Yaroslav Gashek. Tog’likning o’limi

005
Ниҳоят у этагида яримчириган ўриндиқ турган, ёғоч хоч жойлашган довонга етиб келди. Михаэл Питала чўқинди ва ўриндиққа ҳорғин ўтирди. Тугунни ёнига, майсага қўйди ва атрофга назар ташлади. Икки томондан ҳам йўл нишабликка қараб кетарди. Унинг кўз ўнгида ўрмонли водий гавдаланди. Атроф қандай гўзал! Узоқда, кулранг чўққилар орасида азим Боботоғ қад кўтариб турибди. Ундан нарироқда Тақиртоғ, унинг ён-верида эса Михаэлнинг ота жойлари… Шунча йиллардан кейин, икки-уч кун ўтиб у ўрмоннинг ёқасига қадар ёйилган қўралар, мўъжаз ибодатхона жойлашган она қишлоғини кўради.

087

001
Ярослав Гашек
ТОҒЛИКНИНГ ЎЛИМИ
Рус тилидан Давронбек Тожиалиев таржимаси
06

005Михаэл Патала қамоқхонадан қочди. Қуюқ ўрмонлар ва буғдойзорларда яшириниб у жануб томон юрди, тоққа яқинлашди. Деҳқонлар унинг қорнини тўйғизишди, йўл учун озиқ-овқат ва кийим-бош беришди. Кеч тушди. Оппоқ илонизи йўл тоғ ёнбағирлаб буралиб кетган эди. Довонда хоч турарди. Қочоқ чанг йўлдан аста кўтарила бошлади. У Галициянинг Тарновск ўлкасилик деҳқонлар киядиган узун, чанг босган кўйлагига тиришган қалтироқ қўли билан ул-бул егулик солинган кичкина тугун қистириб олганди.

У атрофни қўрқа-писа кузатди, унинг юзида соқчи кўриниши биланоқ ўзини тик қияликдан водийга ташлаш журъати намоён эди. Ва ниҳоят у этагида яримчириган ўриндиқ турган, ёғоч хоч жойлашган довонга етиб келди. Михаэл Питала чўқинди ва ўриндиққа ҳорғин ўтирди. Тугунни ёнига, майсага қўйди ва атрофга назар ташлади. Икки томондан ҳам йўл нишабликка қараб кетарди. Унинг кўз ўнгида ўрмонли водий гавдаланди. Атроф қандай гўзал! Узоқда, кулранг чўққилар орасида азим Боботоғ қад кўтариб турибди. Ундан нарироқда Тақиртоғ, унинг ён-верида эса Михаэлнинг ота жойлари… Шунча йиллардан кейин, икки-уч кун ўтиб у ўрмоннинг ёқасига қадар ёйилган қўралар, мўъжаз ибодатхона жойлашган она қишлоғини кўради.

Тоғлар орасига аста ботаётган қуёшнинг нурлари сўниб борарди. Қочоқ оппоқ қиров қўнган бошини қуйи эгганича кечмиш ҳаётини эслади. Кўп йиллар аввал у иш қидириб хотини ва бола-чақасини олиб Германияга отланди. У ерда тер тўкиб ҳолдан тойгунча меҳнат қилишди, ҳаётнинг аччиқ-чучугига сабр қилишди. Қиш ойларидан бирида у ишсиз қолди ва бутун оила очлик домида қолди. У яқинларининг қийналганларига чидай олмади ва аввал уларни, сўнг ўзини заҳарлаб ўлдиришни ўйлаб қолди. Оғуни тайёрлаб, мудҳиш режасини амалга оширди. Хотини ва болалари ўлди, лекин у тирик қолди. Тузалиб кетганидан сўнг уни узоқ йилга озодликдан маҳрум этишди. Кўп йиллар иш давомида олисдаги булутли тоғларга ҳавас ила қараб, яна ўша ерга боришни орзу қиларди. Ниҳоят, у қамоқдан қочишга эришди. Мана, ҳозир шу ерда…

Михаэл Питала яна атрофга назар солди. Қуёш тобора пастлаб ботиб борарди. Боботоғ чўққиси шафақ бағрига сингиб кетди. Шафақ. Мағриб томонда тўқ-қизил оловли шар аста тоғ ортига ботди. Кечки қизил шуълалар тоғ бағрида эриб кетди. Ундан кейин гоҳ парчаланиб, гоҳ яна қўшилиб туман пардаси кўтарилди. Қандайдир ўзгача ғира-шира қоронғулик ўрмонни буркаб олди. Илиқ шамол эса игнабарг ҳидини атрофга сочди. Пастда катта тошлари замбуруғ билан қопланган тоғ нишаблиги ястаниб ётибди. Сершовқин сой тошдан тошга ва илдизи билан қўпорилган дарахтларга урилиб оқар, баланд тилоғоч ва қарағайлар орасида кўринмай кетарди.

Қочоқ соқол қоплаган юзини қуйи индирган кўйи пинакка кетди. Тушига уйи кирибди. Лекин у оқсоқол қария эмас, навқирон йигитча эди. У ҳозиргина ўрмондан қайтганди. Мана, ўчоқдан чиқаётган тутун ўрлаган кулбадаги ўзининг кичкина хоначаси. Мана, отаси, онаси, бутун оиласи. «Михалек, сен қаерда бунча кўп қолиб кетдинг?» деб сўрашяпти. Сўнг ҳаммалари хонтахтага ўтириб овқатланишади, гурунглашиб ўтириб қўй сутидан ичишади. Қўшнилар чиқади. Ўрмонда ўртоғи Коничкани айиқ қандай қўрқитганини айтиб беришади. У ўчоққа ўтин ташлайди. Ўтин чарсиллаб ёниб, қурум босган хонани ёритади. Ташқаридаги қўрага қайтаётган молларнинг маърашини эшитиб ўтириш қанчалик ёқимли. Ибодатхона қўнғироғи чалинади. Ҳаммалари туришади, чўқиниб, баланд овозда ибодат қилишади. Олов эса чарсиллаб ёнади… Бирдан оғир қадамлар қочоқнинг тушини бузиб юборади.

Ўрнидан тураркан, ердан чиқдими, осмондан тушдими, қаердандир пайдо бўлган миршабни кўрди. Унинг милтиқ найзаси туннинг сўнгги шуълаларида даҳшатли ялтирарди. Михаэл Питала тугунини олиб, бир сакрашда нариги йўлга ўтиб, тоғ нишаблигига қараб югурди. Уч марта «Тўхта, тўхта, тўхта!» буйруғидан сўнг ғира-шира ўрмоннинг тун сокинлигида кўп марта ўқ овози акс-садо берди. Ўқ еган бошини эгганича қочоқ олдинга ва юқорига интиларди. Охирги марта ботаётган қуёшни ва тоғлар тизмасини кўриб қолишга ҳаракат қиларди. Қуёш ботди.

Водийнинг аллақаерида кечки ибодатга чақирувчи черков қўнғироғи чалинди. Юқорида, йўлдаги ёғоч хоч ёнида турган миршаб қалпоғини ечди ва ибодат қила бошлади: «Тангри малаклари…»
Милтиқнинг оғзидан осмонга кўтарилаётган тутун сўроқ белгиси шаклини эслатарди. Ўрмон осмонида ой чиқиб, қияликда ётган қочоқнинг мурдасини хира нурлари билан ёритаётганда, унинг кўкарган лаблари аста пичирлади: «Ватан! Ватан!»

1902

06

043Машҳур чех ёзувчиси Ярослав Гашек 1883 йили Прагада туғилган. Унинг ижодида ижтимоий сатира асосий ўринни эгаллайди. У ўзидан 1500 дан ортиқ ҳикоя, фелетон ва бошқа асарларни қолдирган. «Қотил суд олдида» (1907), «Шахтадаги фалокат» (1908) ҳажвий асарлари машҳур.
Биринчи жаҳон уруши арафасида «Шоввоз аскар Швейк ва бошқа ажойиб воқеалар» (1911) ҳикоялар тўплами унга катта шуҳрат келтиради. «Шоввоз аскар Швейкнинг жаҳон урушидаги саргузаштлари» ҳажвий-реалистик романи (1921—23, асар тугалланмай қолган) урушга ва миллий зулмга қарши ёзилган. Унда халқнинг оғир турмуши ёрқин образларда акс эттирилган. Бу асар кўплаб хорижий тилларга, шунингдек «Шоввоз Швейкнинг бошидан кечирганлари» номи билан ўзбек тилига таржима қилинган (1971).  Ярослав Гашек 1323 йили Липнитседа вафот этган.

Mashhur chex yozuvchisi Yaroslav Gashek 1883 yili Pragada tug‘ilgan. Uning ijodida ijtimoiy satira asosiy o‘rinni egallaydi. U o‘zidan 1500 dan ortiq hikoya, feleton va boshqa asarlarni qoldirgan. «Qotil sud oldida» (1907), «Shaxtadagi falokat» (1908) hajviy asarlari mashhur.
Birinchi jahon urushi arafasida «Shovvoz askar Shveyk va boshqa ajoyib voqealar» (1911) hikoyalar to‘plami unga katta shuhrat keltiradi. «Shovvoz askar Shveykning jahon urushidagi sarguzashtlari» hajviy-realistik romani (1921—23, asar tugallanmay qolgan) urushga va milliy zulmga qarshi yozilgan. Unda xalqning og‘ir turmushi yorqin obrazlarda aks ettirilgan. Bu asar ko‘plab xorijiy tillarga, shuningdek «Shovvoz Shveykning boshidan kechirganlari» nomi bilan o‘zbek tiliga tarjima qilingan (1971).  Yaroslav Gashek 1323 yili Lipnitseda vafot etgan.

092
Yaroslav Gashek
TOG’LIKNING O’LIMI
Rus tilidan Davronbek Tojialiev tarjimasi
06

074Mixael Pitala qamoqxonadan qochdi. Quyuq o‘rmonlar va bug‘doyzorlarda yashirinib u janub tomon yurdi, toqqa yaqinlashdi. Dehqonlar uning qornini to‘yg‘izishdi, yo‘l uchun oziq-ovqat va kiyim-bosh berishdi. Kech tushdi. Oppoq ilonizi yo‘l tog‘ yonbag‘irlab buralib ketgan edi. Dovonda xoch turardi. Qochoq chang yo‘ldan asta ko‘tarila boshladi. U Galitsiyaning Tarnovsk o‘lkasilik dehqonlar kiyadigan uzun, chang bosgan ko‘ylagiga tirishgan qaltiroq qo‘li bilan ul-bul yegulik solingan kichkina tugun qistirib olgandi.

U atrofni qo‘rqa-pisa kuzatdi, uning yuzida soqchi ko‘rinishi bilanoq o‘zini tik qiyalikdan vodiyga tashlash jur’ati namoyon edi. Va nihoyat u etagida yarimchirigan o‘rindiq turgan, yog‘och xoch joylashgan dovonga yetib keldi. Mixael Pitala cho‘qindi va o‘rindiqqa horg‘in o‘tirdi. Tugunni yoniga, maysaga qo‘ydi va atrofga nazar tashladi. Ikki tomondan ham yo‘l nishablikka qarab ketardi. Uning ko‘z o‘ngida o‘rmonli vodiy gavdalandi. Atrof qanday go‘zal! Uzoqda, kulrang cho‘qqilar orasida azim Bobotog‘ qad ko‘tarib turibdi. Undan nariroqda Taqirtog‘, uning yon-verida esa Mixaelning ota joylari… Shuncha yillardan keyin, ikki-uch kun o‘tib u o‘rmonning yoqasiga qadar yoyilgan qo‘ralar, mo‘‘jaz ibodatxona joylashgan ona qishlog‘ini ko‘radi.

Tog‘lar orasiga asta botayotgan quyoshning nurlari so‘nib borardi. Qochoq oppoq qirov qo‘ngan boshini quyi egganicha kechmish hayotini esladi. Ko‘p yillar avval u ish qidirib xotini va bola-chaqasini olib Germaniyaga otlandi. U yerda ter to‘kib holdan toyguncha mehnat qilishdi, hayotning achchiq-chuchugiga sabr qilishdi. Qish oylaridan birida u ishsiz qoldi va butun oila ochlik domida qoldi. U yaqinlarining qiynalganlariga chiday olmadi va avval ularni, so‘ng o‘zini zaharlab o‘ldirishni o‘ylab qoldi. Og‘uni tayyorlab, mudhish rejasini amalga oshirdi. Xotini va bolalari o‘ldi, lekin u tirik qoldi. Tuzalib ketganidan so‘ng uni uzoq yilga ozodlikdan mahrum etishdi. Ko‘p yillar ish davomida olisdagi bulutli tog‘larga havas ila qarab, yana o‘sha yerga borishni orzu qilardi. Nihoyat, u qamoqdan qochishga erishdi. Mana, hozir shu yerda…

Mixael Pitala yana atrofga nazar soldi. Quyosh tobora pastlab botib borardi. Bobotog‘ cho‘qqisi shafaq bag‘riga singib ketdi. Shafaq. Mag‘rib tomonda to‘q-qizil olovli shar asta tog‘ ortiga botdi. Kechki qizil shu’lalar tog‘ bag‘rida erib ketdi. Undan keyin goh parchalanib, goh yana qo‘shilib tuman pardasi ko‘tarildi. Qandaydir o‘zgacha g‘ira-shira qorong‘ulik o‘rmonni burkab oldi. Iliq shamol esa ignabarg hidini atrofga sochdi. Pastda katta toshlari zamburug‘ bilan qoplangan tog‘ nishabligi yastanib yotibdi. Sershovqin soy toshdan toshga va ildizi bilan qo‘porilgan daraxtlarga urilib oqar, baland tilog‘och va qarag‘aylar orasida ko‘rinmay ketardi.

Qochoq soqol qoplagan yuzini quyi indirgan ko‘yi pinakka ketdi. Tushiga uyi kiribdi. Lekin u oqsoqol qariya emas, navqiron yigitcha edi. U hozirgina o‘rmondan qaytgandi. Mana, o‘choqdan chiqayotgan tutun o‘rlagan kulbadagi o‘zining kichkina xonachasi. Mana, otasi, onasi, butun oilasi. «Mixalek, sen qaerda buncha ko‘p qolib ketding?» deb so‘rashyapti. So‘ng hammalari xontaxtaga o‘tirib ovqatlanishadi, gurunglashib o‘tirib qo‘y sutidan ichishadi. Qo‘shnilar chiqadi. O’rmonda o‘rtog‘i Konichkani ayiq qanday qo‘rqitganini aytib berishadi. U o‘choqqa o‘tin tashlaydi. O’tin charsillab yonib, qurum bosgan xonani yoritadi. Tashqaridagi qo‘raga qaytayotgan mollarning ma’rashini eshitib o‘tirish qanchalik yoqimli. Ibodatxona qo‘ng‘irog‘i chalinadi. Hammalari turishadi, cho‘qinib, baland ovozda ibodat qilishadi. Olov esa charsillab yonadi… Birdan og‘ir qadamlar qochoqning tushini buzib yuboradi.

O’rnidan turarkan, yerdan chiqdimi, osmondan tushdimi, qaerdandir paydo bo‘lgan mirshabni ko‘rdi. Uning miltiq nayzasi tunning so‘nggi shu’lalarida dahshatli yaltirardi. Mixael Pitala tugunini olib, bir sakrashda narigi yo‘lga o‘tib, tog‘ nishabligiga qarab yugurdi. Uch marta «To‘xta, to‘xta, to‘xta!» buyrug‘idan so‘ng g‘ira-shira o‘rmonning tun sokinligida ko‘p marta o‘q ovozi aks-sado berdi. O’q yegan boshini egganicha qochoq oldinga va yuqoriga intilardi. Oxirgi marta botayotgan quyoshni va tog‘lar tizmasini ko‘rib qolishga harakat qilardi. Quyosh botdi.

Vodiyning allaqaerida kechki ibodatga chaqiruvchi cherkov qo‘ng‘irog‘i chalindi. Yuqorida, yo‘ldagi yog‘och xoch yonida turgan mirshab qalpog‘ini yechdi va ibodat qila boshladi: «Tangri malaklari…»
Miltiqning og‘zidan osmonga ko‘tarilayotgan tutun so‘roq belgisi shaklini eslatardi. O’rmon osmonida oy chiqib, qiyalikda yotgan qochoqning murdasini xira nurlari bilan yoritayotganda, uning ko‘kargan lablari asta pichirladi: «Vatan! Vatan!»

1902

Manba: www.davronbek.ziyouz.com

001

(Tashriflar: umumiy 36, bugungi 1)

Izoh qoldiring