Nabijon Boqiy. Shukur akaning bog’i.

shukur-xolmirzayev
Йил – ўн икки ой давомида Шукур ака ҳар куни эрта тонгда боғчасига чиқиб кетарди. Баҳор, ёз, куз фаслида қандайдир юмушларни бажариб, агар шудрингми, шабнам тушган бўлса, шимининг пойчалари ҳўл бўлиб қайтарди.
— Нима қилдингиз? Ёрдам керакми?
— Э-э, майда-чуйда ишлар кўп, — деб қўл силтарди. — Ўзим боғчамнинг бир чеккасида сигарет чекиб ўтириб-ўтириб, охири бир нарса қилиш кераклигини аниқлаб оламан; ишнинг кўзи очилиб кетса, вақт ўтганини ҳам сезмай қоламан…

777
Набижон Боқий
ШУКУР АКАНИНГ БОҒИ
Эссе

Ёрсиз ҳам бодасиз Маккага бормоқ не керак,
Иброҳимдин қолғон ул эски дўконни на қилай?!

Бобораҳим Машраб

Ўзбекистон ёзувчиларининг Арғин қишлоғи ўрамида жойлашган Дўрмон қўрғончасида Шукур Холмирзаевнинг олти-етти сотих чамаси боғ-ҳовлиси бор. Киночилар оромгоҳи ёнидан кирилса, дарвозадан сўнг кўзга ташланадиган иккинчи (ўнгдан) боғча Шукур аканинг шахсий мулки ҳисобланади. Шукур ака — мулкдор, мўъжаз боғчасида ўзини помешчикдек ҳис этарди. Дастлаб бу ерлар ёзувчи-шоирларга тақсимлаб берилганда ёппасига шафтолизор бўлган. Янглишмасам, биринчи бўлиб таниқли таржимон Ҳасан Тўрабеков иморат қуриб, боғчасини ўраб олади. Кейин Шавкат Раҳмон иморат пойдевори ўрнини эринмасдан кавлаб чиқади: у боғчасига қумғон келтириб қўйган, қўлбола ўчоқ ясаб чой қайнатарди. Баъзан шафтоли салқинида Шавкат Раҳмон билан Шукур акани чойлашиб, гурунглашиб ўтирган ҳолда учратиш мумкин эди. Улар бир-бирини самимий ҳурмат қиларди.
Шукур ака икковимиз етти-саккиз йил Ижодкорлар меҳмонхонасида нари-бери яшадик. У иккинчи қаватда, қўш табақали ойнаванд эшик тепасидаги 14-хонани мустаҳкам эгаллаган бўлса, камина учинчи қаватдаги 39-хонада яшар эдим. Шукур аканинг хонаси бинонинг ўнг қанотида, телевизор қўйилган фойе ёнида жойлашган; мен эсам сўл қанотда, деразаси ҳовузга, олмазорга қараган ҳужрада қўноқ бўлган эдим. Шукур акага кўчадан келадиган машинаю одамларнинг ғўнғирлаган товушлари эшитилиб турарди. Менинг ҳужрамга деярли ҳеч қандай овоз эшитилмасди. Уч қаватли меҳмонхонанинг иккинчи ва учинчи қаватларидан, яна-тағин икки чеккасидан ошиён танлаганимизга сабаб шуки, баъзан бирортамиз ярим кечасигача ёки тонг-саҳарда ёзув машинкасини чиқиллатиб, қўшнимизни беҳаловат қилишимиз мумкин эди. Қолаверса, кун тартибимизда режалаштирилмаган меҳмондорчилик бошланиб кетса, ўринли-ўринсиз баҳс-мунозара авж олар, бақир-чақир, эски ашулаларнинг жўровоз садоси ён-атрофга баралла эшитилар эди. Албатта, кўпинча мен Шукур акани ёки у киши мени ўз хонасига таклиф этарди. Бироқ, меҳмондорчиликка бориш-бормаслик мутлақо ихтиёрий эди, биз бир-биримиздан асло хафа бўлмасдик. Имкон қадар бир-биримизга халақит бермасдик. Тўғри, “бир-биримизга халақит бермаймиз” деб атай келишиб олмагандик; бу ойлар, йиллар давомида ўз-ўзидан таомилга айланиб қолган эди. Таомил эса бориб-бориб кўникма ҳосил қилади.
Битта стол атрофида ўтириб нонушта қилардик, кечки овқатни ҳам бирга тановул қилардик. Иш кунлари шаҳарга тушиб кетсам тушлик пайти Шукур ака ёлғиз ўтирарди.
Куз, қиш, баҳор фаслида Ижодкорлар меҳмонхонасида кўпинча Шукур ака икковимиздан бошқа ҳеч ким бўлмасди. Гоҳ-гоҳида вилоятлардан бир-иккита қаламкаш келиб қоларди, баъзан Тошкентда истиқомат қиладиган таниш-билиш адиблар хотинидан, бола-чақаларининг ғишавасидан безор бўлиб ёки қандайдир “қатъий буюртма”ни юмалоқ-ёстиқ қилиб охирига етказиш баҳонасида боғда пайдо бўлиб қоларди. Улар мўъжаз муҳитнинг умумий маромига деярли таъсир этмасди.
Сўнгра “Аралашқўрғон”, “Ҳисорак” каби тўқима номлар остида тилга тушган ҳудудий бирлик қамровида овулдош, қовулдош бўлдик. Йил – ўн икки ой давомида Шукур ака ҳар куни эрта тонгда боғчасига чиқиб кетарди. Баҳор, ёз, куз фаслида қандайдир юмушларни бажариб, агар шудрингми, шабнам тушган бўлса, шимининг пойчалари ҳўл бўлиб қайтарди.
— Нима қилдингиз? Ёрдам керакми?
— Э-э, майда-чуйда ишлар кўп, — деб қўл силтарди. — Ўзим боғчамнинг бир чеккасида сигарет чекиб ўтириб-ўтириб, охири бир нарса қилиш кераклигини аниқлаб оламан; ишнинг кўзи очилиб кетса, вақт ўтганини ҳам сезмай қоламан…
Аввало, Шукур ака боғчасига чайла қуради (“Ленин бобо ҳам ишни Фин кўрфазида чайла қуришдан бошлаган”). Илгари хонасига келтириб қўядиган иш қуролларини – кетмон, белкурак, ўроқ, гулқайчи, дастарра, болта, болға ва ҳоказоларни чайла томида қолдирадиган бўлади. Сўнг боғча атрофини мол-ҳол кирмаслиги учун қўра қилиб ўрайди. Эшик ўрнига ходалардан тўсиқ ясайди. Аста-секин танлаб-танлаб кўчат экишга киришади. Назаримда, мевали кўчатлардан ҳам илгари ҳар хил гул кўчатларини экади. Қайдандир “хитой атиргули”ни топиб келади. Бир томонга атиргуллар ўтқазади; ҳовуз қазиб четига қизил атиргул кўчатини ўрнаштиради. Бу гулни тарвақайлантириб ўстиради; у жангалга айланади. Кўчадан жангал орқасидаги чайла, чайлада ўтирган одам кўзга ташланмасди.
Баҳорда помидор, бодринг, булғор қалампири, картошка, сабзи, пиёз экиладиган махсус жой ҳозирланади. Кеч кузда уч-тўрт жўякка албатта саримсоқпиёз экилади. Анор кўчатлари ҳар кузда албатта кўмилади. Ҳар туп дарахт ости юмшатилиб ўғитланади, сабзавот экиладиган ерга ҳам ўғит солинади. Эрта баҳорда биринчи бўлиб наргис гуллари барқ уриб очилади. Боғчани ранг-баранг гул-чечаклар қоплайди, ям-яшил ўтлоқ кўзни қувонтиради. Боғча ўртасига қўлбола стол ўрнатилиб, икки томонига тахта ўриндиқ қўйилади. Боғчанинг адоғидан жилдираб оқиб ўтадиган ариқча бўйига ғишт қалаб ўчоқ ясалади. Ўчоққа яраша қозонча келтириб қўйилади, чойгум ҳам ўчоқбошидан жой олади.
Боғчада гулу гиёҳлар, ниҳолчалар, нишона берган кўчатлар, расмона мевага кирган дарахтлар икки юз тупдан кўпроқ, уч юз тупдан камроқ бўлса, ҳар бирига Шукур аканинг қўли теккан, ҳар бирига меҳри тушган.
“Улуғ-кичик мени умидворлик била ирашиб юрийдурганлар икки юздин кўпрак, уч юздин озроқ бўлғай эди”, деб ёзади хотираларида Бобуршоҳ.
Шукур ака боғчасида ўзини меҳр-мурувватли шоҳдек ҳис этарди; ям-яшил ўтлоқ, гул-гиёҳлар, дов-дарахтлар унга умидворлик билан тикилиб тургандек туюларди. Шу боис ҳатто қалин қор тушган қаҳратон қиш кунларида ҳам Шукур ака албатта боғчасидан хабар олиб қайтарди; эгилиб қолган шохлардан қорни силкиб туширар, ўчоқ устига ёпиб қўйилган тахтани қордан тозалар, тўнкага омонат ўтириб бир-икки сигарет чекар эди.
Кейинчалик боғчанинг бир чеккасига кичик-катта икки хонадан иборат кулба тикланади. Кулба қурилишига атайлаб Бойсундан келган Неъматжон исмли укаси бош-қош бўлади. Неъматжон ака ниҳоятда камсуқум, хокисор йигит экан. У ишга ўтиб-қайтиб юрадиган Иброҳим Ҳаққул билан кўп бора ҳамсуҳбат бўлиб, ошно тутинади.
Қишда совуқ кучайиб кетган пайтлардагина Шукур ака шаҳардаги квартирасига жўнаб кетарди. Боғда қолган мухлислари, қадрини биладиган укалари аҳён-аҳён у кишини йўқлаб борарди…
Ҳаётнинг, адабиётнинг ўзгармас ўлчамлари Шукур ака шахсиятининг, ижодининг асосий мезонлари эди. У кишини яқиндан билмайдиган одамлар учун бу гап дафъатан ғалати туюлиши мумкин. Ҳа, дафъатан эриш туюлади. Лекин шу гапдан кейин хийла сукут сақланиб жиддий ўйлаб кўрилса, ўй-хаёллар хас-хашаклардан тозаланса, охир-оқибат иқрор бўласиз: ҳаётнинг, адабиётнинг ўзгармас ўлчамлари борлигини Шукур ака яхши биларди. Ҳар хил сабаб-баҳоналар билан деворга тақаб қўйилган чоғларида ҳам ўша ўлчамларни қўйиб юбормасди.
— Менга қаранг, мулла! Ақлингиз етмаган ишга нега бурнингизни тиқасиз?! Ахир, гап нима ҳақида кетаётганини тушунмайсиз-ку! Ёки Шукур Холмирзаев билан улфатчилик қилдим, энди ҳамма нарсага аралашишим мумкин деб ўйлаяпсизми?! Подумаещ!.. Пошёл вон!.. – деб бирдан эшикни ёки кўчани кўрсатиб қўярди.
Шукур ака табиатини, ички оламини яхши билмайдиган “янги меҳмон” бундай пайтларда довдираб қоларди.
— Пошёл вон!.. Иккинчи кўзимга кўринма! – деб бир қошини баланд, бир қошини пастга қилиб гулдурак товушда такроран буйруқ берилгач, шикоятга ҳеч қандай ўрин қолмасди.
Арғинда яшайдиган Холмирза амаки исмли ёши улуғ қозоқ чол ёзувчиларнинг қаровсиз чорбоғларига экин-тикин экиб, мол-қўйларини шу ерларда боқиб юрарди. У киши кўп йиллар давомида геолог бўлиб ишлаган, Ўзбекистоннинг олис вилоятларини кезиб чиққан, бир сўз билан айтганда, дунё кўрган зот эди. Бундан ташқари, Холмирза амаки китобхон бўлиб, қўлига тушган асарларни эринмасдан мутолаа қиларди. У Шукур аканинг чинакам мухлиси эди. Баъзан Холмирза амаки ўзи ўқиган қайсидир асар ҳақида жайдари фикр-мулоҳазаларини баён этарди, эътирозларини билдирарди. Бундай пайтларда Шукур ака тафсилотларга тўхталмасдан “ҳа” ёки “йўқ” деб лўнда жавоб берарди-да, муайян бир воқеа, аниқ бир детал хусусида гап бошларди. Сўнг шу ҳақда Холмирза амаки қандай фикрда экани билан қизиқарди. Ер тузилиши, тупроқ қатламлари, чўл-саҳроларда қандай қушлар, ёввойи ҳайвонлар яшаши каби мавзуларда бошланган суҳбат соатлаб давом этарди.
Ёки бўлмасам, кутилмаганда Сирдарёдан шоир оғамиз Тўра Сулаймоннинг тўнғич ўғли Неъмат “жаҳонгир” келиб қолардию салқин жойга экилган анор кўчатларига шакл беришга, ғовлаган шохларини бутаб олишга киришиб кетарди. Неъмат билан ҳам Шукур ака соатлаб суҳбатлашарди; бирга овқат пиширишарди ва ёш дўстининг Қозоғистон чўлларида, Россия ўрмонларида бошидан кечирган саргузаштларини завқ билан тинглар эди. Неъматбой бўлса, ҳар гал “Ҳовлимиздан беш-ўн туп анор кўчати келтириб, ўзим экиб бериб кетаман”, деб ваъда берарди. Шу кетганча анор пишган кезларда қўққисдан пайдо бўлиб, суҳбатни қолган жойидан давом эттириб кетаверарди…
Шукур ака ўзи яхши биладиган, ақли етган мавзуларда гапирадиган одамларни яхши кўрарди. Қайси соҳада бўлмасин, чаласавод – дилетант кимсаларни жини суймасди.
Муҳаммад Юсуф “қўшиқчи-шоир” сифатида гуриллаб юрган кезларида мухлисларидан биттаси унга чумчуқ отадиган “воздушка” милтиғини совға қилади. Муҳаммаджон шу милтиқни елкасига белкуракдек ташлаб олиб боғ оралаб юрадиган одат чиқаради.
— Йўл бўлсин, йигит?
— Овга чиқдим. Беш-ўнта олақанот (майна) отсам, шўрва қиламиз. Келинг.
— Хўп.
Лекин шоир ҳадеганда шўрвага яраша қуш ота олмасди: битта-иккита чумчуқ, битта-иккита мусича отиб, кенжатой қизи Мадинанинг арзанда кучугини “меҳмон” қиларди, холос.
— Нега мусичани ўлдирдингиз? Увол бўлмайдими?
— Увол бўлади, худонинг ўзи кечирсин. Бироқ, мусичалар ўлгудек гўл бўлар экан, ўзини нишонга тўғрилаб беради; беихтиёр тепкини босиб юборганимни билмай қоламан. Олақанот бекорга “майна” дейилмас экан; нишонни тўғрилаб олгунимча бир жойда жим туради, тепкини босар-босмасимдан дик этиб ён томонга сакраб чап беради. Алам қилади одамга. Охири, бақрайиб турган мусичани отишга мажбур бўламан, — дерди Муҳаммад Юсуф кулимсираб.
Бир кун пешин маҳали Муҳаммаджоннинг боғ-ҳовлисига ўтсам, не тонгки, улар Шукур ака билан “ўқ отиш бўйича машғулот” ўтказаётган экан.
— Келинг, ўтиринг, — деб чорпоядан жой кўрсатди Муҳаммаджон. —Лекин бизга халақит берманг.
Тол соясига эски шолча тўшалган, улар ёнма-ён ётиб олишган, чорбоғнинг кунботар томонига, йигирма-йигирма беш қадам чамаси узоқликка, уват-марзага шампан виносидан бўшаган катта шиша санчиб қўйилган, шишанинг кетига ёш боланинг муштидек қуртлаган қизил олма ўрнатилган эди.
— Тепкини босаётганингизда кучанманг, кучансангиз нишон ўзгариб кетади. Қўндоқни елкага маҳкам тиранг! — деб Шукур ака йўл-йўриқ кўрсатади.
Муҳаммаджон мен келгандан кейин бешинчи марта ўқ отишида шишани чил-чил синдирди.
— Яхши, — деди Шукур ака мамнун бўлиб, — ўқ олмадан бор-йўғи бир сантиметр пастга тегди. Яна икки соат машқ қилсак, олманинг ичидаги қуртни ҳам отиб ўлдирадиган бўласиз.
Ўринларидан туришди. Сўрашдик.
— Бир сантиметр пастга ўқ текканини қайдан билдингиз? Эҳтимол, ўқ шишанинг белига теккандир? — дедим ишонқирамай. Кулдим.
— Юринг, кўрсатаман, — деди Шукур ака.
Пайкал оралаб нишон томон бордик. Шукур ака оёқ устига ўтириб шишанинг йирик парчаларини жой-жойига қўйиб кўрсатди:
— Дарз кетган чизиқларни кўряпсизми?.. Барча чизиқлар шишанинг кетига яқин жойдан бошланяпти. Яъни, бир сантиметр пастдаги нуқтага бориб туташяпти ҳамма чизиқлар. Демак, ўқ ўша жойга теккан, — деб шиша синиқларини жўякка ташлаб қаддини ростлади. — Диққатини бир жойга тўплай оладиган одам ўқ йўналишини кўра олади.
Қўлларимни икки томонга ёздим: Шукур аканинг гаплари рост эканини билдим, лекин йигирма-йигирма беш қадам нарида туриб зиғирдек ўқнинг шишанинг айнан қаерига текканини кўриш ёки билиш мумкинлигини барибир тасаввур эта олмадим.
Шукур аканинг иккита ов милтиғи бор эди; биттаси бузуқ, иккинчиси тузукка ўхшарди, лекин ўқ отганини кўрмаганман. Фақат ўзи ҳақида ишланган ҳужжатли фильмда деворга осиб қўйилган милтиққа ишора қилиб: “Агар ёза олмай қолсам, Хемингуэйга ўхшаб…” деб “эффект” чиқармоқчи бўлганда кинохона раиси Мурод Муҳаммад Дўст бунга изн бермаган: “Бориб айтинглар, Шукур ака тек ўтирсин, ёзолмай қолган куни ўзим боғига бориб отиб келаман”, деган экан жиддият аралаш. Умуман, Шукур ака ёшлигида яхши овчи бўлган.
Шукур ака маъюс жилмайиб, бош чайқаб қўйди.
— Ишонмаяпсиз-а? — деди Шукур ака. — Баъзан шу қадар нозик нарсалар бўладики, уни мантиқан тасаввур этиш ниҳоятда мушкул, унга ақл бовар қилмайди. Буларни фақат ҳис қилиш мумкин, агар ўша нарсани ҳис қила олмасангиз, демак сизда шунга қобилият йўқ; рационал уруғ ичингизда бўлса, вақти-соати келиб ниш уради, нишона беради. Бўлмаса, бўлмаганга бўлишма, дейдилар. Тақдирга тан бериш керак, вассалом. Ҳамма ёппасига овчи ёки мерган бўлиб кетаверса, подани ким боқади?! — деб орқасига қайтди.
Муҳаммаджон ҳам қиқирлаб кулди.
— Одамнинг талантли эканини ўз фикрини қандай ифодалашидан ҳам билиш мумкин, — деди Муҳаммаджон менга қараб. У Шукур акани назарда тутган эди.
— Шоир, хушомад қилманг, мен хушомадни ёмон кўраман, — деди Шукур ака пўписа оҳангида. Чорпоянинг бир четига оёқларини осилтириб ўтиргач, мийиғида кулиб қўйди. — Лекин хушомад одамга барибир ёқади… Қани, анавиндан қолганми? — деб дастурхонга ишора қилди.
— Ҳа-а, майна шўрвами? — дедим талмовсираб.
Кулишдик. Пиёлаларга “анавиндан” қуйилди. Олинди.
— Муҳаммаджонди “Лолақизғалдоқ” шеърини ўқидингизми? Шавкат Раҳмонга бағишланган. Яхши шеър ёзибди, маладес… — Шукур ака помидорни газак қилди.
— Дарров “товоққайтди” қиляпсизми? — дедим.
— Йўқ, мен рост гапни айтяпман, ўлай агар, — деди Шукур ака. — Муҳаммаджон енгил-елпи нарсалар ёзиб, кўп вақтини беҳуда ўтказяпти. Бу гапим ҳам рост.
— Тўғри, — деб Муҳаммаджон кўкракларини уқалай бошлади. У уч-тўрт ой бурун ўзининг машинасида авария бўлган, энди-энди асил ҳолига қайтаётган эди. — Энди шунақа ишларни бас қиламан.
Оқшомгача уёқ-буёқдан гурунглашиб ўтирдик.
Шукур ака назарига тушиб қолган ёш шоир-ёзувчиларнинг қадамини зимдан кузатиб борарди. Қачонки илк таассуротлари тасодиф эмаслигига ишонч ҳосил қилгач, кимгадир ғойибона меҳр қўярди. Бу ҳолатини “ойнаи жаҳон”да Шириннинг рухсорини кўриб ошиқ бўлиб қолган Фарҳодга ўхшатиш мумкин. Ўзини кўрмасдан, гаплашмасдан меҳр қўярди-қоларди. Туйғуларига ишонарди, туйғулари уни алдамасди.
— Иқбол олдингизга келиб-кетиб юради-а? — деди бир куни.
— Ҳа, — дедим.
— Яна келса, айтинг, учрашайлик. Шу йигит бошқача, ҳеч кимга ўхшамайди.
Маълум бўлишича, Шукур ака яқинда Иқбол телевизорда шеър ўқиганини кўрибди.
— Йиғладим, — деди. — Вой, уккағар-эй, мени йиғлатди-я!
Кулдим.
Орадан бир неча кун ўтгач ҳамшаҳарлар Муҳаммад Шарифнинг машинасида “гилос сайли”га келиб қолишди. Улар орасида Иқбол кўринмади.
— Иқбол келмадими?
— Шукур ака боғида ишлаётган экан. Бораверинглар, мен Шукур ака билан сўрашиб бораман, деди, — деб изоҳ берди Азизбек. — Аслида, мен ҳам сўрашиб ўтсам бўларди, лекин Ўткир акам машинадан туширмади.
— Ҳа, сиз ҳам Шукур аканинг боғида қолиб кетсангиз, овқатни ким пиширади? Муҳаммад Шарифми? — деди Ўткир.
— Э-э йўқ, мен ош пиширишни билмайман, мен гилос тергани келганман, — деб Муҳаммад Шариф туфлисини ечиб водапровод томон кетди. У томондан норози товуши эшитилди: — Ўзим ўрисга ўхшаган кўк кўз бўлсам, яна ош пишираманми?!
— Ўзбекнинг кичиги ўзим эканман, — деб Азизбек ўчоққа ўтин қалай бошлади.
Ҳадеганда Иқболдан дарак бўлмади. Зирбак аллақачон тайёр бўлган, вақт пешиндан ўтган. Кўплашиб палов ҳам дамладик. Азизбекдан бир товоқ паловни Шукур аканинг боғига бериб юбордик. У жилмайганча қайтиб келди.
— Мушоира бўляпти, — деди Азизбек. — Лекин мени ҳайдаб юборишди.
Овқатландик.
Иқбол шомга яқин келди.
— Узр, ушланиб қолдим, — деди Иқбол бош чайқаб. — Шукур акани ниҳоятда тунд одам бўлса керак деб ўйлардим, бошқача экан. Орқамдан Шавкат Раҳмоннинг дачасигача кузатиб чиқди, ноқулай бўлди. Кўчада тик турғазиб қўйиб Шавкат акамга бағишланган шеъримни уч марта ўқитди; Барот Бойқобилов чорбоғида юрган экан, ҳайрон бўлиб бизга қараб-қараб қўйди. Охири Шукур ака: “Бўлди, кетинг, ҳозир мени яна йиғлатасиз!” деди. Кетар чоғим, “Шукур ака, жонон йигит экансиз!” дедиму қочдим. У кула-кула йўл четидан тош қидириб қолди.
Иқболнинг “Қачондир” шеърини Шукур ака бошқача яхши кўрарди:

Қачондир довдираб турган қулунлар,
Қуёшни илк бора кўрган қулунлар,
Оёғи чалишиб юрган

(Tashriflar: umumiy 86, bugungi 1)

Izoh qoldiring