Mutavakkil Burhonov. Cho’lpon haqida xotiralar.

033   Самарқанд пойтахтлик вақтида Чўлпон ҳам шу ерда истиқомат қиларди ва Фитратнинг уйига тез-тез келиб турарди. Умуман, Фитрат билан Чўлпон ёшлари жиҳатдан, ораларидаги тафовут анчагина бўлса-да, жуда қалин дўст эдилар…

Мутаваккил Бурҳонов
ЧЎЛПОН ҲАҚИДА ХОТИРАЛАР
Озод Шарафуддинов ёзиб олган

045

012 Мутал (Мутаваккил) Бурҳонов 1916 йилда Бухорода туғилган. Мусиқадан илк сабоқни Самарқанд мусиқа ва хореография институтида, сўнг Москвада таниқли мусиқа алломаларидан олган. 1949 йилда эса Москва консерваториясини битирган. Ижодий фаолиятини 30-йилларнинг иккинчи ярмидан бошлаб, дастлаб «Эй, булбул», «Ишқ ўти» (Машраб), «Ишқида» (Уйғун), «Табассум қилмадинг» (Навоий), «Намедонам чи ном дорад» (Ҳофиз) каби романларни ёзди, 1941 йилда Уйғун ва Иззат Султоннинг «Алишер Навоий» шеърий драмасига мусиқа, 1942 йилда Т. Жалилов, Т. Содиқов, М. Вайнберг, А. Клумовлар билан ҳамкорликда «Ўзбекистон қиличи» мусиқали драмасига мусиқа басталаган, 1947 йилда шоир Темур Фаттоҳ шеъри асосида Ўзбекистон Давлат мадҳияси мусиқасини яратган. Ўрта Осиё халқлари қўшиқларини ўзбек халқ чолғу асбоблари ва жўрсиз хор учун қайта ишлаган.

Бастакор 50-йилларда «Баҳор қушлари» вокал поэма, «Абу Али ибн Сино» симфоник сюита, яккахонлар, хор ва симфоник оркестр учун асарлар ҳамда 1968 йилда «Алишер Навоийга қасида» (А. Орипов) каби катта шаклдаги мусиқа асарини яратган. Унинг ярим асрдан зиёд давр мобайнида турли жанрларда яратган қўшиқлари, лирик романлари, жўрсиз хор учун қайта ишланган Шарқ халқлари куйлари, жозибали вокал симфоник асарлари, кино мусиқалари замонавий мусиқа санъатимизнинг «Олтин хазина»сидан ўрин олган. «Абу Али ибн Сино», «Самолётлар қўнолмади», «Мафтунингман», «Орол балиқчилари» (И. Икромов, М. Левиевлар билан ҳамкорликда), «Сурайё», «Бой ила хизматчи», «Истиқбол йўли» каби бадиий фильмларнинг мусиқаларини яратган. «Алишер Навоий» (1991) операсини, Ўзбекистон Давлат мадҳияси мусиқасини яратган. Абдураҳмон Жомий шеърига басталанган «Ширу шакар» янги қўшиғи ва қатағон йилларида шаҳид бўлган Файзулла Хўжаев, Абдулла Қодирий, Абдурауф Фитрат каби элнинг асл фарзандлари ва ўзининг акаси ва амакиларининг порлоқ хотираларига бағишланган «Абадий хотира» реквием-марсиясини яратган.

Мустақил Ўзбекистон Давлат мадҳияси мусиқаси муаллифи, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби, Ўзбекистон халқ артисти» унвонлари билан тақдирланган, «Буюк хизматлари учун», “Меҳнат шуҳрати” ордени, Ўзбекистон ва Қорақалпоғистон Давлат мукофотлари соҳибидир Мутаваккил Бурҳонов 2002 йил оламдан кўз юмди.

044

011 Энди Чўлпон ҳақида билганларимни айтай. Самарқанд пойтахтлик вақтида Чўлпон ҳам шу ерда истиқомат қиларди ва Фитратнинг уйига тез-тез келиб турарди. Умуман, Фитрат билан Чўлпон ёшлари жиҳатдан, ораларидаги тафовут анчагина бўлса-да, жуда қалин дўст эдилар. Улар бир-бирларини жуда ҳурмат қилишар, бир-бирларининг истак ва хоҳишларига ғоят эътибор билан қарашар, бир-бирларининг билимларию истеъдодларини ҳурмат қилишарди. Уларнинг дўстлиги 20-йилларнинг аввалиданоқ бошланган эди.

Маълумки, Чўлпон 1921 йилдан бошлаб,бир неча муддат мобайнида Бухорода яшаган ва «Бухоро ахбори» рўзномасида ишлаган. Қулоғимга чалинган гапларга қараганда, Чўлпонни Бухорога Фитрат таклиф қилган. Фитрат у пайтларда Файзулла Хўжаев раҳбарлигидаги Бухоро Халқ жумҳурияти ҳукуматида нозир бўлган ва шу мавқеидан фойдаланиб, Чўлпонни «Бухоро ахбори» рўзномасига муҳаррир сифатида ишга таклиф қилган.

Чўлпон ўрта бўй, тўлачадан келган, доимо юмалоқ гардишли оддий кўзойнак тақиб юрадиган одам эди. У жуда серандиша, одамларга бехосдан озор бериб қўйишдан чўчийдиган, кўнгилчан ва чинакам шоирона табиатга эга эди. Арзимаган нарсага хуноби ошиб, фиғони фалакка етар, асабийлашар, яна арзимаган сабаб билан кайфияти жойига келиб қоларди.

Бир куни Фитратнинг уйига келсам, айвонда Чўлпон асабий бир ҳолатда у ёқдан бу ёққа юриб турибди. Салом бердим, нега кайфи бузуқлигини сўрадим. «Э, домланинг уйига меҳмонлар келган. Ҳаммаси бизни ёмон кўрадиган катталар. Яна хотинлари билан келишган. Улар тирноғимиз тагидан кир қидириб юрибди-ю, Фитрат домла уларнинг тегирмонига сув қуймоқда!». Ҳеч нарсага тушунмай, яна суриштирдим. Фитратдомла меҳмонларга: «Қани, олинглар, олиб ўтиринглар», деб одатдаги манзиратни қилибди, меҳмон аёллардан бири: «Мен оляпман, мана, олдимни кўринг», деб жавоб берибди. Фитрат эса дарҳол сўз ўйини айтибди-ю, аёлни ўсал қилибди. Чўлпон шунга хуноб бўлаётган экан. Гаплашиб турганимизнинг устига, ичкаридан Фитрат чиқиб қолди. Чўлпоннинг асабий ҳолатини кўриб, унга сўз қотди: «Ие, ҳали ҳам хунобмисиз, бас-да! Ахир, узр сўрадим-ку!» Буни эшитиб Чўлпон яна тутақди: «Э, қўйинг- е, домла-ей, шунақа ҳам бўладими?! Расво қилдингиз».

Чўлпонни Фитратникида кўриб юриб, унинг яна бир хислатини билиб олдим — у ҳам мусиқани жуда-жуда яхши кўрар экан. Шашмақом садолари янграганда Чўлпон сел бўлиб, бутун вужуди қулоққа айлангандай, бир маромда чайқалиб ўтириб тингларди. Қулоғи мусиқада-ю, ҳаёллари жунбушга келиб, нималарнидир кўз олдига келтираётгани сезилиб турарди. У эшитган куйларини юрак-юракдан жуда чуқур ҳис қиларди. Буни комил ишонч билан айтаётганимнинг боиси бор.

Баъзан шундай бўлардики, Чўлпон бир куйни берилиб тинглаб, ундан бағоят мутаассир бўлиб, чиқиб кетарди-да, икки-уч кундан кейин шу куйга мослаб шеър ёзиб келарди. Бу шеър эса авалги сўзларга қараганда, куйга ўн чандон, юз чандон мосроқ бўларди. Чўлпоннинг «Галдир» деган шеъри бунга мисол бўла олади. У халқ куйига мослаб, дутор тилидан, дутор туйғуларини изҳор қилувчи ажойиб лирик шеър яратган. Чўлпоннинг ўзи қўшиқ айтмас эди, лекин, жиндай дутор чертарди. Назаримда у дуторни чертган одамни ҳам яхши кўрарди ва дуторни алоҳида бир меҳр билан суярди. У Самарқандда турганида Солиҳа деган хотини бор эди. Солиҳа ажиб бир маҳорат билан дутор чаларди.

Чўлпон билан сўнгги марта 1936 йилнинг октябрь ойида Тошкентда, унинг Революция хиёбонидаги уйида учрашганман… Бунинг тарихи қуйидагича: 1936 йилнинг сентябрида мен Москвада опера студиясида ўқимоқда эдим. Бирдан мени Тошкентга чақириб телеграмма келиб қолди. Телеграммага Муҳиддин Қориёқубов имзо чеккан эди.

Қориёқубов ўша кезларда янги тузилган Ўзбекистон Давлат филармониясининг бошлиғи эди. Филармония олдида катта вазифалар турар, шунинг учун Қориёқубовга уни кадрлар билан мустаҳкамлашга ижозат беришган эди. Қори ака филармониянинг бадиий раҳбарлигига Маннон Уйғурни чақирипти. Мени эса хормейстер этиб таклиф қилипти, тўғрироғи, тайинлапти. Тошкентга келиб, филармонияга боришим биланоқ, Қори ака: «Ўқишингни бироз кечиктирасан, ҳозир декада концертини тайёрлайсан», дея кўрсатма берди. Ноилож, кўнишга мажбур бўлдим. Узлуксиз репетициялар бошланди.

Бир куни Қори ака мени ҳузурига чақириб қолди. Кирсам, хонада Уйғур ҳам ўтирган экан. Қори ака жуда жиддий оҳангда гап бошлади:
— 1937 йилда Москвада бўладиган ўзбек адабиёти ва санъати декадаси катта концерт билан якунланиши керак. Унда Совет ҳукумати ва коммунистик партия раҳбарлари иштирок этади. Эҳтимол, ўртоқ Сталиннинг ўзлари иштирок этсалар ҳам ажаб эмас. Табиийки, бу концертда энг яхши кучларимиз энг яхши номерларини зўр маҳорат билан кўрсатиб, санъатимизнинг бугунги қиёфасини намойиш этмоқлари зарур. Концертнинг финали зўр бўлмоғи керак. Унда улуғ Сталин ҳақида тантанали хор янграмоғи лозим. Худди шу масалада қийналяпмиз. Қонцерт финалида ижро этишга муносиб шеър тополмаяпмиз. Хуллас, шу ишни сенга топширмоқчиман. Сен Чўлпон билан эскидан танишсан. Борди-келдиларинг бор. Чўлпоннинг олдига бориб аҳволни тушунтирасан. Сталин тўғрисида зўр бир шеър ёзиб берсин. Чўлпоннинг аниқ ваъдасини олмай келма!

Ҳақиқатан ҳам, топшириқ жуда нозик ва ўта масъулиятли эди. Ахир, Москвада ҳукумат концертида шахсан ўртоқ Сталиннинг ҳузурида ижро этиладиган қўшиқнинг матнини ҳам, куйини ҳам ҳаммага буюриб бўлмайди-да! Айни чоқда, бу ғоят шарафли топшириқ. Сталин ҳақида қўшиқ ёзган одамга ҳамманинг ҳам қўли етавермайди. Бундай одамга маломат тошларини отсанг, у ярим йўлдан қайтиб, сенинг бошингга тегиши ҳам ҳеч гап эмас. Ҳаммадан ҳам муҳими — қўшиқ муаллифлари декадага олиб борилади, якунловчи концертда қатнашмоғи керак. Мабодо, ўртоқ Сталин, «бу қўшиқнинг муаллифлари қани, бир кўришиб қўяй», десалар, «мана, улар», деб кўрсатиш керак-да. Мабодо, Сталин кўрмаган тақдирда ҳам, барибир, Москвадан қуруқ қайтилмайди — биронта унвонми ё орден-медаль эгаси бўлиб қайтилади. Хуллас, истиқбол порлоқ…

Ана шундай уйлар билан Чўлпоннинг эшигини қоқдим. Эшикни Чўлпоннинг ўзи очди. У мени сира кутмаган эканми, ташрифимдан ажаблангандай эди. Шундай бўлса-да, хушнудлик билан қарши олди.
Ичкарига кирдик. Камсуқумгина дастурхон ёзилди. Ҳол-аҳвол сўрашдик. Суҳбат давомида ётиғи билан мақсадни англатдим. Қориёқубовнинг таклифини эшитиб, Чўлпон анчагача ўйга толди кейин чуқур хўрсиниб, жавобга оғиз очди.

— Ўзингиздан қолар гап йўқ, Мутаваккилжон. Сталин ҳақида шеър ёзиш мен учун сира- сира қийин эмас. Керак бўлса, бир кечада бунақа шеърлардан ўнтасини ёзиб бераман. Аммо масаланинг бир томони бор: Кўриб турибсиз, кейинги пайтларда менга тўрт томондан ҳужум бўляпти. Бошим устида булутлар жуда қуюқлашди. Мабодо, бирор фалокат рўй берса, менинг шеъримга куй басталаган композиторни соғ қўйишармикан. Мутлақо бегуноҳ одамлар ҳам бесабаб жувонмарг бўлиб кетишмасмикан?..

Мен хайр-маъзур қилиб чиқиб кетдим-да, бориб Қориёқубов билан Уйғурга Чўлпоннинг жавобини айтдим. Улар: «Ие, бу ёғини ўйламабмиз-ку», деганча бир-бирларига тикилиб қолишди.
Орадан кўп ўтмай Чўлпон қамалди, халқ душмани сифатида отилди. Аммо мен унинг «халқ душмани» эканига ишонолмай, узоқ вақт руҳий азобларда қийналиб юрдим.

Фитрат билан Чўлпон маданиятимиянинг икки буюк нурли сиймоси эдилар. Тақдир менга улар билан кўришиш, суҳбатларидан баҳраманд бўлиш бахтини ато этди. Энди билсам, уларнинг давраларида, улар билан ҳамсуҳбат бўлиб ўтказган фурсатларим умримнинг энг нурли фурсатларидан экан.


Манба: «Фитна санъати»,Тошкент — 1993

033Mutavakkil Burhonov
CHO’LPON HAQIDA XOTIRALAR
Ozod Sharafuddinov yozib olgan

045

012 Mutal (Mutavakkil) Burhonov 1916 yilda Buxoroda tug’ilgan. Musiqadan ilk saboqni Samarqand musiqa va xoreografiya institutida, so’ng Moskvada taniqli musiqa allomalaridan olgan. 1949 yilda esa Moskva konservatoriyasini bitirgan. Ijodiy faoliyatini 30-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab, dastlab «Ey, bulbul», «Ishq o’ti» (Mashrab), «Ishqida» (Uyg’un), «Tabassum qilmading» (Navoiy), «Namedonam chi nom dorad» (Hofiz) kabi romanlarni yozdi, 1941 yilda Uyg’un va Izzat Sultonning «Alisher Navoiy» she’riy dramasiga musiqa, 1942 yilda T. Jalilov, T. Sodiqov, M. Vaynberg, A. Klumovlar bilan hamkorlikda «O’zbekiston qilichi» musiqali dramasiga musiqa bastalagan, 1947 yilda shoir Temur Fattoh she’ri asosida O’zbekiston Davlat madhiyasi musiqasini yaratgan. O’rta Osiyo xalqlari qo’shiqlarini o’zbek xalq cholg’u asboblari va jo’rsiz xor uchun qayta ishlagan.

Bastakor 50-yillarda «Bahor qushlari» vokal poema, «Abu Ali ibn Sino» simfonik syuita, yakkaxonlar, xor va simfonik orkestr uchun asarlar hamda 1968 yilda «Alisher Navoiyga qasida» (A. Oripov) kabi katta shakldagi musiqa asarini yaratgan. Uning yarim asrdan ziyod davr mobaynida turli janrlarda yaratgan qo’shiqlari, lirik romanlari, jo’rsiz xor uchun qayta ishlangan Sharq xalqlari kuylari, jozibali vokal simfonik asarlari, kino musiqalari zamonaviy musiqa san’atimizning «Oltin xazina»sidan o’rin olgan. «Abu Ali ibn Sino», «Samolyotlar qo’nolmadi», «Maftuningman», «Orol baliqchilari» (I. Ikromov, M. Levievlar bilan hamkorlikda), «Surayyo», «Boy ila xizmatchi», «Istiqbol yo’li» kabi badiiy fil`mlarning musiqalarini yaratgan. «Alisher Navoiy» (1991) operasini, O’zbekiston Davlat madhiyasi musiqasini yaratgan. Abdurahmon Jomiy she’riga bastalangan «Shiru shakar» yangi qo’shig’i va qatag’on yillarida shahid bo’lgan Fayzulla Xo’jaev, Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat kabi elning asl farzandlari va o’zining akasi va amakilarining porloq xotiralariga bag’ishlangan «Abadiy xotira» rekviem-marsiyasini yaratgan.

Mustaqil O’zbekiston Davlat madhiyasi musiqasi muallifi, O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan san’at arbobi, O’zbekiston xalq artisti» unvonlari bilan taqdirlangan, «Buyuk xizmatlari uchun», “Mehnat shuhrati” ordeni, O’zbekiston va Qoraqalpog’iston Davlat mukofotlari sohibidir Mutavakkil Burhonov 2002 yil olamdan ko’z yumdi.

044

011 Endi Cho’lpon haqida bilganlarimni aytay. Samarqand poytaxtlik vaqtida Cho’lpon ham shu yerda istiqomat qilardi va Fitratning uyiga tez-tez kelib turardi. Umuman, Fitrat bilan Cho’lpon yoshlari jihatdan, oralaridagi tafovut anchagina bo’lsa-da, juda qalin do’st edilar. Ular bir-birlarini juda hurmat qilishar, bir-birlarining istak va xohishlariga g’oyat e’tibor bilan qarashar, bir-birlarining bilimlariyu iste’dodlarini hurmat qilishardi. Ularning do’stligi 20-yillarning avvalidanoq boshlangan edi.

Ma’lumki, Cho’lpon 1921 yildan boshlab,bir necha muddat mobaynida Buxoroda yashagan va «Buxoro axbori» ro’znomasida ishlagan. Qulog’imga chalingan gaplarga qaraganda, Cho’lponni Buxoroga Fitrat taklif qilgan. Fitrat u paytlarda Fayzulla Xo’jaev rahbarligidagi Buxoro Xalq jumhuriyati hukumatida nozir bo’lgan va shu mavqeidan foydalanib, Cho’lponni «Buxoro axbori» ro’znomasiga muharrir sifatida ishga taklif qilgan.

Cho’lpon o’rta bo’y, to’lachadan kelgan, doimo yumaloq gardishli oddiy ko’zoynak taqib yuradigan odam edi.
U juda serandisha, odamlarga bexosdan ozor berib qo’yishdan cho’chiydigan, ko’ngilchan va chinakam shoirona tabiatga ega edi. Arzimagan narsaga xunobi oshib, fig’oni falakka yetar, asabiylashar, yana arzimagan sabab bilan kayfiyati joyiga kelib qolardi.

Bir kuni Fitratning uyiga kelsam, ayvonda Cho’lpon asabiy bir holatda u yoqdan bu yoqqa yurib turibdi. Salom berdim, nega kayfi buzuqligini so’radim. «E, domlaning uyiga mehmonlar kelgan. Hammasi bizni yomon ko’radigan kattalar. Yana xotinlari bilan kelishgan. Ular tirnog’imiz tagidan kir qidirib yuribdi-yu, Fitrat domla ularning tegirmoniga suv quymoqda!». Hech narsaga tushunmay, yana surishtirdim. Fitratdomla mehmonlarga: «Qani, olinglar, olib o’tiringlar», deb odatdagi manziratni qilibdi, mehmon ayollardan biri: «Men olyapman, mana, oldimni ko’ring», deb javob beribdi. Fitrat esa darhol so’z o’yini aytibdi-yu, ayolni o’sal qilibdi. Cho’lpon shunga xunob bo’layotgan ekan. Gaplashib turganimizning ustiga, ichkaridan Fitrat chiqib qoldi. Cho’lponning asabiy holatini ko’rib, unga so’z qotdi: «Ie, hali ham xunobmisiz, bas-da! Axir, uzr so’radim-ku!» Buni eshitib Cho’lpon yana tutaqdi: «E, qo’ying- ye, domla-yey, shunaqa ham bo’ladimi?! Rasvo qildingiz».

Cho’lponni Fitratnikida ko’rib yurib, uning yana bir xislatini bilib oldim — u ham musiqani juda-juda yaxshi ko’rar ekan. Shashmaqom sadolari yangraganda Cho’lpon sel bo’lib, butun vujudi quloqqa aylanganday, bir maromda chayqalib o’tirib tinglardi. Qulog’i musiqada-yu, hayollari junbushga kelib, nimalarnidir ko’z oldiga keltirayotgani sezilib turardi. U eshitgan kuylarini yurak-yurakdan juda chuqur his qilardi. Buni komil ishonch bilan aytayotganimning boisi bor.

Ba’zan shunday bo’lardiki, Cho’lpon bir kuyni berilib tinglab, undan bag’oyat mutaassir bo’lib, chiqib ketardi-da, ikki-uch kundan keyin shu kuyga moslab she’r yozib kelardi. Bu she’r esa avalgi so’zlarga qaraganda, kuyga o’n chandon, yuz chandon mosroq bo’lardi. Cho’lponning «Galdir» degan she’ri bunga misol bo’la oladi. U xalq kuyiga moslab, dutor tilidan, dutor tuyg’ularini izhor qiluvchi ajoyib lirik she’r yaratgan. Cho’lponning o’zi qo’shiq aytmas edi, lekin, jinday dutor chertardi. Nazarimda u dutorni chertgan odamni ham yaxshi ko’rardi va dutorni alohida bir mehr bilan suyardi. U Samarqandda turganida Soliha degan xotini bor edi. Soliha ajib bir mahorat bilan dutor chalardi.

Cho’lpon bilan so’nggi marta 1936 yilning oktyabr` oyida Toshkentda, uning Revolyutsiya xiyobonidagi uyida uchrashganman… Buning tarixi quyidagicha: 1936 yilning sentyabrida men Moskvada opera studiyasida o’qimoqda edim. Birdan meni Toshkentga chaqirib telegramma kelib qoldi. Telegrammaga Muhiddin Qoriyoqubov imzo chekkan edi.

Qoriyoqubov o’sha kezlarda yangi tuzilgan O’zbekiston Davlat filarmoniyasining boshlig’i edi. Filarmoniya oldida katta vazifalar turar, shuning uchun Qoriyoqubovga uni kadrlar bilan mustahkamlashga ijozat berishgan edi. Qori aka filarmoniyaning badiiy rahbarligiga Mannon Uyg’urni chaqiripti. Meni esa xormeyster etib taklif qilipti, to’g’rirog’i, tayinlapti. Toshkentga kelib, filarmoniyaga borishim bilanoq, Qori aka: «O’qishingni biroz kechiktirasan, hozir dekada kontsertini tayyorlaysan», deya ko’rsatma berdi. Noiloj, ko’nishga majbur bo’ldim. Uzluksiz repetitsiyalar boshlandi.

Bir kuni Qori aka meni huzuriga chaqirib qoldi. Kirsam, xonada Uyg’ur ham o’tirgan ekan. Qori aka  juda jiddiy ohangda gap boshladi:
— 1937 yilda Moskvada bo’ladigan o’zbek adabiyoti va san’ati dekadasi katta kontsert bilan yakunlanishi kerak. Unda Sovet hukumati va kommunistik partiya rahbarlari ishtirok etadi. Ehtimol, o’rtoq Stalinning o’zlari ishtirok etsalar ham ajab emas. Tabiiyki, bu kontsertda eng yaxshi kuchlarimiz eng yaxshi nomerlarini zo’r mahorat bilan ko’rsatib, san’atimizning bugungi qiyofasini namoyish etmoqlari zarur. Kontsertning finali zo’r bo’lmog’i kerak. Unda ulug’ Stalin haqida tantanali xor yangramog’i lozim. Xuddi shu masalada qiynalyapmiz. Qontsert finalida ijro etishga munosib she’r topolmayapmiz. Xullas, shu ishni senga topshirmoqchiman. Sen Cho’lpon bilan eskidan tanishsan. Bordi-keldilaring bor. Cho’lponning oldiga borib ahvolni tushuntirasan. Stalin to’g’risida zo’r bir she’r yozib bersin. Cho’lponning aniq va’dasini olmay kelma!

Haqiqatan ham, topshiriq juda nozik va o’ta mas’uliyatli edi. Axir, Moskvada hukumat kontsertida shaxsan o’rtoq Stalinning huzurida ijro etiladigan qo’shiqning matnini ham, kuyini ham hammaga buyurib bo’lmaydi-da! Ayni choqda, bu g’oyat sharafli topshiriq. Stalin haqida qo’shiq yozgan odamga hammaning ham qo’li yetavermaydi. Bunday odamga malomat toshlarini otsang, u yarim yo’ldan qaytib, sening boshingga tegishi ham hech gap emas. Hammadan ham muhimi — qo’shiq mualliflari dekadaga olib boriladi, yakunlovchi kontsertda qatnashmog’i kerak. Mabodo, o’rtoq Stalin, «bu qo’shiqning mualliflari qani, bir ko’rishib qo’yay», desalar, «mana, ular», deb ko’rsatish kerak-da. Mabodo, Stalin ko’rmagan taqdirda ham, baribir, Moskvadan quruq qaytilmaydi — bironta unvonmi yo orden-medal` egasi bo’lib qaytiladi. Xullas, istiqbol porloq…

Ana shunday uylar bilan Cho’lponning eshigini qoqdim. Eshikni Cho’lponning o’zi ochdi. U meni sira kutmagan ekanmi, tashrifimdan ajablanganday edi. Shunday bo’lsa-da, xushnudlik bilan qarshi oldi.  Ichkariga kirdik. Kamsuqumgina dasturxon yozildi. Hol-ahvol so’rashdik. Suhbat davomida yotig’i bilan maqsadni anglatdim. Qoriyoqubovning taklifini eshitib, Cho’lpon anchagacha o’yga toldi keyin chuqur xo’rsinib, javobga og’iz ochdi.

— O’zingizdan qolar gap yo’q, Mutavakkiljon. Stalin haqida she’r yozish men uchun sira- sira qiyin emas. Kerak bo’lsa, bir kechada bunaqa she’rlardan o’ntasini yozib beraman. Ammo masalaning bir tomoni bor: Ko’rib turibsiz, keyingi paytlarda menga to’rt tomondan hujum bo’lyapti. Boshim ustida bulutlar juda quyuqlashdi. Mabodo, biror falokat ro’y bersa, mening she’rimga kuy bastalagan kompozitorni sog’ qo’yisharmikan. Mutlaqo begunoh odamlar ham besabab juvonmarg bo’lib ketishmasmikan?..

Men xayr-ma’zur qilib chiqib ketdim-da, borib Qoriyoqubov bilan Uyg’urga Cho’lponning javobini aytdim. Ular: «Ie, bu yog’ini o’ylamabmiz-ku», degancha bir-birlariga tikilib qolishdi.  Oradan ko’p o’tmay Cho’lpon qamaldi, xalq dushmani sifatida otildi. Ammo men uning «xalq dushmani» ekaniga ishonolmay, uzoq vaqt ruhiy azoblarda qiynalib yurdim.

Fitrat bilan Cho’lpon madaniyatimiyaning ikki buyuk nurli siymosi edilar. Taqdir menga ular bilan ko’rishish, suhbatlaridan bahramand bo’lish baxtini ato etdi. Endi bilsam, ularning davralarida, ular bilan hamsuhbat bo’lib o’tkazgan fursatlarim umrimning eng nurli fursatlaridan ekan.

Sahifadagi Cho’lpon portretini Aziza Mamatova chizgan
Manba: «Fitna san’ati»,Toshkent — 1993

XDK

(Tashriflar: umumiy 534, bugungi 1)

Izoh qoldiring