A’zam O’ktam. Do’st haqida so’z

chori Avaz

Муборак айём кунлари ўтганларни эслаш амалидан келиб чиқиб ўзбек шеъриятида салмоқли из қолдирган Чори Аваз билан Аъзам Ўктам хотирасини ёд этиш мақсадида ушбу мақолани сизнинг назарингизга тақдим этамиз.

002

Аъзам Ўктам
ДЎСТ ҲАҚИДА СЎЗ

“Инсон йўли узун эмас. Ҳар бир инсон йўлининг сўнгида бир уюм тупроқ билан белги қўйишади. Аммо ҳеч ким ўша бир уюм тупроқни ўз қўллари билан уя олмайди. Буни бошқалар ўзларининг беҳад паришон хотирликларидан сақланиш учун адо этадилар. Инсон ўз йўли сўнгида қўйилган бу белгидан бошқа ҳамма тўсиқлардан ўта олади”.
Чори Аваз бу сўзларни ўзининг “Насаф” нашриётида босилган “Бахтиёрлик шу эмасми?” номли эсселар китоби муқовасининг орқасига ёзган экан. Бу сўзларни изоҳлаш, ҳар хил тахминлар қилишнинг кераги йўқдир, деб ўйлайман.
Ҳар гал уни эсласам кўнглим ёришиб кетади. “Чори мен учун доимо тирик, ўлмаган”, деган китобий гапларни айтмоқчи эмасман. Йўқ, жуда яхши биламанки, у энди йўқ. Бу камсуқум, камгап ва камтарин дўстим ҳануз мени аяйдими, уйқумни бузишдан уялгандек ҳатто тушимга кирмайди.
Биз дорилфунунда бирга ўқидик. Кейин бир нашриётда бирга ишладик. Ўн икки йил ҳақиқий туғишганлардек дўст бўлдик.
Бундан тўққиз йил аввал буйрагим оғриб, қаттиқ азоб бера бошлади. Чори уч кунгача ҳар кеча ёнимда ўтирди. Ҳар гал ўзимга келиб кўзимни очсам, унинг индамай китоб ўқиб ўтирганини кўрардим. Фарғонага бориб даволанмоқчи бўлдим. Чори мени қишлоққача кузатиб борди. Дарров дўстлар, қариндош-уруғлар йиғилишди. Даладан кечроқ қайтган амакимга Чорини таништирдим. “Ҳа-а, — дедилар амаким, — бизнинг ўқишдаям қаршилик зўр йигитлар бор эди. Беш йил ака-укадек юрганмиз”. У кишининг “беш йиллик ўқиши” нималигини билганлар мийиғида кулиб қўйишди. Чори эса фақат ўзига хос соддалик билан: “Қайси институтни тугатгансиз, амаки?” деб сўради. “Э, Чоривой, биззи ўқишлар ҳавас қиладиган эмас, — дедилар амаким, — у ёққа кириш учун битта одамга шикаст етмаса бўлмайди”. Чори изоҳ кутиб менга қаради. Мен кулиб тушунтирдим: “Қамоқни айтяптилар”. Шу-шу, қачон қамоқдан гап чиқса: “Аъзамнинг амакиси ўқиган институт”, деб қўярди.
Ўшанда Чорининг қистови билан озгина даволаниб, тузалиб кетдим. Буни қарангки, Чорининг ўзи айнан буйраги шамоллаб, вафот этди.
Бешинчи курсга ўтганимда, вақтида келиб, ётоқхонадан жой ололмадим. Бор-йўғим – дафтар, кўйлак, тиш чўтка, совун ва сочиқдан иборат бўлиб, улар бир дипломатга сиғарди. Пешингача дарс, кейин то ярим кечагача чўзиладиган “тушлик” билан овора бўлардим. Энг охирида ким билан ўтирсам, ўшаникига кетардим. Ҳар уч кунда Чорининг хонасига “меҳмонга” келардим. У менинг бу хил бетайин юришларимдан ҳам завқланарди. Бир куни дипломатим шундоқ эшик тагида қолиб кетибди. Чори уни олиб менга қаради-да: “Квартирангизнинг ўринини алмаштириб қўйсам, майлими?” деди кулиб. У жуда камдан-кам кулар, ҳазиллашмасди. Ҳар замонда дипломатимни чертиб: “Аъзамжон уйдами?” деб қўярди.
Бугунги кунда “навқирон шеъриятимизнинг энг истеъдодли вакили” сифатида тилга олинадиган бир йигит Чори билан бирга ўқиганди. Чори ундан шеърларини ўқиб кўриш учун сўрабди. У эса: “Қўлёзма нашриётда. Китобим чиқса, ўқийверасиз”, дебди. Чори унинг китоби босилишидан суюниб: “Яқин орада чиқадиганми?” деб сўрабди. “Ҳа, саксон бешинчи йилда”, деб жавоб берибди шоир. Бу суҳбат саксонинчи йилда бўлган. Аслида Чори жуда кечиримли инсон эди, лекин ўзидан беш-олти ёш кичик бу йигитнинг ўшанда уни масхара қилганини ҳеч кечиролмаганди.
“Омон-омон замони” энди бошланган пайтларда, илгари марказқўмнинг маъсул ходими бўлган бир шоир идорамизга келиб ярим соат партия ва ҳукуматнинг томорқасига тош отди. Энсамиз қотса-да, эшитиб ўтиравердик. Бир оздан сўнг хонага Чори кириб келди. Собиқ амалдор жуда “авжига” чиққанди. Уни яхши танимаган одам ҳақиқий миллатпарвар, чинакам ватанпарвар деб ўйлаши аниқ эди.
– Шошманг, — деди Чори бирдан, — шу гапларнинг бирортасини нега тепада ишлаб юрганингизда айтмагансиз?
У қизариб-бўзариб илгариям ҳур фикрли бўлганини исботлай кетди.
– Аъзам, юринг, сизда гап бор, — деди Чори унга қулоқ солмай.
Мен қутулганимга шукр қилиб, Чорига эргашдим.
– Нимага унга қулоқ солиб ўтирибсиз? – деди Чори айвонга чиққанимиздан сўнг.
– Яхши гапларни айтаётганди, — дедим мен. – Ниҳоят буям тузалибди деб, суюниб ўтиргандим-да.
– Ҳечам тузалмайди! – деди Чори.- Яна бир амалга мингунича холос, буларнинг довюраклиги. Ҳали кўрасиз.
Бу гап кейин кўп маротаба исботланганини айтиб ўтирмасам ҳам бўлар.
Чори кичик муҳаррир бўлиб ишларди. Муаллифларга қалам ҳаққи бериш учун ҳамма ҳужжатларни у тайёрларди. Бир кун телефон жиринглаб қолди. Гўшакни олсам, нашриётлардан бирининг бош муҳаррири экан. Чорини сўради. У ишлайдиган жойда Чорининг илк китоби беш йилдан буён ҳаракатсиз ётганди. Ўша бўйича сўраётгандир деб ўйладим-да: “Каттакон сўраяптилар. Ишлар юришибди шекилли”, дедим. Чори гўшакни олди. Қулоқ солиб турибман.
– Йўқ, ҳали ўтказолмадик, – деди Чори. – Йўқ, атайлаб қилаётганимиз йўқ. Жўнатамиз пулингизни. Муҳарриримиз айрим қоғозларни тўлдириб берса бўлди. Ҳа. У кишининг ўғли вафот қилди… Бирон ҳафталарда келса керак. Хўп, майли.
Чори гўшакни қўйди-да, индамай ташқарига чиқиб кетди. Орқасидан чиқсам, айвонда чекиб турибди. Юзи бўғриққан, асабий.
– Ҳа, нима бўлди? – дея сўрадим.
– Одамзот қизиқ экан-да, — деди Чори ҳазин овоз билан. – Ановининг китоби ҳали босилиб бўлгани йўқ, қалам ҳаққини талаб қиляпти. “Муҳаррир қани?” дейди. “Ўғли вафот этган, ўз юртига кўмиш учун кетган”, десам: “Э-э, қачон келар экан?” дейди номард! “Худо раҳмат қилсин!” – демайди.
Орадан кўп ўтмай ўша одам меҳр-оқибат, дину диёнат ҳақида кетма-кет мақолалар эълон қила бошлади. Чори уларни менга кўрсатиб: “Худо раҳмат қилсин!” дея аччиқ кулиб қўярди.
У бировлар учун ҳам уялар, азобланарди.
Чори ишга ҳар куни ўз вақтида келар, тинмай ишларди. Шахмат ё теннис ўйнагани судрасам, фақат тушлик танаффус пайтида ё ишдан кейингина рози бўларди.
“Чори Аваз – ўлимидан ибрат олса бўладиган йигит эди, – дейди исломий олим Муқим Ҳижрон. – У кам кулар, бекорчи ҳазил-ҳузулдан йироқ, меҳнаткаш, камгап ва камтарин инсон эди”.
Дарҳақиқат, шундай. У ҳақда айтадиган гапларим, хотираларим жуда кўп. Айримларини энди эслай бошласам, унинг вафот этганлиги ҳақидаги ҳали эскирмаган ҳақиқат эсимга тушиб, гангитиб қўяди ва чалкашиб кетаман.
Бу эълон қилинаётган шеърлар – Чори Авазнинг дафтарида қолган сатрларидир. Уларни мен шоирнинг рафиқаси – Зебодан олдим. Ўқиб ўтириб унинг нақадар дилбар шоир эканлигига яна бир карра ишондим. Уларни ўқиганлар дўстимизни холис бир дуо қилиб қўйсалар, беҳад шод бўлардик. Мабодо бизники зое кетса, уларнинг дуоси мустажоб бўлар, иншооллоҳ!

“Шарқ юлдузи”, 1993, №3-4, 63-65 бетлар
(Бу мақола Чори Авазнинг журналда эълон қилинган
туркум шеърлари учун ёзилган)

002

A’zam O’ktam
DO’ST HAQIDA SO’Z

“Inson yo’li uzun emas. Har bir inson yo’lining so’ngida bir uyum tuproq bilan belgi qo’yishadi.  Ammo hech kim o’sha bir uyum tuproqni o’z qo’llari bilan uya olmaydi. Buni boshqalar o’zlarining   behad parishon xotirliklaridan saqlanish uchun ado etadilar. Inson o’z yo’li so’ngida qo’yilgan   bu belgidan boshqa hamma to’siqlardan o’ta oladi”.
Chori Avaz bu so’zlarni o’zining “Nasaf” nashriyotida bosilgan “Baxtiyorlik shu emasmi?” nomli  esselar kitobi muqovasining orqasiga yozgan ekan. Bu so’zlarni izohlash, har xil taxminlar  qilishning keragi yo’qdir, deb o’ylayman.
Har gal uni eslasam ko’nglim yorishib ketadi. “Chori men uchun doimo tirik, o’lmagan”, degan  kitobiy gaplarni aytmoqchi emasman. Yo’q, juda yaxshi bilamanki, u endi yo’q. Bu kamsuqum,   kamgap va kamtarin do’stim hanuz meni ayaydimi, uyqumni buzishdan uyalgandek hatto tushimga  kirmaydi.
Biz dorilfununda birga o’qidik. Keyin bir nashriyotda birga ishladik. O’n ikki yil haqiqiy  tug’ishganlardek do’st bo’ldik.
Bundan to’qqiz yil avval buyragim og’rib, qattiq azob bera boshladi. Chori uch kungacha har kecha   yonimda o’tirdi. Har gal o’zimga kelib ko’zimni ochsam, uning indamay kitob o’qib o’tirganini   ko’rardim. Farg’onaga borib davolanmoqchi bo’ldim. Chori meni qishloqqacha kuzatib bordi.
Darrov do’stlar, qarindosh-urug’lar yig’ilishdi. Daladan kechroq qaytgan amakimga Chorini  tanishtirdim. “Ha-a, — dedilar amakim, — bizning o’qishdayam qarshilik zo’r yigitlar bor edi.
Besh yil aka-ukadek yurganmiz”. U kishining “besh yillik o’qishi” nimaligini bilganlar  miyig’ida kulib qo’yishdi. Chori esa faqat o’ziga xos soddalik bilan: “Qaysi institutni   tugatgansiz, amaki?” deb so’radi. “E, Chorivoy, bizzi o’qishlar havas qiladigan emas, — dedilar   amakim, — u yoqqa kirish uchun bitta odamga shikast yetmasa bo’lmaydi”. Chori izoh kutib menga  qaradi. Men kulib tushuntirdim: “Qamoqni aytyaptilar”. Shu-shu, qachon qamoqdan gap chiqsa:  “A’zamning amakisi o’qigan institut”, deb qo’yardi.
O’shanda Chorining qistovi bilan ozgina davolanib, tuzalib ketdim. Buni qarangki, Chorining  o’zi aynan buyragi shamollab, vafot etdi.
Beshinchi kursga o’tganimda, vaqtida kelib, yotoqxonadan joy ololmadim. Bor-yo’g’im – daftar,  ko’ylak, tish cho’tka, sovun va sochiqdan iborat bo’lib, ular bir diplomatga sig’ardi. Peshingacha dars, keyin to yarim kechagacha cho’ziladigan “tushlik” bilan ovora bo’lardim. Eng oxirida kim  bilan o’tirsam, o’shanikiga ketardim. Har uch kunda Chorining xonasiga “mehmonga” kelardim. U  mening bu xil betayin yurishlarimdan ham zavqlanardi. Bir kuni diplomatim shundoq eshik  tagida qolib ketibdi. Chori uni olib menga qaradi-da: “Kvartirangizning o’rinini almashtirib
qo’ysam, maylimi?” dedi kulib. U juda kamdan-kam kular, hazillashmasdi. Har zamonda  diplomatimni chertib: “A’zamjon uydami?” deb qo’yardi.
Bugungi kunda “navqiron she’riyatimizning eng iste’dodli vakili” sifatida tilga olinadigan  bir yigit Chori bilan birga o’qigandi. Chori undan she’rlarini o’qib ko’rish uchun so’rabdi. U esa:  “Qo’lyozma nashriyotda. Kitobim chiqsa, o’qiyverasiz”, debdi. Chori uning kitobi bosilishidan  suyunib: “Yaqin orada chiqadiganmi?” deb so’rabdi. “Ha, sakson beshinchi yilda”, deb javob  beribdi shoir. Bu suhbat saksoninchi yilda bo’lgan. Aslida Chori juda kechirimli inson edi,
lekin o’zidan besh-olti yosh kichik bu yigitning o’shanda uni masxara qilganini hech  kechirolmagandi.
“Omon-omon zamoni” endi boshlangan paytlarda, ilgari markazqo’mning ma’sul xodimi bo’lgan  bir shoir idoramizga kelib yarim soat partiya va hukumatning tomorqasiga tosh otdi. Ensamiz  qotsa-da, eshitib o’tiraverdik. Bir ozdan so’ng xonaga Chori kirib keldi. Sobiq amaldor juda  “avjiga” chiqqandi. Uni yaxshi tanimagan odam haqiqiy millatparvar, chinakam vatanparvar deb  o’ylashi aniq edi.
– Shoshmang, — dedi Chori birdan, — shu gaplarning birortasini nega tepada ishlab yurganingizda  aytmagansiz?
U qizarib-bo’zarib ilgariyam hur fikrli bo’lganini isbotlay ketdi.
– A’zam, yuring, sizda gap bor, — dedi Chori unga quloq solmay.
Men qutulganimga shukr qilib, Choriga ergashdim.
– Nimaga unga quloq solib o’tiribsiz? – dedi Chori ayvonga chiqqanimizdan so’ng.
– Yaxshi gaplarni aytayotgandi, — dedim men. – Nihoyat buyam tuzalibdi deb, suyunib
o’tirgandim-da.
– Hecham tuzalmaydi! – dedi Chori.- Yana bir amalga mingunicha xolos, bularning dovyurakligi.  Hali ko’rasiz.
Bu gap keyin ko’p marotaba isbotlanganini aytib o’tirmasam ham bo’lar.
Chori kichik muharrir bo’lib ishlardi. Mualliflarga qalam haqqi berish uchun hamma  hujjatlarni u tayyorlardi. Bir kun telefon jiringlab qoldi. Go’shakni olsam, nashriyotlardan  birining bosh muharriri ekan. Chorini so’radi. U ishlaydigan joyda Chorining ilk kitobi besh  yildan buyon harakatsiz yotgandi. O’sha bo’yicha so’rayotgandir deb o’yladim-da: “Kattakon  so’rayaptilar. Ishlar yurishibdi shekilli”, dedim. Chori go’shakni oldi. Quloq solib turibman.
– Yo’q, hali o’tkazolmadik, – dedi Chori. – Yo’q, ataylab qilayotganimiz yo’q. Jo’natamiz  pulingizni. Muharririmiz ayrim qog’ozlarni to’ldirib bersa bo’ldi. Ha. U kishining o’g’li vafot  qildi… Biron haftalarda kelsa kerak. Xo’p, mayli.
Chori go’shakni qo’ydi-da, indamay tashqariga chiqib ketdi. Orqasidan chiqsam, ayvonda chekib  turibdi. Yuzi bo’g’riqqan, asabiy.
– Ha, nima bo’ldi? – deya so’radim.
– Odamzot qiziq ekan-da, — dedi Chori hazin ovoz bilan. – Anovining kitobi hali bosilib  bo’lgani yo’q, qalam haqqini talab qilyapti. “Muharrir qani?” deydi. “O’g’li vafot etgan, o’z  yurtiga ko’mish uchun ketgan”, desam: “E-e, qachon kelar ekan?” deydi nomard!   “Xudo rahmat  qilsin!” – demaydi.
Oradan ko’p o’tmay o’sha odam mehr-oqibat, dinu diyonat haqida ketma-ket maqolalar e’lon qila  boshladi. Chori ularni menga ko’rsatib: “Xudo rahmat qilsin!” deya achchiq kulib qo’yardi.
U birovlar uchun ham uyalar, azoblanardi.
Chori ishga har kuni o’z vaqtida kelar, tinmay ishlardi. Shaxmat yo tennis o’ynagani sudrasam,  faqat tushlik tanaffus paytida yo ishdan keyingina rozi bo’lardi.
“Chori Avaz – o’limidan ibrat olsa bo’ladigan yigit edi, – deydi islomiy olim Muqim Hijron.
– U kam kular, bekorchi hazil-huzuldan yiroq, mehnatkash, kamgap va kamtarin inson edi”.
Darhaqiqat, shunday. U haqda aytadigan gaplarim, xotiralarim juda ko’p. Ayrimlarini endi  eslay boshlasam, uning vafot etganligi haqidagi hali eskirmagan haqiqat esimga tushib,  gangitib qo’yadi va chalkashib ketaman.
Bu e’lon qilinayotgan she’rlar – Chori Avazning daftarida qolgan satrlaridir. Ularni men shoirning rafiqasi – Zebodan oldim. O’qib o’tirib uning naqadar dilbar shoir ekanligiga yana  bir karra ishondim. Ularni o’qiganlar do’stimizni xolis bir duo qilib qo’ysalar, behad shod  bo’lardik. Mabodo bizniki zoe ketsa, ularning duosi mustajob bo’lar, inshoolloh!

“Sharq yulduzi”, 1993, №3-4, 63-65 betlar
(Bu maqola Chori Avazning jurnalda e’lon qilingan
turkum she’rlari uchun yozilgan)

(Tashriflar: umumiy 159, bugungi 1)

2 izoh

  1. assalomu alayku,! avvalo shunday muborak ayyomda o`tganlarni xotirlaganingiz uchun Olloh sizdan rozi bo`lsin

  2. Hayotimda uch insonni ustoz deya bildim Rauf Parfi,Shavkat Raxmon ,Azam O’ktam .O’tgan yili do’rmon bog’iga borganimmizda ustoz Nabijon Boqiy adabiyotda ikkita oriyatli insonni ko’rdim biri Azam O’ktam ikkinchisi Asqar Maxkam edi degan edilar .Azam qayerga bormasin qo’ltig’ini ostida doim jaynamoz bo’lardi dedilar shundan ko’rinadiki Azam O’ktam shoir sifatida ham shaxs sifatida ham doimo ro’yirost ko’rinadi .Oxiratlari obod bo’lsin akammizni ..

Izoh qoldiring