки шу каби озодлик мавзусидаги 1822 йил Н.М.Муравьёв (1796-1843) томонидан катехезис, яъни христиан диний таълимотидаги қисқача савол-жавоблар асосида 1822 йил ёзилган “Қизиқарли суҳбат” номли мақола ҳеч бир нашрда цензор топшириғига кўра чоп этилмайди.Аммо мақола варақа тарзида бутун Россияда тарқалиб қўлма-қўл ўқилади, довруқ таратади.Орадан йиллар ўтиб, Муравьёвнинг мақоласи 1925 йил Москвадаги “Литиздат” нашриётида чоп этилган “Декабристлар қўзғолони” номли китобнинг 1 томига киритилади.

Шунингдек, деҳқонга эрк ва ер бериш лозимлиги тўғрисидаги “Халққа нима керак?” деган Н.П.Огарёв, Н.Обручев,А.Слебсовлар томонидан ёзилган мақола 1861 йил “Колокол” нашрининг 102-сонида ёритилганидан сўнг, мақола варақа тарзида кўпайтирилиб тарқатилади.

Худди шундай қизиқарли тарзда ифодаланган К.С.Аксаков (1817-1860)нинг ёзган мақоласи ҳақидаям шундай дейиш мумкин.Хусусан, унинг “Халқ ва жамият” мақоласи орадан йиллар, асрлар ўтсада севиб ўқиладиган асардир.Илк бора 1857 йилда “Молва” газетасида имзосиз босилган ушбу мақола ўз даврининг кенг жамоатчилиги, зиёлиларида қизиқиш уйғотганди.

Қуйида 19 аср бошлари Россия матбуотида ёритилган энг қизиқарли мақолаларни эътиборингизга ҳавола қилаяпмиз.Гарчи ўтмишда кечган жараённи,бошқа давлат тарихи бўлсада ўрганиш зарар қилмайди.Шу боисдан мозийдан сабоқ олинса арзийди.

Негаки, нафақат бадиий баркамол асарлари, балки ўткир танқидий чиқишлари билан ҳам машҳур бўлган ёзувчи ва журналист Абдулла Қодирий ёзганидек, “Мозийга қайтиб иш кўриш хайрлик” дейдилар.Шунга кўра, биз ҳам мавзуни мозийдан,тарихнинг энг кир, қора кунлари бўлмиш, матбуотда цензорлар муҳим ва ҳал қилувчи рол ўйнаган ўтмиш замонлар ҳақида мушоҳада юритсак дея, рус ижодкорларининг асарларини эътиборингизга ҳавола қилмоқдамиз.Ушбу мақолаларни ҳавола этарканман, уларнинг ўзига хослиги ва фикрчанлигини эътироф этасиз, деган умиддаман.

044

И.И.Пнин (1773-1805)
ЁЗУВЧИ ВА ЦЕНЗОР
07

ЁЗУВЧИ: Жанобим, камина чоп қилдиришни ҳоҳлаётганим бир битикка эгаман.
ЦЕНЗОР: Уни аввало кўриб чиқиш керак.Нима деб номланган ўзи у битик?

ЁЗУВЧИ: “Ҳақиқат”, меним жанобим!
ЦЕНЗОР: “Ҳақиқат”. Ўҳ-ў! Уни ўқиб чиқиш ва жуда синчиклаб кўриб чиқиш керак.

ЁЗУВЧИ : Сиз, менимча, ўзингизга ортиқча меҳнат олмоқчисиз.Ҳақиқатни кўриб чиқиш? Бу нимаси? Шуни билиб қўйингки, жанобим, у меникимас ва у бир неча минг йиллардан буён мавжуд.Илоҳий Кун (Конфуций –эрамиздан аввалги 551-479 йилларда яшаб ўтган хитой файласуфи) уни ўзининг доно қонунлари қаторига киритган.У шундай деган: “ Бир-бирингизни севинг, бир-бирингизни хафа қилманг, бир-бирингизга зиё таратинг, бир-бирингизга адолат сақланг.Чунки, у умум ҳаётнинг руҳий тартиботнинг, шунинг билан бирга, яхши турмушингизнинг асоси”.Асарнинг маъноси шу.
ЦЕНЗОР: Бир-бирингиздан ҳеч нарсани тортиб олманг! Бир-бирингизга адолатли бўлинг!…Жанобим, сизнинг асарингизни кўриб чиқиш ҳам қарз, ҳам фарз!( жонланиб).қани, тезда менга кўрсатинг-чи.

ЁЗУВЧИ: Мана, у…
ЦЕНЗОР: ( Дафтарни очиб, варақларга кўз югуртириб) Ҳа..Қани…бу ҳали мумкин…бунисига ҳам йўл қўйса бўлади…аммо бунисига…бунисига( китобнинг бир жойига бармоғини нуқиб)…асло йўл қўйиш мумкин эмас!

ЁЗУВЧИ: ( Сўрашга ботинаолмай) Нима учун?
ЦЕНЗОР: Шунинг учунки, мен йўл қўймайман ва шунинг билан бирга, бу йўл қўярлик эмас.

ЁЗУВЧИ: Сиз “ Ҳақиқат”имни чоп қилинишига йўл қўймаслик даражасидаги зиёда ҳуқуққа эгамисиз?Ахир у меники-ку?
ЦЕНЗОР: Албатта, чунки мен унинг учун жавобгарман.

ЁЗУВЧИ: Қандай қилиб, Сиз меним китобим учун жавоб беришингиз керакми? Ўз ҳақиқатим учун ўзим жавоб бера олмайманми? Сиз, жанобим, мутлақо ўзингизники бўлмаган ҳуқуқни ўзлаштириб олмоқчи бўлаяпсиз.Сиз меним ишимга ҳам, фикрларим жилосига ҳам жавоб беришга қодир эмассиз.Мен жажжи болакаймасман ва катта амакига заруратим йўқ.
ЦЕНЗОР: Лекин сиз адашишингиз мумкин.

ЁЗУВЧИ: Сиз-чи жаноб Цензор, адашишишингиз мумкин эмас-ми?
ЦЕНЗОР: Йўқ.Чунки мен нимага йўл қўйиш, нимага йўл ва қўл қўймаслик кераклигини биламан.

ЁЗУВЧИ: Бизга буни билиш таъқиқдир сир бўлса? Мен нима қилаётганимни жуда яхши биламан.
ЦЕНЗОР: Агар ( китобни кўрсатиб) мана бу жойларини олиб ташлашга рози бўлсангиз, унда китобингиз олам юзини кўриши мумкин.

ЁЗУВЧИ: сиз меним “Ҳақиқат”имни қалбидан, барча гўзалликларидан айириб, уни қиёфасиз, ахмоқона қилишингизга рози бўлишимни истайсизми? Йўқ, жаноб Цензор, талабингиз одамгарчиликдан эмас.”Ҳақиқат”имни тушунмаслигингиз ва у сизга ёқмаслигига мен айбдорманми?
ЦЕНЗОР: Ҳар қандай Ҳақиқат ҳам чоп қилинавермайди.

ЁЗУВЧИ: Нега энди? Ҳақиқатни тан олиш истиқболга йўл очади.Инсонни бу эътирофдан маҳрум этиш унинг истиқболига тўсқинлик қилиш, уни бахтга чорлайдиган йўлдан маҳрум этиш демакдир.Битта ҳақиқатга йўл қўймаслик мумкин бўлса, унда ҳеч қандайига йўл қўймаслик керак.Чунки, ҳақиқатлар бир-бирига узлуксиз Занжир билан боғланган.Биттасини олиб ташлаш занжирнинг бир узви узилиб қолиши унинг бутунлай яроқсиз ҳолга тушишига олиб келади.Шунингдек, ҳақиқий буюк инсон ҳақиқатни эшитишдан қўрқмайди.унга кўр-кўрона ишонишларини талаб қилмайди, аммо уни тушунишларини истайди.
ЦЕНЗОР:Сизга шуни айтайки, жанобим, китобим меним гувоҳлигимсиз ҳеч нарса эмас ва бўлмайди ҳам.чунки, усиз чоп қилинмайди.

ЁЗУВЧИ: Жаноб ЦЕНЗОР! Ижозатингиз билан айтайки, “Ҳақиқат”им меҳнатлар эвазига яратилган:мен ундан соғлиғимни аямадим, унинг учун кеча-ю кундуз тер тўкдим.Қисқаси, битик меним хусусий бойлигим.Ўзликдан уялиш, доно Кун айтганидек, ҳеч қачон бўлмаслиги керак.Акс ҳолда адолат ва тартиб бузилади.Хуллас, сизнинг гувоҳлигингизни ҳеч қандай аҳамиятсиз ҳисоблаш мумкин.Чунки тажрибага кўра, у китобни ҳам, ёзувчини ҳам таъмин этмайди.Шунингдек, жаноб Цензор!Сиз жуда ҳаддингиздан ошиб кетаяпсиз.
ЦЕНЗОР: (мағрур) Мен сиз билан Цензор Ёзувчи билан гаплашгандек гаплашаяпман.

ЁЗУВЧИ: Мен эса сиз билан фуқаро билан гаплашгандек гаплашаяпман.
ЦЕНЗОР: Қандай бетгачопарлик!

ЁЗУВЧИ:О,Кун! Илоҳий Кун!Ушбу суҳбатни эшитганингда эди, сенинг қонунларингдан қандай фойдаланаётганликларини, адолатни қандай назорат қилаётганликларини, илоҳий мақсадларингни топтаётганларини кўрганингда эди, унда…унда…сенинг адолатли ғазабинг…Хайр , жаноб Цензор.Сиз билан шундай суҳбатлашдимки, ўз китобимни чоп қилдириш истагидан асар ҳам қолмади.Билиб қўйинг, “Ҳақиқат”им инсониятга муҳаббат билан тўла юрагимда ўзгаришсиз туради ва ўз виждонимдан бошқа ҳеч қандай гувоҳномага муҳтож эмас.

Манба: “Россия адабиёти журнали”, 1805 йил.

Н.М.Муравьёв (1796-1843)
“ҚИЗИҚАРЛИ СУҲБАТ”
07

—  Озодлик нима ўзи?
— Эркинликдаги ҳаёт.

—  Озодликнинг манбаи нимада?
— Барча фаравонлик Оллоҳдан.Оллоҳ инсонни ўзига ўхшатиб яратди ва яхши хислатлари учун мукофотлаши, ёмонлари учун абадий азобни, яъни жазони белгилаб инсонга озодлик инъом этди.Агар мажбурий қилинган яхши ишлари учун мукофотласа, ноиложликдан қилинган ёмонликлари учун жазоласа адолатдан бўлмас эди.

—  Барча кўнглимга келган ишни қилишга ҳаққим борми?
—  Бошқаларга зарар келтирмайдиган ҳар қандай ишни қилишинг мумкин.Бу сенинг ҳуқуқинг.
Агар кимдир мени жиловлаб турса-чи?

— Бу сенга нисбатан зўравонликдир, сен унга қаршилик кўрсатишга ҳаққинг бор.
Шундай экан, барча одамлар эркин бўлишлари керак эканда?
— Шубҳасиз.

— Барча одамлар эркинми?
— Йўқ.Оз сонли кишилар кўпчиликни қарам қилишган.

— Нега озчилик кўпчиликни итоатгўйга айлантиришган?
— Баъзиларнинг калласига ҳукмронлик қилишдек ножўя фикр келган бўлса, бошқасига Оллоҳ томонидан инъом қилинган табиий ҳуқуқларидан воз кечишдек аҳмоқона фикр келган.

— Эркинлик учун курашиш шартми?
— Шарт.

— Қандай қилиб?
— Қадимги Русда ҳукм сурган қоида ва қонунларни қайта тадбиқ қилиш керак.

— Қадимда қандай эди?
— Яккаҳоким шоҳлар йўқ эди.

— Яккаҳукмдорлик нима ўзи?
— Яккаҳукмрон шоҳ маълум ерни эгаллаб олиб, шу ҳудудда ҳеч қандай мулоҳазаларни,Оллоҳ ва одамлар томонидан яратилган қонунларни тан олмай, ҳеч қандай сабабсиз хархашалари билан ҳукмронлик қилади.

— Яккаҳукмдор шоҳларни ким яратди ўзи?
— Ҳеч ким.Оталаримиз айтишган: шундай княз топайликки, у бизни адолат билан бошқарсин.Лекин ҳукмдорлар алдов билан оз-оздан татар хонлари ва турк султонларига ўхшаб чексиз ҳокимиятга эга бўлиб олишди.

— Яккаҳукмронликни Оллоҳ таъсис қилмаганми?
— Оллоҳ ўз меҳрибончилиги билан ҳеч қандай ёвузликни таъсис этмаган.

— Нимага бўлмаса, Худойим бермаса ҳеч қандай ҳокимият бўлмайди, дейишади.
— Мустабид ҳокимият Оллоҳдан эмас, ҳар қандай эзгулик дарахти эзгу меваларни яратади.Эзгулик мевалари бермайдиган ҳар қандай дарахт кесилиб оловга ташланади.Қўй терисини ёпинган,Оллоҳ номидан иш кўраётган ёвуз қашқирларга халоскор Исонинг қуйидаги сўзлари бор: “Қонунни бузаётганлар мендан эмас”.

— Бошқа ерларда ҳам яккаҳоким шоҳлар борми?
— Йўқ, ҳамма ерда яккаҳокимлик-аҳмоқлик, қонунсизлик деб қабул қилинади.Ҳамма жойда жоиз бўлган қоида ва қонунларга риоя қилинади.

— Яккаҳокимиятчиликда доимий қонунлар бўлиши мумкин эмасми?
— Яккаҳокимлик унақа қонунларни ёқтирмайди.Унга тартибсизлик ва доимий ўзгаришлар керак.

— Нега яккаҳокимлик қонунларни ( ёқтирмайди) кўришга кўзи йўқ?
— Чунки, шоҳ нимани ҳоҳласа, шуни қилишга қодир.Бугун унинг хаёлига бир нарса келса,эртага бошқаси.Бизнинг қайғумиз уни қизиқтирмайди.Мақол бор: “шоҳга яқин бўлиш ўлимга яқин бўлишдир”.

— Русда яккаҳукмдорсиз бошқарув қандай бўлади?
— Ҳамма вақт халқ вече ( йиғини) бўлган.

— Вече дегани нима?
— Халқ йиғини ҳар битта шаҳар вече қўнғироқлари остида халқ ёки сайланган фуқаролар йиғилишган ва ҳамма учун умумий бўлган масалалар ҳақида маслаҳатлашишган.Талабномалар таклиф қилишган, қонунлар қабул қилган.Қаердан қанча аскарлар олиш белгиланган; умумий келишилган ҳолда солиқлар белгиланган; аҳолини талаган ҳамшаҳарлар устидан суд жараёнлари ўтказилган.Бундай вечелар Киевда,Новгород, Псков,Владимир, суздал ва Москвада бор эди.

— Бундай вечелар нима учун ва қачон тарқатиб юборилган?
— Бу мўғул босқини вақтида бўлган.Бизнинг боболаримизни сўзссиз мустабид ҳокимиятга бўйсунишни ўргатишган.

— Мўғул-татарларнинг ғалабасига сабаб нима эди?
— Княз Вориков сулоласининг кўпайиши, уларнинг такаббурлиги ватанни мағлуб қилди.

— Нега бу ёвузлик мўғул татарларнинг ҳукмронлиги билан тугамади?
— Шарқона тушунчалар ва ўз соҳибига итоатгўйлик Россияга жуда кўп ёвузликлар келтирди.Боту ва Сартанга чидаган рус халқи мустабид Москва князлари ҳокимиятига ҳам чидаб келаверди.

1822 йил.

ХАЛҚ ВА ЖАМИЯТ
07

“Бизда жамият пайдо бўлмасдан олдин ҳам халқ бор эди….Бундай бўлиши мумкинми?” сўрашади мендан.Ҳа, жудаям мумкин ва мутлақо тўғри: бизда жамият йўқ эди, лекин халқ бўлганди.Бу ҳали петербург қурилишидан олдин эди.Жамият-соф ғарбча кўриниш ва у бизга турли тартиб-қоидалар билан биргаликда ўша ёқдан кириб келган.У жуда оддий ташкил топди: халқнинг бир бўлаги рус ҳаёт тарзи, тили ва кийимини рад этди ва юзаки, намунавий жамият-гуруҳ пайдо бўлди.

Бу-ўша жамият, бизнинг Ғарб билан доимий алоқамизни улаб туради: у ёқдан моддий ва маънавий фармойишларни кўчириб келади, унинг олдида худди устозидек таъзим қилади, фикр ва сезгилари билан шуғулланади.Бунинг эвазига катта бадал тўлайди: халқ ва чин фикрлар билан шуғулланиш вақтини бой беради.Жамият халққа нисбатан катта имтиёзга эга бўлган табақа сифатида намоён бўлади, пировардида жамият-халқ ғояларининг бузиб кўрсатилишидир.
Бизда халқ ва жамият ўртасидаги фарқ жуда равшан(Биз умуман айтамиз, ўзига хослик тушунчаси бунга кирмайди).

Жамият тақлид қилади ва ўзликка эга эмас: у нимани қабул қилса-ташқаридан бегонани қабул қилади ва ҳар сафар ўзи бегонага айланади.Халқ тақлид қилмайди ва мутлақо ўзига хослик касб этади.Агар бегонаникини қабул қилса, буни у ўзиникини жонлантириш учун қилади.
Жамиятда ўзиники бегонага мурожаат қилади.Халқда эса бегона ўзиникига мурожаат қилади.Кўпинча, жамият базмга кетаётган пайтда халқ тунги ибодатга боради.Жамият рақс тушаётган пайтда, халқ яна ибодатга кетади.

Жамият денгиз тубидан фикр ва сезгиларни , куй ва рақсларни олиб чиқади: халқ ҳаётни ўз тарихидан излайди.Жамият француз тилида гапиради, халқ рус тилида.Жамиятда-Париж модаси.халқда-ўз расм-русумлари.Жамият немис рўмолида юради, халқ эса ўз рўмолида.
Жамият (бинобарин, кўпроқ қисми) хушбўй таомлар билан овқатланади: халқ кучсиз озиқ ейди.Жамият уйқуда, халқ аллақачон уйғонган ва ишлаяпти.Жамият ишлаяпти( кўпроқ қисми паркет устида юрган ҳолда): халқ эса ухлаяпти ёки яна ишлаш учун уйғонаяпти .Жамият халқдан нафратланади, халқ эса уни кечиради.Жамият бор-йўҳи юз эллик ёшда, халқнинг ёшини санаб бўлмайди.Жамият ўткинчи, халқ абадий.

Жамиятда ҳам олтин ва ифлослик бор ва халқда ҳам олтин ва ифлослик бор: бироқ жамиятда ифлослик олтинда, халқда олтин ифлосликда.

Жамият ва халқ доимий васфга эга. Бизда жамият улуғ, халқ эса кўҳна. ”Жамият олға! Халқ орқага!” — шундай мазмундор қичқирганди бир полиция аскари.

Манба: 1857 йил, “Молва” газетаси.

044

06
Umid Bekmuhammad
QOLIPNI YORGAN FIKRLAR
07

Tarixni o’rganishda arxeologik,etnografik, lingvinistik va boshqa manbalarning ahamiyati katta. Shuningdek, gazeta va jurnallar ham o’z davrining ko’zgusi bo’lib, tadqiqotchiga maqolalar mualliflari haqida, ularning dunyoqarashi, fikrlashi to’g’risida ma’lumot beradi.Umuman, har bir davr ijtimoiy-siyosiy ahvoli haqida gazeta-jurnallar orqali bemalol tasavvurga ega bo’lish mumkin.

To’g’ri, tashkilotchilar, muassislar, homiylar gazetalarni o’z maqsad va vazifalari uchun nashr qilishadi.Biroq vaqt o’tgan sayin gazeta-jurnallar ham yozma tarixiy manba sifatida hujjatga aylanadi.

011Xususan, 19 asrda Rossiyada nashr etilgan bir qator nashrlarni ko’zdan kechirib, ko’pgina maqolalarning oradan asrlar o’tsa-da, xalqchilligini, o’qimishliligini yo’qotmaganligini ko’rish mumkin.19 asrda Rossiyada matbuotchilik shu qadar taraqqiy topgandiki, bir-biridan qiziqarli ko’plab gazeta-jurnallarda mashhur shoir, yozuvchi va jurnalistlarning yozgan ijod mahsullari yoritilib, ularda ko’tarilgan mavzular mushtariylar tomonidan qizg’in bahsu munozaralarga sababchi bo’lardi.

Ayniqsa, shu davrlarda Rossiyada A.S.Pushkin, N.V.Gogol`, A.Bestujeev, A.P.Kunitsin, G.P.Brusilov, N.Obruchev kabi ijodkorlarning “Sovremennik”, “Molva”, “Kolokol”, “Rossiykaya literaturnaya jurnal” kabi nashrlarda chop qildirgan maqolalari keng jamoatchilikda qiziqish uyg’otgandi.

Garchi oradan yillar, asrlar o’tgan bo’lsada, ularning maqolalaridagi fikrlar ahamiyatini yo’qotmaganini ko’rib, mualliflarning  aqlu-zakovati, zakiyligiga tasanno aytasiz.

Qolaversa, o’sha olis 19 asr boshlarida Rossiya matbuotini senzor to’liq nazorat qilar, shunday sharoitda ham erkin fikrlarini bildirib, yasalgan qolip ichidan bosh ko’tarib chiqishga hammadayam jur’at topilavermasdi.Biroq o’sha davrda Rossiyada jur’atli ijodkorlar ancha ko’p edi.Garchi o’sha vaqtda Rossiya matbuoti senzorlar tomonidan nazorat qilib borilsada, “Kolokol”, “Molva” kabi nashrlar ba’zan “qaltis” maqolalarni ham chop qilib, nazoratchilarni darg’azab qilib turar, xalq va ziyolilarning esa ishonchini, erkin so’zga bo’lgan hurmatini ifodalardi.

Xususan, matbuotda senzorlar muhim va hal qiluvchi rol` o’ynagan o’sha zamonda, rus publitsisti va adabiyotchisi I.I.Pnin ( 1775-1805)  “Yozuvchi va senzor” nomli qadimiy man’jur qo’lyozmasini “Rossiya adabiyoti jurnali”ning 1805 yil 1-sonida nashr etdirdiki, bu o’z davrida katta jasorat edi.Asarga so’zboshi yozgan Pnin “Shu kunlarda qo’limga qadimiy manch’jur qo’lyozmasi tushib qoldi.Undagi mayda-chuyda bitiklar orasidan “Yozuvchi va senzor” sarlavhali judayam qiziqarlisini topishga muvaffaq bo’ldimu, uni darhol rus tiliga o’girdim” deya ta’kidlab o’tadi.

Ushbu bitikda bir-biriga aynan qarama-qarshi musbat va manfiy tarafda turgan yozuvchi va senzorning suhbatini yoritish orqali, erkinlik mavzusi ochib berilgan.Ayon bo’lganidek, mavzu g’oyat qiziqarli va hayotiyligi bois ham 18-asr rus rus ziyolilari ushbu tarjimani g’oyat olqishlar bilan kutib olgandilar.

Yoki shu kabi ozodlik mavzusidagi 1822 yil N.M.Murav`yov (1796-1843) tomonidan katexezis, ya’ni xristian diniy ta’limotidagi qisqacha savol-javoblar asosida 1822 yil yozilgan “Qiziqarli suhbat” nomli maqola hech bir nashrda senzor topshirig’iga ko’ra chop etilmaydi.Ammo maqola varaqa tarzida butun Rossiyada tarqalib qo’lma-qo’l o’qiladi, dovruq taratadi.Oradan yillar o’tib, Murav`yovning maqolasi 1925 yil Moskvadagi “Litizdat” nashriyotida chop etilgan “Dekabristlar qo’zg’oloni” nomli kitobning 1 tomiga kiritiladi.

Shuningdek, dehqonga erk va yer berish lozimligi to’g’risidagi “Xalqqa nima kerak?” degan N.P.Ogaryov, N.Obruchev,A.Slebsovlar tomonidan yozilgan maqola 1861 yil “Kolokol” nashrining 102-sonida yoritilganidan so’ng, maqola varaqa tarzida ko’paytirilib tarqatiladi.

Xuddi shunday qiziqarli tarzda ifodalangan K.S.Aksakov (1817-1860)ning yozgan maqolasi haqidayam shunday deyish mumkin.Xususan, uning “Xalq va jamiyat” maqolasi oradan yillar, asrlar o’tsada sevib o’qiladigan asardir.Ilk bora 1857 yilda “Molva” gazetasida imzosiz bosilgan ushbu maqola o’z davrining keng jamoatchiligi, ziyolilarida qiziqish uyg’otgandi.

Quyida 19 asr boshlari Rossiya matbuotida yoritilgan eng qiziqarli maqolalarni e’tiboringizga havola qilayapmiz.Garchi o’tmishda kechgan jarayonni,boshqa davlat tarixi bo’lsada o’rganish zarar qilmaydi.Shu boisdan moziydan saboq olinsa arziydi.

Negaki, nafaqat badiiy barkamol asarlari, balki o’tkir tanqidiy chiqishlari bilan ham mashhur bo’lgan yozuvchi va jurnalist Abdulla Qodiriy yozganidek, “Moziyga qaytib ish ko’rish xayrlik” deydilar.Shunga ko’ra, biz ham mavzuni moziydan,tarixning eng kir, qora kunlari bo’lmish, matbuotda senzorlar muhim va hal qiluvchi rol o’ynagan o’tmish zamonlar haqida mushohada yuritsak deya, rus ijodkorlarining asarlarini e’tiboringizga havola qilmoqdamiz.Ushbu maqolalarni havola etarkanman, ularning o’ziga xosligi va fikrchanligini e’tirof etasiz, degan umiddaman.

044

I.I.Pnin (1773-1805)
YOZUVCHI VA SENZOR
07

YOZUVCHI: Janobim, kamina chop qildirishni hohlayotganim bir bitikka egaman.
SENZOR: Uni avvalo ko’rib chiqish kerak.Nima deb nomlangan o’zi u bitik?

YOZUVCHI: “Haqiqat”, menim janobim!
SENZOR: “Haqiqat”. O’h-o’! Uni o’qib chiqish va juda sinchiklab ko’rib chiqish kerak.

YOZUVCHI : Siz, menimcha, o’zingizga ortiqcha mehnat olmoqchisiz.Haqiqatni ko’rib chiqish? Bu nimasi? Shuni bilib qo’yingki, janobim, u  menikimas va u bir necha ming yillardan buyon mavjud.Ilohiy Kun (Konfutsiy –eramizdan avvalgi 551-479 yillarda yashab o’tgan xitoy faylasufi) uni o’zining dono qonunlari qatoriga kiritgan.U shunday degan: “ Bir-biringizni seving, bir-biringizni xafa qilmang, bir-biringizga ziyo tarating, bir-biringizga adolat saqlang.Chunki, u umum hayotning ruhiy tartibotning, shuning bilan birga, yaxshi turmushingizning asosi”.Asarning ma’nosi shu.
SENZOR: Bir-biringizdan hech narsani tortib olmang! Bir-biringizga adolatli bo’ling!…Janobim, sizning asaringizni ko’rib chiqish ham qarz, ham farz! ( jonlanib).qani, tezda menga ko’rsating-chi.

YOZUVCHI: Mana, u…
SENZOR: ( Daftarni ochib, varaqlarga ko’z yugurtirib) Ha..Qani…bu hali mumkin…bunisiga ham yo’l qo’ysa bo’ladi…ammo bunisiga…bunisiga( kitobning bir joyiga barmog’ini nuqib)…aslo yo’l qo’yish mumkin emas!

YOZUVCHI: ( So’rashga botinaolmay) Nima uchun?
SENZOR: Shuning uchunki, men yo’l qo’ymayman va shuning bilan birga, bu yo’l qo’yarlik emas.

YOZUVCHI: Siz “ Haqiqat”imni chop qilinishiga yo’l qo’ymaslik darajasidagi ziyoda huquqqa egamisiz?Axir u meniki-ku?
SENZOR: Albatta, chunki men uning uchun javobgarman.

YOZUVCHI: Qanday qilib, Siz menim kitobim uchun javob berishingiz kerakmi? O’z haqiqatim uchun o’zim javob bera olmaymanmi? Siz, janobim, mutlaqo o’zingizniki bo’lmagan huquqni o’zlashtirib olmoqchi bo’layapsiz.Siz menim ishimga ham, fikrlarim jilosiga ham javob berishga qodir emassiz.Men jajji bolakaymasman va katta amakiga zaruratim yo’q.
SENZOR: Lekin siz adashishingiz mumkin.

YOZUVCHI: Siz-chi janob Senzor, adashishishingiz mumkin emas-mi?
SENZOR: Yo’q.Chunki men nimaga yo’l qo’yish, nimaga yo’l va qo’l qo’ymaslik kerakligini bilaman.

YOZUVCHI: Bizga buni bilish ta’qiqdir sir bo’lsa? Men nima qilayotganimni juda yaxshi bilaman.
SENZOR: Agar ( kitobni ko’rsatib) mana bu joylarini olib tashlashga rozi bo’lsangiz, unda kitobingiz olam yuzini ko’rishi mumkin.

YOZUVCHI: siz menim “Haqiqat”imni qalbidan, barcha go’zalliklaridan ayirib, uni qiyofasiz, axmoqona qilishingizga rozi bo’lishimni istaysizmi? Yo’q, janob Senzor, talabingiz odamgarchilikdan emas.”Haqiqat”imni tushunmasligingiz va u sizga yoqmasligiga men aybdormanmi?
SENZOR: Har qanday Haqiqat ham chop qilinavermaydi.

YOZUVCHI: Nega endi? Haqiqatni tan olish istiqbolga yo’l ochadi.Insonni bu e’tirofdan mahrum etish uning istiqboliga to’sqinlik qilish, uni baxtga chorlaydigan yo’ldan mahrum etish demakdir.Bitta haqiqatga yo’l qo’ymaslik mumkin bo’lsa, unda hech qandayiga yo’l qo’ymaslik kerak.Chunki, haqiqatlar bir-biriga uzluksiz Zanjir bilan bog’langan.Bittasini olib tashlash zanjirning bir uzvi uzilib qolishi uning butunlay yaroqsiz holga tushishiga olib keladi.Shuningdek, haqiqiy buyuk inson haqiqatni eshitishdan qo’rqmaydi.unga ko’r-ko’rona ishonishlarini talab qilmaydi, ammo uni tushunishlarini istaydi.
SENZOR:Sizga shuni aytayki, janobim, kitobim menim guvohligimsiz hech narsa emas va bo’lmaydi ham.chunki, usiz chop qilinmaydi.

YOZUVCHI: Janob SENZOR! Ijozatingiz bilan aytayki, “Haqiqat”im mehnatlar evaziga yaratilgan:men undan sog’lig’imni ayamadim, uning  uchun kecha-yu kunduz ter to’kdim.Qisqasi, bitik menim xususiy boyligim.O’zlikdan uyalish, dono Kun aytganidek, hech qachon bo’lmasligi kerak.Aks holda adolat va tartib buziladi.Xullas, sizning guvohligingizni hech qanday ahamiyatsiz hisoblash mumkin.Chunki tajribaga ko’ra, u kitobni ham, yozuvchini ham ta’min etmaydi.Shuningdek, janob Senzor!Siz juda haddingizdan oshib ketayapsiz.
SENZOR: (mag’rur) Men siz bilan Senzor Yozuvchi bilan gaplashgandek gaplashayapman.

YOZUVCHI: Men esa siz bilan fuqaro bilan gaplashgandek gaplashayapman.
SENZOR: Qanday betgachoparlik!

YOZUVCHI:O,Kun! Ilohiy Kun!Ushbu suhbatni eshitganingda edi, sening qonunlaringdan qanday foydalanayotganliklarini, adolatni qanday nazorat qilayotganliklarini, ilohiy maqsadlaringni toptayotganlarini ko’rganingda edi, unda…unda…sening adolatli g’azabing…Xayr , janob Senzor.Siz bilan shunday suhbatlashdimki, o’z kitobimni chop qildirish istagidan asar ham qolmadi.Bilib qo’ying, “Haqiqat”im insoniyatga muhabbat bilan to’la yuragimda o’zgarishsiz turadi va o’z vijdonimdan boshqa hech qanday guvohnomaga muhtoj emas.

Manba: “Rossiya adabiyoti jurnali”, 1805 yil.

N.M.Murav`yov (1796-1843)
“QIZIQARLI SUHBAT”
07

— Ozodlik nima o’zi?
— Erkinlikdagi hayot.

— Ozodlikning manbai nimada?
— Barcha faravonlik Ollohdan.Olloh insonni o’ziga o’xshatib yaratdi va yaxshi xislatlari uchun mukofotlashi, yomonlari uchun abadiy azobni, ya’ni jazoni belgilab insonga ozodlik in’om etdi.Agar majburiy qilingan yaxshi ishlari uchun mukofotlasa, noilojlikdan qilingan yomonliklari uchun jazolasa adolatdan bo’lmas
edi.

— Barcha ko’nglimga kelgan ishni qilishga haqqim bormi?
— Boshqalarga zarar keltirmaydigan har qanday ishni qilishing mumkin.Bu sening huquqing.Agar kimdir meni jilovlab tursa-chi?

— Bu senga nisbatan zo’ravonlikdir, sen unga qarshilik ko’rsatishga haqqing bor. Shunday ekan, barcha odamlar erkin bo’lishlari kerak ekanda?
— Shubhasiz.

— Barcha odamlar erkinmi?
— Yo’q.Oz sonli kishilar ko’pchilikni qaram qilishgan.

— Nega ozchilik ko’pchilikni itoatgo’yga aylantirishgan?
— Ba’zilarning kallasiga hukmronlik qilishdek nojo’ya fikr kelgan bo’lsa, boshqasiga Olloh tomonidan in’om qilingan tabiiy huquqlaridan voz kechishdek ahmoqona fikr kelgan.

— Erkinlik uchun kurashish shartmi?
— Shart.

— Qanday qilib?
— Qadimgi Rusda hukm surgan qoida va qonunlarni qayta tadbiq qilish kerak.

— Qadimda qanday edi?
— Yakkahokim shohlar yo’q edi.

— Yakkahukmdorlik nima o’zi?
— Yakkahukmron shoh ma’lum yerni egallab olib, shu hududda hech qanday mulohazalarni,Olloh va odamlar tomonidan yaratilgan qonunlarni tan olmay, hech qanday   sababsiz xarxashalari bilan hukmronlik qiladi.

— Yakkahukmdor shohlarni kim yaratdi o’zi?
— Hech kim.Otalarimiz aytishgan: shunday knyaz topaylikki, u bizni adolat bilan boshqarsin.Lekin hukmdorlar aldov bilan oz-ozdan tatar xonlari va turk sultonlariga o’xshab cheksiz hokimiyatga ega bo’lib olishdi.

— Yakkahukmronlikni Olloh ta’sis qilmaganmi?
— Olloh o’z mehribonchiligi bilan hech qanday yovuzlikni ta’sis etmagan.

— Nimaga bo’lmasa, Xudoyim bermasa hech qanday hokimiyat bo’lmaydi, deyishadi.
— Mustabid hokimiyat Ollohdan emas, har qanday ezgulik daraxti ezgu mevalarni yaratadi.Ezgulik mevalari bermaydigan har qanday daraxt kesilib olovga tashlanadi.Qo’y terisini yopingan,Olloh nomidan ish ko’rayotgan yovuz qashqirlarga xaloskor Isoning quyidagi so’zlari bor: “Qonunni buzayotganlar mendan  emas”.

— Boshqa yerlarda ham yakkahokim shohlar bormi?
— Yo’q, hamma yerda yakkahokimlik-ahmoqlik, qonunsizlik deb qabul qilinadi.Hamma joyda joiz bo’lgan qoida va qonunlarga rioya qilinadi.

— Yakkahokimiyatchilikda doimiy qonunlar bo’lishi mumkin emasmi?
— Yakkahokimlik unaqa qonunlarni yoqtirmaydi.Unga tartibsizlik va doimiy o’zgarishlar kerak.

— Nega yakkahokimlik qonunlarni ( yoqtirmaydi) ko’rishga ko’zi yo’q?
— Chunki, shoh nimani hohlasa, shuni qilishga qodir.Bugun uning xayoliga bir narsa kelsa,ertaga boshqasi.Bizning qayg’umiz uni qiziqtirmaydi.Maqol bor: “shohga yaqin bo’lish o’limga yaqin bo’lishdir”.

— Rusda yakkahukmdorsiz boshqaruv qanday bo’ladi?
— Hamma vaqt xalq veche ( yig’ini) bo’lgan.

— Veche degani nima?
— Xalq yig’ini har bitta shahar veche qo’ng’iroqlari ostida xalq yoki saylangan fuqarolar yig’ilishgan va hamma uchun umumiy bo’lgan masalalar haqida maslahatlashishgan.Talabnomalar taklif qilishgan, qonunlar qabul qilgan.Qaerdan qancha askarlar olish belgilangan; umumiy kelishilgan holda soliqlar belgilangan; aholini talagan hamshaharlar ustidan sud jarayonlari o’tkazilgan.Bunday vechelar Kievda,Novgorod, Pskov,Vladimir, suzdal va Moskvada bor edi.

— Bunday vechelar nima uchun va qachon tarqatib yuborilgan?
— Bu mo’g’ul bosqini vaqtida bo’lgan.Bizning bobolarimizni so’zssiz mustabid hokimiyatga bo’ysunishni o’rgatishgan.

— Mo’g’ul-tatarlarning g’alabasiga sabab nima edi?
— Knyaz Vorikov sulolasining ko’payishi, ularning takabburligi vatanni mag’lub qildi.

— Nega bu yovuzlik mo’g’ul tatarlarning hukmronligi bilan tugamadi?
— Sharqona tushunchalar va o’z sohibiga itoatgo’ylik Rossiyaga juda ko’p yovuzliklar keltirdi.Botu va Sartanga chidagan rus xalqi mustabid Moskva knyazlari hokimiyatiga ham chidab kelaverdi.

1822 yil.

XALQ VA JAMIYAT
07

“Bizda jamiyat paydo bo’lmasdan oldin ham xalq bor edi….Bunday bo’lishi mumkinmi?” so’rashadi mendan.Ha, judayam mumkin va mutlaqo  to’g’ri: bizda jamiyat yo’q edi, lekin xalq bo’lgandi.Bu hali peterburg qurilishidan oldin edi.Jamiyat-sof g’arbcha ko’rinish va u bizga turli tartib-qoidalar bilan birgalikda o’sha yoqdan kirib kelgan.U juda oddiy tashkil topdi: xalqning bir bo’lagi rus hayot tarzi, tili va kiyimini rad etdi va yuzaki, namunaviy jamiyat-guruh
paydo bo’ldi.

Bu-o’sha jamiyat, bizning G’arb bilan doimiy aloqamizni ulab turadi: u yoqdan moddiy va ma’naviy farmoyishlarni ko’chirib keladi, uning oldida xuddi ustozidek ta’zim qiladi, fikr va sezgilari bilan shug’ullanadi.Buning evaziga katta badal to’laydi: xalq va chin fikrlar bilan shug’ullanish vaqtini boy beradi.Jamiyat xalqqa nisbatan katta imtiyozga ega bo’lgan tabaqa sifatida namoyon bo’ladi, pirovardida jamiyat-xalq g’oyalarining buzib ko’rsatilishidir.   Bizda xalq va jamiyat o’rtasidagi farq juda ravshan(Biz umuman aytamiz, o’ziga xoslik tushunchasi bunga kirmaydi).

Jamiyat taqlid qiladi va o’zlikka ega emas: u nimani qabul qilsa-tashqaridan begonani qabul qiladi va har safar o’zi begonaga aylanadi.Xalq taqlid qilmaydi va mutlaqo o’ziga xoslik kasb etadi.Agar begonanikini qabul qilsa, buni u o’zinikini jonlantirish uchun qiladi.Jamiyatda o’ziniki begonaga murojaat qiladi.Xalqda esa begona o’zinikiga murojaat qiladi.Ko’pincha, jamiyat bazmga ketayotgan paytda xalq tungi ibodatga boradi.Jamiyat raqs tushayotgan paytda, xalq yana ibodatga ketadi.

Jamiyat dengiz tubidan fikr va sezgilarni , kuy va raqslarni olib chiqadi: xalq hayotni o’z tarixidan izlaydi.Jamiyat frantsuz tilida gapiradi, xalq rus tilida.Jamiyatda-Parij modasi.xalqda-o’z rasm-rusumlari.Jamiyat nemis ro’molida yuradi, xalq esa o’z ro’molida.Jamiyat (binobarin, ko’proq qismi) xushbo’y taomlar bilan ovqatlanadi: xalq kuchsiz oziq yeydi.Jamiyat uyquda, xalq allaqachon uyg’ongan va ishlayapti.Jamiyat ishlayapti( ko’proq qismi parket ustida yurgan holda): xalq esa uxlayapti yoki yana ishlash uchun uyg’onayapti .Jamiyat xalqdan nafratlanadi, xalq esa uni kechiradi.Jamiyat bor-yo’hi yuz ellik yoshda, xalqning yoshini sanab bo’lmaydi.Jamiyat o’tkinchi, xalq abadiy.

Jamiyatda ham oltin va ifloslik bor va xalqda ham oltin va ifloslik bor: biroq jamiyatda ifloslik oltinda, xalqda oltin ifloslikda.

Jamiyat va xalq doimiy vasfga ega. Bizda jamiyat ulug’, xalq esa ko’hna. ”Jamiyat olg’a! Xalq orqaga!” — shunday mazmundor qichqirgandi   bir politsiya askari.

Manba: 1857 yil, “Molva” gazetasi.

хдк

(Tashriflar: umumiy 64, bugungi 1)

Izoh qoldiring