Umid Bekmuhammad. Bahodir Sodiqovni xotirlab…

Ashampoo_Snap_2017.04.11_21h52m43s_002_a.png“…Кўҳна Урганчда бир дарвоза бор; ёши мингдан ошган.У ўзбекнинг энг қадимги дарвозасидир.Мен унинг сақланиб қолганлигини назарда тутаяпман. Ярим белидан ерга кўмилиб, қўлларидан-деворларидан нишон ҳам қолмаган елкаларини маҳзун қисганича манглайини қумларга тираб тушлар кўради.Тушларига карвонлар армонлар бўлиб киради. Юраги саккиз аср бурун отилиб кетганича ярим чақирим орқада “Қирқ мулла” зиёратгоҳи бўлиб ётибди. Юрагини зиёрат қилишади, юрагига сиғинишади, унинг билан эса ҳеч ким қизиқмайди”(Баҳодир Содиқовнинг  1980 йилда ёзилган  “Ҳайратнинг иккинчи умри” мақоласидан) .

Умид БЕКМУҲАММАД
БАҲОДИР СОДИҚОВНИ ЭСЛАБ
02

КЎҲНА УРГАНЧ ЗИЁРАТИНИ ХОТИРЛАБ

  — 1980 йилнинг апрел ойи эди. Тошкентда яшаб ишлаётган урганчлик шоир Қадам Саидмурод уйимга келиб эртага Кўҳна Урганч зиёратига бормоқчи эканлигини айтди.Қадам меним қадрдон оғам, шоир Хушнуд Абдулланинг шогирди бўлгани учун, қолаверса ўзим ҳам зиёрат тараддудида юрганимдан дарров рози бўла қолдим, — дея хотирлайди 74 ёшли кекса журналист Абдулла Юсупов (пастдаги суратда).

044    Абдулла ота ўзбек фотокиносининг асосчиси Худойберган Девонов сулоласидан. Унинг отаси Юсуф Ҳасанов Девоновнинг жияни ва энг яқин шогирди бўлган.Иқтидорли шогирдини Худойберган Девонов ўзига тутинган фарзанд қилиб олади ва улар бирга 1934 йилда Хивадан Урганчга кўчиб келишади.1937 йилда Девонов айнан улар бирга яшаётган уйдан қамоққа олиб кетилган.1938 йил 4 октябрда Девонов “халқ душмани” сифатида отилгач, Юсуф Ҳасанов ота-тоғасининг ишини давом қилдиради.

   Бизнинг суҳбатдошимиз Абдулла ота эса ўша Юсуф Ҳасановнинг фарзанди.Абдуллажон ота 74 ёшга кирган бўлишига,умр йўлларидаги турли қайғу-ҳасратларга қарамай, ҳамон бардам.Кўп йиллар давомида Хоразм телевидениясида оператор бўлиб ишлаган,тарих,кино, экологияга оид юздан зиёд мақолалари ватанимиз ва хориж нашрларида чоп этилган.Хоразмнинг маърифатли, фидойи фарзандларидан бўлмиш отахон билан баъзида ҳафтада, ойда 5-6 соатлаб тарих,кино, адабиёт бўйича суҳбатлашамиз.Бу галги суҳбатимиз эса марҳум Баҳодир Содиқовни хотирлаб, у билан бирга Кўҳна Урганчга қилган зиёрати хусусида бўлди.

— Эртасига ярим тун, соат учларда уйим олдига машина келди. Телекамера ва фотоаппаратимни олганча машинага ўтирдим. Машинани Қадамнинг ўша даврда урф бўлган шляпа кийган дойиси(тоғаси) Тоживой ҳайдаб келди. Қадамнинг ёнида костюм шими   ўзига ярашган, аммо сочи шу давр ёшлариники каби ўскин, тошкентлик шоир ва ғоятда зиёли бир ёш йигитча бор эди. Албатта вақт бемаҳал бўлганидан фақат саломлашиб, ҳол-аҳвол сўрашганча то тонг оқаргунча индамай ўзимизча ўй суриб кетдик.

007    Қадамнинг ҳам, ўша ёш йигитчанинг ҳам сочлари ўскин, аммо кўзлари, ўйчан хаёл боқишлари унинг ғоятда илмли инсон эканлигидан далолат бериб турарди.Шовот туманига келганимизда Қадам унга қараб:
— Баҳодир, мана юртинг Шовотгаям келдик, у ёғи Тошҳовуз, кейин ҳадемай Кўнага(Кўҳна Урганчга) етиб оламиз –деди.

Шундан сўнггина мен Баҳодирнинг Шовотлик эканлигини,Тошкент Давлат Университетининг талабаси эканлигини билиб олдим.Оз-моз яна йўл юргач, табиийки зиёратга бораётганимиздан суҳбатимиз Кўҳна Урганч,тарих, муқаддас қадамжоларга бориб тақалди.

Шунда Баҳодир ўзида Хоразм тарихига оид ноёб қўлёзма борлигини, у ота-боболаридан мерос ноёб ёдгорлик эканлигини айтиб қолди.
— Балки Баҳодиржон шу қўлёзмангизни бериб турарсиз,ўқиб, ёки фотокопия олиб қайтариб берардим-дея илтимос қилдим мен.
— Абдулла ака эскичани биладиган замонавий одамлардан- дея мени ноўрин мақтаган бўлди Қадам.
— Эскичани биларкансиз, қайтиб бериш шарти билан бериб турганим бўлсин, — деди Баҳодир сиполик билан камтарона.

Шу тарзда то Кўҳна Урганчга боргунча иккимизнинг узлуксиз суҳбатимиз бўлиб ўтди.Мен Нажмиддин Кубро,Ибн Ҳожиб,Жамилжон,Имом Фахриддин Розий, Қирқ мулла тепалиги тўғрисидаги ўзимнинг билганларим бўйича гапириб бердим.Баҳодиржон бўлса мендан қарийиб 20 ёш кичик бўлишига қарамай,шунчалик тарихга оид кўп нарсаларни биларканки, уларни одоб билан, аввало меним гапларимни тинглаб, кейингина ўз фикрларини айтарди.

f_kunya-urgench-mavzoley-tekesha_kozlova_alevtina_1415537351 - копия.jpgСуҳбат билан бўлиб, машинада вақтнинг ўтганини ҳам билмай Тошҳовуз, Кўҳна Урганчга ҳам соат 6лар атрофида бориб қолдик.Узоқдан Хоразмшоҳ Текешга нисбат бериладиган минора кўринди.Машинани Тўрабекхоним мақбараси ёнида қўйиб пиёда кетдик.Зиёратни уч юз олтмиш авлиёнинг сардори ҳазрати Шайх Нажмиддин Кубро мақбараларидан бошлаш расм бўлган.Бу таомилни адо этиш улуғ сиймонинг хотирасига камоли эҳтиром рамзидир.Аввало зиёрат одоби тилни бежо сўзлардан тийишни, бежо ишлардан сақланишни тақозо қилади.Биз ҳам шу қоидага амал қилиб зиёратни бошладик.

“Бисмиллоҳир роҳманир роҳийм” дея қадамжога қадам қўйдик. Қадам, унинг шериги, дойиси, шунингдек бошига чўгирма кийган 60ёшлардан ўтган киши, попоқ кийган яна бир киши, бир аёл, ҳамда кўринишидан туркманга ўхшаш,оппоқ соқолли, қўлида сумка ушлаган чол ва Баҳодир иккаламиз бирин-кетин астагина қадамжоларни зиёрат қилардик.Оҳиста юриш, беозор қадам босиш ҳуш ва фаросат аҳлининг хислати.Яъни,заминни аяш ва шафқатли бўлиш қоидаларига риоя этардик.
Баҳодирнинг қўлида ўша даврдаги энг урфга айланган дипломат, менда эса камера ва фотоаппарат.Дастлаб, отахонлар, кейин Баҳодир шундай қироат қилдики,гўё хаёлларимиз олис мозийга, буюк авлиёларга кетди.Ўшанда мен Баҳодирда чинакам зиёлига,эътиқодли инсонга хос илм мужасссам эканлигига амин бўлдим.

Ўшанда касбим боис ҳамроҳларимни бир неча бор фоторасмга туширдим.Шунингдек, телекамера ёрдамида Кўҳна Урганч обидалари, табаррук қадамжоларни, ҳамроҳларимни тасвирга олдим.

Афсуски, ўша 1980 йилда қадамжолар эътиборсиз, ачинарли аҳволда эди. Бироқ буюклар ўтган, уларга табаррук маскан бўлган Кўҳна Урганчнинг қандайдир оҳанграбоси бор эди.Гарчи сақланиб қолган меъморчилик обидалари саноқлигина бўлсада,ўзимизни гўё Хоразмнинг ўтмишига саёҳат қилгандек тутардик. Бу ердаги ҳар бир обида аждодларимиздан нодир ёдгор,қирқ иккита минорадан фақат иккитаси (Намозгоҳ масжиди ва Маъмун миноралари) омон қолган, Тўрабекхоним мақбараси ва бошқалардаям ботиний тортиш кучи бордек эди. Бу куч суратда эмас,балки сийратда эди.Валийлар шаҳристонига пойи қадамингиз етса , уч юз олтмиш авлиё сизга юзма-юз. Сиз руҳларни кўрмасангиз ҳам, руҳлар нигоҳи сизда. Руҳий баркамол инсон уларни қалб кўзи билан кўришга, мулоқотга қодир. Валийлар шафоати туфайли, Аллоҳ дуоларни мустажоб,мушкулларни осон қилгусидир. Шу боис биз ҳам ичимиздан билган дуоларни ўқиб зиёратни бажо келтирардик.

Мен камера ва фотоаппарат билан ўз ишимни якунлагач,Баҳодир билан ёнма-ён юриб тарих,адабиёт,обидалар тўғрисида фақат иккимиз суҳбат қила бошладик.Хоразмчасига айтганда биз иккимиз “чиқишиб кетдик”.

Мен мактабда русча ўқиган, кўпинча суҳбатлашгандаям русча сўзларни ўзим билмаган ҳолда қўллаб юборардим. Баҳодир эса фақат ўзбекона лисонда гапирар, арабий, форсийча сўзларни ҳам айтиб қоларди. Айниқса Нажмиддин Кубродек, Хоразмда “Шайхи Кабир ота” дейдиган улуғ сиймо, у яратган Кубровия тариқати, тариқатдаги жавонмардлик,тавба, вараъ, зуҳд, фақр мақоми, сабр,ризо, таваккул тўғрисида ўшанда Баҳодир гапириб берган, мен 21 ёшли талабанинг бунчалик кенг маълумотга эгалигидан ҳайратлангандим. Кубро ҳазратлари билан боғлиқ тарихий маълумотлар, афсоналар,Ибн Ҳожиб,Шайхи Азизон,Имом Фахриддин Розий, Қора қопи ва Шайх Шароф, “Қирқ мулла “ дея аталадиган Кўҳна Урганчдаги қадимий тепалик, умуман Хоразм воҳаси билан боғлиқ тарихий маълумотларнинг кўпчилигини ўшанда Баҳодиржондан эшитгандим.

Хуллас, соат пешиндан кейинги вақтгача табаррук қадамжоларни зиёрат қилиб, Кўҳна Урганчдан Абулғозихон асос солган “Янги” Урганчга қайтдик. Қайтаётганимизда Баҳодир дипломатда олиб борган ноёб қўлёзма  —  Хоразм тарихига оид манбани менга бериб турди. Уйга келгач, мен асардан фотокопия олиб, бўш вақтларимда асарни кириллга ўгира бошладим. Баҳодир ўшанда Тошкентга ўқишга кетишини айтиб, асарни Урганч қурилиш техникумида ишловчи Пирнафас исмли қариндошига бериб қўйишимни таъкидлади. Мен айтгандик омонатга олган китобимни Пирнафасга етказиб бердим.Афсуски, бу китоб кейинчалик йўқолиб қолибди. Шукрки, ушбу асарнинг менда фотокопияси сақланиб қолган. Мен ҳар гал уни қўлга олганимда Баҳодирнинг кулиб турган чеҳрасини, Кўҳна Урганчга зиёратга борганимизни,ундаги суҳбатларни эслайман.

004Суратда: Баҳодир Содиқов,Қадам Саидмуродов ва бошқалар (1980)

Ўшанда зиёратдан то Урганчга келгунча ҳамроҳ шоир билан миллийлик, тарих, аждодларимиз урф-одатлари,ҳаёти бўйича баҳс бўлганди. Шунда Баҳодир зиёлига хос камтарлик билан кулимсираганича бизларнинг баҳсимизга аралашмай,тинглаб, хаёл суриб келганди. Балки у зиёрат таъсирида неларнидир ўйлаб, кўнглида мақола ёзиш туғилгандир, дея ўйлайман. Афсуски, бир неча йил аввал шоир  Қадам Саидмурод ҳам оламдан ўтиб кетди.

Абдулла отанинг бу фикрлари менимча бежиз эмас. Чунки, Баҳодир Содиқовнинг “Ҳайратнинг иккинчи умри” деган 1980 йилда ёзилган мақоласи “…Кўҳна Урганчда бир дарвоза бор; ёши мингдан ошган.У ўзбекнинг энг қадимги дарвозасидир.Мен унинг сақланиб қолганлигини назарда тутаяпман. Ярим белидан ерга кўмилиб, қўлларидан-деворларидан нишон ҳам қолмаган елкаларини маҳзун қисганича манглайини қумларга тираб тушлар кўради.Тушларига карвонлар армонлар бўлиб киради. Юраги саккиз аср бурун отилиб кетганича ярим чақирим орқада “Қирқ мулла” зиёратгоҳи бўлиб ётибди. Юрагини зиёрат қилишади, юрагига сиғинишади, унинг билан эса ҳеч ким қизиқмайди” дея бошланади (Мақолани тўлиқ ҳолда мана бу саҳифада ўқинг).

Балки, Абдулла ота айтиб берган зиёратдан кейин ёзилгандир бу мақола.

-Баҳодир Содиқов билан кейинчалик ҳам учрашиш, суҳбатлашиш насиб этдими? — сўрайман кекса телеоператордан.
-Афсуски, йўқ. Баҳодир Тошкентга ўқишга кетди. Мен ХоразмТВда ишимни давом этдиравердим. Қўлёзмани қариндоши Пирнафасга берганим боис ундан Баҳодиржоннинг соғлиғи, ўқишларини суриштириб турдим. У пайтларда ҳозиргига ўхшаш алоқа воситалари йўқ эди-да. Орадан вақт ўтиб мен кузда — сентябр ойида меҳнат таътилига чиқиб хорижга кетдим. Таътилдан октябрда келиб қайғули хабарни эшитдим — Баҳодир Содиқов оламдан ўтибди. Бироқ Баҳодиржон меним қалбимда тирик. Унинг мақолалари, шеърларини ўқиб, улуғ ижодкор ҳаётдан эрта кўз юмганидан афсусланаман.

Шукрки, менда унинг зиёратда ўзим туширган сурати, эҳтимол ҳаётлигида олинган ягона телелавҳалар сақланиб қолган,-дея ҳам куюниб, ҳам суюниб гапиради Абдулла Юсупов.
Ҳа, Абдулла ота бебаҳо инсон.Унинг бу сифати тарихимизга, аждодларимиз ҳаётига қизиққани,экологияни асрашга доир жонбозлигида ҳам эмас, бобоси Худойберган Девоновнинг ноёб суратлари, кинолавҳаларини асраб келаётгани, ижодини тарғиб қилаётганида ҳам.

Шовотлик шоир акамиз Болтабой Бекметовдан мен Баҳодир Содиқовга оид меросни излаштирганимда, у киши бир нечта мақоласи  ва “ талабалик даврида тушган биргина сурати оиласида сақланиб қолган экан” дея нусха олишга бериб турганди. Шукри, ўша биргина сурат ёнига Абдулла Юсуповнинг меросни авайлаши туфайли зиёратгоҳга борганига оид иккита сурати ҳам қўшилди. Менимча, мактабда, университетда бирга ўқиган, ёки бошқа қариндош уруғ, дўстларидаям турли ёшдаги суратлари, эҳтимол қандайдир қўлёзмалари сақланиб қолгандир. Абдулла отага ўхшаб эслайдиган хотирага арзигулик воқеалар бўлгандир.Демак, буларнинг бари ҳозирда анаъанага айлангани каби “Баҳодир Содиқов замондошлари хотирасида” китобини нашрга тайёрлашни тақозо этмоқда.

ХОТИРА УЙҒОНСА, ГЎЗАЛДИР

Шовот Хоразм вилоятининг Туркманистон билан чегарадош туманларидан бири. Бундан қараганда юртимизнинг энг чекка ҳудуди. Бироқ ана шу ҳудуд Юсуф Ҳамадоний, Ваянгонбобо каби қадамжолари, Кат,Ваянгон сингари тарихи милоддан илгариги даврга бориб тақалувчи қаълалари, тарихшунос Ниёзмуҳаммад Шайх, шоир,таржимон ҳамда хаттот Отаниёз охун Ниёзий, шоир ва саркарда Нуржон Ботир, адабиётшунос ,драматург Юнус Айёмий, ҳофиз Комилжон Отаниёзов, 2-жаҳон уруши қаҳрамони Раҳим Авазмуродов, меҳнат қаҳрамонлари Карим Раҳимов,Оводон Дўсова,Зариф Раматов, академик Азимбой Саъдуллаев, шоир Баҳром Рўзимуҳаммад, адиба Саломат Вафодек фарзандлари билан ҳам машҳур.

Ashampoo_Snap_2017.04.17_11h35m45s_002_a.pngТабиийки, ана шу сафда гарчи 21 ёшида вафот этган бўлсада, адабиётшунос Баҳодир Содиқовнинг ҳам ўрни бор дея айта оламиз. Агарки атрофингиздаги аксарият шу ёшдаги йигит-қизларга разм солсангиз, ҳали танлаган касби бўйича дадил бир ишга киришиб кетаолмагандек. Бироқ Баҳодир Содиқов 21 ёшигача ўз тенгдошларидан анча ўзиб кетаолганди,деса бўлади.Буни у киши ёзган адабий-танқидий мақолалари, шеърлари яққол кўрсатиб турибди.

Баҳодир Содиқов вафот этганига анча йиллар бўлган эса-да, у кишини билган яқинлари,тенгдошлари, бирга ўқиган талабаликдаги дўстлари адабиётдан гурунг очилганида “Ҳозир Баҳодир тирик бўлганидами…” дея афсус-надомат айтиб туришади.

Маълумки, 21 ёшдаги ижодкордан одатда бошловчи адабиёт ихлосмандларига хос айрим қораламаларгина қолади.Аммо Баҳодир Содиқов умри қисқа бўлгани билан ўзидан боқий асарлар яратиб қолдирган экан.

Ҳаётлигида “Учинчи имтиҳон” сарлавҳали мақоласи “Гулистон” журналида айрим қисқартишлар билан чоп этилган, “Шарқ юлдузи”да чиққан “Қирқинчи афсона” мақоласини кўриш эса у кишига насиб қилмаган экан…Бироқ Баҳодир ака кўплаб адабий танқидий мақолалар, шеърлар ёзган эканки, улар дўсти, шоир Берди Раҳматда сақланиб қолибди.Баҳодир аканинг ҳамюрти Баҳром Рўзимуҳаммаднинг саъйи ҳаракати билан кейинчалик Баҳодир Содиқов ёзган мақолалар “Ёшлик”, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” нашрларида, “Камалак” мажмуасида чоп этилди.Ана шундан кейингина фақат бирга ўқиган дўстларигагина таниш бўлган Баҳодир Содиқов номи кенг адабий-илмий , ижодий жамоатчиликка маълум бўлди.

Баҳодир Содиқов Тошкент Давлат Университетининг журналистика факультетида талаба бўлган йиллар шўро мафкурасининг цензураси, шунингдек маълум бир қолипда қотиб қолган “олим”, ижодкор, муҳаррирларнинг матбуотга “тўғон” қуриб олган зиддиятли даври эди.Ана шундай даврда яшаб ижод этган Баҳодир ака ўзбек адабиётшунослигига эркин нафас олиб киришга интилганди.Бироқ давр Баҳодир ака ёзган мақолалар,шеърларни чоп этишга тайёр эмасди.

Ўша даврнинг нақадар мафкуравий исканжада эканлигини Баҳром Рўзимуҳаммаднинг мана бу ҳикоясидан ҳам билиб олиш мумкин: “Баҳодир аканинг Машраб ҳақидаги мақолаларини чиқариш учун ҳаракат қилиб, бунинг уддасидан чиқабилмай юрган пайтларига шахсан ўзим гувоҳ бўлганман.1980 йилнинг баҳори эди.Мен машқларимни кўрсатиб, устодлардан маслаҳат олгани Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриётига бордим.Шунда Баҳодир ака бир туркум мақолаларини олиб, машинкачилар хонасидан чиқиб қолди.Ҳол-аҳвол сўрашдик.мен шеърларимни “Ёшлик” альманахига бермоқчи эканлигимни айтдим.Йўлимиз бир экан, деди у.Кейин таҳририят жойлашган “Ёшлар уйи”га бордик.Ўша ерга бориб мен турғунлик даври адабиёти қанчалик исканжага олинаётганлигини аниқ тушундим.Альманах муҳаррири Аҳмад Аъзам, баланд бўйли, сигарета тутатиб ўтирган яна бир шоир давр қийинчиликлари хусусида куйиб гапирарканлар, мен Баҳодир аканинг мақолалари нима учун матбуот юзини кўрмаётганлигини тўғри тушундим.

Баҳодир ака жуда кенг феълли, дарров кайфияти тушмайдиган, ҳар сўзини ўйлаб донишмандона сўйлайдиган йигит эди. “Ёшлик” да революция бўлибди-ку…” деди у афсусланиб, йўлда кетиб борарканмиз.” Истеъдодли ёш шоирлардан икки-уч нафарининг шеърий туркумларини 10-сондан олиб ташлабдилар…”.

Ҳа, давр ана шундай эркинликни исканжага олган ҳолатда эди.Аммо Баҳодир ака бобоси Содиқэшон, дадаси Каримберган акадек эътиқоди мустаҳкам оилада вояга этгани учун ўтмишга , қадриятларимизга ғоят ихлос қўйган инсон бўлган эканлар.

…Хоразм вилоятининг Янгибозор туманилик журналист Ўрозмат Яхшимуродов Баҳодир акадан бир йил кейин университетга ўқишга кирган.У киши марҳум мунаққид билан илк учрашувларини шундай эслайдилар:

-Тошкентда талаба бўлганимдан қувониб ўқишга борган пайтларим.Қайсидир Хоразмлик танишим билан шевамизда гаплашиб кутубхонага бораётгандик.Меним шевада гаплашганим учунми юртдошлик ҳисси билан бир йигит “Нердансиз? Гурланданми?” дея сўради.Ўзимдан каттароқ кўринган,бунинг устига 2-гуруҳда ўқиётган талабанинг “Сиз”лаб сўрашиши бошқача туюлди. Журналистикада ўқиётганим учунми “Боғолондан, шоир Омон Матжоннинг қишлоғидан” дея мақтанган бўлдим. Шунда у киши ўзини таништириб, “Боғолон топономи қандай маънони англатади?” дея сўраб қолди.Мен кексалардан эшитганим бўйича Боғолон билан боғлиқ ривоятнамо гапни айтдим.Ўшанда Баҳодир Содиқов “Хоразмдаги кўплаб жой номлари уруғ номи билан боғлиқ.Хусусан,Боғолон ҳам олон уруғига алоқадор, дея олон,ос,массагет сингари қадимда Хоразмда яшаган уруғ, қавмлар тўғрисида маълумот бериб ўтганди.Кейинчалик Баҳодир Содиқов билан анча яқин бўлиб қолдик.Баҳодир ака доимо биз ўшанда эшитмаган Хоразм тарихининг турли воқеалари тўғрисида гапириб берарди.

Ҳа, оилада тарихга, аждодлар ёдига эҳтиром руҳида вояга етган Баҳодир Содиқов ўз даврининг талабалари орасида ҳурмату-эъзозга сазовор бўлган шахс даражасига етганди, деса бўлади.Талабалик даврига оид яна бир воқеани Гурлан туманилик болалар шоири Содиқжон Иноятов сўзлаб берди:

“Эсимда, журналистика факультетининг биринчи курсига қабул қилингач, кузда биз талабаларни Сирдарё вилоятининг “Оқ олтин” туманига пахта теримига олиб кетишди.Талаба бўлганлар яхши билишади, талабаликдаги пахта даврининг ўзига хос гашти таровати бор.Бийдай дала, дала шийпонида кечадиган кунлар, ҳар оқшом бўладиган ўйин-кулгулар, шеърхонликлар.

Қайси бир кун теримдан қайтиб дам олишга чоғланаётган эдик, биздан бир курс юқори ўқийдиган Ўрозмат Яхшимуродов шошилтириб қолди.
— Тезроқ бўла қолинглар,Баҳодир ака келинглар, деб хабар юборибди.

Юқори курс талабалари биздан уч километрча наридаги шийпонда яшардилар.Шийпоннинг ёнгинасида механизаторларга аталган кулба бўлиб, у ерда ўша йиллардаги анъанага кўра ҳар бир вилоятдан келган талабалар вақти-вақти билан алоҳида йиғилишиб ош қилишар, суҳбат қуришарди.Одатда бундай давраларда шеър ўқилар, қизғин ижодий тортишувлар бўларди.Борсак Баҳодир ака палов пиширишга уннаётган экан.

—Келинглар, йигитлар,-деб кутиб олди у бизни.-Бугун бир Хоразмни эслаб ўтирайлик.Юртни ҳам соғиниб кетдик, ахир.

Мен ўша кунги дилтортар гурунгимизни ҳали-ҳануз яхши эслайман.Баҳодир Содиқовнинг суҳбати хотирамда айниқса қаттиқ муҳрланиб қолган.у Хоразм афсоналаридан бирини сўзлаб берди.Сўфи Оллаёр ижодига нисбатан бўлган бир томонлама, нотўғри қарашлар тўғрисида куйиниб, бу шоир ижодий меросида ҳозирги кун китобхонига бемалол ҳавола этса бўладиган ажойиб асарлар борлигини, лекин бу ишга ҳеч ким бош қўшишни истамаётганлигини гапирди.Ўша йиллари эндигина сафга кираётган ёш шоирлар Усмон Азим, Хуршид Даврон,Шавкат Раҳмон ижоди тўғрисида ҳали биз учун бутунлай янгилик бўлган фикрларни айтди.Ва ниҳоят даврамиз сўнгида у ҳаммамизни ҳайрон қолдириб ( у даврларда бундай ҳол чиндан ҳам ҳайратланарли эди-да!) Қуръон тиловат қилганди.

Шу куни биз беш-олтита мақоласи-ю,бир иккита хом-хатала шеърлари газетада чиққан, университет талабаси бўлдик, деб ўзимизча ғурурланиб юрганлар нақадар ғўрлигимизни,оз нарса билишимизни, жуда кўп ўқиб ўрганишимиз зарурлигини ҳис қилдик.Айни кезда шунча кўп нарсаларни биладиган Баҳодир акага дилдан ҳавас қилдик.Шундай элдошимиз борлигидан фахрланиб қўйдик.

Кейинчалик университетга қайтгач ҳам,Баҳодир ака билан алоқаларимиз узилмади.у факультетимизда таълим олаётган барча ҳамюртларимизга бирдек меҳрибон, акаларча ғамхўр эди.У ҳар доим яхши ижодкор бўлиш учун жуда кўп нарсани билишимиз лозимлигини айтар, араб имлосини ўрганишни уқтирар, ҳар биримиз Хоразм тарихини билишимиз шарт, дер эди.Афсуски, бешафқат ўлим уни орамиздан олиб кетди.

Орадан вақт ўтиб, 1989 йилнинг кўкламида Тошкентдан шоир дўстларимиз- Абдул Жалил, Берди Раҳматлар Гурланга, Вазир қишлоғига келишди.Меним “Москвич” машинамга ўтириб Шовотга — Баҳром Рўзимуҳаммаднинг уйига бордик.Уни олиб Баҳодир ака туғилиб ўсган Бешмерган қишлоғига, унинг отаси, ака-укалари ҳузурига бордик.Ўшанда ёшлик қилиб ҳаммамиз бош кийимсиз зиёратга борган эканмиз.Баҳодир аканинг эътиқодли отаси ўшанда ҳар биримизга дўппи совға қилганди.Дастурхон атрофида суҳбат қилар эканмиз, назаримизда ёнгинамизда Баҳодир ака ҳам бордай, хиёл кулимсираб, бошини оҳиста силкитиб, сўзларимизни маъқуллаб ўтиргандай эди…”

Ҳа,Баҳодир аканинг ўзи бир мақоласида ёзганидай “хотира уйғонса гўзал”дир.Бугун гарчи орамизда Баҳодир Содиқов жисман йўқ бўлсада, уни таниган,билганлар хотирасида ул кишининг номи ҳамиша барҳаёт.Ёзган мақолалари,шеърлари,таржималари орқали Баҳодир аканинг иккинчи боқий умри давом этмоқда.Баҳодир Содиқовнинг умри қисқа экан, аммо ул кишининг ёзганларининг умри узундир…

“Олтин Мерос” жамғармаси Хоразм вилоят бўлими раиси Комилжон Нуржонов айтганидек, “Баҳодир Содиқовга худо умр бериб, бугунги истиқлол кунларигача етиб келганида, Нажмиддин Комилов, Иброҳим Ҳаққулдек етук тасаввуфшунос олим, тарихимизнинг теран тадқиқотчиси бўлиб етишарди. Бироқ унинг 21 ёшигача ёзган мақолалари ҳам тарихимиздаги нурли излар бўлиб қолаверади. Энди марҳум мунаққиднинг хотирасини абадийлаштириш масаласини маъсул раҳбарлар ўйлаб кўришса яхши бўларди”.

1990 йилнинг 20 февралида “Шовот истиқболи” газетасида Урганчдаги Х. Сиддиқ номли мактаб ўқувчиси, асли Шовотлик Гулнора Қуронбоева ўша давр анъанасига кўра, кашшофлар гуруҳига Баҳодир Содиқов номи берилганидан қувониб, ул кишининг номини Шовотдаги мактаблардан бирига беришни таклиф қилган экан. Орадан йиллар ўтди.Аммо…гарчи бугунги кунда таълим даргоҳларига атоқли шахслар номи берилмасада, Баҳодир Содиқов номини хотирлашнинг бошқача йўллари ҳам борку?!

Баҳодир Содиқов 1959 йилнинг 19 апрелида таваллуд топган ва 1980 йилнинг 12 сентябрида вафот этган.Ахир ана шу саналардан бирида Шовот туманидаги коллеж, мактабларда марҳум мунаққид хотирасига бағишлаб тадбирлар ўтказиш мумкин-ку?!

Энг аввало, ”Хоразм ҳақиқати”, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”, “Ёшлик”, “Шарқ юлдузи” нашрларида ва бир қатор тўпламларда чоп этилган, шунингдек дўсти Берди Раҳматда сақланаётган мақолаларини ҳам тўплаб нашр этсак, Баҳодир Содиқовдек умри қисқа бўлган инсоннинг руҳи шод бўлган, асарлари кенг жамоатчиликка етиб борган бўларди.

Шунинг баробарида Баҳодир Содиқов билан бирга ўқиган,ул кишини ўқитган, таниган-билган Шовотликлардан, университетда бир даврда таҳсил олган ижодкорлардан ул инсон тўғрисидаги хотираларни ёзиб олиб ,бугунги кунда адабий анъанага айланган “Баҳодир Содиқов замондошлари хотирасида “номли китобини ҳам чоп этса бўлади.

Мунаққид таҳсил олган  мактабда, Хоразмдаги ўқув даргоҳларида, Ўзбекистон Миллий Университети журналистика , ўзбек филологияси факультетларида Баҳодир Содиқов ижоди ва  хотирасига  бағишланган  адабий учрашувлар, илмий-амалий анжуманлар  ўтказишни, Урганч Давлат Университети ўзбек филологияси факультетининг зукко талабалари учун Баҳодир Содиқов номли стипендия жорий этишни ҳам ўйлаб кўриш керак.

Буларнинг барчаси ёш авлод тарбиясида катта таъсир кўрсатиши шак-шубҳасиз..

Ўйлайманки, бу таклифларимни ёзувчилар уюшмаси Хоразм вилоят бўлими, вилоят маънавият тарғиботи маркази ва Шовот тумани ҳокимлиги мутасаддилари ўйлаб кўришса , яхши бўларди. Зеро, Шовотнинг шарафли Баҳодири, ўзбекнинг 21 ёшидаям етук мунаққиди даражасига чиққан ижодкори хотирасини эъзозлаш, бугунги истиқлол фарзандлари учун ҳам қарз, ҳам фарздир.

hivinskie-vorota_kozlova_alevtina_1394897943.jpgUmid BЕKMUHAMMAD
BAHODIR SODIQOVNI ESLAB
02

KO‘HNA URGANCH ZIYORATINI XOTIRLAB

20e366a1074dbc2c01c964ab7f844375_i-1240.jpg— 1980 yilning aprel oyi edi.Toshkentda yashab ishlayotgan urganchlik shoir Qadam Saidmurod uyimga kelib ertaga Ko‘hna Urganch ziyoratiga bormoqchi ekanligini aytdi.Qadam menim qadrdon og‘am, shoir Xushnud Abdullaning shogirdi bo‘lgani uchun, qolaversa o‘zim ham ziyorat taraddudida yurganimdan darrov rozi bo‘la qoldim, — deya xotirlaydi 74 yoshli keksa jurnalist Abdulla Yusupov.

 Abdulla ota o‘zbek fotokinosining asoschisi Xudoybergan Devonov sulolasidan. Uning otasi Yusuf Hasanov Devonovning jiyani va eng yaqin shogirdi bo‘lgan.Iqtidorli shogirdini Xudoybergan Devonov o‘ziga tutingan farzand qilib oladi va ular birga 1934 yilda Xivadan Urganchga ko‘chib kelishadi.1937 yilda Devonov aynan ular birga yashayotgan uydan qamoqqa olib ketilgan.1938 yil 4 oktyabrda Devonov “xalq dushmani” sifatida otilgach, Yusuf Hasanov ota-tog‘asining ishini davom qildiradi.

Bizning suhbatdoshimiz Abdulla ota esa o‘sha Yusuf Hasanovning farzandi.Abdullajon ota 74 yoshga kirgan bo‘lishiga,umr yo‘llaridagi turli qayg‘u-hasratlarga qaramay, hamon bardam.Ko‘p yillar davomida Xorazm televideniyasida operator bo‘lib ishlagan,tarix,kino, ekologiyaga oid yuzdan ziyod maqolalari vatanimiz va xorij nashrlarida chop etilgan.Xorazmning ma’rifatli, fidoyi farzandlaridan bo‘lmish otaxon bilan ba’zida haftada, oyda 5-6 soatlab tarix,kino, adabiyot bo‘yicha suhbatlashamiz.Bu galgi suhbatimiz esa marhum Bahodir Sodiqovni xotirlab, u bilan birga Ko‘hna Urganchga qilgan ziyorati xususida bo‘ldi.

— Ertasiga yarim tun, soat uchlarda uyim oldiga mashina keldi. Telekamera va fotoapparatimni olgancha mashinaga o‘tirdim. Mashinani Qadamning o‘sha davrda urf bo‘lgan shlyapa kiygan doyisi(tog‘asi) Tojivoy haydab keldi. Qadamning yonida kostyum shimi o‘ziga yarashgan, ammo sochi shu davr yoshlariniki kabi o‘skin, toshkentlik shoir va g‘oyatda ziyoli bir yosh yigitcha bor edi. Albatta vaqt bemahal bo‘lganidan faqat salomlashib, hol-ahvol so‘rashgancha to tong oqarguncha indamay o‘zimizcha o‘y surib ketdik.

 Qadamning ham, o‘sha yosh yigitchaning ham sochlari o‘skin, ammo ko‘zlari, o‘ychan xayol boqishlari uning g‘oyatda ilmli inson ekanligidan dalolat berib turardi.Shovot tumaniga kelganimizda Qadam unga qarab:
— Bahodir, mana yurting Shovotgayam keldik, u yog‘i Toshhovuz, keyin hademay Ko‘naga(Ko‘hna Urganchga) yetib olamiz –dedi.

Shundan so‘nggina men Bahodirning Shovotlik ekanligini,Toshkent Davlat Universitetining talabasi ekanligini bilib oldim.Oz-moz yana yo‘l yurgach, tabiiyki ziyoratga borayotganimizdan suhbatimiz Ko‘hna Urganch,tarix, muqaddas qadamjolarga borib taqaldi.

Shunda Bahodir o‘zida Xorazm tarixiga oid noyob qo‘lyozma borligini, u ota-bobolaridan meros noyob yodgorlik ekanligini aytib qoldi.
— Balki Bahodirjon shu qo‘lyozmangizni berib turarsiz,o‘qib, yoki fotokopiya olib qaytarib berardim-deya iltimos qildim men.
— Abdulla aka eskichani biladigan zamonaviy odamlardan- deya meni noo‘rin maqtagan bo‘ldi Qadam.
— Eskichani bilarkansiz, qaytib berish sharti bilan berib turganim bo‘lsin, — dedi Bahodir sipolik bilan kamtarona.

Shu tarzda to Ko‘hna Urganchga borguncha ikkimizning uzluksiz suhbatimiz bo‘lib o‘tdi.Men Najmiddin Kubro,Ibn Hojib,Jamiljon,Imom Faxriddin Roziy, Qirq mulla tepaligi to‘g‘risidagi o‘zimning bilganlarim bo‘yicha gapirib berdim.Bahodirjon bo‘lsa mendan qariyib 20 yosh kichik bo‘lishiga qaramay,shunchalik tarixga oid ko‘p narsalarni bilarkanki, ularni odob bilan, avvalo menim gaplarimni tinglab, keyingina o‘z fikrlarini aytardi.

Suhbat bilan bo‘lib, mashinada vaqtning o‘tganini ham bilmay Toshhovuz, Ko‘hna Urganchga ham soat 6lar atrofida borib qoldik.Uzoqdan Xorazmshoh Tekeshga nisbat beriladigan minora ko‘rindi.Mashinani To‘rabekxonim maqbarasi yonida qo‘yib piyoda ketdik.Ziyoratni uch yuz oltmish avliyoning sardori hazrati Shayx Najmiddin Kubro maqbaralaridan boshlash rasm bo‘lgan.Bu taomilni ado etish ulug‘ siymoning xotirasiga kamoli ehtirom ramzidir.Avvalo ziyorat odobi tilni bejo so‘zlardan tiyishni, bejo ishlardan saqlanishni taqozo qiladi.Biz ham shu qoidaga amal qilib ziyoratni boshladik.

“Bismillohir rohmanir rohiym” deya qadamjoga qadam qo‘ydik. Qadam, uning sherigi, doyisi, shuningdek boshiga cho‘girma kiygan 60yoshlardan o‘tgan kishi, popoq kiygan yana bir kishi, bir ayol, hamda ko‘rinishidan turkmanga o‘xshash,oppoq soqolli, qo‘lida sumka ushlagan chol va Bahodir ikkalamiz birin-ketin astagina qadamjolarni ziyorat qilardik.Ohista yurish, beozor qadam bosish hush va farosat ahlining xislati.Ya’ni,zaminni ayash va shafqatli bo‘lish qoidalariga rioya etardik.
Bahodirning qo‘lida o‘sha davrdagi eng urfga aylangan diplomat, menda esa kamera va fotoapparat.Dastlab, otaxonlar, keyin Bahodir shunday qiroat qildiki,go‘yo xayollarimiz olis moziyga, buyuk avliyolarga ketdi.O‘shanda men Bahodirda chinakam ziyoliga,e’tiqodli insonga xos ilm mujasssam ekanligiga amin bo‘ldim.

O‘shanda kasbim bois hamrohlarimni bir necha bor fotorasmga tushirdim.Shuningdek, telekamera yordamida Ko‘hna Urganch obidalari, tabarruk qadamjolarni, hamrohlarimni tasvirga oldim.

004Suratda: 1980 yil aprel(Bahodir Sodiqov va Qadam Saidmurodov)

Afsuski, o‘sha 1980 yilda qadamjolar e’tiborsiz, achinarli ahvolda edi. Biroq buyuklar o‘tgan, ularga tabarruk maskan bo‘lgan Ko‘hna Urganchning qandaydir ohangrabosi bor edi.Garchi saqlanib qolgan me’morchilik obidalari sanoqligina bo‘lsada,o‘zimizni go‘yo Xorazmning o‘tmishiga sayohat qilgandek tutardik. Bu yerdagi har bir obida ajdodlarimizdan nodir yodgor,qirq ikkita minoradan faqat ikkitasi (Namozgoh masjidi va Ma’mun minoralari) omon qolgan, To‘rabekxonim maqbarasi va boshqalardayam botiniy tortish kuchi bordek edi. Bu kuch suratda emas,balki siyratda edi.Valiylar shahristoniga poyi qadamingiz yetsa , uch yuz oltmish avliyo sizga yuzma-yuz. Siz ruhlarni ko‘rmasangiz ham, ruhlar nigohi sizda. Ruhiy barkamol inson ularni qalb ko‘zi bilan ko‘rishga, muloqotga qodir. Valiylar shafoati tufayli, Alloh duolarni mustajob,mushkullarni oson qilgusidir. Shu bois biz ham ichimizdan bilgan duolarni o‘qib ziyoratni bajo keltirardik.

Men kamera va fotoapparat bilan o‘z ishimni yakunlagach,Bahodir bilan yonma-yon yurib tarix,adabiyot,obidalar to‘g‘risida faqat ikkimiz suhbat qila boshladik.Xorazmchasiga aytganda biz ikkimiz “chiqishib ketdik”.

Men maktabda ruscha o‘qigan, ko‘pincha suhbatlashgandayam ruscha so‘zlarni o‘zim bilmagan holda qo‘llab yuborardim. Bahodir esa faqat o‘zbekona lisonda gapirar, arabiy, forsiycha so‘zlarni ham aytib qolardi. Ayniqsa Najmiddin Kubrodek, Xorazmda “Shayxi Kabir ota” deydigan ulug‘ siymo, u yaratgan Kubroviya tariqati, tariqatdagi javonmardlik,tavba, vara’, zuhd, faqr maqomi, sabr,rizo, tavakkul to‘g‘risida o‘shanda Bahodir gapirib bergan, men 21 yoshli talabaning bunchalik keng ma’lumotga egaligidan hayratlangandim. Kubro hazratlari bilan bog‘liq tarixiy ma’lumotlar, afsonalar,Ibn Hojib,Shayxi Azizon,Imom Faxriddin Roziy, Qora qopi va Shayx Sharof, “Qirq mulla “ deya ataladigan Ko‘hna Urganchdagi qadimiy tepalik, umuman Xorazm vohasi bilan bog‘liq tarixiy ma’lumotlarning ko‘pchiligini o‘shanda Bahodirjondan eshitgandim.

Xullas, soat peshindan keyingi vaqtgacha tabarruk qadamjolarni ziyorat qilib, Ko‘hna Urganchdan Abulg‘ozixon asos solgan “Yangi” Urganchga qaytdik. Qaytayotganimizda Bahodir diplomatda olib borgan noyob qo‘lyozma — Xorazm tarixiga oid manbani menga berib turdi. Uyga kelgach, men asardan fotokopiya olib, bo‘sh vaqtlarimda asarni kirillga o‘gira boshladim. Bahodir o‘shanda Toshkentga o‘qishga ketishini aytib, asarni Urganch qurilish texnikumida ishlovchi Pirnafas ismli qarindoshiga berib qo‘yishimni ta’kidladi. Men aytgandik omonatga olgan kitobimni Pirnafasga yetkazib berdim.Afsuski, bu kitob keyinchalik yo‘qolib qolibdi. Shukrki, ushbu asarning menda fotokopiyasi saqlanib qolgan. Men har gal uni qo‘lga olganimda Bahodirning kulib turgan chehrasini, Ko‘hna Urganchga ziyoratga borganimizni,undagi suhbatlarni eslayman.

O‘shanda ziyoratdan to Urganchga kelguncha hamroh shoir bilan milliylik, tarix, ajdodlarimiz urf-odatlari,hayoti bo‘yicha bahs bo‘lgandi. Shunda Bahodir ziyoliga xos kamtarlik bilan kulimsiraganicha bizlarning bahsimizga aralashmay,tinglab, xayol surib kelgandi. Balki u ziyorat ta’sirida nelarnidir o‘ylab, ko‘nglida maqola yozish tug‘ilgandir, deya o‘ylayman. Afsuski, bir necha yil avval shoir Qadam Saidmurod ham olamdan o‘tib ketdi.

Abdulla otaning bu fikrlari menimcha bejiz emas. Chunki, Bahodir Sodiqovning “Hayratning ikkinchi umri” degan 1980 yilda yozilgan maqolasi “…Ko‘hna Urganchda bir darvoza bor; yoshi mingdan oshgan.U o‘zbekning eng qadimgi darvozasidir.Men uning saqlanib qolganligini nazarda tutayapman. Yarim belidan yerga ko‘milib, qo‘llaridan-devorlaridan nishon ham qolmagan yelkalarini mahzun qisganicha manglayini qumlarga tirab tushlar ko‘radi.Tushlariga karvonlar armonlar bo‘lib kiradi. Yuragi sakkiz asr burun otilib ketganicha yarim chaqirim orqada “Qirq mulla” ziyoratgohi bo‘lib yotibdi. Yuragini ziyorat qilishadi, yuragiga sig‘inishadi, uning bilan esa hech kim qiziqmaydi” deya boshlanadi (Maqolani to‘liq holda mana bu sahifada o‘qing).

Balki, Abdulla ota aytib bergan ziyoratdan keyin yozilgandir bu maqola.
-Bahodir Sodiqov bilan keyinchalik ham uchrashish, suhbatlashish nasib etdimi? — so‘rayman keksa teleoperatordan.
-Afsuski, yo‘q. Bahodir Toshkentga o‘qishga ketdi. Men XorazmTVda ishimni davom etdiraverdim. Qo‘lyozmani qarindoshi Pirnafasga berganim bois undan Bahodirjonning sog‘lig‘i, o‘qishlarini surishtirib turdim. U paytlarda hozirgiga o‘xshash aloqa vositalari yo‘q edi-da. Oradan vaqt o‘tib men kuzda — sentyabr oyida mehnat ta’tiliga chiqib xorijga ketdim. Ta’tildan oktyabrda kelib qayg‘uli xabarni eshitdim — Bahodir Sodiqov olamdan o‘tibdi. Biroq Bahodirjon menim qalbimda tirik. Uning maqolalari, she’rlarini o‘qib, ulug‘ ijodkor hayotdan erta ko‘z yumganidan afsuslanaman.

Shukrki, menda uning ziyoratda o‘zim tushirgan surati, ehtimol hayotligida olingan yagona telelavhalar saqlanib qolgan,-deya ham kuyunib, ham suyunib gapiradi Abdulla Yusupov.
Ha, Abdulla ota bebaho inson.Uning bu sifati tariximizga, ajdodlarimiz hayotiga qiziqqani,ekologiyani asrashga doir jonbozligida ham emas, bobosi Xudoybergan Devonovning noyob suratlari, kinolavhalarini asrab kelayotgani, ijodini targ‘ib qilayotganida ham.

Shovotlik shoir akamiz Boltaboy Bekmetovdan men Bahodir Sodiqovga oid merosni izlashtirganimda, u kishi bir nechta maqolasi va “ talabalik davrida tushgan birgina surati oilasida saqlanib qolgan ekan” deya nusxa olishga berib turgandi. Shukri, o‘sha birgina surat yoniga Abdulla Yusupovning merosni avaylashi tufayli ziyoratgohga borganiga oid ikkita surati ham qo‘shildi. Menimcha, maktabda, universitetda birga o‘qigan, yoki boshqa qarindosh urug‘, do‘stlaridayam turli yoshdagi suratlari, ehtimol qandaydir qo‘lyozmalari saqlanib qolgandir. Abdulla otaga o‘xshab eslaydigan xotiraga arzigulik voqealar bo‘lgandir.Demak, bularning bari hozirda ana’anaga aylangani kabi “Bahodir Sodiqov zamondoshlari xotirasida” kitobini nashrga tayyorlashni taqozo etmoqda.

XOTIRA UYG‘ONSA, GO‘ZALDIR

Ashampoo_Snap_2017.04.11_21h52m43s_002_d.pngShovot Xorazm viloyatining Turkmaniston bilan chegaradosh tumanlaridan biri. Bundan qaraganda yurtimizning eng chekka hududi. Biroq ana shu hudud Yusuf Hamadoniy, Vayangonbobo kabi qadamjolari, Kat,Vayangon singari tarixi miloddan ilgarigi davrga borib taqaluvchi qa’lalari, tarixshunos Niyozmuhammad Shayx, shoir,tarjimon hamda xattot Otaniyoz oxun Niyoziy, shoir va sarkarda Nurjon Botir, adabiyotshunos ,dramaturg Yunus Ayyomiy, hofiz Komiljon Otaniyozov, 2-jahon urushi qahramoni Rahim Avazmurodov, mehnat qahramonlari Karim Rahimov,Ovodon Do‘sova,Zarif Ramatov, akademik Azimboy Sa’dullayev, shoir Bahrom Ro‘zimuhammad, adiba Salomat Vafodek farzandlari bilan ham mashhur.

Tabiiyki, ana shu safda garchi 21 yoshida vafot etgan bo‘lsada, adabiyotshunos Bahodir Sodiqovning ham o‘rni bor deya ayta olamiz. Agarki atrofingizdagi aksariyat shu yoshdagi yigit-qizlarga razm solsangiz, hali tanlagan kasbi bo‘yicha dadil bir ishga kirishib ketaolmagandek. Biroq Bahodir Sodiqov 21 yoshigacha o‘z tengdoshlaridan ancha o‘zib ketaolgandi,desa bo‘ladi.Buni u kishi yozgan adabiy-tanqidiy maqolalari, she’rlari yaqqol ko‘rsatib turibdi.

Bahodir Sodiqov vafot etganiga ancha yillar bo‘lgan esa-da, u kishini bilgan yaqinlari,tengdoshlari, birga o‘qigan talabalikdagi do‘stlari adabiyotdan gurung ochilganida “Hozir Bahodir tirik bo‘lganidami…” deya afsus-nadomat aytib turishadi.

Ma’lumki, 21 yoshdagi ijodkordan odatda boshlovchi adabiyot ixlosmandlariga xos ayrim qoralamalargina qoladi.Ammo Bahodir Sodiqov umri qisqa bo‘lgani bilan o‘zidan boqiy asarlar yaratib qoldirgan ekan.

Hayotligida “Uchinchi imtihon” sarlavhali maqolasi “Guliston” jurnalida ayrim qisqartishlar bilan chop etilgan, “Sharq yulduzi”da chiqqan “Qirqinchi afsona” maqolasini ko‘rish esa u kishiga nasib qilmagan ekan…Biroq Bahodir aka ko‘plab adabiy tanqidiy maqolalar, she’rlar yozgan ekanki, ular do‘sti, shoir Berdi Rahmatda saqlanib qolibdi.Bahodir akaning hamyurti Bahrom Ro‘zimuhammadning sa’yi harakati bilan keyinchalik Bahodir Sodiqov yozgan maqolalar “Yoshlik”, “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” nashrlarida, “Kamalak” majmuasida chop etildi.Ana shundan keyingina faqat birga o‘qigan do‘stlarigagina tanish bo‘lgan Bahodir Sodiqov nomi keng adabiy-ilmiy , ijodiy jamoatchilikka ma’lum bo‘ldi.

008 Bahodir Sodiqov (markazda) kursdoshlari bilan (Kumushkon, 1979 yil)

Bahodir Sodiqov Toshkent Davlat Universitetining jurnalistika fakultetida talaba bo‘lgan yillar sho‘ro mafkurasining senzurasi, shuningdek ma’lum bir qolipda qotib qolgan “olim”, ijodkor, muharrirlarning matbuotga “to‘g‘on” qurib olgan ziddiyatli davri edi.Ana shunday davrda yashab ijod etgan Bahodir aka o‘zbek adabiyotshunosligiga erkin nafas olib kirishga intilgandi.Biroq davr Bahodir aka yozgan maqolalar,she’rlarni chop etishga tayyor emasdi.

O‘sha davrning naqadar mafkuraviy iskanjada ekanligini Bahrom Ro‘zimuhammadning mana bu hikoyasidan ham bilib olish mumkin: “Bahodir akaning Mashrab haqidagi maqolalarini chiqarish uchun harakat qilib, buning uddasidan chiqabilmay yurgan paytlariga shaxsan o‘zim guvoh bo‘lganman.1980 yilning bahori edi.Men mashqlarimni ko‘rsatib, ustodlardan maslahat olgani G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyotiga bordim.Shunda Bahodir aka bir turkum maqolalarini olib, mashinkachilar xonasidan chiqib qoldi.Hol-ahvol so‘rashdik.men she’rlarimni “Yoshlik” almanaxiga bermoqchi ekanligimni aytdim.Yo‘limiz bir ekan, dedi u.Keyin tahririyat joylashgan “Yoshlar uyi”ga bordik.O‘sha yerga borib men turg‘unlik davri adabiyoti qanchalik iskanjaga olinayotganligini aniq tushundim.Almanax muharriri Ahmad A’zam, baland bo‘yli, sigareta tutatib o‘tirgan yana bir shoir davr qiyinchiliklari xususida kuyib gapirarkanlar, men Bahodir akaning maqolalari nima uchun matbuot yuzini ko‘rmayotganligini to‘g‘ri tushundim.

Bahodir aka juda keng fe’lli, darrov kayfiyati tushmaydigan, har so‘zini o‘ylab donishmandona so‘ylaydigan yigit edi. “Yoshlik” da revolyutsiya bo‘libdi-ku…” dedi u afsuslanib, yo‘lda ketib borarkanmiz.” Iste’dodli yosh shoirlardan ikki-uch nafarining she’riy turkumlarini 10-sondan olib tashlabdilar…”.

Ha, davr ana shunday erkinlikni iskanjaga olgan holatda edi.Ammo Bahodir aka bobosi Sodiqeshon, dadasi Karimbergan akadek e’tiqodi mustahkam oilada voyaga etgani uchun o‘tmishga , qadriyatlarimizga g‘oyat ixlos qo‘ygan inson bo‘lgan ekanlar.

…Xorazm viloyatining Yangibozor tumanilik jurnalist O‘rozmat Yaxshimurodov Bahodir akadan bir yil keyin universitetga o‘qishga kirgan.U kishi marhum munaqqid bilan ilk uchrashuvlarini shunday eslaydilar:

-Toshkentda talaba bo‘lganimdan quvonib o‘qishga borgan paytlarim.Qaysidir Xorazmlik tanishim bilan shevamizda gaplashib kutubxonaga borayotgandik.Menim shevada gaplashganim uchunmi yurtdoshlik hissi bilan bir yigit “Nerdansiz? Gurlandanmi?” deya so‘radi.O‘zimdan kattaroq ko‘ringan,buning ustiga 2-guruhda o‘qiyotgan talabaning “Siz”lab so‘rashishi boshqacha tuyuldi. Jurnalistikada o‘qiyotganim uchunmi “Bog‘olondan, shoir Omon Matjonning qishlog‘idan” deya maqtangan bo‘ldim. Shunda u kishi o‘zini tanishtirib, “Bog‘olon toponomi qanday ma’noni anglatadi?” deya so‘rab qoldi.Men keksalardan eshitganim bo‘yicha Bog‘olon bilan bog‘liq rivoyatnamo gapni aytdim.O‘shanda Bahodir Sodiqov “Xorazmdagi ko‘plab joy nomlari urug‘ nomi bilan bog‘liq.Xususan,Bog‘olon ham olon urug‘iga aloqador, deya olon,os,massaget singari qadimda Xorazmda yashagan urug‘, qavmlar to‘g‘risida ma’lumot berib o‘tgandi.Keyinchalik Bahodir Sodiqov bilan ancha yaqin bo‘lib qoldik.Bahodir aka doimo biz o‘shanda eshitmagan Xorazm tarixining turli voqealari to‘g‘risida gapirib berardi.

Ha, oilada tarixga, ajdodlar yodiga ehtirom ruhida voyaga yetgan Bahodir Sodiqov o‘z davrining talabalari orasida hurmatu-e’zozga sazovor bo‘lgan shaxs darajasiga yetgandi, desa bo‘ladi.Talabalik davriga oid yana bir voqeani Gurlan tumanilik bolalar shoiri Sodiqjon Inoyatov so‘zlab berdi:

“Esimda, jurnalistika fakultetining birinchi kursiga qabul qilingach, kuzda biz talabalarni Sirdaryo viloyatining “Oq oltin” tumaniga paxta terimiga olib ketishdi.Talaba bo‘lganlar yaxshi bilishadi, talabalikdagi paxta davrining o‘ziga xos gashti tarovati bor.Biyday dala, dala shiyponida kechadigan kunlar, har oqshom bo‘ladigan o‘yin-kulgular, she’rxonliklar.

Qaysi bir kun terimdan qaytib dam olishga chog‘lanayotgan edik, bizdan bir kurs yuqori o‘qiydigan O‘rozmat Yaxshimurodov shoshiltirib qoldi.
— Tezroq bo‘la qolinglar,Bahodir aka kelinglar, deb xabar yuboribdi.

Yuqori kurs talabalari bizdan uch kilometrcha naridagi shiyponda yashardilar.Shiyponning yonginasida mexanizatorlarga atalgan kulba bo‘lib, u yerda o‘sha yillardagi an’anaga ko‘ra har bir viloyatdan kelgan talabalar vaqti-vaqti bilan alohida yig‘ilishib osh qilishar, suhbat qurishardi.Odatda bunday davralarda she’r o‘qilar, qizg‘in ijodiy tortishuvlar bo‘lardi.Borsak Bahodir aka palov pishirishga unnayotgan ekan.

—Kelinglar, yigitlar,-deb kutib oldi u bizni.-Bugun bir Xorazmni eslab o‘tiraylik.Yurtni ham sog‘inib ketdik, axir.

Men o‘sha kungi diltortar gurungimizni hali-hanuz yaxshi eslayman.Bahodir Sodiqovning suhbati xotiramda ayniqsa qattiq muhrlanib qolgan.u Xorazm afsonalaridan birini so‘zlab berdi.So‘fi Ollayor ijodiga nisbatan bo‘lgan bir tomonlama, noto‘g‘ri qarashlar to‘g‘risida kuyinib, bu shoir ijodiy merosida hozirgi kun kitobxoniga bemalol havola etsa bo‘ladigan ajoyib asarlar borligini, lekin bu ishga hech kim bosh qo‘shishni istamayotganligini gapirdi.O‘sha yillari endigina safga kirayotgan yosh shoirlar Usmon Azim, Xurshid Davron,Shavkat Rahmon ijodi to‘g‘risida hali biz uchun butunlay yangilik bo‘lgan fikrlarni aytdi.Va nihoyat davramiz so‘ngida u hammamizni hayron qoldirib ( u davrlarda bunday hol chindan ham hayratlanarli edi-da!) Qur’on tilovat qilgandi.

Shu kuni biz besh-oltita maqolasi-yu,bir ikkita xom-xatala she’rlari gazetada chiqqan, universitet talabasi bo‘ldik, deb o‘zimizcha g‘ururlanib yurganlar naqadar g‘o‘rligimizni,oz narsa bilishimizni, juda ko‘p o‘qib o‘rganishimiz zarurligini his qildik.Ayni kezda shuncha ko‘p narsalarni biladigan Bahodir akaga dildan havas qildik.Shunday eldoshimiz borligidan faxrlanib qo‘ydik.

Keyinchalik universitetga qaytgach ham,Bahodir aka bilan aloqalarimiz uzilmadi.u fakultetimizda ta’lim olayotgan barcha hamyurtlarimizga birdek mehribon, akalarcha g‘amxo‘r edi.U har doim yaxshi ijodkor bo‘lish uchun juda ko‘p narsani bilishimiz lozimligini aytar, arab imlosini o‘rganishni uqtirar, har birimiz Xorazm tarixini bilishimiz shart, der edi.Afsuski, beshafqat o‘lim uni oramizdan olib ketdi.

Oradan vaqt o‘tib, 1989 yilning ko‘klamida Toshkentdan shoir do‘stlarimiz- Abdul Jalil, Berdi Rahmatlar Gurlanga, Vazir qishlog‘iga kelishdi.Menim “Moskvich” mashinamga o‘tirib Shovotga — Bahrom Ro‘zimuhammadning uyiga bordik.Uni olib Bahodir aka tug‘ilib o‘sgan Beshmergan qishlog‘iga, uning otasi, aka-ukalari huzuriga bordik.O‘shanda yoshlik qilib hammamiz bosh kiyimsiz ziyoratga borgan ekanmiz.Bahodir akaning e’tiqodli otasi o‘shanda har birimizga do‘ppi sovg‘a qilgandi.Dasturxon atrofida suhbat qilar ekanmiz, nazarimizda yonginamizda Bahodir aka ham borday, xiyol kulimsirab, boshini ohista silkitib, so‘zlarimizni ma’qullab o‘tirganday edi…”

Ha,Bahodir akaning o‘zi bir maqolasida yozganiday “xotira uyg‘onsa go‘zal”dir.Bugun garchi oramizda Bahodir Sodiqov jisman yo‘q bo‘lsada, uni tanigan,bilganlar xotirasida ul kishining nomi hamisha barhayot.Yozgan maqolalari,she’rlari,tarjimalari orqali Bahodir akaning ikkinchi boqiy umri davom etmoqda.Bahodir Sodiqovning umri qisqa ekan, ammo ul kishining yozganlarining umri uzundir…

“Oltin Meros” jamg‘armasi Xorazm viloyat bo‘limi raisi Komiljon Nurjonov aytganidek, “Bahodir Sodiqovga xudo umr berib, bugungi istiqlol kunlarigacha yetib kelganida, Najmiddin Komilov, Ibrohim Haqquldek yetuk tasavvufshunos olim, tariximizning teran tadqiqotchisi bo‘lib yetishardi. Biroq uning 21 yoshigacha yozgan maqolalari ham tariximizdagi nurli izlar bo‘lib qolaveradi. Endi marhum munaqqidning xotirasini abadiylashtirish masalasini ma’sul rahbarlar o‘ylab ko‘rishsa yaxshi bo‘lardi”.

1990 yilning 20 fevralida “Shovot istiqboli” gazetasida Urganchdagi X. Siddiq nomli maktab o‘quvchisi, asli Shovotlik Gulnora Quronboyeva o‘sha davr an’anasiga ko‘ra, kashshoflar guruhiga Bahodir Sodiqov nomi berilganidan quvonib, ul kishining nomini Shovotdagi maktablardan biriga berishni taklif qilgan ekan. Oradan yillar o‘tdi.Ammo…garchi bugungi kunda ta’lim dargohlariga atoqli shaxslar nomi berilmasada, Bahodir Sodiqov nomini xotirlashning boshqacha yo‘llari ham borku?!

Bahodir Sodiqov 1959 yilning 19 aprelida tavallud topgan va 1980 yilning 12 sentyabrida vafot etgan.Axir ana shu sanalardan birida Shovot tumanidagi kollej, maktablarda marhum munaqqid xotirasiga bag‘ishlab tadbirlar o‘tkazish mumkin-ku?!

Eng avvalo, ”Xorazm haqiqati”, “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati”, “Yoshlik”, “Sharq yulduzi” nashrlarida va bir qator to‘plamlarda chop etilgan, shuningdek do‘sti Berdi Rahmatda saqlanayotgan maqolalarini ham to‘plab nashr etsak, Bahodir Sodiqovdek umri qisqa bo‘lgan insonning ruhi shod bo‘lgan, asarlari keng jamoatchilikka yetib borgan bo‘lardi.

Shuning barobarida Bahodir Sodiqov bilan birga o‘qigan,ul kishini o‘qitgan, tanigan-bilgan Shovotliklardan, universitetda bir davrda tahsil olgan ijodkorlardan ul inson to‘g‘risidagi xotiralarni yozib olib ,bugungi kunda adabiy an’anaga aylangan “Bahodir Sodiqov zamondoshlari xotirasida “nomli kitobini ham chop etsa bo‘ladi.

Munaqqid tahsil olgan maktabda, Xorazmdagi o‘quv dargohlarida, O‘zbekiston Milliy Universiteti jurnalistika , o‘zbek filologiyasi fakultetlarida Bahodir Sodiqov ijodi va xotirasiga bag‘ishlangan adabiy uchrashuvlar, ilmiy-amaliy anjumanlar o‘tkazishni, Urganch Davlat Universiteti o‘zbek filologiyasi fakultetining zukko talabalari uchun Bahodir Sodiqov nomli stipendiya joriy etishni ham o‘ylab ko‘rish kerak.

Bularning barchasi yosh avlod tarbiyasida katta ta’sir ko‘rsatishi shak-shubhasiz..

O‘ylaymanki, bu takliflarimni yozuvchilar uyushmasi Xorazm viloyat bo‘limi, viloyat ma’naviyat targ‘iboti markazi va Shovot tumani hokimligi mutasaddilari o‘ylab ko‘rishsa , yaxshi bo‘lardi. Zero, Shovotning sharafli Bahodiri, o‘zbekning 21 yoshidayam yetuk munaqqidi darajasiga chiqqan ijodkori xotirasini e’zozlash, bugungi istiqlol farzandlari uchun ham qarz, ham farzdir.

009

(Tashriflar: umumiy 227, bugungi 1)

1 izoh

  1. Rahmat maqola yaxshi yozilgan. O’zim ham Ko’naga borganday bo’ldim. Men Ko’hna-Urganchda tug’ilganman. Kichkinaligimda Najmiddin Kubro qabriga borganlarim yana esimga tushdi. Raxmat!

Izoh qoldiring