Асқар Маҳкам. Оқ китоб & Gulchehra Murodaliyeva. Asqar Mahkam yodi & Shoir haqida videofilm

Ashampoo_Snap_2016.11.25_21h44m38s_008_.png27 ноябрь — Шоир Асқар Маҳкам таваллуд топган кун

Асқар аканинг феъли ҳам ўзига хос эди…У оловдек, чарсиллаб турар, бироқ кимнингдир ёқмаган гапи ёхуд ҳаракатидан лов этиб ёниб кетар, атрофидагилар ҳам бу аланга ичида қолиб жароҳатланишини кўпда ўйлаб ҳам ўтирмасди. Шоирнинг рост, аниқроғи, ноҳақликни кўтара олмайдиган юрагидан сачраётган кескин сўзларидан кўнгли дарз кетганлар баъзида уни кечира олмаган ҳам бўлишлари мумкин…

Гулчеҳра МУРОДАЛИЕВА
АСҚАР МАҲКАМ ЁДИ
Ёдномадан айрим парчалар
007

   Ҳақиқат – ягона. Бироқ инсон қўлига қалам олган даврлардандир, балким, ёзилган ва ёзилаётган, Рост Сўз деб тақдим этилаётган битикларнинг қанча-қанчаси аслида авра-астари ағдарилган Ёлғонлардир!..

… Гўзал Ёлғонлар, ширин Ёлғонлар, манфаатли Ёлғонлар, ҳимоячи Ёлғонлар!..

Мен босиб ўтилган умрим йўлакларида тақдир тақозоси билан рўбарў келган одамлар, кўрган-кечирганларим, болалигим, яқинларим, кўнглимга азиз бўлган инсонларни хотирлашни истадим. Бу истагимни гўзал, ширин, манфаатли, ҳимоячи… Ёлғонларсиз амалга оширишга аҳд қилдим.

“Ёлғонсиз ҳақиқатлар” хотиралар туркумининг бу галгисида Асқар Маҳкамни ёд этдим.

Муаллиф

007

Телефон узоқ ва тинимсиз жаранглайди. Ўжарлик билан…

Кўрпани устимга яхшироқ тортаман, қулоқларимни маҳкамроқ ёпаман. Бўлмайди! Бошимни ёстиғимнинг остига тиқиб оламан… Бироқ…. “Уф-ф, бас-да энди!” – жаҳл билан ўрнимдан тураман. Кўзларимни очишга ҳаракат қиламан. Бўлмайди. Кўзларим худди қум киргандай, ачишади. Деразадан тушаётган қуёш нурлари аҳволимни яна-да оғирлаш-тиради. Ҳамон тиним билмаётган телефон томон жаҳл билан отиларканман, очилишни истамаётган кўзларим билан соатга термуламан: саккиз – эрталабги.

– Асқар Маҳкам! Сизга мингинчи марта айтаяпман, менга эрта тонгдан телефон қилманг, деб!..

Гўшакдан Асқар аканинг завқланиб кулгани эшитилади:

– Сиз учун ҳали тонг отмади, биз учун эса аллақачонлар пешиндан ошган… Узр, яна ухламадингизми? Нима қилиш керак-а? (хавотирли овозда) Духтур-пухтурга олиб борайми?.. Қачонгача бунақа қийналасиз?! Ахир, бирор давоси бордир?! Ёки…

– Э-э, уйғотмаганингизда, яна бир соат ётсам кўзларим очилармиди… ачишаяпти. Ухлаганимга эндигина бир ярим соат бўлибди.
– Кечиринг… ишдан кеч қайтасиз, қоронғуда, ёлғиз ўзингиз… Хавотир оламан-да. Ҳозир яна ухлашга ҳаракат қилинг. Соат ўнларда уйғотаман, бўладими?
– Уф-ф, бўлмайди. Энди қайта ухлолмайман.

Анча гина-кудуратлардан сўнг, эртадан бошлаб менга эрталаблари телефон қилмас-ликни қайта-қайта тайинлайман: “Мендан хавотир олманг, биласиз-ку жоним қаттиқ, ўлмайман!..”. “Ишқилиб, ўлманг. Худо умрингизни узоқ қилсин. Мен ҳар намозимда сизни эслайман… Сизсиз мен қандай яшайман?.. Келинг, эртага сизни врачга олиб бораман. Бошингизни яна бир текширтирамиз, хўпми?”

Эртага ҳам, индинга ҳам, умуман бу ҳафта ишим тиғизлигини айтиб, хайрлашишга ҳаракат қиламан. Гўшакдан Асқар аканинг ҳар доимги панди яна такрорланади: “Ишга оч кетманг, эшитяпсизми, албатта нонушта қилиб олинг. Энди пулингиз бор, холодилнигингиздан тухум, колбаса, мева-чеваларни узманг. Ишдан чарчаб қайтасиз, тезгина қовуриб, еб олсангиз қорнингиз тўяди. Эшитяпсизми, оч юрманг…”

Мен “Асқар Маҳкамдан олдин” ўлмасликни (!), нонуштасиз ишга кетмасликни, оч юрмасликни, кечқурун ишдан қайтишимда эҳтиёт бўлишликни… ваъда бераман-у, гўшакни қўяман.

Эртаси куни, эрталабки соат тўққиз бўлиб-бўлмай яна телефоним жиринглайди, узо-о-оқ, Асқар Маҳкам феълидай – ўжарлик билан…

……….

Мана, бир йилу саккиз ойдан ортиқроқ вақтдан буён телефонимнинг “ўжарлигидан” ҳам асар қолмаган. Кунлаб, ҳафталаб… ойлаб мени ҳеч ким йўқламайди. Соғманми-касалманми, очманми-тўқманми, ухлаяпманми-йўқми… бировнинг иши йўқ!.. Гўё мен ҳам…

Ҳа, айтгандай, олдинги куни эрталаб телефон яна узоқ жиринглади. Тонгга яқин ухлаб қолганим сабабми ёки кейинги ҳафталарда уйқум вақти 2-3 соатдан ошмаётгани учунми…

“Уф-ф, яна Асқар ака!..” – ўрнимдан шашт билан турдим ва гўшакни кўтардим.

– Ойниса, санми? – бегона аёл овоз берди.
– Йўқ, адашдингиз.

Дафъатан… юрагим тез, гупуриб ура бошлади, қўл-оёқларимдан мадор кетиб, бошимни совуқ тер қоплади. Йиқилмаслик учун деворга суяниб, пастга шўнғирканман, “Асқар ака… йўқ-ку” деган фикр миямга ўқдай урилганини англадим. Юрагим санчиб оғрий бошлади…

* * *

– Гулчеҳра, бизнинг илк марта кўришганимизни эслай оласизми?

– Албатта, 1985 йили Тошкентга ишга келган биринчи кунингиз. Одил ака билан бирга эдингиз. “Газетний корпус”даги “бюро пропусков”да. Мен 5-курсда ўқирдим. “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасида шеърим босилаётган эди, сурат олиб боргандим. Сиз кимгадир телефон қилиб тополмадингиз шекилли, телефон қўйилган стол олдидаги курсига чўкдингиз. Мен телефон рақамларини тераётганимда эса бир менга, бир телефонга қараб турдингиз-да: ”Шойимга қўнғироқ қилмаяпсизми?” деб сўрадингиз. “Ҳа”, дедим. “Сиз Гулчеҳра эмасмисиз, Гулноранинг опаси бўласизми?” дедингиз. “Йўқ, синглисиман”. Сакраб ўрнингиздан турдингиз: “Мен Асқарман, Маҳмула опангизнинг эри, бу эса шоир Одил Икром. Ҳозир Душанбедан келиб турибмиз. Шойимга ишонгандик, у эса Ўратепага кетибди. Нима қилишимизни билмай, ҳайрон бўлиб турибмиз”. Дераза ёнида ташқарига қараб хаёл суриб турган йигит келиб мен билан қўл бериб сўрашди. Икковларингнинг ҳам қўлларингда дипломант. Мен “Ленин учқуни” газетаси редакциясига чиқиб, Шойим ака билан бирга ижарада турадиган Бекқул акани топдим. Унга вазиятни тушинтирдим ва уй калитини сўрадим. Бекқул ака бир зум иккиланди, бегона одамларга уй калитини бериш тўғри бўлармикан, деб ўйлади. Мен эса, сизлар Шойим аканинг, қолаверса опамнинг дўстлари эканингизни айтиб, кўндирдим. Кейин сизларни Оқтепага олиб бордим. Шу…

– Тўғри, лекин бу иккинчи учрашувимиз эди.
– …?

– Биринчиси… Хўжандда бўлганди. Сиз биринчи курсда ўқирдингиз, биз эса охирги курсларда эдик, чамаси. Сиз Тошкентдан Хўжандга, Гулноранинг олдига – институтга боргансиз. Биз қандайдир мушоирагами, кечагами тайёргарлик кўраётган эдик. Опангиз билан институтнинг актив залига кирдингиз. Гулнора сизни ҳамма билан таништирди… Сўнг ётоқхонага кетдинглар. Мен эса ижарада турардим. Негадир сизни жуда-жуда кўргим келганди… Эртаси куни ётоқхонага борсам, автовокзалга кетган экансизлар. Автобуслар бекатига қараб чопдим. Жойидан жилган троллейбусга етолмай, бир бекатча ортидан чопганим хам ёдимда!.. Автовакзалга етиб боришим билан Тошкент автобусига чиқиш эълон қилинди. Сиз менга шунчаки бир қур кўз ташладингиз-да, мағрур юрганча автобусга чиқиб кетдингиз. Мен яна сиз ўтирган дераза ёнига бордим, сиз эса ҳатто қайрилиб ҳам қарамадингиз!.. Тўғриси, менга кўзингиз тушгач, юзингизни буриб олдингиз. Лекин ўшандаёқ юрагимга чўғ тушган экан-да…

– Тошкент бир қадам эди-ку, Асқар ака, нега излаб келмадингиз?

– Мени назарингиз илмади деб ўйладим. “Ҳа, энди у шаҳарлик, Тошкенти азимда ўқийди, бизларнинг қўлимиз етармиди”, деб ўйлабман. Лекин ўша пайтда келишган, кўркам йигит эдим, қанча қизлар ортимдан эргашарди. Сиз эса… бир қараб ҳам қўймаганингиз алам қилди. Ўзиям, жуда мағрур эдингиз!

…Бу шўр пешонамга бу дунёда сиз ҳам битилмаган экансиз, наилож… Фақат бир нарсага ваъда беринг – у боқий дунёда… меники бўласиз!.. Жаннати одамлардан Аллоҳ мангу дунёда ким билан бирга бўлишни хоҳлашларини сўрар экан. Биргина истагини бажо келтираркан. Менинг ҳам умидим бор… Мен Яратгандан сизни, танҳо сизни сўрайман, илтижо қиламан…

Бу – Асқар Маҳкам билан 2006 йилнинг қиш ойларидаги суҳбатимиздан.

* * *

– Гулчеҳра, ҳеч ким сизни менчалик севмаган, севмайди, севолмайди ҳам!.. Фақат… Сиз буни англамаяпсиз.

Менга интервю берган Асқар ака, мени кузатиб қўяркан, анчагина жойни пиёда кезиб қўйганини сезмайди.

– Қайтинг энди Асқар ака, мен ҳам шошиб турибман. Ишимнинг қандайлигини биласиз…
– Биламан, ҳаммасини биламан. Сиз мени билмайсиз, холос. Менга турмушга чиқинг…

– Неча йилдан бери шу гапни такрорлайсиз. Ахир, мени бошингизга урасизми? Энди мен ҳам 30 дан ошдим, 40 га яқинлашяпман…

– Мен сизни 40 ёшга кирсангиз ҳам, 50 ёшга кирсангиз ҳам яхши кўравераман!
– 60 га кирсам-чи, 70 га кирсам-чи?!

– 60 га кирсангиз ҳам, 70 га кирсангиз ҳам севавераман. Худо умр берса, бас…
– Қариб-қартайсам ҳам-ми?!
– Кўксимда шундай олов бор-ки, у то Қиёматгача… сўнмайди!..

* * *

Асқар аканинг феъли ҳам ўзига хос эди…

doc 031 - копия.jpgУ оловдек, чарсиллаб турар, бироқ кимнингдир ёқмаган гапи ёхуд ҳаракатидан лов этиб ёниб кетар, атрофидагилар ҳам бу аланга ичида қолиб жароҳатланишини кўпда ўйлаб ҳам ўтирмасди. Шоирнинг рост, аниқроғи, ноҳақликни кўтара олмайдиган юрагидан сачраётган кескин сўзларидан кўнгли дарз кетганлар баъзида уни кечира олмаган ҳам бўлишлари мумкин…

Чунки у ишонган одамининг панд беришини, дўстларининг хиёнатини, кўрсатган меҳрига меҳрсизлик қайтишини кўтара олмасди. Бунинг натижаси ўлароқ, кейинги йилларда қанча дўсту-ёрларидан қўлини ювиб қўлтиғига урди. Дўстларининг қилмишларидан кўнгли озор чекса ҳам… бутун дарду ҳасратини шеърларига тўкар, лекин ҳеч қачон улар ортидан ёмон гапирмасди. Ҳатто баъзида: нега фалончи билан гаплашмайсиз, нега бу дўстингиздан кўнглингиз совигандай, деб сўраганимда ҳам, маҳзун сукутдан сўнг: “Қўйинг уларни, улар Одам эмас…” деб қўл силтарди ва бу мавзуга бошқа ҳеч қачон қайтилмасди…

Бироқ мана шу қўпол, дағал, ўжар ҳамда ҳақпараст ва ҳақиқатпараст инсоннинг ҳайратангиз тарзда нозик Кўнгли бор эди-ки…

* * *

Асқар ака билан бирга ишлаганмиз, ҳатто бир хонада. 1989 йили Тошкентда қайта пропискадан ўтишимга ва ишга киришимга ҳам Асқар ака сабаб бўлган (бу Шавкат Раҳмон тавсияси билан амалга ошганини кейинчалик эшитдим)…

Авваллари штатсиз, яъни маошсиз, фақат гонорар ҳисобига ишлаганим, ойлик ола бошлаганимда эса пулларимни уйга – ота-онамга олиб борганим учун ҳам доимо оч-наҳор юрар, баъзида ҳафталаб ҳам иссиқ овқат емаслик менинг оддий ҳаёт тарзимга айланиб улгурганди. Шунинг учунми, озғин, қон босимим паст, тез-тез касалга чалиниб турардим.

Баҳор ойлари эди… Асқар ака билан “Ўзбекистон санъати” журналида ишлардик. У киши гўзалликни севарди. Бу гўзаллик хоҳ аёл қиёфасида, хоҳ табиат манзарасида, хоҳ кийим-кечакда, хоҳ оддий буюмда бўлсин, унинг эътиборидан четда қолмасди. Баъзан ишдан бирга қайтсак, менинг нигоҳимни шундай гўзалликларга қаратишга ундарди: “қаранг, қандай гўзал аёл!”, “жуда чиройли қиз экан-а?”, “анави қизнинг эгнидаги кўйлаги (ёки туфлиси) жуда чиройли экан, сиз ҳам шунақасидан кийинг…”. Айниқса, аёллар гўзаллигидан завқланганида юз-кўзларида болаларча ҳайрат мавжланарди ва ана шу ҳайратланиш асносида Яратганнинг мўъжизаларига ҳамду-санолар айтарди: “Қаранг, Аллоҳ Ўзи гўзал ва гўзалликни севади. Баъзи бандаларини шу қадар гўзал қилиб яратади-ки, унинг Ўзидан ҳайратланмасликнинг иложи ҳам йўқ!..”.

Шундай қилиб, баҳор ойлари эди.

Табиат ҳам, одамлар ҳам қишки, бурканган иссиқ кийимларини ташлаган, қиз-жувонлар баҳорий енгил, очиқ либосларга ўтишган вақтлар. Менинг эса бот-бот касалга чалиниб турадиган пайтларим…

Ана шундай кунларнинг бирида Асқар ака билан бирга ишхонадан чиқдик. Йўл юриб, бекатга етиб келдик. Бекат турли ёш ва турли тоифадаги одамлар билан тирбанд. Биз билан бир вақтда 4-5 нафар қадди-қомати келишган, дўндиққина, ўзига тўқ оиладан эканликлари кўриниб турган қизлар қаршимизга келиб тўхташди. Мен ҳар доимгидек Асқар аканинг Аллоҳнинг мўъжизасига тасаннолар айтишини кутдим. Бироқ…. “Буларнинг чўчқадек семириб юришини қаранг! Улар дард нималигини ҳам билишмайди!.. Худонинг кўзи қаёқда?! Нега сиз касал бўласиз, нега булар эмас?!”… Асқар аканинг алам ва ўкинчли, баланд ва жарангдор овози бекатдагиларни биз томонга қаратди. Кутилмаган ҳолатдан довдираб қолган бўлсам-да, кейинги сўзларнинг “портлаши”га йўл қўймадим: бармоқларимни Асқар аканинг лабларига босдим…

Ёш боладек жовдираган кўзларини менга қадаркан, яхдек бармоқларимни иссиқ кафтларига олди: “Ё гапим нотўғрими, Гулчеҳра, айтинг, нотўғрими?..”

Мен илк марта, бу инсондаги ўзимга нисбатан беқиёс меҳрни ҳис этдим…

* * *

1994 йили ижара уйдан Қатортолдаги корхона ётоқхонасига кўчдим. Кичкина хонамда битта стол, тўртта эски, лиқиллаган стул, бир дона кичкина тумбочка, битта каравот бор эди. Ипдан тўқилган оддий шолча сотиб олдим, 3-4 ой ўтмай ранги униқиб кетди. Уйдан эски дарпарда олиб келдим, ювгандим – ҳар-ҳар жойи ситилиб кетди. Кейинроқ бир эски телевизорли бўлдим, бироқ у ҳам тез кунда бузилиб, кўрсатмай қўйди…

Столимнинг устида чойнак, пиёла, лаганча, шакар солгичдан бошқа кўпда ҳеч вақо бўлмасди. Ҳатто қотган нон ҳам…

Шунинг учун бировга эшигимни очавермасдим. Мен бу тахлит ҳаётга кўникиб ҳам кетгандим, бироқ бошқалар менинг бу аянчли аҳволимга кўзлари тушишини сира истамасдим.

Бир куни иситмалаб ётиб қолдим. Икки-уч кун ўтса ҳамки, мадорсизланиб, ўзимга келолмасдим. Эрталаб эшик тақирлаб қолди. Мендан хабар олиб турадиган, шу ётоқхонада яшайдиган укахонларимдан бири бўлса керак, деб ўйлаб эшикни очдим. Қаршимда қадди қомати келишган, чиройли кийинган Асқар Маҳкам турарди!

– Ишхонангизга телефон қилсам, “келмаяпти” дейишди. Излаб келдим… Э-э, мазангиз йўқми?!

Асқар ака хонага бир қур назар ташлади ва “мен ҳозир келаман” деб шошганча чиқиб кетди. Мен ҳолсизланганча ўзимни каравотга ташладим…

Ҳеч қанча вақт ўтмай у киши қўлида селофан сумка билан кириб келди. Сумкадан нон, қанд-қурсларни оларкан, устки кийимини ечиб, кўйлак енгларини шимара бошлади. Ҳайрон бўлиб қараб турганимни кўриб: “Мен ҳозир сизни соғайтираман!” деди ва қўлига пичоқни олди: “Қозон қани?”

Ўша куни Асқар ака бир кило қўй гўштини катта-катта тўғраб, қовуриб, тўйгунимча менга мажбурлаб едирди.
Эртаси куни хабар олгани келганида иситма ҳам, дармонсизлик ҳам, бош оғриқлар ҳам ўтиб кетганди…

* * *

Бирга ишлай бошлаганимиздан бир йил ҳам ўтмай Асқар ака менга севги изҳор эта бошлади…

Мен унинг дил изҳорларини жиддий қабул қилмасдим, бу ҳолни қизиққонлигига, шоирлик эҳтиросларига йўярдим. Яна бир йил ўтиб… турмушга чиқишни таклиф эта бошлади. Ислом дини очиқ тарғиб қилинаётган, диний анъаналар оммалашаётган пайтлар бўлгани, кўп қатори Асқар ака ҳам беш вақт намозни канда қилмайдиган кишига айлангани учунми, “шариатда икки хотинлилик айб ҳам, гуноҳ ҳам эмас” деган фикрга келган эди.
“Ўзингизга ўхшаган, сочлари қўнғироқ, чиройли, ақлли бир қизчангиз бўлса, ёмонми?!”

Бу сўзларни эшитгач, худди ҳозир шундай қизчам ёнимга югуриб келадигандай кўнглим эриб кетса ҳам, негадир ақлим… инкор этарди!..

Шундай пайтда Асқар ака мендан қаттиқ ранжирди, аччиқ гаплар айтиб, ётоқхона эшигини шарақлатиб ёпганча чиқиб кетарди.

1996 йили шундай дил изҳорларидан сўнгги “оғзаки жанглар” натижаси аянчли якунланди.

Асқар ака кўнглидаги орзусини амалга ошира олмаётганиданми, аламиданми… дилимга озор беришга, ҳақоратомуз гаплар айтишга ўтди… Бу гаплардан юрагим тўкилиб кетгандай, ўзимни нохуш ҳис эта бошладим. Қанчалик ўзимни қўлга олишга ҳаракат қилмай, кўзимдан тирқираб ёш оқа бошлади. Сакраб ўрнимдан турдим-да, эшикни катта очиб, ҳозироқ хонамдан чиқиб кетишини талаб қилдим…

Хўрлигим келиб, ўша куни ва кечаси билан зорланиб йиғлаб чиқдим.

Саҳар пайти, тонгги соат олти ҳам бўлмай эшигимнинг қаттиқ тақиллаганидан уйғониб кетдим. Эшикни очиб улгурмасимдан Асқар ака шитоб билан хонамга кириб олди ва… тиз чўкди.

– Мени кечиринг, Гулчеҳра, кечаги гапларимни кўнглингиздан чиқариб ташланг!.. То мени кечирмагунингизча, ўрнимдан қўзғалмайман! Намозга туришдан олдин шундай туш кўрдим-ки… Айтинг, аждодларингиз орасида намозхон, иймонли, покиза киши ўтганми?

Шунда, дафъатан, кўпинча кексалар дадам ҳақида фикр билдириб, ”Ўғлингиз ҳалол, виждонли, ҳақгўй, ўта маданиятли. Шундай фарзанд тарбия қилганингизга раҳмат!” дейишганида, бувимнинг ғурур билан айтадиган: “Зоти тоза-да! Бобоси машҳур эшон эди” дея айтадиган гаплари ёдимга тушди. Ва:

– Дадамнинг боболари катта эшон бўлган эканлар. Нима эди? – дедим.

– Тонгга яқин туш кўрдим. Тушимда… кенг яланглик жой. Одамлар гавжум. Ўртада қуёш нур таратиб турган йўлак. Бир маҳал шу йўлакдан оппоқ яктак-чакмонли, бошига ҳам оппоқ салла ўраган, қордай соқоли кўксига тушган кўркам, нуроний бир чол ҳасса таяниб пайдо бўлди. Ўтиб кетар экан, ҳамма унга тавозе билан салом беришар, у ҳам бош ирғаб барчанинг саломига бир-бир алик оларди. Менинг ҳам ёнимга яқинлашганида, қўлимни кўксимга қўйиб салом бердим. У эса… тўхтади, қаҳр билан менга боқди, сўнг ғазаб билан юзини ўгирганча, саломимга алик ҳам олмай юриб кетди… Мулзам бўлиб, ёнимдаги бир одамдан “Бу киши ким?” деб сўрасам, “Гулчеҳранинг бобоси” деб жавоб берди. Уйғониб кетдим. Намозимни ўқидиму, сиз томон чопдим… Мени кечиринг, Гулчеҳра, “Кечирдим” деб айтинг!..

Асқар ака кета туриб: “Шундай ҳимоячиларингиз бор экан, сиз ҳеч қачон хор бўлмайсиз. Сизга озор берганлар – озор чекади! Ҳали ҳаётингиз шу қадар гўзал бўладики… Бу кўргуликларингиз эса сиз учун бир синов экан-да”, деди ва… бошимни саждага қўйишга даъват этди.

Шу кундан бошлаб Асқар Маҳкамнинг менга бўлган муносабатида меҳр-муҳаббатдан ҳам… юксакроқ бир туйғу пайдо бўлди. Бошимдан ўтаётган барча кўргуликлардан хабардор бўлса-да, менга… адашиб Осмонидан ерга тушиб қолган фариштадай қарай бошлади. Ҳатто бир куни шу мазмунда ёзилган шеърини олиб келиб қўлимга тутқазди.

* * *

Ҳар гал Асқар аканинг ётоқхонадаги кўримсизгина хонамда пайдо бўлиши, булутли осмонда қуёшнинг пайдо бўлишидек гап эди гўё…

У менинг кайфиятимни, ўша кунги ҳолатим, руҳиятимни тезгина англармиди, бир пиёла чой устида хоҳ дунёнинг ўткинчилиги ҳақида бўлсин, хоҳ Ҳадиси шариф, хоҳ Қуръони Каримдан бўлсин, шундай оят-у калималарни топиб айтарди ва уни беқиёс шаклда шарҳларди-ки, ҳар сафар мен шу фикр-мулоҳазалар айнан шу кун, шу соатда менга ҳаводек керак ва зарурлиги-ю, Асқар аканинг топқирлигидан ҳайратланаверардим.

У киши кетганидан сўнг эса синиқ руҳиятим қаддини тиклар, тоғу тошлар ҳам устимга қуласа елка тутиб бера оладигандай, қўлимни чўзсам осмонларга етадигандай, дунёнинг майда ташвишлари тўпиғимга чиқишга ҳам арзимайдигандай… ўзимни шижоатли ва бардам ҳис эта бошлардим.

Бир куни… “Ўзи нега яшаяпман? Ҳаётим ўнгланмаётган, ғаму ташвишлар бошимдан аримаётган шу умр менга керакми ўзи?! Шеър ҳам ёзолмаяпман, яшашдан ҳам маъни қолмади…” каби тубсиз хаёллар бошимда чарх ураётган бир куни…

Асқар Маҳкам тўсатдан хонам остонасида пайдо бўлди.

– Ҳар сафар сизни эслаганимда ёки кўрганимда, биласизми, нима ёдимга тушади? – деди у салом-аликдан кейин.
– Нима?

– “Библия”даги бир фикр. Унда: тўданинг энг ортида чопаётган от қайтар чоғи энг олдинда, яъни энг биринчидир, дейилган. Назаримда, шу фикр атай сиз учун айтилгандай… Пок-нопок йўллар билан пул топиб, остонасини ҳам тиллодан қилишга уринаётганлар, қандай йўллар билан бўлса-да қўша-қўша китоблар чоп этаётганлар, кунора телевизору радиодан ваъзхонлик қилиб чучмал шеърларини ўқиётганлар, қофиябозлик қилиб сийқа сўзлар тизмасини “шеър” деб атаётганлар, унвону медаллар, курсилар учун мадҳиябозлик қилаётганлар сизнинг тенгингиз эмас!

Бу сафсатабозлару шеърбозлар тўрт мисра шеърингизга арзишмайди!
Шуни билинг: сиз ортда чопаётган отсиз, демак сиз – биринчисиз!..

Бу – Асқар Маҳкам фикри.

* * *

“Гулчеҳра, – дейди бир куни Асқар ака ётоқхонадаги мўъжазгина хонамда ўтириб, атрофидаги эски жиҳозларга бир қур назар ташларкан, – сиз ўзига тўқ хонадоннинг эрка қизисиз. Туғилган юртингизда оилангизнинг, айниқса шифокор дадангизнинг ҳурмати жуда баланд экан. Ҳатто район марказидан анча олис жойлашган қишлоқларда ҳам турли раҳбарлик лавозимларида ишлаган бувингизни, духтир дадангизни танишар ва қаттиқ эъзозлашаркан… (Борганимда ўзим гувоҳи бўлдим!)

Иккитагина қизини еру-кўкка ишонмай катта қилган оиланинг эрка қизи мана шундай (қўлини ёзиб, хонани кўрсатади) хароб, баъзан дўстга, баъзан меҳрга, гоҳида нонга ҳам зор бўлиб яшаса-а? Нега, Гулчеҳра, нима учун?! Нега шунча қийинчиликларга чидайсиз, нега энди “Бор-е-э-й!” деб кетвормайсиз?..

Ахир сиз ҳам ҳамма қатори турмушга чиқиб, 3-4 та боланинг онаси бўлиб, ота-онангиз бағрида, дадангиз давлати соясида тўкис ва фаровон ҳаёт кечирсангиз бўларди-ку!..

…Мен-чи, мен нега бу ерларда сарсон юрибман?.. Гоҳида бувимни шу қадар қаттиқ соғинаман-ки, кечаси уйқум қочиб, қанот чиқарсаму, Кофарниҳон томонларга учиб кетсам, дейман…

Бизга нима керак ўзи-а?.. Наҳотки биргина Шеър деб шу кўйларга тушиб ўтирсак?
Нега биз шу йўлни танладик, бошқасини эмас?! Ёки… бу йўл бизни танладимикан?!

Пешонамизга ёзилгани шуми, ёки Шеър – Қисматимизми?..”

Мен ҳеч нарса демадим.
Жавоб – айтиб бўлинганди.

* * *

Дедингиз: “Ёлғизнинг ёри – Худодир,
Аллоҳ паноҳида асрасин сизни”.
Менинг куюк умрим – Ишқи хатодир! –
Ортидан эргашмас ҳеч ким бу изнинг…
…Мендан хабар олинг,
ака Асқар.

Хазонрез боғлар ҳам бир куни тинса,
Жоннинг риштасига оятлар инса,
Юракда бир дарвиш уйғонса бетинч:
“Кўнгил бир ғарибнинг пойига қўнса…” –
Мени ёдга олинг,
ака Асқар!..

Фақат Сиз келасиз шундайин – шошиб,
Гўё тоғлар ошиб, гўё боғ ошиб…
…Хабаргирим, кетди паймонам тошиб! –
Ҳамон ҳасрат ўша – ҳасратим ўлмас:
Ҳеч кимим йўқ эди, ҳеч кимим бўлмас!.. –
…Кўзларимни ёпинг,
ака Асқар!..

02.04.1997.

Асқар ака шу шеърни жуда севарди…

Бу мисраларни оққа кўчираётган куним, ҳамишагидай шошганча, ётоқхона эшигини ҳам қоқмай кириб келганди у. Мен стол ва каравотим устидаги қоғозларни йиғишга тушдим.
– Шеър ёздингизми? Кўрса бўладими? – сўради Асқар ака ҳали тик турганча. Негадир бугун у жуда маҳзун эди.

Мен эски телевизор устига қўйганим – қоғозларнинг бирини қўлимга олдим:
– Биласизми, бу шеър эмас, шунчаки… ҳасратлар…

Гапимни тугатолмадим, у қўлимдаги қўлёзмани юлқиб олди, худди мен уни кўрсатмай қўядигандай. (Аслида уни ҳеч кимга кўрсатиш ниятим ҳам йўқ эди, агар Асқар акани ғамангиз қиёфада кўрмаганимда…)
Мен у кишининг рўпарасига, каравотга чўкдим. Нигоҳим эса қаршимдаги курсида ўтирган Асқар акада: мисралар унга қандай таъсир қилаётганини юзларидан уқиб олишга интиламан…

Назаримда, у шеърни қайта-қайта ўқиди.
– Айтдим-ку, бу шеър эмас, шунчаки…

У менга қаради. Юз-кўзларида бахтиёрлик ва ҳасратнинг омухтаси…

Келиб ёнимга ўтирди, қўлларимни олиб аввал лабига, сўнг кўзларига сурди.

– Раҳмат. Худо хоҳласа, умрингиз узоқ, мен эса ҳамиша ёнингизда бўламан…

Кетар пайти эса, эшик ёнида яна ҳар доимги ҳолат такрорланди: кетишга ҳам, қолишга ҳам имкон тополмаган одам ҳолати…

“Мен ҳозир кир ювмоқчи эдим” ва ёки “Бир нарса ёзмоқчи эдим”… дейман Асқар аканинг каловланиб қолганини кўриб: мени ёлғиз ташлаб кетишга кўнгли бўлмаётганини яхши англаб турганим учун ҳам.

У киши эса доимий гапини такрорлайди:
– Ёлғизнинг ёри Худо. Мен сизни Аллоҳга топширдим, Ўзи паноҳида асрасин… Омийн, Аллоҳу Акбар!..

Охирги йиллар Асқар ака шу шеърни негадир жуда кўп марта эслаганди.

– Илтимос, менга бағишланган шеърингизни айтиб беринг, – дейди у ҳар гал уйимга келганида.
– Э-э, аҳмоқманми, ўнг келган жойда, ўнг келган ҳолатда сизга шеър ўқийдиган! – дейман қайсарлигим тутиб.

– Келинг энди, у менга шу қадар ёқади-ки…
– “Кўзларимни ёпинг” деганимми?.. Не даждётесь?!
– Эй, Одам…

Асқар ака элангани сари мен ҳам “тўнимни тескари кияман”.

Фақат бир марта, маҳзуну-ғамгин ҳолатда кириб келганида…
– Шеър ўқиб берайми?

Ва жавобни ҳам кутмадим: “Дедингиз: Ёлғизнинг ёри – Худодир”…

Бугун мен “қалъаларсиз таслим бўлдим”: чўккалаб ўтириб олганча, қачонлардан бери кутилган шеърни ўқидим. Шеър тугагач, бир зумлик сукутдан сўнг Асқар аканинг завқланиб кулгани эшитилди. Ҳали шеър таъсирида турганим боис, ҳайрон бўлиб қарайман.

– Мен сизнинг мана шу тентак феълингизни ҳам яхши кўраман!.. – дейди у, қанча илтимосларни ерда қолдириб, кутилмаган пайтда шеър ўқиганимдан завқланиб…

* * *

“Бизнинг табиатимиз ҳам, феълимиз ҳам жуда ўхшаш, шунга эътибор берганмисиз, Гулчеҳра?” – дейди Асқар Маҳкам бир куни, навбатдаги аразлардан сўнгги ярашиш соатларида.

“Ҳеч-да, мен сиздан кўра андишалироқман!”

“Сиз-а?! Мен сизга юз марта айтганман, менинг жаҳлим чиққанида сиз пастроқ тушинг, гап қайтарманг, деб! Йўқ, билганингиздан қолмайсиз!..”
“Чунки сиз, жаҳлингиз чиқса оғзингизга келган гапни қайтармайсиз! У гап тўғрими, нотўғрими – фарқи йўқ!”

“Ана, яна бошланди!.. Гулчеҳра, илтимос, бошқа урушмайлик, келинг… Авваллар-дагидек сиз билан ҳафталаб, ойлаб… баъзан йиллаб гаплашмай юриш энди қўлимдан келмаяпти. Ҳатто овозингизни ҳам қаттиқ соғинаман…

Сиз бўлсангиз, телефонни ҳам олмайсиз, ёки оласизу… шарақлатиб қўйиб қўясиз. Келинг, энди бўлар-бўлмасга бир-биримиздан аччиқлашмайлик. Ахир, умр ўтди, бу томони ҳам оз қолди…”

“Нима?!”

Менинг ваҳимали овозимдан Асқар ака чўчиб кетади, ҳайрон боқади. Мен эса… қаттиқ термулганча, у кишининг юз-кўзларидан ҳозиргина айтилган охирги жумлаларнинг маъносини ахтараман.

“Сизга нима бўлди?”– сўрайди Асқар ака.
“Тўғрисини айтинг, мен ҳақда бирор ёмонроқ туш кўрдингизми? Мен… умрим оз қолибдими, ўларканманми?!”

“Э, бу нима деганингиз? Нима гап бўлди ўзи, тушунтирсангиз-чи!” – сабри тугайди Асқар аканинг.
“Бу томони оз қолди” эмиш! Бу гапни кейинги ойлар ичида қанчалар кўп ишлат-ганингизни биласизми?!” – Жиғибийроним чиқади менинг.

“Йўғ-ей, наҳотки?..”
“Ҳа! Ҳар сафар шу гапни айтсангиз, юрагим орқага тортиб кетади. Негалигини бил-майман… Йўқ, ўлишдан қўрқмайман, лекин… ичимга шундай совуқ шарпа югуради-ки… Нимага шундай экан-а?..”

“Э-э-э, бошидан тегирмоннинг тошини юргизсалар “қилт” этмайдиган бу кишим, арзимаган гапдан маъно излаб йиғи-сиғи қилса-я…” – Юзимдан оқаётган шашқатор ёшларни кафтлари билан артиб олаётган Асқар ака, мийиғида кулимсирайди.

“Бу гапни бошқа айтманг…” – ҳиқиллайман мен.
“Худо ҳаққи, ҳеч қачон айтмайман…”

Бу – 2006 йилнинг апрел ойидаги суҳбатдан.

Асқар аканинг соғломлик ҳолатидаги охирги суҳбатимиз.

“Умр ўтди. Бу томони оз қолди…”
Нега мен шу гапдан бу қадар ваҳимага тушдим?

Нега Асқар Маҳкам шу жумлаларни бу қадар кўп ишлатди?

Ўйлайман. Ўйлайвераман.

Балки…
Балки фаришталар яқинлашаётган айрилиқни у кишининг тилига сўз қилиб, менинг кўнглимга ваҳима киритиб билдирмоқчи бўлдию… биз англай олмадикми?..
Нега англай олмадик?!

* * *

– Гулчеҳра, жуда чарчадим, ҳатто шеър ёзишдан ҳам чарчадим. Энди бошқа ҳеч нарса ёзмайман.

Сўнгги бор мени йўқлаб келганида, Асқар Маҳкам жуда ҳорғин эди.

– Майли, энди дам олинг. Ўзиям тиним билмай ишладингиз, жуда катта ишлар қилдингиз!..
– Кофарниҳонни соғиндим. Ўтиб келсамми, деб турибман.

– Қачон бормоқчисиз?
– Яқинда болалар каникулга чиқишади…

Май ойида Асқар акадан дарак бўлмади, бир кунда икки-уч мартадан жиринглайдиган телефонимнинг ҳам уни ўчган…

Олдин хафа бўлдим. Кейин хавотир ола бошладим. Асқар аканинг ишхонасига сим қоқдим. “Асқар ака отпускада”, деди гўшакдаги аёл овози.

“Кофарниҳонга кетгандирлар” ўйладим мен.

Ёзнинг жазирама иссиқ кунлари ҳам ўтди. Дарак йўқ.

“Менга эрталаблари телефон қилманг, кечаси ухлолмаслигимни биласиз-ку!..”, “Менга кўп телефон қилаверманг, ишимга халақит бераяпсиз”, деявериб хафа қилиб қўйдим, шекилли”, ўйладим яна.
Рўза айёмлари ўтиб, ҳайит кунига ҳам етиб келдик. Дастурхон ёзиб, муборак кунларда мени унутмайдиган ягона меҳмоним – Асқар акани кутдим…

…Кеч киргач, қўшни “дом”да турадиган укахонимнинг олдига йўл олдим. “Асқар ака келмади…” – ҳасрат қилдим мен.

– Э, эшитмадингизми, Асқар аканинг анчагина мазалари йўқ экан.

Эртаси куни уйларига хабар олгани бордиг-у сап-сариқ юзларини кўриб… қўрқиб кетдим…

…….

27.11.2008 – 11.03.2009 й.
Тошкент.

P. S.
Ўша кунлар, – катта йўқотишга учраган ва унинг оғриғу азобларини кўтара олмай қолган кунларим, бир танишим уйимга келиб қолди. Йиғлайверганимдан шишиб кетган ва нурсизланган кўзларимга, ғамдан сўлғин юзларимга ҳайрон боқаркан:

– Асқар акангизга бўлган меҳрингиз шу қадар буюкмиди?! У ҳам бекорга сиз ҳақингизда қайғурмас экан-да. Биласизми, бир куни у нима деганди: “Агар кимдир Гулчеҳрани хафа қилганини ва ёки шу қизга ёмонлик қилганини билсам, мен уни Помир тоғларида чиритиб, йўқ қилиб юбораман! Суякларини ҳатто бирор ит ҳам излаб тополмайди!..” деб айтганди.

…“Дод!..” деб юбордим… Бу ростан ҳам Асқар акагагина хос, мен ҳақимда танҳо угина айта оладиган гап эди! Бу дунёда фақат Асқар Маҳкамгина (ва дадам) мен учун шундай қайғурарди!..

Муаллиф ҳақида

Гулчеҳра Муродалиева 1963 йилнинг 16 январида Ленинобод (ҳозирги Суғд) вилоятининг Пролетар (ҳозирги Ж.Расулов) районида туғилган. 1986 йили Тошкент давлат университети (ҳозирги Миллий университет)нинг журналистика факултетини тугатган. Шеърлари республика газета ва журналларида чоп этилган. 1993 йилда (“Шоирнинг илк китоби” сериясида) “Ой шарпаси”, 2014 йилда “Муштоқлик фасли” номли тўпламлари нашр этилган.

27 noyabr — Shoir Asqar Mahkam tavallud topgan kun

Gulchehra MURODALIEVA
ASQAR MAHKAM YODI
Yodnomadan ayrim parchalar
007

Haqiqat – yagona. Biroq inson qo’liga qalam olgan davrlardandir, balkim, yozilgan va yozilayotgan, Rost So’z deb taqdim etilayotgan bitiklarning qancha-qanchasi aslida avra-astari ag’darilgan Yolg’onlardir!..

… Go’zal Yolg’onlar, shirin Yolg’onlar, manfaatli Yolg’onlar, himoyachi Yolg’onlar!..

Men bosib o’tilgan umrim yo’laklarida taqdir taqozosi bilan ro’baro’ kelgan odamlar, ko’rgan-kechirganlarim, bolaligim, yaqinlarim, ko’nglimga aziz bo’lgan insonlarni xotirlashni istadim. Bu istagimni go’zal, shirin, manfaatli, himoyachi… Yolg’onlarsiz amalga oshirishga ahd qildim.

“Yolg’onsiz haqiqatlar” xotiralar turkumining bu galgisida Asqar Mahkamni yod etdim.

Muallif

007

Telefon uzoq va tinimsiz jaranglaydi. O’jarlik bilan…

Ko’rpani ustimga yaxshiroq tortaman, quloqlarimni mahkamroq yopaman. Bo’lmaydi! Boshimni yostig’imning ostiga tiqib olaman… Biroq…. “Uf-f, bas-da endi!” – jahl bilan o’rnimdan turaman. Ko’zlarimni ochishga harakat qilaman. Bo’lmaydi. Ko’zlarim xuddi qum kirganday, achishadi. Derazadan tushayotgan quyosh nurlari ahvolimni yana-da og’irlash-tiradi. Hamon tinim bilmayotgan telefon tomon jahl bilan otilarkanman, ochilishni istamayotgan ko’zlarim bilan soatga termulaman: sakkiz – ertalabgi.

– Asqar Mahkam! Sizga minginchi marta aytayapman, menga erta tongdan telefon qilmang, deb!..

Go’shakdan Asqar akaning zavqlanib kulgani eshitiladi:

– Siz uchun hali tong otmadi, biz uchun esa allaqachonlar peshindan oshgan… Uzr, yana uxlamadingizmi? Nima qilish kerak-a? (xavotirli ovozda) Duxtur-puxturga olib boraymi?.. Qachongacha bunaqa qiynalasiz?! Axir, biror davosi bordir?! Yoki…

– E-e, uyg’otmaganingizda, yana bir soat yotsam ko’zlarim ochilarmidi… achishayapti. Uxlaganimga endigina bir yarim soat bo’libdi.
– Kechiring… ishdan kech qaytasiz, qorong’uda, yolg’iz o’zingiz… Xavotir olaman-da. Hozir yana uxlashga harakat qiling. Soat o’nlarda uyg’otaman, bo’ladimi?
– Uf-f, bo’lmaydi. Endi qayta uxlolmayman.

Ancha gina-kuduratlardan so’ng, ertadan boshlab menga ertalablari telefon qilmas-likni qayta-qayta tayinlayman: “Mendan xavotir olmang, bilasiz-ku jonim qattiq, o’lmayman!..”. “Ishqilib, o’lmang. Xudo umringizni uzoq qilsin. Men har namozimda sizni eslayman… Sizsiz men qanday yashayman?.. Keling, ertaga sizni vrachga olib boraman. Boshingizni yana bir tekshirtiramiz, xo’pmi?”

Ertaga ham, indinga ham, umuman bu hafta ishim tig’izligini aytib, xayrlashishga harakat qilaman. Go’shakdan Asqar akaning har doimgi pandi yana takrorlanadi: “Ishga och ketmang, eshityapsizmi, albatta nonushta qilib oling. Endi pulingiz bor, xolodilnigingizdan tuxum, kolbasa, meva-chevalarni uzmang. Ishdan charchab qaytasiz, tezgina qovurib, yeb olsangiz qorningiz to’yadi. Eshityapsizmi, och yurmang…”

Men “Asqar Mahkamdan oldin” o’lmaslikni (!), nonushtasiz ishga ketmaslikni, och yurmaslikni, kechqurun ishdan qaytishimda ehtiyot bo’lishlikni… va’da beraman-u, go’shakni qo’yaman.

Ertasi kuni, ertalabki soat to’qqiz bo’lib-bo’lmay yana telefonim jiringlaydi, uzo-o-oq, Asqar Mahkam fe’liday – o’jarlik bilan…

……….

Mana, bir yilu sakkiz oydan ortiqroq vaqtdan buyon telefonimning “o’jarligidan” ham asar qolmagan. Kunlab, haftalab… oylab meni hech kim yo’qlamaydi. Sog’manmi-kasalmanmi, ochmanmi-to’qmanmi, uxlayapmanmi-yo’qmi… birovning ishi yo’q!.. Go’yo men ham…

Ha, aytganday, oldingi kuni ertalab telefon yana uzoq jiringladi. Tongga yaqin uxlab qolganim sababmi yoki keyingi haftalarda uyqum vaqti 2-3 soatdan oshmayotgani uchunmi…

“Uf-f, yana Asqar aka!..” – o’rnimdan shasht bilan turdim va go’shakni ko’tardim.

– Oynisa, sanmi? – begona ayol ovoz berdi.
– Yo’q, adashdingiz.

Daf’atan… yuragim tez, gupurib ura boshladi, qo’l-oyoqlarimdan mador ketib, boshimni sovuq ter qopladi. Yiqilmaslik uchun devorga suyanib, pastga sho’ng’irkanman, “Asqar aka… yo’q-ku” degan fikr miyamga o’qday urilganini angladim. Yuragim sanchib og’riy boshladi…

* * *

– Gulchehra, bizning ilk marta ko’rishganimizni eslay olasizmi?

– Albatta, 1985 yili Toshkentga ishga kelgan birinchi kuningiz. Odil aka bilan birga edingiz. “Gazetniy korpus”dagi “byuro propuskov”da. Men 5-kursda o’qirdim. “O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasida she’rim bosilayotgan edi, surat olib borgandim. Siz kimgadir telefon qilib topolmadingiz shekilli, telefon qo’yilgan stol oldidagi kursiga cho’kdingiz. Men telefon raqamlarini terayotganimda esa bir menga, bir telefonga qarab turdingiz-da: ”Shoyimga qo’ng’iroq qilmayapsizmi?” deb so’radingiz. “Ha”, dedim. “Siz Gulchehra emasmisiz, Gulnoraning opasi bo’lasizmi?” dedingiz. “Yo’q, singlisiman”. Sakrab o’rningizdan turdingiz: “Men Asqarman, Mahmula opangizning eri, bu esa shoir Odil Ikrom. Hozir Dushanbedan kelib turibmiz. Shoyimga ishongandik, u esa O’ratepaga ketibdi. Nima qilishimizni bilmay, hayron bo’lib turibmiz”. Deraza yonida tashqariga qarab xayol surib turgan yigit kelib men bilan qo’l berib so’rashdi. Ikkovlaringning ham qo’llaringda diplomant. Men “Lenin uchquni” gazetasi redaktsiyasiga chiqib, Shoyim aka bilan birga ijarada turadigan Bekqul akani topdim. Unga vaziyatni tushintirdim va uy kalitini so’radim. Bekqul aka bir zum ikkilandi, begona odamlarga uy kalitini berish to’g’ri bo’larmikan, deb o’yladi. Men esa, sizlar Shoyim akaning, qolaversa opamning do’stlari ekaningizni aytib, ko’ndirdim. Keyin sizlarni Oqtepaga olib bordim. Shu…

– To’g’ri, lekin bu ikkinchi uchrashuvimiz edi.
– …?

– Birinchisi… Xo’jandda bo’lgandi. Siz birinchi kursda o’qirdingiz, biz esa oxirgi kurslarda edik, chamasi. Siz Toshkentdan Xo’jandga, Gulnoraning oldiga – institutga borgansiz. Biz qandaydir mushoiragami, kechagami tayyorgarlik ko’rayotgan edik. Opangiz bilan institutning aktiv zaliga kirdingiz. Gulnora sizni hamma bilan tanishtirdi… So’ng yotoqxonaga ketdinglar. Men esa ijarada turardim. Negadir sizni juda-juda ko’rgim kelgandi… Ertasi kuni yotoqxonaga borsam, avtovokzalga ketgan ekansizlar. Avtobuslar bekatiga qarab chopdim. Joyidan jilgan trolleybusga yetolmay, bir bekatcha ortidan chopganim xam yodimda!.. Avtovakzalga yetib borishim bilan Toshkent avtobusiga chiqish e’lon qilindi. Siz menga shunchaki bir qur ko’z tashladingiz-da, mag’rur yurgancha avtobusga chiqib ketdingiz. Men yana siz o’tirgan deraza yoniga bordim, siz esa hatto qayrilib ham qaramadingiz!.. To’g’risi, menga ko’zingiz tushgach, yuzingizni burib oldingiz. Lekin o’shandayoq yuragimga cho’g’ tushgan ekan-da…

– Toshkent bir qadam edi-ku, Asqar aka, nega izlab kelmadingiz?

– Meni nazaringiz ilmadi deb o’yladim. “Ha, endi u shaharlik, Toshkenti azimda o’qiydi, bizlarning qo’limiz yetarmidi”, deb o’ylabman. Lekin o’sha paytda kelishgan, ko’rkam yigit edim, qancha qizlar ortimdan ergashardi. Siz esa… bir qarab ham qo’ymaganingiz alam qildi. O’ziyam, juda mag’rur edingiz!

…Bu sho’r peshonamga bu dunyoda siz ham bitilmagan ekansiz, nailoj… Faqat bir narsaga va’da bering – u boqiy dunyoda… meniki bo’lasiz!.. Jannati odamlardan Alloh mangu dunyoda kim bilan birga bo’lishni xohlashlarini so’rar ekan. Birgina istagini bajo keltirarkan. Mening ham umidim bor… Men Yaratgandan sizni, tanho sizni so’rayman, iltijo qilaman…

Bu – Asqar Mahkam bilan 2006 yilning qish oylaridagi suhbatimizdan.

* * *

– Gulchehra, hech kim sizni menchalik sevmagan, sevmaydi, sevolmaydi ham!.. Faqat… Siz buni anglamayapsiz.

Menga intervyu bergan Asqar aka, meni kuzatib qo’yarkan, anchagina joyni piyoda kezib qo’yganini sezmaydi.

– Qayting endi Asqar aka, men ham shoshib turibman. Ishimning qandayligini bilasiz…
– Bilaman, hammasini bilaman. Siz meni bilmaysiz, xolos. Menga turmushga chiqing…

– Necha yildan beri shu gapni takrorlaysiz. Axir, meni boshingizga urasizmi? Endi men ham 30 dan oshdim, 40 ga yaqinlashyapman…

– Men sizni 40 yoshga kirsangiz ham, 50 yoshga kirsangiz ham yaxshi ko’raveraman!
– 60 ga kirsam-chi, 70 ga kirsam-chi?!

– 60 ga kirsangiz ham, 70 ga kirsangiz ham sevaveraman. Xudo umr bersa, bas…
– Qarib-qartaysam ham-mi?!
– Ko’ksimda shunday olov bor-ki, u to Qiyomatgacha… so’nmaydi!..

* * *

Asqar akaning fe’li ham o’ziga xos edi…

18.jpgU olovdek, charsillab turar, biroq kimningdir yoqmagan gapi yoxud harakatidan lov etib yonib ketar, atrofidagilar ham bu alanga ichida qolib jarohatlanishini ko’pda o’ylab ham o’tirmasdi. Shoirning rost, aniqrog’i, nohaqlikni ko’tara olmaydigan yuragidan sachrayotgan keskin so’zlaridan ko’ngli darz ketganlar ba’zida uni kechira olmagan ham bo’lishlari mumkin…

Chunki u ishongan odamining pand berishini, do’stlarining xiyonatini, ko’rsatgan mehriga mehrsizlik qaytishini ko’tara olmasdi. Buning natijasi o’laroq, keyingi yillarda qancha do’stu-yorlaridan qo’lini yuvib qo’ltig’iga urdi. Do’stlarining qilmishlaridan ko’ngli ozor cheksa ham… butun dardu hasratini she’rlariga to’kar, lekin hech qachon ular ortidan yomon gapirmasdi. Hatto ba’zida: nega falonchi bilan gaplashmaysiz, nega bu do’stingizdan ko’nglingiz soviganday, deb so’raganimda ham, mahzun sukutdan so’ng: “Qo’ying ularni, ular Odam emas…” deb qo’l siltardi va bu mavzuga boshqa hech qachon qaytilmasdi…

Biroq mana shu qo’pol, dag’al, o’jar hamda haqparast va haqiqatparast insonning hayratangiz tarzda nozik Ko’ngli bor edi-ki…

* * *

Asqar aka bilan birga ishlaganmiz, hatto bir xonada. 1989 yili Toshkentda qayta propiskadan o’tishimga va ishga kirishimga ham Asqar aka sabab bo’lgan (bu Shavkat Rahmon tavsiyasi bilan amalga oshganini keyinchalik eshitdim)…

Avvallari shtatsiz, ya’ni maoshsiz, faqat gonorar hisobiga ishlaganim, oylik ola boshlaganimda esa pullarimni uyga – ota-onamga olib borganim uchun ham doimo och-nahor yurar, ba’zida haftalab ham issiq ovqat yemaslik mening oddiy hayot tarzimga aylanib ulgurgandi. Shuning uchunmi, ozg’in, qon bosimim past, tez-tez kasalga chalinib turardim.

Bahor oylari edi… Asqar aka bilan “O’zbekiston san’ati” jurnalida ishlardik. U kishi go’zallikni sevardi. Bu go’zallik xoh ayol qiyofasida, xoh tabiat manzarasida, xoh kiyim-kechakda, xoh oddiy buyumda bo’lsin, uning e’tiboridan chetda qolmasdi. Ba’zan ishdan birga qaytsak, mening nigohimni shunday go’zalliklarga qaratishga undardi: “qarang, qanday go’zal ayol!”, “juda chiroyli qiz ekan-a?”, “anavi qizning egnidagi ko’ylagi (yoki tuflisi) juda chiroyli ekan, siz ham shunaqasidan kiying…”. Ayniqsa, ayollar go’zalligidan zavqlanganida yuz-ko’zlarida bolalarcha hayrat mavjlanardi va ana shu hayratlanish asnosida Yaratganning mo»jizalariga hamdu-sanolar aytardi: “Qarang, Alloh O’zi go’zal va go’zallikni sevadi. Ba’zi bandalarini shu qadar go’zal qilib yaratadi-ki, uning O’zidan hayratlanmaslikning iloji ham yo’q!..”.

Shunday qilib, bahor oylari edi.

Tabiat ham, odamlar ham qishki, burkangan issiq kiyimlarini tashlagan, qiz-juvonlar bahoriy yengil, ochiq liboslarga o’tishgan vaqtlar. Mening esa bot-bot kasalga chalinib turadigan paytlarim…

Ana shunday kunlarning birida Asqar aka bilan birga ishxonadan chiqdik. Yo’l yurib, bekatga yetib keldik. Bekat turli yosh va turli toifadagi odamlar bilan tirband. Biz bilan bir vaqtda 4-5 nafar qaddi-qomati kelishgan, do’ndiqqina, o’ziga to’q oiladan ekanliklari ko’rinib turgan qizlar qarshimizga kelib to’xtashdi. Men har doimgidek Asqar akaning Allohning mo»jizasiga tasannolar aytishini kutdim. Biroq…. “Bularning cho’chqadek semirib yurishini qarang! Ular dard nimaligini ham bilishmaydi!.. Xudoning ko’zi qayoqda?! Nega siz kasal bo’lasiz, nega bular emas?!”… Asqar akaning alam va o’kinchli, baland va jarangdor ovozi bekatdagilarni biz tomonga qaratdi. Kutilmagan holatdan dovdirab qolgan bo’lsam-da, keyingi so’zlarning “portlashi”ga yo’l qo’ymadim: barmoqlarimni Asqar akaning lablariga bosdim…

Yosh boladek jovdiragan ko’zlarini menga qadarkan, yaxdek barmoqlarimni issiq kaftlariga oldi: “YO gapim noto’g’rimi, Gulchehra, ayting, noto’g’rimi?..”

Men ilk marta, bu insondagi o’zimga nisbatan beqiyos mehrni his etdim…

* * *

1994 yili ijara uydan Qatortoldagi korxona yotoqxonasiga ko’chdim. Kichkina xonamda bitta stol, to’rtta eski, liqillagan stul, bir dona kichkina tumbochka, bitta karavot bor edi. Ipdan to’qilgan oddiy sholcha sotib oldim, 3-4 oy o’tmay rangi uniqib ketdi. Uydan eski darparda olib keldim, yuvgandim – har-har joyi sitilib ketdi. Keyinroq bir eski televizorli bo’ldim, biroq u ham tez kunda buzilib, ko’rsatmay qo’ydi…

Stolimning ustida choynak, piyola, lagancha, shakar solgichdan boshqa ko’pda hech vaqo bo’lmasdi. Hatto qotgan non ham…

Shuning uchun birovga eshigimni ochavermasdim. Men bu taxlit hayotga ko’nikib ham ketgandim, biroq boshqalar mening bu ayanchli ahvolimga ko’zlari tushishini sira istamasdim.

Bir kuni isitmalab yotib qoldim. Ikki-uch kun o’tsa hamki, madorsizlanib, o’zimga kelolmasdim. Ertalab eshik taqirlab qoldi. Mendan xabar olib turadigan, shu yotoqxonada yashaydigan ukaxonlarimdan biri bo’lsa kerak, deb o’ylab eshikni ochdim. Qarshimda qaddi qomati kelishgan, chiroyli kiyingan Asqar Mahkam turardi!

– Ishxonangizga telefon qilsam, “kelmayapti” deyishdi. Izlab keldim… E-e, mazangiz yo’qmi?!

Asqar aka xonaga bir qur nazar tashladi va “men hozir kelaman” deb shoshgancha chiqib ketdi. Men holsizlangancha o’zimni karavotga tashladim…

Hech qancha vaqt o’tmay u kishi qo’lida selofan sumka bilan kirib keldi. Sumkadan non, qand-qurslarni olarkan, ustki kiyimini yechib, ko’ylak yenglarini shimara boshladi. Hayron bo’lib qarab turganimni ko’rib: “Men hozir sizni sog’aytiraman!” dedi va qo’liga pichoqni oldi: “Qozon qani?”

O’sha kuni Asqar aka bir kilo qo’y go’shtini katta-katta to’g’rab, qovurib, to’ygunimcha menga majburlab yedirdi.
Ertasi kuni xabar olgani kelganida isitma ham, darmonsizlik ham, bosh og’riqlar ham o’tib ketgandi…

* * *

Birga ishlay boshlaganimizdan bir yil ham o’tmay Asqar aka menga sevgi izhor eta boshladi…

Men uning dil izhorlarini jiddiy qabul qilmasdim, bu holni qiziqqonligiga, shoirlik ehtiroslariga yo’yardim. Yana bir yil o’tib… turmushga chiqishni taklif eta boshladi. Islom dini ochiq targ’ib qilinayotgan, diniy an’analar ommalashayotgan paytlar bo’lgani, ko’p qatori Asqar aka ham besh vaqt namozni kanda qilmaydigan kishiga aylangani uchunmi, “shariatda ikki xotinlilik ayb ham, gunoh ham emas” degan fikrga kelgan edi.
“O’zingizga o’xshagan, sochlari qo’ng’iroq, chiroyli, aqlli bir qizchangiz bo’lsa, yomonmi?!”

Bu so’zlarni eshitgach, xuddi hozir shunday qizcham yonimga yugurib keladiganday ko’nglim erib ketsa ham, negadir aqlim… inkor etardi!..

Shunday paytda Asqar aka mendan qattiq ranjirdi, achchiq gaplar aytib, yotoqxona eshigini sharaqlatib yopgancha chiqib ketardi.

1996 yili shunday dil izhorlaridan so’nggi “og’zaki janglar” natijasi ayanchli yakunlandi.

Asqar aka ko’nglidagi orzusini amalga oshira olmayotganidanmi, alamidanmi… dilimga ozor berishga, haqoratomuz gaplar aytishga o’tdi… Bu gaplardan yuragim to’kilib ketganday, o’zimni noxush his eta boshladim. Qanchalik o’zimni qo’lga olishga harakat qilmay, ko’zimdan tirqirab yosh oqa boshladi. Sakrab o’rnimdan turdim-da, eshikni katta ochib, hoziroq xonamdan chiqib ketishini talab qildim…

Xo’rligim kelib, o’sha kuni va kechasi bilan zorlanib yig’lab chiqdim.

Sahar payti, tonggi soat olti ham bo’lmay eshigimning qattiq taqillaganidan uyg’onib ketdim. Eshikni ochib ulgurmasimdan Asqar aka shitob bilan xonamga kirib oldi va… tiz cho’kdi.

– Meni kechiring, Gulchehra, kechagi gaplarimni ko’nglingizdan chiqarib tashlang!.. To meni kechirmaguningizcha, o’rnimdan qo’zg’almayman! Namozga turishdan oldin shunday tush ko’rdim-ki… Ayting, ajdodlaringiz orasida namozxon, iymonli, pokiza kishi o’tganmi?

Shunda, daf’atan, ko’pincha keksalar dadam haqida fikr bildirib, ”O’g’lingiz halol, vijdonli, haqgo’y, o’ta madaniyatli. Shunday farzand tarbiya qilganingizga rahmat!” deyishganida, buvimning g’urur bilan aytadigan: “Zoti toza-da! Bobosi mashhur eshon edi” deya aytadigan gaplari yodimga tushdi. Va:

– Dadamning bobolari katta eshon bo’lgan ekanlar. Nima edi? – dedim.

– Tongga yaqin tush ko’rdim. Tushimda… keng yalanglik joy. Odamlar gavjum. O’rtada quyosh nur taratib turgan yo’lak. Bir mahal shu yo’lakdan oppoq yaktak-chakmonli, boshiga ham oppoq salla
o’ragan, qorday soqoli ko’ksiga tushgan ko’rkam, nuroniy bir chol hassa tayanib paydo bo’ldi. O’tib ketar ekan, hamma unga tavoze bilan salom berishar, u ham bosh irg’ab barchaning salomiga bir-bir alik olardi. Mening ham yonimga yaqinlashganida, qo’limni ko’ksimga qo’yib salom berdim. U esa… to’xtadi, qahr bilan menga boqdi, so’ng g’azab bilan yuzini o’girgancha, salomimga alik ham olmay yurib ketdi… Mulzam bo’lib, yonimdagi bir odamdan “Bu kishi kim?” deb so’rasam, “Gulchehraning bobosi” deb javob berdi. Uyg’onib ketdim. Namozimni o’qidimu, siz tomon chopdim… Meni kechiring, Gulchehra, “Kechirdim” deb ayting!..

Asqar aka keta turib: “Shunday himoyachilaringiz bor ekan, siz hech qachon xor bo’lmaysiz. Sizga ozor berganlar – ozor chekadi! Hali hayotingiz shu qadar go’zal bo’ladiki… Bu ko’rguliklaringiz esa siz uchun bir sinov ekan-da”, dedi va… boshimni sajdaga qo’yishga da’vat etdi.

Shu kundan boshlab Asqar Mahkamning menga bo’lgan munosabatida mehr-muhabbatdan ham… yuksakroq bir tuyg’u paydo bo’ldi. Boshimdan o’tayotgan barcha ko’rguliklardan xabardor bo’lsa-da, menga… adashib Osmonidan yerga tushib qolgan farishtaday qaray boshladi. Hatto bir kuni shu mazmunda yozilgan she’rini olib kelib qo’limga tutqazdi.

* * *

Har gal Asqar akaning yotoqxonadagi ko’rimsizgina xonamda paydo bo’lishi, bulutli osmonda quyoshning paydo bo’lishidek gap edi go’yo…

U mening kayfiyatimni, o’sha kungi holatim, ruhiyatimni tezgina anglarmidi, bir piyola choy ustida xoh dunyoning o’tkinchiligi haqida bo’lsin, xoh Hadisi sharif, xoh Qur’oni Karimdan bo’lsin, shunday oyat-u kalimalarni topib aytardi va uni beqiyos shaklda sharhlardi-ki, har safar men shu fikr-mulohazalar aynan shu kun, shu soatda menga havodek kerak va zarurligi-yu, Asqar akaning topqirligidan hayratlanaverardim.

U kishi ketganidan so’ng esa siniq ruhiyatim qaddini tiklar, tog’u toshlar ham ustimga qulasa yelka tutib bera oladiganday, qo’limni cho’zsam osmonlarga yetadiganday, dunyoning mayda tashvishlari to’pig’imga chiqishga ham arzimaydiganday… o’zimni shijoatli va bardam his eta boshlardim.

Bir kuni… “O’zi nega yashayapman? Hayotim o’nglanmayotgan, g’amu tashvishlar boshimdan arimayotgan shu umr menga kerakmi o’zi?! She’r ham yozolmayapman, yashashdan ham ma’ni qolmadi…” kabi tubsiz xayollar boshimda charx urayotgan bir kuni…

Asqar Mahkam to’satdan xonam ostonasida paydo bo’ldi.

– Har safar sizni eslaganimda yoki ko’rganimda, bilasizmi, nima yodimga tushadi? – dedi u salom-alikdan keyin.
– Nima?

– “Bibliya”dagi bir fikr. Unda: to’daning eng ortida chopayotgan ot qaytar chog’i eng oldinda, ya’ni eng birinchidir, deyilgan. Nazarimda, shu fikr atay siz uchun aytilganday… Pok-nopok yo’llar bilan pul topib, ostonasini ham tillodan qilishga urinayotganlar, qanday yo’llar bilan bo’lsa-da qo’sha-qo’sha kitoblar chop etayotganlar, kunora televizoru radiodan va’zxonlik qilib chuchmal she’rlarini o’qiyotganlar, qofiyabozlik qilib siyqa so’zlar tizmasini “she’r” deb atayotganlar, unvonu medallar, kursilar uchun madhiyabozlik qilayotganlar sizning tengingiz emas!

Bu safsatabozlaru she’rbozlar to’rt misra she’ringizga arzishmaydi!
Shuni biling: siz ortda chopayotgan otsiz, demak siz – birinchisiz!..

Bu – Asqar Mahkam fikri.

* * *

“Gulchehra, – deydi bir kuni Asqar aka yotoqxonadagi mo»jazgina xonamda o’tirib, atrofidagi eski jihozlarga bir qur nazar tashlarkan, – siz o’ziga to’q xonadonning erka qizisiz. Tug’ilgan yurtingizda oilangizning, ayniqsa shifokor dadangizning hurmati juda baland ekan. Hatto rayon markazidan ancha olis joylashgan qishloqlarda ham turli rahbarlik lavozimlarida ishlagan buvingizni, duxtir dadangizni tanishar va qattiq e’zozlasharkan… (Borganimda o’zim guvohi bo’ldim!)

Ikkitagina qizini yeru-ko’kka ishonmay katta qilgan oilaning erka qizi mana shunday (qo’lini yozib, xonani ko’rsatadi) xarob, ba’zan do’stga, ba’zan mehrga, gohida nonga ham zor bo’lib yashasa-a? Nega, Gulchehra, nima uchun?! Nega shuncha qiyinchiliklarga chidaysiz, nega endi “Bor-ye-e-y!” deb ketvormaysiz?..

Axir siz ham hamma qatori turmushga chiqib, 3-4 ta bolaning onasi bo’lib, ota-onangiz bag’rida, dadangiz davlati soyasida to’kis va farovon hayot kechirsangiz bo’lardi-ku!..

…Men-chi, men nega bu yerlarda sarson yuribman?.. Gohida buvimni shu qadar qattiq sog’inaman-ki, kechasi uyqum qochib, qanot chiqarsamu, Kofarnihon tomonlarga uchib ketsam,
deyman…

Bizga nima kerak o’zi-a?.. Nahotki birgina She’r deb shu ko’ylarga tushib o’tirsak?
Nega biz shu yo’lni tanladik, boshqasini emas?! Yoki… bu yo’l bizni tanladimikan?!

Peshonamizga yozilgani shumi, yoki She’r – Qismatimizmi?..”

Men hech narsa demadim.
Javob – aytib bo’lingandi.

* * *

Dedingiz: “Yolg’izning yori – Xudodir,
Alloh panohida asrasin sizni”.
Mening kuyuk umrim – Ishqi xatodir! –
Ortidan ergashmas hech kim bu izning…
…Mendan xabar oling,
aka Asqar.

Xazonrez bog’lar ham bir kuni tinsa,
Jonning rishtasiga oyatlar insa,
Yurakda bir darvish uyg’onsa betinch:
“Ko’ngil bir g’aribning poyiga qo’nsa…” –
Meni yodga oling,
aka Asqar!..

Faqat Siz kelasiz shundayin – shoshib,
Go’yo tog’lar oshib, go’yo bog’ oshib…
…Xabargirim, ketdi paymonam toshib! –
Hamon hasrat o’sha – hasratim o’lmas:
Hech kimim yo’q edi, hech kimim bo’lmas!.. –
…Ko’zlarimni yoping,
aka Asqar!..

02.04.1997.

Asqar aka shu she’rni juda sevardi…

Bu misralarni oqqa ko’chirayotgan kunim, hamishagiday shoshgancha, yotoqxona eshigini ham qoqmay kirib kelgandi u. Men stol va karavotim ustidagi qog’ozlarni yig’ishga tushdim.
– She’r yozdingizmi? Ko’rsa bo’ladimi? – so’radi Asqar aka hali tik turgancha. Negadir bugun u juda mahzun edi.

Men eski televizor ustiga qo’yganim – qog’ozlarning birini qo’limga oldim:
– Bilasizmi, bu she’r emas, shunchaki… hasratlar…

Gapimni tugatolmadim, u qo’limdagi qo’lyozmani yulqib oldi, xuddi men uni ko’rsatmay qo’yadiganday. (Aslida uni hech kimga ko’rsatish niyatim ham yo’q edi, agar Asqar akani g’amangiz qiyofada
ko’rmaganimda…)

Men u kishining ro’parasiga, karavotga cho’kdim. Nigohim esa qarshimdagi kursida o’tirgan Asqar akada: misralar unga qanday ta’sir qilayotganini yuzlaridan uqib olishga intilaman…

Nazarimda, u she’rni qayta-qayta o’qidi.
– Aytdim-ku, bu she’r emas, shunchaki…

U menga qaradi. Yuz-ko’zlarida baxtiyorlik va hasratning omuxtasi…

Kelib yonimga o’tirdi, qo’llarimni olib avval labiga, so’ng ko’zlariga surdi.

– Rahmat. Xudo xohlasa, umringiz uzoq, men esa hamisha yoningizda bo’laman…

Ketar payti esa, eshik yonida yana har doimgi holat takrorlandi: ketishga ham, qolishga ham imkon topolmagan odam holati…

“Men hozir kir yuvmoqchi edim” va yoki “Bir narsa yozmoqchi edim”… deyman Asqar akaning kalovlanib qolganini ko’rib: meni yolg’iz tashlab ketishga ko’ngli bo’lmayotganini yaxshi anglab turganim uchun ham.

U kishi esa doimiy gapini takrorlaydi:
– Yolg’izning yori Xudo. Men sizni Allohga topshirdim, O’zi panohida asrasin… Omiyn, Allohu Akbar!..

Oxirgi yillar Asqar aka shu she’rni negadir juda ko’p marta eslagandi.

– Iltimos, menga bag’ishlangan she’ringizni aytib bering, – deydi u har gal uyimga kelganida.
– E-e, ahmoqmanmi, o’ng kelgan joyda, o’ng kelgan holatda sizga she’r o’qiydigan! – deyman qaysarligim tutib.

– Keling endi, u menga shu qadar yoqadi-ki…
– “Ko’zlarimni yoping” deganimmi?.. Ne dajdyotes`?!
– Ey, Odam…

Asqar aka elangani sari men ham “to’nimni teskari kiyaman”.

Faqat bir marta, mahzunu-g’amgin holatda kirib kelganida…
– She’r o’qib beraymi?

Va javobni ham kutmadim: “Dedingiz: Yolg’izning yori – Xudodir”…

Bugun men “qal’alarsiz taslim bo’ldim”: cho’kkalab o’tirib olgancha, qachonlardan beri kutilgan she’rni o’qidim. She’r tugagach, bir zumlik sukutdan so’ng Asqar akaning zavqlanib kulgani eshitildi. Hali she’r ta’sirida turganim bois, hayron bo’lib qarayman.

– Men sizning mana shu tentak fe’lingizni ham yaxshi ko’raman!.. – deydi u, qancha iltimoslarni yerda qoldirib, kutilmagan paytda she’r o’qiganimdan zavqlanib…

* * *

“Bizning tabiatimiz ham, fe’limiz ham juda o’xshash, shunga e’tibor berganmisiz, Gulchehra?” – deydi Asqar Mahkam bir kuni, navbatdagi arazlardan so’nggi yarashish soatlarida.

“Hech-da, men sizdan ko’ra andishaliroqman!”

“Siz-a?! Men sizga yuz marta aytganman, mening jahlim chiqqanida siz pastroq tushing, gap qaytarmang, deb! Yo’q, bilganingizdan qolmaysiz!..”
“Chunki siz, jahlingiz chiqsa og’zingizga kelgan gapni qaytarmaysiz! U gap to’g’rimi, noto’g’rimi – farqi yo’q!”

“Ana, yana boshlandi!.. Gulchehra, iltimos, boshqa urushmaylik, keling… Avvallar-dagidek siz bilan haftalab, oylab… ba’zan yillab gaplashmay yurish endi qo’limdan kelmayapti. Hatto ovozingizni ham qattiq sog’inaman…

Siz bo’lsangiz, telefonni ham olmaysiz, yoki olasizu… sharaqlatib qo’yib qo’yasiz. Keling, endi bo’lar-bo’lmasga bir-birimizdan achchiqlashmaylik. Axir, umr o’tdi, bu tomoni ham oz qoldi…”

“Nima?!”

Mening vahimali ovozimdan Asqar aka cho’chib ketadi, hayron boqadi. Men esa… qattiq termulgancha, u kishining yuz-ko’zlaridan hozirgina aytilgan oxirgi jumlalarning ma’nosini axtaraman.

“Sizga nima bo’ldi?”– so’raydi Asqar aka.
“To’g’risini ayting, men haqda biror yomonroq tush ko’rdingizmi? Men… umrim oz qolibdimi, o’larkanmanmi?!”

“E, bu nima deganingiz? Nima gap bo’ldi o’zi, tushuntirsangiz-chi!” – sabri tugaydi Asqar akaning.
“Bu tomoni oz qoldi” emish! Bu gapni keyingi oylar ichida qanchalar ko’p ishlat-ganingizni bilasizmi?!” – Jig’ibiyronim chiqadi mening.

“Yo’g’-yey, nahotki?..”
“Ha! Har safar shu gapni aytsangiz, yuragim orqaga tortib ketadi. Negaligini bil-mayman… Yo’q, o’lishdan qo’rqmayman, lekin… ichimga shunday sovuq sharpa yuguradi-ki… Nimaga shunday ekan-a?..”

“E-e-e, boshidan tegirmonning toshini yurgizsalar “qilt” etmaydigan bu kishim, arzimagan gapdan ma’no izlab yig’i-sig’i qilsa-ya…” – Yuzimdan oqayotgan shashqator yoshlarni kaftlari bilan artib olayotgan Asqar aka, miyig’ida kulimsiraydi.

“Bu gapni boshqa aytmang…” – hiqillayman men.
“Xudo haqqi, hech qachon aytmayman…”

Bu – 2006 yilning aprel oyidagi suhbatdan.

Asqar akaning sog’lomlik holatidagi oxirgi suhbatimiz.

“Umr o’tdi. Bu tomoni oz qoldi…”
Nega men shu gapdan bu qadar vahimaga tushdim?

Nega Asqar Mahkam shu jumlalarni bu qadar ko’p ishlatdi?

O’ylayman. O’ylayveraman.

Balki…
Balki farishtalar yaqinlashayotgan ayriliqni u kishining tiliga so’z qilib, mening ko’nglimga vahima kiritib bildirmoqchi bo’ldiyu… biz anglay olmadikmi?..
Nega anglay olmadik?!

* * *

– Gulchehra, juda charchadim, hatto she’r yozishdan ham charchadim. Endi boshqa hech narsa yozmayman.

So’nggi bor meni yo’qlab kelganida, Asqar Mahkam juda horg’in edi.

– Mayli, endi dam oling. O’ziyam tinim bilmay ishladingiz, juda katta ishlar qildingiz!..
– Kofarnihonni sog’indim. O’tib kelsammi, deb turibman.

– Qachon bormoqchisiz?
– Yaqinda bolalar kanikulga chiqishadi…

May oyida Asqar akadan darak bo’lmadi, bir kunda ikki-uch martadan jiringlaydigan telefonimning ham uni o’chgan…

Oldin xafa bo’ldim. Keyin xavotir ola boshladim. Asqar akaning ishxonasiga sim qoqdim. “Asqar aka otpuskada”, dedi go’shakdagi ayol ovozi.

“Kofarnihonga ketgandirlar” o’yladim men.

Yozning jazirama issiq kunlari ham o’tdi. Darak yo’q.

“Menga ertalablari telefon qilmang, kechasi uxlolmasligimni bilasiz-ku!..”, “Menga ko’p telefon qilavermang, ishimga xalaqit berayapsiz”, deyaverib xafa qilib qo’ydim, shekilli”, o’yladim yana.
Ro’za ayyomlari o’tib, hayit kuniga ham yetib keldik. Dasturxon yozib, muborak kunlarda meni unutmaydigan yagona mehmonim – Asqar akani kutdim…

…Kech kirgach, qo’shni “dom”da turadigan ukaxonimning oldiga yo’l oldim. “Asqar aka kelmadi…” – hasrat qildim men.

– E, eshitmadingizmi, Asqar akaning anchagina mazalari yo’q ekan.

Ertasi kuni uylariga xabar olgani bordig-u sap-sariq yuzlarini ko’rib… qo’rqib ketdim…

…….

27.11.2008 – 11.03.2009 y.
Toshkent.

P. S.
O’sha kunlar, – katta yo’qotishga uchragan va uning og’rig’u azoblarini ko’tara olmay qolgan kunlarim, bir tanishim uyimga kelib qoldi. Yig’layverganimdan shishib ketgan va nursizlangan ko’zlarimga, g’amdan so’lg’in yuzlarimga hayron boqarkan:

– Asqar akangizga bo’lgan mehringiz shu qadar buyukmidi?! U ham bekorga siz haqingizda qayg’urmas ekan-da. Bilasizmi, bir kuni u nima degandi: “Agar kimdir Gulchehrani xafa qilganini va yoki shu qizga yomonlik qilganini bilsam, men uni Pomir tog’larida chiritib, yo’q qilib yuboraman! Suyaklarini hatto biror it ham izlab topolmaydi!..” deb aytgandi.

…“Dod!..” deb yubordim… Bu rostan ham Asqar akagagina xos, men haqimda tanho ugina ayta oladigan gap edi! Bu dunyoda faqat Asqar Mahkamgina (va dadam) men uchun shunday qayg’urardi!..

Muallif haqida

 011_.pngGulchehra Murodalieva 1963 yilning 16 yanvarida Leninobod (hozirgi Sug’d) viloyatining Proletar (hozirgi J.Rasulov) rayonida tug’ilgan. 1986 yili Toshkent davlat universiteti (hozirgi Milliy universitet)ning jurnalistika fakultetini tugatgan. She’rlari respublika gazeta va jurnallarida chop etilgan. 1993 yilda (“Shoirning ilk kitobi” seriyasida) “Oy sharpasi”, 2014 yilda “Mushtoqlik fasli” nomli to’plamlari nashr etilgan.

Asqar Mahkam. Oq kitob. Roman, she’riy qissa va badihalar by Khurshid Davron on Scribd

0056

(Tashriflar: umumiy 226, bugungi 21)

Izoh qoldiring