Olmos. Ayniy domlaning nisholdasi.

001Ҳозир ўйласам, шундай бир улуғ ёзувчи ёши улуғлигига ҳам қарамай, болаларни хурсанд қилай, деб шогирдининг уйида нишолда тайёрлаган экан. Одамийлик, камтарлик бундан ҳам ортиқ бўлиши мумкинми?  Йиллар ўтиб кетган бўлса-да, муборак рамазон ойлари, ҳайит арафаларида, тўйларда қилинадиган ўзбек ва тожик халқининг миллий таоми бўлмиш нишолдани есам, мурғак қалбимга муҳрланиб қолган ўша саодатли кунни эслайман. Айний домла тайёрлаган нишолданинг таъми ҳамон оғзимда.

033
Олмос
АЙНИЙ ДОМЛАНИНГ НИШОЛДАСИ
09

010   Болалик экан, нечанчи йиллиги аниқ эсимда йўқ. Тўққиз-ўн ёшларда бўлсам керак. Ҳовлимизда икки қаватли уй, ёзги ошхона, кўмирхона бор эди, холос.
Эрта баҳор, ҳайит арафаси эди, шекилли. Уйимизда азиз одамлар келадигандек тантанавор, катта тайёргарлик қилинарди. Ҳаммаёқ саранжом-саришта.
Меҳмонхонада мен билган Мунирахон домла. Собир амаки яна ёшроқ шоирлар меҳмонларни кутишарди. Садриддин Айний, Раҳим Жалил, Мирзо Турсунзода, Жалол Икромий деб бир-бирларига гапиришаётганини эшитиб қолдим.

Интиқ бўлиб кутилган меҳмонлар келишди. Ҳовлимиз гавжум бўлиб кетди. Мен бир чеккада аям айтганларидек, «ҳеч кимга савол билан халал бермай» узоқдан кузатиб турардим.
Меҳмонлар аввал уйимизнинг иккинчи қаватидаги меҳмонхонада аям ва ошпазимиз Охун амакининг уйғурча қуюқ-суюқ таомлари билан обдон сийландилар. Дам тожикча, дам ўзбекча суҳбат қизигандан қизиди. Сўнг меҳмонлар ҳукумат юборган машинада шаҳар айлангани кетишди.

Садриддин Айний домла: «Мен дам оламан, Тошкент ўзимнинг шаҳрим, кўрмаганлар кўрсин», деб уйда қолдилар.
Аям дадамнинг ижодхоналаридаги диванга атлас кўрпачалар, парқу ёстиқлар тўшаб, жой қилдилар.
Шундан сўнг Охун амаки билан кечки овқатга уннашди.
Садриддин Айний домла узоқ ётолмас эканларми ёки бошқа сабабми, ҳовлига тушдилар.

Мен аямнинг олдиларига бориб:
— Домла турдилар, — дедим.
— Тепага чиқиб у кишига халал бермадингми?
— Йўқ, кабинет эшигидан қарасам уйғоқ эканлар, отимни сўрадилар, айтдим.
— Уйғотиб юборибсан-да, — дедилар афсус овозда.
— Отларини айтма, айб бўлади, бува дегин, деб қўшиб қўйдилар.
— Домла, қизимиз шўх, узр уйғотиб юбордими, — дея сўроқладилар.
— Йўқ келин, ҳаммаси бадастур, дам олдим, мен бирор иш қилай… — дедилар.

Аям хижолат бўлиб:
— Қанча иш бўлса ўзимиздан қолмайди, ёрдамчиларимиз бор, — дедилар.
— Бачаларга бир нишолло қилиб берай.
— Овора бўлманг, егингиз келса бозор яқин, ҳозироқ келтиришади.
— Йўқ келин, набираларимга ўзим нишолло қилиб бераман.
— Домла, булар нишолдани ҳар куни ейишади, — дедилар аям янада хижолат тортиб.
— Мен тайёрлаган нишолло неча кун бузулмайди, бунақасини емагансизлар, — дедилар домла ҳам бўш келмай.
— Қайнаган сув, шакар, 5-6 та тухум топиладими?
— Вой, домла, топишга топиладию, сиз чарчайсиз-да…
— Йўқ, ҳавасга, бачалар ширинлик есин деяпман.

Аям ҳозирги уй-музей ҳовлисидаги сўрига янгидан яна кўрпачалар олиб чиқиб жой қилдилар. Домлани шу жойга таклиф қилиб, атрофларига ёстиқ, болишлар қўйдилар. Олдиларига тахти бузилмаган оқ дастурхон ёзиб, айтган нарсаларини бир-бир келтира бошладилар. Мен ҳам аямга ёрдамлашиб, нишолда қиладиган мис қозонни, ичидаги чила чўпни ювиб, артиб домланинг олдиларига қўйдим.

Домла менинг чаққонлигимни мақтадилар. Аям ошхонада қиём тайёрлагунча у киши палтодан калта, костюмдан узун, катта ёшдагилар киядиган уст кийимлари (отини билмайман) чўнтагидан оқ қоғозга ўралган, дарахт илдизига ўхшаган нарсани олиб, паккича билан паррак-паррак қилиб майдаладилар.
Аям чой келтирганларида ундан бир қисмини бериб:
— Келин, бир коса сувда қайнатиб, тиндириб қўйинг — дедилар. Бутун вужудим кўзга айланган, бу ишларни диққат билан кузатардим.
— Бу илдизми?
— Ҳа, доривор илдиз.
— Оти нима?
— Қизим-э, қизиқувчан экансиз-ку. Бу илдизни етмак дейди, унинг кўпирувчан хусусияти бор, бусиз нишолло қилиб бўлмайди.
Қиёмни пишириб, етмак (ҳалиги илдиз)ни қайнатиб тиндириб, тухум оқини ажратиб, «тўкасан» деб менга ишонмай, аям ўзлари домланинг олдиларига келтириб қўйдилар.

Домла мис қозончага аввал тухум оқини, сўнг етмак эритмасини солиб, чила чўпда тез-тез айлантириб, кўпира бошлагач, секин, оз-оздан қиём қўйиб, яна кўпиртира бошладилар.
Мен бу «томоша»ни ва шундай бувам борлигини ўртоқларимга кўрсатгим, мақтангим келди. Югуриб бориб уларни айтиб келдим.

Ҳаммамиз домланинг атрофларини ўраб, чуғурлашиб, озгина масаллиқ кўпириб, қозонча тўлиб-тошай деётганини бир мўъжизадек кузатиб турардик.
Ниҳоят, оппоқ нишолда деярли тайёр бўлди.
Шунда аям узр сўрагандек:
— Домла, Сизни чарчатмадикми, бирор нарса керакмасми, — дедилар ўртоқларимга қараб, — вой сизлар ҳам шу ердамисизлар, домлани саволларингиз билан қийнамадингларми? — дея сўрадилар.
— Йўқ, биз томоша қилдик — дейишди улар чуғурлашиб.
— Келин, ванил борми? — деб сўрадилар домла.

Аям чопганича уйга кириб худди пўстли ловияга ўхшаган нарсани олиб келдилар. Мен бу нарсани аввал ҳам кўрганману лекин нимага кераклигини билиш учун сўрадим:
— Ванил ўзи нима?
— Африкада ўсадиган дарахтнинг меваси, қуритиб шоколад, конфет, варение (мураббо)ларга солинади. У хушбўйлигидан ташқари, кишининг руҳини енгиллаштиради, кўнглига қувонч бағишлайди, — дедилар. Кейин домла ўша меванинг қобиғини ёриб, ичидаги оппоқ ялтироқ упага ўхшаган порошокни тайёр нишолдага сепиб, чила чўп билан яна аралаштирдилар. Ҳаммаёқ хушбўй шоколад, конфет ва аямлар қиладиган пишириқлар ҳиди билан тўлди.

Айний бувам менга:
— Қизим, шунча тахтача топиб келинг, — дедилар кафтларининг ярмини кўрсатиб.
Дарҳол ошхонадаги мева соладиган яшикдан узун тахтача кўчириб келдим. Домла мени яна алқадилар.
Сўнг қор курайдиган куракчага ўхшаган кичкина-кичкина «қошиқча»лар ясаб бердилар. Кейин ўша куракчаларга нишолдадан қор курагандек солиб, бирма-бир бериб:
— Еб кўрингларчи, — дедилар.
— Нишолда қуюқлигидан куракчадан оқмас, жуда мазали эди. Ҳиди бутун ҳовлимизни тутиб кетганди.
Мен ва ўртоқларимнинг қувончи бир дунё эди. Маҳалламизда ҳали ҳеч кимнинг буваси нишолда қилиб, «қошиқча» ясаб, болаларга тарқатмаган эди-да.
Мен бувамни кўрмаган, бува қандай бўлар экан, дея кўп ўйлардим. Энди менинг ҳам шундай сахий бувам борлигидан мағрур эдим…
Аям меҳмонларга қайта дастурхон тузар эканлар, улар шаҳар айланиб қайтиб келишди.
Бувам тайёрлаган «нишолло»ни дастурхонга тортганларида эса ҳамма ҳайратда қолди.

Айний домла:
— Агар ёзувчилик касбим бўлмаганида, ҳолвапаз бўлсам керак эди, — дедилар.
Суҳбат роса қизиди шекилли, очиқ ойнадан кечгача кулгу, қаҳқаҳа, қийқириқ эшитилиб турди.
Мен бўлсам, бир қўлимда ширмой нон, бир қўлимда ёғоч куракчадаги нишолдани ялаб, меҳмонларнинг аскияларига тушунмасам-да, эшитишга ҳаракат қилардим.

Ҳозир ўйласам, шундай бир улуғ ёзувчи ёши улуғлигига ҳам қарамай, болаларни хурсанд қилай, деб шогирдининг уйида нишолда тайёрлаган экан. Одамийлик, камтарлик бундан ҳам ортиқ бўлиши мумкинми?
Йиллар ўтиб кетган бўлса-да, муборак рамазон ойлари, ҳайит арафаларида, тўйларда қилинадиган ўзбек ва тожик халқининг миллий таоми бўлмиш нишолдани есам, мурғак қалбимга муҳрланиб қолган ўша саодатли кунни эслайман. Айний домла тайёрлаган нишолданинг таъми ҳамон оғзимда.

«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2005 йил 5-сонидан олинди.

02

033
Olmos
AYNIY DOMLANING NISHOLDASI
09

091Bolalik ekan, nechanchi yilligi aniq esimda yo’q. To’qqiz-o’n yoshlarda bo’lsam kerak. Hovlimizda ikki qavatli uy, yozgi oshxona, ko’mirxona bor edi, xolos.
Erta bahor, hayit arafasi edi, shekilli. Uyimizda aziz odamlar keladigandek tantanavor, katta tayyorgarlik qilinardi. Hammayoq saranjom-sarishta.
Mehmonxonada men bilgan Muniraxon domla. Sobir amaki yana yoshroq shoirlar mehmonlarni kutishardi. Sadriddin Ayniy, Rahim Jalil, Mirzo Tursunzoda, Jalol Ikromiy deb bir-birlariga gapirishayotganini eshitib qoldim.
Intiq bo’lib kutilgan mehmonlar kelishdi. Hovlimiz gavjum bo’lib ketdi. Men bir chekkada ayam aytganlaridek, «hech kimga savol bilan xalal bermay» uzoqdan kuzatib turardim.
Mehmonlar avval uyimizning ikkinchi qavatidagi mehmonxonada ayam va oshpazimiz Oxun amakining uyg’urcha quyuq-suyuq taomlari bilan obdon siylandilar. Dam tojikcha, dam o’zbekcha suhbat qizigandan qizidi. So’ng mehmonlar hukumat yuborgan mashinada shahar aylangani ketishdi.
Sadriddin Ayniy domla: «Men dam olaman, Toshkent o’zimning shahrim, ko’rmaganlar ko’rsin», deb uyda qoldilar.
Ayam dadamning ijodxonalaridagi divanga atlas ko’rpachalar, parqu yostiqlar to’shab, joy qildilar.
Shundan so’ng Oxun amaki bilan kechki ovqatga unnashdi.
Sadriddin Ayniy domla uzoq yotolmas ekanlarmi yoki boshqa sababmi, hovliga tushdilar.
Men ayamning oldilariga borib:
— Domla turdilar, — dedim.
— Tepaga chiqib u kishiga xalal bermadingmi?
— Yo’q, kabinet eshigidan qarasam uyg’oq ekanlar, otimni so’radilar, aytdim.
— Uyg’otib yuboribsan-da, — dedilar afsus ovozda.
— Otlarini aytma, ayb bo’ladi, buva degin, deb qo’shib qo’ydilar.
— Domla, qizimiz sho’x, uzr uyg’otib yubordimi, — deya so’roqladilar.
— Yo’q kelin, hammasi badastur, dam oldim, men biror ish qilay… — dedilar.
Ayam xijolat bo’lib:
— Qancha ish bo’lsa o’zimizdan qolmaydi, yordamchilarimiz bor, — dedilar.
— Bachalarga bir nishollo qilib beray.
— Ovora bo’lmang, yegingiz kelsa bozor yaqin, hoziroq keltirishadi.
— Yo’q kelin, nabiralarimga o’zim nishollo qilib beraman.
— Domla, bular nisholdani har kuni yeyishadi, — dedilar ayam yanada xijolat tortib.
— Men tayyorlagan nishollo necha kun buzulmaydi, bunaqasini yemagansizlar, — dedilar domla ham bo’sh kelmay.
— Qaynagan suv, shakar, 5-6 ta tuxum topiladimi?
— Voy, domla, topishga topiladiyu, siz charchaysiz-da…
— Yo’q, havasga, bachalar shirinlik yesin deyapman.
Ayam hozirgi uy-muzey hovlisidagi so’riga yangidan yana ko’rpachalar olib chiqib joy qildilar. Domlani shu joyga taklif qilib, atroflariga yostiq, bolishlar  qo’ydilar. Oldilariga taxti buzilmagan oq dasturxon yozib, aytgan narsalarini bir-bir keltira boshladilar. Men ham ayamga yordamlashib, nisholda qiladigan mis  qozonni, ichidagi chila cho’pni yuvib, artib domlaning oldilariga qo’ydim.
Domla mening chaqqonligimni maqtadilar. Ayam oshxonada qiyom tayyorlaguncha u kishi paltodan kalta, kostyumdan uzun, katta yoshdagilar kiyadigan ust kiyimlari  (otini bilmayman) cho’ntagidan oq qog’ozga o’ralgan, daraxt ildiziga o’xshagan narsani olib, pakkicha bilan parrak-parrak qilib maydaladilar.
Ayam choy keltirganlarida undan bir qismini berib:
— Kelin, bir kosa suvda qaynatib, tindirib qo’ying — dedilar. Butun vujudim ko’zga aylangan, bu ishlarni diqqat bilan kuzatardim.
— Bu ildizmi?
— Ha, dorivor ildiz.
— Oti nima?
— Qizim-e, qiziquvchan ekansiz-ku. Bu ildizni yetmak deydi, uning ko’piruvchan xususiyati bor, busiz nishollo qilib bo’lmaydi.
Qiyomni pishirib, yetmak (haligi ildiz)ni qaynatib tindirib, tuxum oqini ajratib, «to’kasan» deb menga ishonmay, ayam o’zlari domlaning oldilariga keltirib  qo’ydilar. Domla mis qozonchaga avval tuxum oqini, so’ng yetmak eritmasini solib, chila cho’pda tez-tez aylantirib, ko’pira boshlagach, sekin, oz-ozdan qiyom qo’yib, yana ko’pirtira  boshladilar.
Men bu «tomosha»ni va shunday buvam borligini o’rtoqlarimga ko’rsatgim, maqtangim keldi. Yugurib borib ularni aytib keldim. Hammamiz domlaning atroflarini o’rab, chug’urlashib, ozgina masalliq ko’pirib, qozoncha to’lib-toshay deyotganini bir mo»jizadek kuzatib turardik.
Nihoyat, oppoq nisholda deyarli tayyor bo’ldi.
Shunda ayam uzr so’ragandek:
— Domla, Sizni charchatmadikmi, biror narsa kerakmasmi, — dedilar o’rtoqlarimga qarab, — voy sizlar ham shu yerdamisizlar, domlani savollaringiz bilan  qiynamadinglarmi? — deya so’radilar.
— Yo’q, biz tomosha qildik — deyishdi ular chug’urlashib.
— Kelin, vanil bormi? — deb so’radilar domla.
Ayam chopganicha uyga kirib xuddi po’stli loviyaga o’xshagan narsani olib keldilar. Men bu narsani avval ham ko’rganmanu lekin nimaga kerakligini bilish uchun  so’radim:
— Vanil o’zi nima?
— Afrikada o’sadigan daraxtning mevasi, quritib shokolad, konfet, varenie (murabbo)larga solinadi. U xushbo’yligidan tashqari, kishining ruhini
yengillashtiradi, ko’ngliga quvonch bag’ishlaydi, — dedilar. Keyin domla o’sha mevaning qobig’ini yorib, ichidagi oppoq yaltiroq upaga o’xshagan poroshokni tayyor
nisholdaga sepib, chila cho’p bilan yana aralashtirdilar. Hammayoq xushbo’y shokolad, konfet va ayamlar qiladigan pishiriqlar hidi bilan to’ldi.
Ayniy buvam menga:
— Qizim, shuncha taxtacha topib keling, — dedilar kaftlarining yarmini ko’rsatib.
Darhol oshxonadagi meva soladigan yashikdan uzun taxtacha ko’chirib keldim. Domla meni yana alqadilar.
So’ng qor kuraydigan kurakchaga o’xshagan kichkina-kichkina «qoshiqcha»lar yasab berdilar. Keyin o’sha kurakchalarga nisholdadan qor kuragandek solib, birma-bir  berib:
— Yeb ko’ringlarchi, — dedilar.
— Nisholda quyuqligidan kurakchadan oqmas, juda mazali edi. Hidi butun hovlimizni tutib ketgandi.
Men va o’rtoqlarimning quvonchi bir dunyo edi. Mahallamizda hali hech kimning buvasi nisholda qilib, «qoshiqcha» yasab, bolalarga tarqatmagan edi-da.
Men buvamni ko’rmagan, buva qanday bo’lar ekan, deya ko’p o’ylardim. Endi mening ham shunday saxiy buvam borligidan mag’rur edim…
Ayam mehmonlarga qayta dasturxon tuzar ekanlar, ular shahar aylanib qaytib kelishdi.
Buvam tayyorlagan «nishollo»ni dasturxonga tortganlarida esa hamma hayratda qoldi.
Ayniy domla:
— Agar yozuvchilik kasbim bo’lmaganida, holvapaz bo’lsam kerak edi, — dedilar.
Suhbat rosa qizidi shekilli, ochiq oynadan kechgacha kulgu, qahqaha, qiyqiriq eshitilib turdi.
Men bo’lsam, bir qo’limda shirmoy non, bir qo’limda yog’och kurakchadagi nisholdani yalab, mehmonlarning askiyalariga tushunmasam-da, eshitishga harakat qilardim.
Hozir o’ylasam, shunday bir ulug’ yozuvchi yoshi ulug’ligiga ham qaramay, bolalarni xursand qilay, deb shogirdining uyida nisholda tayyorlagan ekan. Odamiylik, kamtarlik bundan ham ortiq bo’lishi mumkinmi?
Yillar o’tib ketgan bo’lsa-da, muborak ramazon oylari, hayit arafalarida, to’ylarda qilinadigan o’zbek va tojik xalqining milliy taomi bo’lmish nisholdani  yesam, murg’ak qalbimga muhrlanib qolgan o’sha saodatli kunni eslayman. Ayniy domla tayyorlagan nisholdaning ta’mi hamon og’zimda.

«O’zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2005 yil 5-sonidan olindi.

xdk

(Tashriflar: umumiy 98, bugungi 1)

1 izoh

  1. Мана шундай нарсаларни ўқиб, дилдан хурсанд бўламан денг. Чунки шу икки халқнинг ҳар қандай давру замон ва ҳолатларда ҳам дўсту биродарликлари қолади, албатта. Аслида ҳаммамиз шу нарсага интилиб, бошқаларни ҳам шу дўстликка ундашимиз, бир биримизга меҳрубонлик кўрсатишни давом эттиришимиз зарур деб биламан. Бир вақт шунақанги давраларда ўтирганманки, одамлар икки тилда (бутунлай бошқа тил бўлмаса) сўзлашиб, камситишлару бир бирига кинаю кудутратдан дарак йўқ эди. Оҳ, қани энди ўша устозлар борди келдисию чақчақ килишлари яна барқарор бўлса, икки тилда шеърхонликлар гуллаб кетса. Билмадим, бу қийин нарсага ўхшаяпти. Яна ким билади дейсиз!

Izoh qoldiring