Sulaymon Rahmon. Orzulardan yaratdi dunyo. (Tilak Jo’ra siyrati va suvratiga chizgilar)

Ashampoo_Snap_2017.04.17_00h01m32s_001_.png26 май – Атоқли шоир Тилак Жўра таваллуд топган кун

  Бундан уч  ярим йилча аввал  ўзбекнинг атоқли шоири Сулаймон Раҳмоннинг Рауф Парфига бағишланган мақоласини сизга тавсия этганимда, «Сулаймон Раҳмон хотиралари теран ва ботиний самимият билан ёзилгани, улуғ шоирнинг сиймосини аниқ ва ёрқин тарзда кўз ўнгимизда намоён этиши билан ажралиб туради» деб таъкидлаган эдим.  Кейинчалик Сулаймон аканинг веб–саҳифамизда илк маротиба эълон қилинган  Тилак Жўра ҳақидаги хотираларини тақдим этганда ҳам, ўша мулоҳазам яна бир карра такрорлаган эдим. 
Тилак Жўра ҳам, Сулаймон Раҳмон ҳам менинг ижодий тақдиримда, ҳаётимда  хос из қолдирган инсонлар эканиини айтиб ўтмасам бўлмайди. Сулаймон ака 1976 йили устоз Эркин Воҳидов оқ йўли билан эълон қилинган туркум шеърларимни нашрга тайёрлаган бўлса, Тилак Жўра менинг диплом ишимга раҳбарлик қилган эди. Аллоҳи Каримдан Тилак акани раҳматига олиб, мағфират айлашини, Сулаймон акага узоқ умр ва ижодий қувват сўрайман.

Хуршид Даврон

Сулаймон Раҳмон
ОРЗУЛАРДАН ЯРАТДИ ДУНЁ
Тилак Жўра сийрати ва сувратига чизгилар
07

  «Мухбир» журналида ишлайман. Вилоят ёки туман матбуоти ходимларидан онда-сонда келиб қоладиган бирор мақола ёки хабар ўзбекча тайёрланмаса, деярли барча матн ўрисча тайёрланади ва ўзбекчага ағадариб, нашр этилади. Тўғрироғи, «Мухбир» «Корреспондент»нинг ўзбекча эгизаги – бир олманинг икки палласи.
Уваров деган киши бош муҳаррир, Исахон Хўжаев унга ўринбосар, журналнинг ўзбекчасига масъул. Мен адабий ходимман, лекин вақти келса, бўлим мудирининг ҳам, вақти келса, мусаҳҳиҳнинг ҳам ишини қилавераман. Журналда ўзбек муаллифларининг деярли иштирок этмаслиги мени қийнайди. Ҳолбуки, мен
даста-даста хатга кўмилиб ўтираман. Аксарияти шеър, ҳикоя бўлади. Ичида яроқлилари ҳам кўп. Уларни нима қилишни билмай, бошим қотади. Мавридини топиб:
– Исахон ака, – дейман. – Таржимани сал камайтириб, ўзимиз ҳам ўзбекча матнлар тайёрласак бўлмайдими?
Исахон ака тилла гардишли кўзойнаги орқали менга бир пас қараб туради-да:
– Бўлади, – дейди. – Лекин қани бунга куч? Ким тайёрлайди? Сизми? Ахир сизнинг ишингиз шусиз ҳам бошингиздан ошиб ётибди-ку, укам. Чарчаб қоласиз.
– Манавиларни қаранг, – дейман уюлиб ётган хатларни кўрсатиб. – Шеърлар, ҳикоялар. Танлаб-танлаб, яхшиларини чоп этиш мумкин бемалол. Жиндак таҳрир билан ярқираб кетадиганлари бор. Таҳрирни мен ўз бўйнимга оламан. Сиз анавиларнинг розилигини олиб берсангиз бўлди.
– «Анавилар» рози бўлармикан? – дейди Исахон ака кулимсираб ҳам бироз ўйланиб. – Пул масаласи бор. Қалам ҳақи тўлаш керак. Қалам ҳақи учун маблағ ажратилганда фақат битта журнал ҳажми ҳисобга олинган, укам. Агар биз ҳам қўшимча матн тайёрласак, ажратилган пул етмайди.
– Гап пулдами? – дейман. – Кўп тўланмаса, камроқ тўланар. Ҳаваскор ижодкор олган пулига эмас, асари чиққанига хурсанд бўлади.
– Бўпти, – дейди Исахон ака. – Келаси летучкада шу масалада гап очаман. Сиз ҳам қўллайсиз.
– Албатта! – дейман хурсанд бўлиб.

Исахон ака ваъдасида туради. Летучкада шу тўғрида гап очади. Буни эшитиб, бош муҳаррир Уваровнинг тепа сочи тикка бўлади.
– Иложи йўқ, ҳечам иложи йўқ ,– дейди у қатъий. – «Корреспондент»-«Мухбир» битта журнал, уни иккига ажратиш мумкин эмас.
Мен шартта ўрнимдан тураман:
– Кечирасиз, Николай Дмитревич, биз уни иккига ажратмоқчи эмасмиз, – дейман. – Фақат ўзбек муаллифларининг ҳам ёзганларини бериб турсак… – Қўлимдаги қўлёзмалар жилдини очиб кўрсатаман. – Мана, қаранг, жуда яхши шеърлар, жуда яхши ҳикоялар… буларнинг муаллифларига нима деб жавоб берамиз?
– «Мухбир» адабий-бадиий журнал эмас! – дейди у хўмрайиб.
– Тўғри. Лекин бу асарларнинг муаллифлари журналистлар, мухбирлар-ку. Уларнинг бадиий ижодини биринчи галда биз рағбатлантирмасак, ким рағбатлантиради? Қолаверса, улар пул учун ёзмайди. Муаллифларнинг аксарияти журналистика факультетининг талабалари. Улар учун қалам ҳақидан кўра, асарларининг чоп этилиши қизиқроқ. Уларга имкон даражасида озгина қалам ҳақи тўланса ҳам хафа бўлишмайди. Гап пулда эмас, гап уларнинг кўнглини кўтаришда, маънавий рағбатда…
Хуллас, бош муҳаррир у деса, бу дейман, бу деса, у дейман. Ҳатто, керак бўлса МКга ёзамиз, Рашидовдан илтимос қиламиз. Қолаверса, журнал саҳифаларида асосан ўрисча нашрлар таҳлил қилинмоқда. Ўзбекча нашрларга деярли эътибор йўқ. Бу яхши эмас. Ҳолбуки, республикада ўзбекча нашрлар кўпроқ, дейман.
Шундан сўнг сал юмшагандай бўлади.
– Майли, ўйлаб кўрамиз, – дейди тумшайиб.

Мен эса унинг ўйлаб кўришини ҳам кутиб ўтирмай, ишни бошлаб юбораман, ҳар сонга оз-оздан шеър, кичик-кичик ҳикояларни тайёрлаб беравераман. Баъзан жуда қийналиб кетаман. Қўлёзма кўп. Эринмай, ҳаммасини бирма-бир ўқиб чиқаман, яроқли-яроқсизга ажратаман, яроқли деб топганларим ҳам барибир таҳрирталаб бўлади, у ер-бу ерига қалам урмасам кўнглим жойига тушмайди. Шундай қийналиб юрган кунларимда худонинг ўзи менга Олимжон Усановни етказади. Бўлажак журналист, дорилфунун талабаси, сурхондарёлик бу йигит амалиётини бизда ўтайдиган бўлиб келади. Оқ-сариқдан келган, зуваласи пишиқ, думалоққина Олимжон дилида кири йўқ инсон чиқиб қолади. Қуш тилини қуш билади дегандай у билан тезда апоқ-чапоқ бўлиб кетамиз. Олимжон қўлёзмаларни эринмай ўқийди, саралайди, қўлидан келганча таҳрир қилади. Хуллас, ишимиз анча юришиб қолади. Шу тариқа журналнинг тахминан йигирма фоиз ҳажми бизнинг тасарруфимизга ўтади.
Афсуски, Олимжоннинг амалиёт муддати тезда охирлаб қолади. Диплом ишини аълога ёқлаб, дорилфунунни битиргани шарафига ва бу ерда орттирган ёру биродарлари билан хайр-маъзур баҳона, ош қилади. Ошга мени ҳам айтади. Ош Жарариқдаги чойхонада бўлади. Бораман. Ошхўрлар асосан сабоқдошлари, ҳамюртлари, Ғайбулла Саломов, Нажмиддин Комилов, Сайди Умиров деган домлалар ва шоир Тилак Жўра.
Уни қарангки, Олимжон Усанов ўзи билмаган ҳолда менга иккита катта яхшилик қилган. Бири, ҳали айтганимдай, «Мухбир»даги оғир юкимнинг бир томонини кўтаришиб юборган. Иккинчиси, Тилак Жўра деган гўзал инсон ва дилбар шоир билан танишувимга сабаб бўлган.

033

Тилакнинг ўсиб бўйнини қоплаган, дўнггина пешонасини, кенггина манглайини чала чулғаган сочлари, хаёлчан, айни чоқда кулиб турадиган кўзлари, меҳрли қарашлари, чорқирра, очиқ чеҳраси, худди ич-ичидан чиққан бир қувонч кулгичларида абадий муҳрланиб қолгандай, юрса, турса, гапирса, шеър ўқиса, ҳатто жаҳли чиқиб юзи қизариб кетса ҳам мийиғини тарк этмайдиган майин табассуми, юз-кўзида ҳамиша балқиб, жилваланиб турадиган самимияти ҳалиҳануз кўз олдимдан кетмайди. Биринчи кўришимда сал дўлварроққа ўхшаган эди, лекин кейинчалик билсам, асло анойи эмас экан. У билан қалинлашиб кетганимиздан кейин билдим: Тилак кўнгилчан, таъсирчан, завқи баланд, серҳаяжон, ҳаётга, шеъриятга ошуфта, зиёли, меҳр-оқибатли, киши билмас ички маданияти, ҳавас қилса арзигулик одамгарчилиги бор инсон, адабиёт билимдони, турк шеъриятининг, айниқса Нозим Ҳикмат, Фозил Ҳусни Доғларжа ижодининг шайдоси экан. Фақат баъзиларга ўхшаб пўрим кийинмайди, ўзига оро бермайди, сиполикни билмаганидан эгнидаги костюми ҳалпиллаброқ туради. Қадамларини салмоқланиб оғир-оғир босади, унча тез юрмайди, сал шошилиб юрадиган бўлса, калласи катта, бўйни ингичкалигидан бўлса керак, боши худди ерда юрган мусичанинг бошига ўхшаб орқа-олдига бориб келаверади. Қўли тамакидан деярли бўшамайди, қачон қарасанг, бармоқлари орасидан ингичка тутун ўрлаб туради. Тамакини оғзининг гоҳ ўнг, гоҳ чап бурчагига олиб, худди чайнаётганга ўхшаб, аллақандай беписандлик билан, лекин ҳузур қилиб чекади. Ўша куни ошдаёқ сезган эдим, кейинчалик бошқа кўп ўтиришларда ҳам шунга гувоҳ бўлдимки, даврада ўзини анча эркин тутади. Баъзан кулгили, дарвешона қилиқлар қилади. Ўша куни ошда домлалар бири олиб, бири қўйиб ҳали у, ҳали бу қилиғини айтиб, ҳазил-ҳузул аралаш уни кулгига нишон қилса-да, бундан заррача хафа бўлмади, аксинча, уларга қўшилиб ўзининг устидан ўзи ҳам кулди, кулганда ҳам, нашъа қилиб, кафтларини тиззаларига уриб, қийқириб, болаларча маст бўлиб кулди. Қойил қолдим, ўзининг устидан ўзи бемалол кула оладиган одамни биринчи бор кўриб туришим эди. Бу унча-мунча кишининг қўлидан келмайдиган иш. Юрганда-турганда шошилмайди, лекин гапирганда шундай тез гапирадики, баъзан сўзларини илғаб олиш қийин бўлади. Айниқса, сал ширакайф бўлса…
Эсимда, ўша куни кўриб турдим, ошни ёлчитиб емайди. Ҳамма ош билан овора бўлиб турганда, ўрнидан даст туради-да, аввал икки қўлини қанот қилиб ёяди. Кейин чап қўлини мушт қилиб кўтариб, худди ҳавони муштлагандай, силтаб-силтаб, ғалати бир ҳаяжонда, жўшиб туркча шеър ўқишга тушади:

Ҳава қўршун киби ағир.
Бағир, бағир, бағир, бағирюрум.
қўршун эритмаға қўшун чағирюрум.
У деюрки бана:
– Сен канди сасин-ла кул ўлурсен, эй!
Карам гиби ёна, ёна…
«Даааард чўх, ҳамдааард йўх»
Юракларнинг қулақлари сағир…
Ҳава қўршун киби ағир…»
Бан деюрумки анга:
– Кул ўлаюм Карам гиби ёна, ёна.
Бан янмасам, сан янмасанг, биз янмасак,
Қачан чиқар қаранликлар айдинлиға…

– Нозим Ҳикматингизни кўп эшитганмиз, Тилаквой. Ўзингиздан бўлсин, шоир, – дейди Ғайбулла домла оталарча меҳр билан кулиб.
– «Бедана»ни ўқинг, «Бедана»ни, – дея қувватлайди Нажмиддин домла.
– Йўқ, – дейди Тилак, бошини бир томонга сал эгиб, лабларини болаларча чўччайтиради. Чамаси, у ҳадди сиғиб, устозлари Ғайбулла акага ҳам, Нажмиддин акага ҳам бемалол эркалик қилаверади. – «Бедана»ни ҳамма эшитган. Есениндан ўқийман.
– Ўқинг, ўқинг, – деб қувватлайди давра.
Бир пас шифтга тикилиб, жим бўлиб қолади, юзи жиддий тус олади, ҳолатга киради, паст овозда бошлайди:

Кел, Жим, узат панжангни менга,
Момиқ қўлчанг бунчалар майин.
Мен ҳам бу кеч қўшилиб сенга,
Ойга боқиб нола қилайин,
Кел, Жим, узат панжангни менга.

Фақат, дўстим, кўп эркаланма,
Ҳолатимни тушунгин ахир.
Сен билмайсан яшамоқ нима,
Бу ҳаётнинг маъноси надир…

Ҳамма ошдан қўл тортади. Мен ундан кўз узмайман, разм солиб ўтираман. Негадир ҳалиги қувноқлигидан асар ҳам қолмаган. Шеърни синиқ овозда, хўрсиниб-хўрсиниб ўқийди, ўқийди-ю, кўзлари ғилт-ғилт ёшга тўлади. Ҳалқумига нимадир тиқилади, бўғилгандай бўлади. Лекин шу ҳолатида ҳам юз-кўзидаги маъюс табассум йўқолмайди. Гўё қонида яшаётган ички бир дард сиртига тепчиб, ёноқларида, нигоҳларида маҳзун табассумга айланаётгандай туюлади менга .
Шеър кутилмаганда ҳаммани мутаассир қилади. Ҳеч кимдан садо чиқмайди. Тилак шеърни тугатиб, олдида турган пиёлани олиб узоқ симиради. Чўнтагини кавлаб, яна тамаки олади.
– Да-аа, – дейди Ғайбулла домла. – Бу Жим дегани панжасини ушлатадиган, силаб-сийпасанг, думини ликиллатиб эркаланадиган, ойга қараб нолийдиган ит бўлмаган экан аслида. Ливанов деган артистнинг ёзишича, у қоп-қора, баджаҳл, девдай ит экан. Кўпинча, меҳмонлар овқатланадиган столнинг тагида ётаркан, бирортаси билмай оёғини қимирлатиб қўйса борми, шартта почасидан оларкан. Шунақа қопонғич, бедаво ит экан, қурғур. Есенин бўлса, унга дардини дастурхон қилиб, шеър ёзган. Да-аа…
– Энди домла… кечирасиз-у… – дея гапга аралашади Олимжон. – Шоирларга қонун йўқ-да. Бу-ку ит экан, қопағон бўлсаям бир жонивор. Шоир одам керак бўлса, тошнинг ҳам дардини эшитаркан. Мана, Сулаймон…
Олимжон мени даврага таништиради.
– Ия, шундайми? – дейди Ғайбулла домла. – Ундай бўлса, бу кишидан ҳам эшитайлик.
– Ҳа, давра совимасин, – дейди Нажмиддин домла.
– А, бу ош совиб қолса майлими? – дея кулиб пайров қилади Сайди Умиров. Ҳамма қўшилиб кулади.
– Ўқинг, «Армон»ни ўқинг, – деб қистайди мени Олимжон.
Дабдурустдан тушган бу таклиф аввалига мени сал эсанкиратиб қўяди. Бир пас каловланиб тураман. Кейин ўзимни қўлга олиб, ўқийман:

АРМОН

Шабнамларга кўмилиб маҳзун,
бир тош ётар тоғда бедармон.
Ётар балиқ сингари беун,
тепасида қип-қизил осмон.

Ётар, кўксин тирноқлаб бир мунг,
ётар, қалбин кемириб кадар.
Айтар гапи кўп эмиш унинг,
сўзлагали тил бўлса агар…

Куйламоқни истар эмиш бир,
куйламоқни… самолар қадар.
Агар шафқат кўрсатиб тақдир,
сўзлагали тил берса агар…

Ҳақ ишидан қайтмас эмиш у,
шоҳу гадо эмиш баробар.
Эҳ… нималар айтмас эмиш у,
сўзлагали тил бўлса агар…

Танҳо тил деб хаёли пора,
танҳо тил деб ҳаёти эсиз.
Билмайдики аммо бечора,
тиллилар ҳам қолади тилсиз.

Шабнамларга кўмилиб маҳзун,
бир тош ётар тоғда бедармон.
Ётар ҳаво сингари беун,
вужудини кемириб армон…

– Да-аа! – дейди Ғайбулла домла. – Ана, Тилаквой, эшитдингизми? Рубобий шеър экан, мусиқий. Пардаси юқоридан олинган…
Тилак азза-базза ўрнидан туриб келиб, мени қучоқлаб олади. Чўлпиллатиб ўпади.
– Дўстим! – дейди яна илгариги жўшқин ва қувноқ ҳолатига қайтиб. – Бугундан бошлаб дўст бўламиз!

Тил битишини орзу қилиб ётган тош ҳақидаги бу шеър ўшанда Тилакни нимаси билан бунчалик ҳаяжонлантириб юборгани менга қоронғу. Балки у бошқалар илғамаган «тепасида қип-қизил осмон», «Эҳ… нималар айтмас эмиш у сўзлагали тил бўлса агар», «Билмайдики аммо бечора тиллилар ҳам қолади тилсиз» каби илмоқли, имо-ишорали сатрларда яширилган ғоявий мақсадни шоирга хос савқи табиий билан илғаб олгандир. Балки… Билмадим. Бугун очиқ айтишим мумкин: шеърдаги «тепасида қип-қизил осмон»дан мурод – тепамиздаги қизил сиёсатга ишора эди. Тилак балки шуни пайқагандир…
Фаришта омин деган экан, дўст бўламиз, яхшигина дўстлашамиз.

77

Дўстликнинг биринчи қадамини ҳам Тилак қўяди.
Орадан бир-икки кун ўтадими-йўқми, эсимда йўқ, тушликка яқин ишхонамга кириб келади. Эски қадрдонлардай қучоқ очиб кўришади.
– Шеър олиб келдим сиза, – дейди. – Олимжон айтди, «Мухбир»да ҳам шеър чиқарар эмишсизлар-ку.
– Жуда яхши қилибсиз, – дейман қувониб. – Ўзим ҳам сўрамоқчи эдим шеърларингизни…
– Сиз ҳам, ёнига бир-иккита қўшиб, анави куни ўқиган шеърингизни беринг, дорилфунун газетасида чиқарамиз, – дейди Тилак.
– Йўғ-э, кераги йўқ, нима, олинг қуда, беринг қуда, қиламизми? – дейман ҳазиллашиб.
Тилак қиқирлаб кулади. Хижолат бўлгандай кафти билан бурнини ишқайди.
– Ундай деб ўйламанг. Ахир сиз ҳам талабасиз-ку. Дорилфунун газетасида чиқишга ҳаққингиз бор. Қолаверса, дорилфунунда таниласиз.Тўғри, гонорари йўқ… У ерда Абдулла Турди деган шоир ишлайди. Сиз тўғрингизда гапирувдим. Олиб келинг шеърларини, деди. Агар йўқ демасангиз, мен бир мақолачаям ёзаман сиз тўғрингизда…
– Раҳмат, – дейман қандайдир ноқулай аҳволга тушиб, кейин вазиятдан чиқиш учун гапни бошқа ёққа бураман.
– Ия, – дейман соатга қараб. – Тушлик вақтиям бўпқоптию. Аввал – таом, баъдаз – калом, деганлар. Юринг, чойхонага тушайлик. Ўша ерда гаплашамиз.
Тушлик устида бир-биримиз билан яна ҳам яқиндан танишиб оламиз. Тилак Қоракўлдан, Сайёт қишлоғидан экан. Дорилфунунни бултур битирибди. Ҳозир Таржима назарияси кафедрасида лаборант эмиш.
– Нима, сиз кеч кирганмисиз ўқишга? – дейди у менинг ёшимни билгач.
– Бу менинг иккинчи марта ўқишим дорилфунунда, – дейман.
Тилак ҳайрон бўлади:
– Иккинчи марта?
– Ҳа. Аввал журналистикада сиртдан ўқиганман. Ҳозир кечки филологияда ўқияпман. Э, бунинг тарихи узун. Қани, овқатдан олинг, совимасин.
– Мен барибир тушунмадим, – дейди Тилак.

Ҳаммага ҳам дардимни ошкор қилаверадиган одатим йўқ. Лекин шундай одамлар бўладики, бир кўришдаёқ уларни ўзингга яқин оласан, билиб-билмай, беихтиёр юрагингни очасан. Тилакда ҳам шундай жозиба бор эди. Кутилмаганда унга қандайдир ички яқинлик туяман. Ўзим сезмаган ҳолда бошимдан ўтганини ҳикоя қилишга тушаман.
– Мактабимизда ўрис тили жуда расво ўқитилган, – дейман гапни узоқдан бошлаб. – Бошланғич синфда Максимча деган бир татар киши ўқитган, ундан кейин Эмма Александровна деган муаллима қўлига тушганмиз. Икковиям дарсни ўзбекча ўтарди. Шунинг учун мактабни ўрисчага нўноқ бўлиб битирдим. Тўғри, сал эсимни таниганимдан кейин дарсликдаги майда-чуйда луғатларни ўзимча ёдлаб юрардим, Олим Усмон деган кишининг «Русча-ўзбекча интернационал сўзлар луғати»ни қўлимдан қўймасдим. Сўзларни унча-мунча билардим-ку, лекин иккита сўзни бир-бирига қўшиб жумла тузолмасдим. Оғзаки нутқим йўқ эди. Дорилфунунда жуда қийналдим. Учинчи йили қишки сессияда рус тилидан имтиҳон топширолмадим. Жуда эзилиб кетдим. Қаршимда пайдо бўлган тил тўсиғи гўё бутун келажагимга парда тортгандай бўлди, бундан буёғига ишларим юришмайдигандай туюлди. Тошкентдан ҳам кўнглим совиди. Анча пайт қишлоққа қайтишга чоғланиб юрдим. Манави шеърни ўша пайтлари ёзганман:

Қишлоқ, сенга қайтаман яна,
соғинтирдинг, тушимга кирдинг.
Оғушингга ол мени, она,
ғамсиз чоғларимга чақирдинг.

Шаҳар гўзал, қизлари гўзал,
тарк этаман бу кун саҳардан.
Сен – тилимдан тушмас бир ғазал,
сен гўзалсан барча шаҳардан.

Шош – олифта, белутф, бевафо,
мен нимаю нима бунда хас!
Мовийкўзлар сурар кайф-сафо,
қоракўзлар боқар булҳавас.

Қайтгим келди бағрингга, онам,
айтгим келди дардимни ошкор.
Дилимда ранж, кўзларимда нам,
зор кўнглимда оғриқли озор.

Қайга борсам, йўлимда ўсди
девор бўлиб бегона бир тил.
Хорлик тўсди, хўрликлар тўсди
орзуларим йўлин муттасил.

Қадринг ўтди, онам, жуда ҳам,
гоҳ оч юрсам, гоҳи юрсам тўқ.
Бунда дардим кўргали баҳам,
ўзингдай бир меҳрибоним йўқ…

– Есенинча руҳда ёзилган экан, – дейди Тилак. – Менга шунақа шеърлар ёқади.
– Ҳа, буни ўша куниёқ, Есениндан ўқиганингиздаёқ пайқаган эдим, – дейман. – Лекин мен у пайтларда Есенинни билмасдим. «Замин дарғаси» чиққандан кейин танидим уни, яқинда. Хуллас, «Ленин учқуни»да ишлардим у пайтлар. «Сени қора дедилар, сени хафа қилдилар, Шарифа, Шарифа. Аммо ноҳақ эдилар, менинг қалбим тилдилар, Шарифа, Шарифа» деган шеъри машҳур бўлиб кетган Муҳаммад Али билан танишиб қолдим. У Москвадаги Адабиёт институтида ўқиган экан. Мақтайвериб, юрагимга чўғ ташлади, роса қизиқтирди: «Москвада ўқинг, ўшанда ўрисчаниям яхшироқ ўрганасиз, билимниям яхшироқ оласиз», деди. Гапига кириб, шартта ҳужжатларимни қайтиб олибман денг. Лекин кўп ўтмай, шошқалоқлик қилганимни билиб қолдим. Москвага бориб ўқиш ўйинчоқ эмас экан, аввало, тилни, ҳа, ўша менинг йўлимда ғов бўлиб турган лаънати тилни тузуккина билиш, қолаверса, анча-мунча пул керак экан. Қисқаси, қилган ишимдан пушаймон бўлиб, ўқишимни қайта тиклаш ҳаракатига тушдим, аммо иложи бўлмади. Бошқатдан ҳужжат топширдим. Имтиҳонлардан яхши ўтдим. Лекин қабул ҳайъатидагилар «Матбуотда ишлар экансиз, яхшигина тажрибангиз бор экан, нима қиласиз кундузгида?» деб баҳона қилишди. Жаҳлим чиқди, хафа бўлдим. «Бўпти, бўлмаса умуман ўқимайман», деб аразлаб кетвордим. Ўша йили кузда армияга чақириб қолишди. «Майли, борсам, борақолай хизматга, баҳонада ўша ёқда ўрисчани ҳам ўрганарман», дедим. Аттестатим йўқолиб кетмасин, олиб қўяй, деб дорилфунунга бордим. Борсам, кечкининг декани домла Аҳмад Алиев «Қаёқда юрибсан, нега ўқишга келмайсан?», деб қолди. Билсам, кечкига қабул қилинган эканман. «Армияга бормайсан, талабасан, мана, маълумотнома, буни ҳарбий комиссариатга элтиб бер», деди. Шундай қилиб, кундузи ишлаб, кечқурун ўқиб юрибман-да. Яна бир йил қолди. Худо хоҳласа, келаси йили тугатаман.

– Ҳа, кўпи кетиб, ози қолибди-ку, – дейди Тилак. – Энди рус тили қийнамаяптими ишқилиб?
– Ҳозир анча уста бўпқолдим, – дейман кулиб. – Пешонам деворга тақ этиб теккандан кейин тиришиб роса қаттиқ ишладим. Аввалига ишни луғат йиғишдан бошладим. Русча-ўзбекча луғатнинг беш жилдлигини, Ушаковнинг тўрт жилдлик «Рус тилининг изоҳли луғати»ни топдим. Шундан сўнг Бальзак, Гюго, Гогол, Достоевский, Карамзин, Салтиков-Щедрин, Чехов, Толстойнинг ёстиқдай-ёстиқдай китобларини ўша луғатлар ёрдамида ҳижжалаб бўлса-да, ўқидим. Қийналиб бўлса ҳам Белинский билан Добролюбов мутолаасига шўнғидим. Ўзбекчаси борларини ўрисчаси билан солиштириб ўқидим. Шекспир, Байрон, Гейне, Гёте, Пушкин, Лермонтов, Некрасовни-ку қўяверинг, илгари ҳеч эшитмаганим Фет, Тютчев деган шоирларнинг ҳам талай шеърларини ёд олдим. Ҳозирги пайтда ёзувчилардан Шолоховни, шоирлардан кўпроқ Блок, Есенин, Пастернак, Ахматова, Цветаева, Евтушенко, Ахмадулина, Вознесенский, Рождественский, Рубцов, Виктор Соснорани мук тушиб ўқияпман. Ўзимча таржималар қиляпман.

– Уч йилни йўқотсангиз ҳам фойдаси тегибди-да? – дейди Тилак кулиб.
– Текканда қандай! – дейман. – Шу баҳонада ҳам тил ўргандим, ҳам билим олдим. Кўзим очилди. Шеър билан шеърнинг, шоир билан шоирнинг, ёзувчи билан ёзувчининг фарқига борадиган бўлдим. Танлаб ўқийдиган бўлдим.

– Кундузи ишлаб, кечаси ўқиш қийин бўлса керак-а?
– Нимасини айтасиз. Авваллари сезилмасди. Кейинги пайтларда сал қийналяпман. Узоқлик қиляпти, – дейман нолиб. – Илгари шаҳарда турардим, дарслар ҳам марказда, хиёбондаги бинода бўларди, билинмасди. Ҳозир қишлоқда яшаяпман. Радиода, болалар таҳририятида ишлаб юрганимда имкон туғилиб, Тошкентнинг шундоқ биқинидан, шаҳарга ёндош Тузал қишлоғидан ер олиб, ҳовли-жой қилувдим. Устига устак, дорилфунун ҳам Талабалар шаҳарчасига кўчди. Ўқиш жойим билан яшаш жойим бир-бирига терс. Буниси шаҳарнинг кунботарида бўлса, униси кунчиқарида. Оралиқ камида қирқ-эллик тош чиқади. Дарс кечқурун соат ўн-ўн бирда тугайди, бу пайтда қатнов камаяди, уйга етиб олиш – кони машаққат бўлади. Шунинг учун кўпинча гоҳ у, гоҳ бу курсдошимникида қоламан. Яхшиямки, ётоқхоналарда, ижараларда яшайдиган ошналарим кўп. Хоҳласам, шундоқ Талабалар шаҳарчасининг ўзида, Тарих факультетида қоламан. Негаки, худди шу факультет биносининг учинчи қаватида, бурчакдаги бир хонада қашқадарёлик сабоқдошим Жўра Тўхтаев яшайди. Жўра шу бинода қоровул бўлиб ишлагани учун унга алоҳида бир хона ажратиб берилган. Ёки сал наридаги, «Бешинчи квартал» деган бекатдаги ётоқхонада, Сиддиқжон Эминов деган уйғур курсдошимникида тунайман. Сиддиқжон асли Кошғардан. Лекин ота-онаси ҳозир Қирғизистоннинг Тўқмоғида яшайди. Матбуот Давлат қўмитасига тегишли бу ётоқхона мутасаддиси Ҳошимжон ака билан ҳам танишлигимиз бор, тўппа-тўғри кириб боравераман. Ҳошимжон ака ҳам индамайди, бегонасан, кирма, мумкин эмас, деб расмиятчилик қилмайди. Ёки бўлмаса, Низомий номидаги муаллимлар институтнинг орқа тарафидаги қурувчилар ётоқхонасига – ғаллаороллик курсдошим Асқар Мусақуловга меҳмон бўламан. Баъзида Қўйлиқ йўлидаги катта кўприк ёнида, шундоқ темирйўл ёқасида, бир ўрис кампирнинг уйида турадиган андижонлик курсдошим Ҳамид Каримов олиб кетади. Хуллас, бир кеча у дўстимга, бир кеча бу ошнамга юк бўламан.

– Ундай бўлса, яна бир дўстлик, яна бир бошпаналик бўлдим, деб ҳисоблайверинг, – дейди Тилак. – Мен ҳам Талабалар шаҳарчасида, дорилфунун ётоқхоналаридан бирида, «боковушка»да тураман. Хонам кичкинагина-ю, лекин сиғамиз. Хоҳлаган пайтингизда келаверинг. Бугун кечқурун дарсдан чиқишингизга бориб тураман. Бирга кетамиз…
Четки хона, яъни «боковушка» дегани ётоқхонанинг учинчи қаватида, ўнг қанотдаги узун даҳлизнинг охирида, чап қўлдаги торгина хона экан. Хонада битта каравот, битта стол, иккита стул. Ерда унниқиб кетган йўлак гиламчаси. Эски, ихчам жавон. Унда пала-партиш терилган катта-кичик китоблар.
– Мана менинг кошонам! – дейди Тилак чироқни ёқиб, ўзига хос завқ-шавқ билан. – Хўш, қалай? (Унинг бу гапидан «Қутлуғ қон»даги Ёрматнинг «Мана менинг бедаларим!» дегани эсимга тушиб, ичимда куламан.)
– Зўр! – дейман мен ҳам унинг тантанавор руҳига жавобан. – Шоҳона-ку! Лорд Байроннинг Ньюстед қасри ҳам бўлса шунчалик бўлгандир-да!

Маза қилиб кулишамиз.
– Ҳар қалай, Нозим Ҳикмат ётган маҳбусхонадан тузук! – дейди Тилак.
– Курси иккита экан, яхши, – дейман. – Лекин каравот битта-ку. Ўрин-тўшак ҳам…
– Э, жойдан ғам еманг. Буни ётоқхона деб қўйибди, жўра. Талаба ошналарим кўп. Бир оғиз айтсам, кўрпа-тўшакка кўмиб ташлашади. Ортиқча каравот ҳам топилади. Фақат… сиғмайди-да бу ера… Шуниси ишкал.
(Тилак қоракўллик бўлса ҳам, баъзи-баъзида оғзидан чиқиб кетадиган «у ера, бу ера» деган сўзларни ҳисобга олмаса, деярли қоракўлча шевада гапирмайди. Ҳолбуки, мен Жўрақул Ниёзов деган қоракўллик бир йигитни билардим, у ҳар икки гапининг бирида қоракўлчасига майин овозда «борантим, келантим, олантим, берантим» деб жуда ширин гапирарди.)
– Кўрпа-тўшак топилса бўлди. Бир амаллаймиз. Мен ерда ҳам ётавераман, – дейман уни қийин аҳволга солиб қўйганимдан хижолат тортиб.
– Йўқ, – дейди Тилак қатъий. – Ерда мен ётаман. Сиз меҳмонсиз.
Худди шу маҳал эшик тиқ-тиқ қилади.Тилакнинг «Кираверинг» дейишини ҳам кутмасдан эшик қия очилиб, қош-кўзлари худди сурма қўйилгандай қоп-қора, жингалаксоч барваста бир йигит бошини суқади.
– Тилак ака, келдингизми? – дейди. – Сизни кутиб ўтирибмиз, юринг-э.
Кўзи менга тушиб:
– Ия, ассаломалайкум, – дейди хижолатомуз. – Меҳмонингиз бор экан-ку.
– Нима гап, Акромжон? – дейди Тилак. – Тинчликми?
– Ҳа, тинчлик, ака. Шу… ҳалиги туғилган кун…
– Э, шунақами? – дейди Тилак хижолатомуз. – Бу ёғи қандоқ бўлади. Туғилган кунингиз экан. Совға-салом дегандай. Биз қуппа-қуруқ?..
– Одамни уялтирманг, ака. Сиз ўзингиз зўр совғасиз.
– Ундай бўлса, – дейди Тилак Тилакчасига қиқирлаб кулиб. – Совғани сиз қилинг биза, кўрпа-тўшак…
– Топамиз, ака, топамиз. Кўрпа-тўшак қаҳатми! – дейди Акромжон оппоқ тишларини ярақлатиб кулганча, ажабо, унинг лабларига қўшилиб кўзлари ҳам кулар экан…
Акромжоннинг туғилган куни баҳона яхшигина шеърхонлик бўлади. Тилак билан иккимиз биримиз олиб, биримиз қўйиб, галма-галдан шеър ўқиймиз. Хонага қайтиб, жой-жойимизга ётганимиздан сўнг, Тилак:
– Ҳалиги «Чекаман» деган шеърингизни яна бир марта ўқинг, – деб қолади тўсатдан. Азбаройи кўп чекканимиздан хона тутунга тўлиб кетган эди.
– Майли, – дейман. Хонанинг аҳволи ҳам худди шу шеърни талаб қилаётганга ўхшарди:

Чекаман асабий. Толаман.
Сени жуда соғиндим бу тун.
Тутунлар остида қоламан,
Сочларимда ғивирлар тутун.

Чекаман асабий. Толаман.
Минг бир азоб ичра осуда.
Мен-ку ҳали бир ёш боламан,
сен-да сабий, сен-да расида.

Чекаман асабий. Толаман.
Хаёлимдан кетмас оразинг.
Хўрсинаман, умид қиламан,
тугагандир балки аразинг?

Чекаман асабий. Толаман.
Балки севгим сен учун ҳечдир?
Мендан ўтди бари, биламан,
кечир, мендай осийни кечир.

Чекаман асабий. Толаман.
Фикрларим менинг оғрийдир.
Тутунлар остида қоламан,
тутунлар дунёдай оғирдир.

– Бир гап айтсам, майлими, оғринмайсизми? – дейди Тилак дабдурустдан. – Шеърингиз яхши-ку, лекин охирги банди тушунарсиз, мавҳумроқ экан. Тутуннинг дунёдай оғирлигини тушунса бўлади-ку, аммо фикрнинг оғришини ҳазм қилиш қийин.
– Фикрнинг сачрашини-чи? – дейман. – Буни тушунса бўладими? Рауф Парфининг «Фикрларим менинг сачрайди» деган сатри бор, ўқиганмисиз?
– Ўқиганман. Рауф аканинг «сачрайди»сини тушуниш мумкин. Яъни, бу «фикрим паришон бўлади» деган гап-да, Рауф Парфичасига жонлантириб, кучайтириб, кескинлаштириб айтилган холос. Сизнинг «оғрийди»нгизнинг эса эгизак маъноси, синоними, ёки, агар таъбир жоиз бўлса, «прототипи» йўқ. Шунинг учун ундан бирор маъно уқиб бўлмайди.
– Нега маъно уқиб бўлмас экан? Агар сиз коса тагидаги нимкосани кўролмаётган, ўзингиз айтгандай «прототип» маънони тополмаётган бўлсангиз, бу унда умуман маъно йўқ дегани эмас-ку, – дейман унга фикрнинг оғришини исботлашга уриниб. – Менимча, маъно бор, балки жуда аниқ эмасдир-ку, лекин ғира-шира бўлсаям, бор. Ҳеч бўлмаса, маънога ишора бор-ку. Бир ўйлаб кўринг, фикрнинг оғриши унинг соғлом эмаслигини, яъни, хасталигини билдирмайдими? Ахир бошим оғрияпти, деймиз-ку. Бу ҳам шунга ўхшаш гап-да.
– Бош бошқа, фикр бошқа. Бошни кўз билан кўриш, қўл билан ушлаш мумкин. Фикрни кўриб ҳам, ушлаб ҳам бўлмайди. Шундай бўлгач, унинг оғришини қандай билиш мумкин? Фарқи бор-да, шундай эмасми?
– Фарқи борликка бор, – дейман. – Тўғри, бири моддий, бири номоддий. Бири тўғридан-тўғри оғрийди, бири рамзий маънода…
– Рамзий маънодаям маъно бўлиши керак-да, дўстим.

– Маъно бор, яна айтаман, сиз айтган ўша «прототип» маъно бор. Мен бу билан «Асабийлашиб, кўп чекаяпман, сени ўйлайвериб, чарчаб кетдим, ҳатто ўйларим ҳам оғрияпти, яъни қийналиб кетдим» демоқчи бўлганман холос. Бунинг нимаси тушунарсиз? Қолаверса, Пушкиндами, кимдадир ўқиган эдим. Шеър жудаям тушунарли бўлиши керак эмас, у бироз сирли, бироз мавҳум бўлгани яхши, деганга ўхшаш гапни…
– Агар Пушкин шундай деган бўлса, бу гапни бошқа маънода айтгандир. У ифодадаги мавҳумлик, ифодадаги ноаниқликни эмас, шеърнинг умумий руҳидаги мавҳумлик ва сирлиликни назарда тутган бўлиши керак. Янаям тўғрироғи, шеърнинг кайфияти тўғрисида бўлса керак бу гап…
– Билмадим. Балки шундайдир, – дейман бу ғалати, тасодифий баҳсда ютқазгим келмай. – Балки сиз ҳақдирсиз. Лекин менинг билишимча, ҳақиқий шоирлик сўзга унинг одатдаги маъносидан бошқа маъно бера олишда. Сўзни ичидан нурлантира олмаган, унга ифодавийлик бахш эта олмаган, унга куч бера олмаган одамни шоир деб бўлмайди. У бор-йўғи назмбоз бўлади. Зўр шоир сўзни метафорага, яъни истиорага айлантиради. Биласизки, шеъриятда, умуман санъатда метафора, яъни истиора – асарнинг умрига умр қўшадиган нарса. Истиорани шеърнинг жони деса ҳам бўлади. Баъзан бутун бошли шеър эсда қолмаслиги мумкин, лекин ундаги чиройли бир истиора хотирага михланиб қолади. Ё шундай эмасми?
– Шундайликка шундайку-я, – дейди Тилак сал ҳовридан тушгандай бўлиб. – Лекин шеърингизнинг охирги банди тўғрисида барибир ўз фикримда қоламан.

– Албатта, – дейман. – Ихтиёрингиз. Чунки шеърни, шоирни, шоирликни ҳар ким ҳар хил тушунади. Ҳар ким ҳар хил талқин қилади. Ҳатто энг зўр шоир ҳам ҳаммага баббаравар маъқул бўлмаслиги мумкин. Шеърхонлар ҳам ҳар хил, шоирлар ҳам ҳар хил бўлади. Масалан, мен шоирларни иккига бўламан.Туғма шоир бор, косиб шоир бор. Туғма шоир – чин шоир, яъни, онадан шоир бўлиб туғилган ҳақиқий шоир. Косиб шоир эса – қалбаки шоир. Ўрисча айтсам, самозванец, яъни, ўқиб-ўрганиб ўзини ўзи шоир қилиб олган ёки янаям бошқачароқ қилиб айтадиган бўлсам, шоирликни орзу қилиб, орзусига етган шоир. Шоирлик эса орзу қилиб етиладиган мансаб эмас.
– Бу гапингиз ҳам юз фоиз тўғри, – дейди Тилак. – Лекин шоир ким, у қачон пайдо бўлган, буни ҳеч ким билмайди. Шоир ва шоирлик тўғрисида ҳам ҳалигача узил-кесил бир хулоса айтилмаган, назаримда, айтилиши мумкин ҳам эмас.

– Ҳа, балли! – дейман. – Чунки ҳар бир шоир алоҳида шахс. Ҳар бирининг ўз сажияси, феъл-атвори бор, қалби, ҳиссиёти, ақл-идроки, фаҳм-фаросати, билими, ҳаётий тажрибаси, ҳиссий иқтидори, шижоати, эҳтироси, фикрлаш тарзи, ҳаяжони, нуқтаи назари, дунёқараши, борлиққа, ҳаётга, одамларга муносабати, ифода истеъдоди, ёзиш маҳорати ва худо томонидан берилган қувваи ҳофизаси бор. Шоирнинг ҳамманикига ўхшаган кўзи-қулоғидан ташқари қалбида ҳам кўзи-қулоғи бўлади. Ана шу кўзнинг кўриш, ана шу қулоқнинг эшитиш даражасиям ҳар хил. Шу жиҳатдан дунёдаги жамики зўр шоир бир-бирига ўхшамайди. Ҳаттоки бир-бирига тақлид қилганлари ҳам. Баъзан қандайдир арзимас, майда-чуйда ўхшашликлар бўлиши мумкин. Лекин умуман олганда, улар бошқа-бошқа шоирлар. Масалан, ижодини Байронга ва ҳатто Пушкинга тақлидан бошлаган Лермонтовни олинг. Ёки «Евгений Онегин»ини Байроннинг «Дон Жуан»ига тақлид қилиб ёзган Пушкиннинг ўзини олинг. Буларнинг ҳаммаси алоҳида-алоҳида шахслар, шоирлар. Алоҳида-алоҳида даҳолар. Фақат бири иккинчисига туртки берган, бири иккинчисидан илҳомланган холос. Шундай бўлгандан кейин шоир ва шоирликни қандай қилиб бир қолипга солиш, бу тўғрисида қандай қилиб узил-кесил бир хулосага келиш мумкин? Мумкин бўлмаган иш бу. Агар шундай қолип бўлса, бу қолип баъзи «шунослар»ларнинг хом калласидан чиққан нарса. Шунинг учун, менимча, танқидчилар бирор шоир ижодига баҳо берганда адабиётнинг умумий мезонлари билан бирга ҳар бир шоирнинг ўз ижодий принципидан, услубидан ҳам келиб чиқиши лозим. Ахир ҳамма шоир бир қолипга тушавермайди-ку.

– Бу гапларингиз ҳаммаси тўғри-ку, лекин асл мақсаддан чалғиб кетдикми дейман-да, – дейди Тилак.
– Йўқ, чалғиганимиз йўқ, – дейман мен ҳам ўжарлигим тутиб. – Масалан, сиз шеърият деганда нимани тушунасиз? Шеърият моддийми, номоддийми?
– Албатта моддий-да. Ахир шеърни кўрамиз, ўқиймиз-ку…
– Мен шеърни эмас, шеъриятни айтаяпман, поэзия деган умумий тушунчани сўраяпман…
Тилак тамакисини тутатганча шифтга тикилиб қолади. Назаримда, у ўз фикрини исботлаш учун далил излаётгандай эди…
– Пастернак деган шоирни биласиз, – дейман унинг хаёл суриб қолганидан фойдаланиб. – Ўзининг бир шеърида шу шоир: «Эй, Шеърият! Агар сен намни шимиб оладиган губка бўлсайдинг, мен сени боғдаги кўм-кўк ўт-ўланлар орасидаги яшил ўриндиқнинг ҳўл тахтасига ташлаб қўярдим, сен булутларни, жарликларни, бутун табиатни шимиб олардинг. Мен эса тунда сени сиқиб ташна қоғозга ичирар эдим» дейди. Хўш, нима дейсиз? Шеъриятни губкага ўхшатиш тўғрими? Қоғозни ташна дейиш-чи?
– Энди, дўстим, Пастернак Маяковский билан бир тўгаракка қатнаган, футурист бўлган. Булар футуристча фикрлашдан келиб чиққан гаплар-да. Маяковский ҳам булутга чолвор кийгизган-ку.
– Ҳа, балли, гап шоирнинг реалист, футурист, символист, импрессионист ёки имажинистлигида эмас, гап унинг дунёни бошқача кўз билан ўзича кўришида, образли кўришида, – дейман ўзимча илмий фикрлар айтишга уриниб. – Ҳаётдаги воқеа-ҳодисаларга ўз сажияси ва савиясидан келиб чиқиб муносабатда бўлишида. Янаям аниқроқ қилиб айтсам, ўз шахсини, ўзлигини ифода этишида. Худди ана шу нарсалардан унинг ўз услуби келиб чиқади. Ўзига хослиги намоён бўлади. Оригиналлиги, новаторлиги кўринади. Фикрни оғрийди дейиш Пастернакнинг шеъриятни губкага ўхшатишидан нима фарқ қилади?

– Фарқ қилади, – дейди Тилак. – У номоддий нарсани моддий нарсага ўхшатган, сизда бўлса, икковиям номоддий…
– Ундай бўлса, ана, ўзингиз яхши кўрган Есенинни олинг, – дейман ҳақлигимни аниқ исботлайдиган мисол тополмай. – Унинг шеърларида ўрмон тиззасидан тортиб то қорнигача ёмғирда ивиб ётган хазон чалчиғига ботиб ўтлаб юрган ҳўкизга ўхшайди, булут байталларга ўхшаб кишнайди, осмон сигирнинг елини, юлдузлар эмчаги дейилади, тонг тоғ ортида ҳураётган ит сифатида тасвирланади. Хўш, бунга нима дейсиз?
– Биласиз-ку, Есенин аввал бошиданоқ имажинизмга мойил бўлган, – дейди Тилак. – Кейинчалик у шу оқим асосчиларидан бири сифатида танилди, ҳатто умрининг охирги беш-олти йилида шу оқимга етакчилик қилди. Имажинистлар ижодида эпатаж, анархия, яъни бебошвоқлик оҳанглари кучли бўлган. Шеърларида Есенин ўзини ўзи безори, ўғри, қароқчи, бебош деб аташи ҳам шундан. Баъзан жуда қўпол ўхшатишлар қилади.
– Ҳа, ўқиганман, – дейман. – Бир шеърида у қуёшни сийдикка ўхшатади. «Қуёш совийди ахта от пешобин халқоби каби» дейди. Ёки «тонг думини хода қилар ўрмон узра сигирдай» деб ёзади.
– Хуллас, – дейди Тилак фикрини қолган жойидан давом эттириб. – Имажинистлар ҳамма нарсани ақлга сиғмас даражада жонлантириб, образли кўрадилар. Мақсадлари ўқувчида ўта ички тарангликни вужудга келтириш. Бу оқим тарафдорларининг мақсади асосан образ, яъни тимсол яратишдир. Буни уларнинг ўзлари «Образ зирапчасини ўқувчи таъсиротининг кафтига иложи борича чуқурроқ санчишдир», деб изоҳлашади. Истиора улар учун асосий ифода воситаси ҳисобланади. Улар кўпинча тўғри ва кўчма маънодаги икки тимсол унсурларини чоғиштириш йўли билан истиоралар силсиласини вужудга келтирадилар…
– Ҳа, биламан, – дейман. – Уларнинг фикрига кўра, бадиий образда, соддароқ қилиб айтсак, яхши билан ёмон, ҳаром билан ҳалол, пок билан нопок қўшилиб, чатишиб кетиши керак. Чунки оламнинг ўзи ҳам, ундаги жисмлар ҳам салбий ва ижобий қутблардан иборат. Дунёни манфий ва мусбат кучларнинг ўзаро тортишуви тутиб туради. Шундай экан, бу қонуният бадиий ижодда ҳам бор. Биз шу қонуниятга ички итоат туфайли булбул билан қурбақани ёнма-ён қўямиз, дейди улар.
– Хуллас, жонсиз нарсаларни жонлантириш бошқа. Буни тушунса бўлади. Номоддий нарсаларни жонлантириш бошқа. Буни тушуниб бўлмайди, – дейди Тилак баҳсга якун ясагандай қатъий қилиб.

Ўша кеча узоқ суҳбатлашдик. Тортишдик-талашдик. Шуни билдимки, Тилак нафақат яхши шоир, балки яхшигина олим ҳам экан. Кейинчалик ҳам деярли ҳар бир учрашувимиз шеър, шеърият, шоирлик ҳақидаги ана шундай «илмий» баҳслар билан бошланар, фикрларимиз баъзи-баъзида бир жойдан чиқса-да, аксарият ҳолларда якдил бир хулосага келолмас эдик. Охири ҳар ким ўз қарашида, ўз фикрида қоларди. Лекин бу ўртамизга совуқчилик солган эмас. Чунки Тилак ҳам, мен ҳам ўзгалар фикрига ҳурмат билан қарашга мойил эдик.
Баъзида ҳафталаб кўришмасдик. Шунда бир-биримизни қўмсаб, соғиниб қолардик. Боши-кети йўқ баҳслар, тортишувларимизнинг ҳам ўз гашти бор эди шекилли, хумор қиларди.

Бир куни тушликка яқин Тилак ишхонамга келди. Қўлида дорилфунун газетаси. Хурсанд. Унда «Тенгдошлар тенгдошлар ҳақида» деган рукн остида Тилакнинг мен тўғримда сарлавҳасиз мақолачаси чоп этилибди. Тагида менинг «Йўл», «Армон» деган икки шеърим, мақолача ўртасида суратим ҳам берилибди.
«Мен Сулаймонни кўпдан танийман. Адабиёт тўғрисида, хусусан шеърият тўғрисида баҳслашиб турамиз. Кичик давраларда мушоира қиламиз. Мен унинг шеърларини ана шундай давраларда кўп эшитганман. Улар менда туйғуларнинг тиниқ ифодаси, фикрларнинг салмоғи, ташбеҳларнинг ғунча лабидаги шабнамдек ялтираб кўзга ташланиши билан чуқур таассурот қолдирган» деб бошланган мақолчада «Сулаймон тинимсиз изланишда. У учун шеърият тақдирдир… у чинакам санъат асарлари яратиш иштиёқида яшайди.» «У тенгдошлари орасида мустақил услуби ва дадил овози билан ажралиб туради» каби ёқимли ва қадрли, устозона фикрлар билдирилган эди.
– Қойил, устозларча ёзибсиз, худди оқ йўл тилагандай ёзибсиз, раҳмат, – дейман. – Энди бундан кейин устоз дейман сизни…

021

Тилак диванга мамнун ястаниб ўтириб олади, тамаки тутатади, бошини эгиб, чайқалиб-чайқалиб кулади, қиқирлаб-қиқирлаб кулади. Хижолатдан юзига қизил югуради. Кейин оғзи-бурнидан тутун бурқсита туриб жиддий тортади:
– Хафа бўлмайсиз, мен барибир ўз фикримда қолдим, шеърингизнинг ўша охирги бандини барибир танқид қилдим, – дейди.
– Мен хафагарчиликдан тўққиз ой кейин туғилганман, устоз, – дейман ярим ҳазил, ярим чин қилиб, уруш тугагандан сўнг тўққиз ой ўтиб туғилганимга ишора қилиб. – Нега хафа бўлишим керак? Ахир ўшанда гаплашдик-ку. Сизнинг ўз фикрингиз бор, менинг ўз фикрим… Лекин шунга қарамасдан, сизнинг фикрингизни инобатга олдим. Мавҳумлик сиз айтган сатрда эмас, балки «Тутунлар остида қоламан, тутунлар дунёдай оғирдир» деган якуний икки сатрда борга ўхшади. Шунинг учун уни «Кечирмасанг, осий бўламан, осий бўлиб яшаш оғирдир!» деб ўзгартирдим.
– Боплабсиз, ана энди очилибди шеър, – дейди Тилак. Бир пас жимиб қолади: – Энди, устоз-пустоз, деб одамни уялтираверманг, – дейди сал гинахонлик қилгандай. Кейин дабдурустдан гап мақомини ўзгартириб, сўрайди:
– Сиз сарбастга қандай қарайсиз?
– Сарбастга… – деб бир пас каловланаман. – Яхши қарайман. Мени асосан сарбастдаги манзаравийлик, кўламдорлик қизиқтиради, – деб давом этаман. – Сарбаст фикрни манзаравийлаштириш, ифода имкони кўламини кенгайтишга ёрдам беради. Қолаверса, моҳиятан бир-биридан узоқ воқеа-ҳодисаларни, мантиқан бир-бирига зид руҳий минтақаларни, таъбир жоиз бўлса, ҳаётнинг барча оқу қора қирраларини бир нуқтага тўплаш, уларни ўзаро туташтириб, боғлаб тасвирлашда қўл келади. Шу жиҳатдан у, назаримда, худди лупага ўхшайди. Биласиз-ку, лупа қуёш нурини бир нуқтага жамлайди, жамланган нур эса тушган жойини ёқиб юбориш қудратига эга… Шунақа, яхши сарбаст кўнгилни ловуллатиб юбора олади. Хуллас, менга сарбаст ёқади.
– Сарбаст ҳақида бир мақолача ёзувдим. Уям чиқибди, ана, газетанинг орқа бетида …– дейди Тилак сал хижолат чеккандай.
Мақолачага ҳадаҳа кўз югуртираман. Рауф Парфи, Миразиз Аъзам, Муҳаммадали Қўшмоқов каби сарбастчилар ижодига енгилгина назар ташланган, янги бир гап йўқ, фикрлар юзакигина, ахборотнамо нарса экан. Дарвоқе, аниқ бир сабабини билмайман, лекин ўша йиллари мен ҳам асосан сарбаст ёзишга ўтган эдим. Бироқ бундан Тилак бехабар эди, чунки у билан бўладиган мушоираларда мен одатда Рауф Парфи ибораси билан айтганда «тўртбурчак», яъни бармоқдаги шеърларимни ўқирдим. Қолаверса, менинг сарбастларим, «Гулдаста» тўпламида эълон қилинган «Оила» билан «Навжувон она»ни, «Мухбир»да чиққан «Коммунист»ни ҳисобга олмаганда, ҳали матбуот юзини кўрмаган эди. Уларга эса Тилакнинг кўзи тушмаган бўлиши эҳтимол. Сарбастларим асосан уч-тўрт йил кейин биринчи («Хаёл») ва иккинчи («Ҳилол») китобларимда чоп этилди.
– Яхши ёзибсиз, – дейман, гарчи бирор янглик олмаган бўлсам-да, кўнгли учун. Кейин гапни бураман. – Газета учун, мақолача учун раҳмат. Мен ҳам шеърларингизни тайёрладим. Босмахонага тушиб кетди. Яқинда чиқиб қолади.

Тилак яйраб кетади.
– Ундай бўлса, юринг, ювамиз, бугун тушлик мендан, – дейди жўшиб.
– Кечирасиз, бугун манави газетани ювамиз, бугун тушлик мендан, – дейман.
Хуллас, «Қани сиздан бўлсин, э, йўғ-э, сиздан бўлсин» қабилида бир-биримизга иззат-икром кўрсата-кўрсата, йўл-йўлакай чақчақлашиб, Маҳмуд мўйловнинг чойхонасига тушамиз…
Танишувимизнинг дастлабки ойларида орамизда пайдо бўлган инжа самимият, ўзаро ҳурмат кейинчалик бўлиб ўтган ана шундай суҳбатлар, мулоқотлар, беғараз тортишувлар, баҳслар давомида янада кучайиб, йиллар ўтган сари дўстона меҳр-муҳаббатга айланади, тобора мустаҳкамланиб боради. Тез-тез кўришиб, гаплашиб турмасак, бир-биримизни соғинадиган бўлиб қоламиз.
Афсуски, кўп ўтмай мен ҳарбий хизматга кетаман.

Қайтиб келсам, Тилак дорилфунун ётоқхонасидан кетган бўлади. Сағбон кўчасининг Қўштут бекати атрофидаги жинкўчаларнинг биридан каталакдай ҳовлича сотиб олган, Қоракўлдан бола-чақасини олиб келиб, шу ҳовличада яшаётган бўлади. Ҳовли ниҳоятда эски, тор, ҳатто ёзда ҳам қуёш нуридан бебаҳра бўлгани учун, зах, рутубатли; синч бўлса ҳам, деворлари омонатдай, сувоқлари тўкилай-тўкилай деб туради, қўштабақали кўча эшиги ошиқ-маъшуқсиз, туруми ўзидан чиққан, зулфини йўғон, занжири зилдай, кўҳна ўймакори гулчин эшик, очганда-ёпганда оҳангига олиб ғийқиллаб хиргойи қилади. Бутун ҳовли даҳлизи билан бир уй ва кўча эшик биқинидаги тангу тор қоронғи ҳужрадан, эски-туски тахта-ёғочларни уқувсизларча қалаштириб қоқиб, наридан-бери ясалган ва кўм-кўк бўёққа бўялган ўчоқбоши ҳамда унинг ёнидаги жўмраги бузуқ сувқувурдан иборат. Бир парча ери ҳам азбаройи захлигидан йўсин босиб, худди бақатўнига ўхшаб кўкариб кетган. Тўртта одам бараварига кирса сиғиши гумон…
Оббо, Тилак-эй, қуёшни унутган, осмондан бехабар, дов-дарахтга, гулларга бегона, бу зимистон, бу рутубатли ҳовличани қаердан топдингиз, дегим келади-ю, лекин демайман. Кўнгли нозик, оғир олиши мумкин. Ишқилиб, бу аҳволда соғлигингизни йўқотмасангиз бўлди, дўстим, деб ачинаман ичимда.
Шунга қарамай, бу ногирон гўшанинг оҳанрабоси бордай эди. Йўқ, бу оҳанрабо ҳовличада эмас, Тилакнинг ўзида эди. Юз-кўзларига муҳрланиб қолган туғма самимият, ўзига жуда ярашиб тушган феълидаги дали-ғулилик, ҳатти-ҳаракатларидаги, гап-сўзларидаги очиқлик, жўшқинлик, дарвешлик, мунгли табассумидаги жозиба, қиқирлаб кулишларидаги завқ-шавқ, шеър ўқиганида намоён бўладиган жунун, ҳар бир қилиғида ўзини эслатиб турадиган шоирлик, айни пайтда қон-қонига сингиб кетган хоксорлик, одамгарчилик хислатлари жалб этади мени. Шу боис бу ҳовличада тез-тез меҳмон бўлиб тураман. Кўп чиройли суҳбатларимизга, мушоираларга, баҳсларга гувоҳ бўлган бу ҳовлича. Кўп гаштли ўтиришлар кечган унда…

«Гулистон» журнали жойлашган узун даҳлизнинг бошидаги, кичкинагина бурчак хонада ёзув машинкаларини тузатадиган устахонада юнон миллатига мансуб ота-бола Гриша билан Миша ишлайди. Улар таҳририятлардаги ёзув машинкаларини назорат қилади, бузилганларини тузатади. Айни пайтда эски-туски машинкаларни ҳам боплаб таъмирлаб, созлаб, эҳтиёжмандларга пуллайди. Менинг Тоҳир Маликдан олган эски, кичкинагина «Москва» портатив машинкам бўларди. Шу ишдан чиқиб қолади. Тузаттиришга олиб келаман, ўғил уста Миша уни мутлақо ярамасга чиқаради.
– «Москва»ми? Э, бу матоҳ эмас, тузатиб бер десангиз, тузатиб беравераман-ку, лекин кўпга бормайди.Чидамсиз бу. Яхшиси, «Оptima» олинг, ўлмас-йитмас мол, немисларники, бақувват, минг йил чидаб беради, – дейди.
– Дўконларда йўқ-да «Оptima», – дейман. – Қаердан топаман уни?
– Хоҳласангиз, мана, таъмирлаб, эгарланган отдай қилиб қўйганларим бор, – дейди ғилофлаб қўйилган машинкаларни кўрсатиб. – Кўриб, танлаб олаверинг. Тўғри, сал қимматроқ, лекин пулингизга ачинмайсиз.
Хуллас, кўндиради. Ўзиям зилдай бўларкан. Такси ёллаб бир амаллаб олиб кетаман уйга. Мақтаганича бор экан. Жоним кириб ишлайман. Кўринганга мақтанаман.
Кунларнинг бирида Тилак келади «Гулистон»га. Гапдан гап чиқиб, тузукроқ ёзув машинкаси олмоқчийдим, дейди. Мен машинкамни мақтайман.
– Қаердан олдингиз? Кимдан олдингиз? – дейди ҳовлиқиб.
– Шу ерда, бир қадам, – деб куламан. – Фақат пулига чидасангиз бўлди.
– Агар яхши бўлса, отасининг нархини қўйсаям оламан, – дейди Тилак.
Бўпти, деб, шартта Мишанинг олдига бошлаб бораман.
– Миша, манави дўстимга ҳам ўша яхши машинкангдан биттасини бер, – дейман.
– Жоним билан, – дейди Миша. – Мана, марҳамат, танлаб олаверинглар.
Шундай қилиб, Тилак «Optima»лик бўлганидан хурсанд, мен дўстимнинг ҳожати чиққанидан мамнун… Ана шу «Optima»ни ҳам ўша ҳовличага кўтаришиб борганим эсимда…

Тилак машинкасига ўзгача бир меҳр қўяди. Уни еру кўкка ишонмайди. Ҳатто унга бағишлаб «Ўттиз беш фарзандли ёзув машинкам» деган шеър ҳам ёзади.

Ҳисларимнинг илкин сирдоши,
Тўлқинларга тўлиқ пешонанг
Бирдамликнинг буюк тимсоли, –

дея суюб эркалайди машинкасини.

Қайси бир фарзандинг
Қайси бир бурчакдан кўтармасин бош,
Бир ният йўлида
Бир нуқтага келиб эгилар…

Бу сатрлар Тилакнинг диди нозик, кузатувчан, синчков, зукко, оддий нарсалардан катта маъно чиқара оладиган шоирлигидан далолат беради. Агар ўшанда замон кўтарганида ва қонида қўрқоқлик бўлмаганида бирор танқидчи: «Қаранг, қандай гўзал! Шоир оддий ёзув машинкаси ҳарфларининг ҳаракатидан зўр шоирона хулоса ясаган: тўқсон икки бовли ўзбекни бир ёқадан бош чиқариб, бирлашишга чақирган, бир мақсад, бир маслак учун, масалан, мустақиллик учун курашга чорлаган» дея бонг урган бўларди. Афсуски, танқидчиларимиз одатда бундай шеърларни пайқамайдилар ёки кўриб, кўрмасликка оладилар. Уларнинг аксариятини фирқа раҳбарлигида қучилган зафарлар ва бу зафарларни замон шоири қандай маҳорат билан мадҳ этгани қизиқтиради кўпроқ. Ҳолбуки, етмишинчи-саксонинчи йиллар ўзбек шеъриятида, хусусан, ёшлар ижодида мустақиллик учун кураш десам, балки бироз бўрттирган бўларман, лекин мустақиллик орзуси ҳар хил имо-ишоралар, ўхшатишлар, рамзлар, ривоятлар, истиоралар орқали бўлса-да, гоҳ у, гоҳ бу тарзда ўз ифодасини топар эди, десам янглишмайман.
Масалан, ўтган асрнинг 70-йиллари охирларида ёзилган «Она нияти» шеъридаги мана бу сатрлар орқали Тилак мустақиллик ғояси уруғини сепмаганми онгларга?

От чоптириб чиқдинг уйингдан,
От чоптириб қайтгин, илойим!
Қўлингдаги жиловинг каби
Эркинг бўлсин ўзингда доим.

Ёки:

Майли, мени ўйлама, болам,
Топганингни сарф қил ўзингга.
Лек бировга бўлмагин қарам,
Нам тегмасин сира тизингга.

Ўғилнинг, – ўғил тимсолида ўзбек халқининг десак ҳам хато бўлмайди, – жилови ўз қўлида, эрки ўз қўлида бўлишини, ўз топганини ўзига сарф қилишини, бировга қарам бўлмаслигини, тиз чўкмаслигини уқтирмаяптими шоир она тилидан? Ҳар бир бино пештоқида қизил мафкуранинг қонли байроғи ғолибона ҳилпираб турган пайтда бундай ғоядан гап очишнинг ўзи жасорат. Тўғри, у маҳаллар бундай «хавфли» фикрларни очиқ-ойдин айтишнинг иложи бўлмаган. Шу боис улар қават-қават тимсолларга, рамзларга, имо-ишораларга, истиораларга ўраб айтилади. Буни тушунган тушунади, тушунмаган тушунмайди. Айтайлик, мен ўзбек ҳақида эмас, Америка қизил танлиси ҳақида ёзаман-у, лекин коса тагида нимкоса сифатида ўз миллатимни назарда тутаман. Яъни, қизим сенга айтаман, келиним, сен эшит, қабилида айтаман гапимни. Бошқа биров янада мураккаброқ образларга чирмаб ташлайди фикрини. Натижада тушуниш қийин бўлган жумбоқ, мавҳум шеърлар пайдо бўлади. Ва мунаққидлар «Шеърингизни тушунтириб беринг!» деб дўқ урадилар. Шунақа. Муҳит шуни талаб қилган. Зарурият шуни тақазо этган. Дарвоқе, адабиётдаги «изм»ларнинг аксарияти ана шундай муҳит ва зарурият талаби туфайли юзага келган. Символизм, формализм, сюреализм, модернизм ва ҳоказолар муайян муҳит тазйиқи остида туғилгани сир эмас. Тўғри фикрни, бор ҳақиқатни очиқ айтиш имкони бўлмаган жамиятда ижодкор фикр айтишнинг янгича йўлини, яширин усулларини излаб топишга мажбур бўлади… Кези келганда шуни айтиш керакки, ўтган асрнинг олтмишинчи йилларидан бошлаб шеъриятда мустақиллик ғояси қандай акс этганини ўрганиш то ҳануз адабиётшунослигимиз олдида ҳам қарз, ҳам фарз вазифалардан бири бўлиб турибди…

Бир куни, эрта баҳор эди чоғи, ўз-ўзидан Тилакни кўргим келиб, ўша каталакдай ҳовлисига борсам, бола-чақаси йўқ, бир ўзи ҳалиги «Optima»ни чиқиллатиб ўтирибди.
– Ҳорманг, шоир, қалай «Optima» зўр чиқдими? – дейман.
– Э, зўрам гапми? – дейди оғзи қулоғида бўлиб. Кейин лоф қилади: – Қўл тегса, бўлди, ўзи ёзиб кетаверади…
– Обқочинг-а,обқочинг! – дейман. – Ишқилиб, яхши чиққани рост бўлсин. Ҳарқалай, ўртада турганман. Юзимни шувит қилмасин-да.
– Кўз тегмасин, ҳозирча яхши, – дейди Тилак.

Хонадонда ўзимиздан бошқа ҳеч кимнинг йўқлиги эътиборимни тортади.
– Болаларингиз қани? – дейман. – Кичкинтойлар кўринмайди?
– Қарокўла йибардим, – дейди Тилак. – Тор уйда сиқилиб кетишди. Қишлоқ яхши-да, уйлар кенг-мўл, чор-атроф дала, боғ-роғ, ўт-ўлан, тоза ҳаво, қуёш дегандай, бир яйраб келишсин. Баҳорни кўришсин. Қиччи бичак, шўра бичак ейишсин. Пидана баракка тўйишсин, дедим-да. Бу уйда баҳорнинг келганиниям билиб бўлмайди. Қиш бўйи бошлари касалдан чиқмади. Ҳадеб шамоллагани-шамоллаган. Уй зах-да, қаранг, – дейди, кулади. – Бунга ман чидайман, болалар чидамайди.
– Ўзингиз ҳам эҳтиёт бўлинг, – дейман кўнглимдаги хавотирнинг бир учини чиқариб.
Тилак уй тўридаги тахмондан кўрпача олиб, қўлда тўқилган олача гилам устига солади.
– Сиз ўтириб туринг, мен ҳозир… – дейди. – Чой қўйиб келай.
Ўтириш қочмас, қани, шоир нима ёзаётган экан, деб қизиқиб, машинкада турган қоғозга кўз югуртираман:

Томлардан тўкилди чилла қорлари,
Оқдилар заминнинг рангин кўчириб.
Томлардан тўкилди чилла қорлари,
Кетдилар томларнинг тожин учириб.

«Томларнинг тожи? Ия, бу нима бўлдийкин? – деб ўйлайман. – Э, ҳа, бўғотлардаги сумалак бўлса керак. Сумалакни тожга ўхшатибди-да шоир. Ёмон эмас. Лекин бу тескари тожми, нима бало? Ахир сумалак ерга осилиб туради-ку.»

Томларда ниш урар сомондаги дон,
Навбаҳор қўшиғи энди елади.

«Ҳа, шоир-а, ўзиям қишлоқни соғинган кўринади. Қишлоқда сомонсувоқ қилинган томда сомонга қўшилиб қолиб кетган битта-яримта доннинг ниш уриши бор гап. Лекин «қўшиқнинг елиши» ғалат эмасми? Ҳа, майли, шеър ҳали хомаки-ку, ишласа керак.»

Қор каби эрийди жунжиккан ҳислар,
Дераза ҳам кўзёш тўкканин кўриб.
Чарх уриб чумчуқлар энди дил хушлар,
Томлар тепасида базмлар қуриб.

Бир пайтлари Шпилковский кўчасида ўрис кампирникида ижарада турганимизда ҳовлидаги гилос тагида ўтириб олиб, телевизорда рақс тушаётган Юлдуз Исматовага бағишлаб қашқадарёлик марҳум шоир Гелди Бердиев бошлаб берган «Юлдузхон» радифли шеърни галма-галдан гоҳ Машраб Бобоев, гоҳ мен, гоҳ Гелдининг ўзи давом эттириб «мушоира» ўйнаганимиз эсимга тушиб кетади. Машинкани чиқиллатиб, шеърни давом эттираман:

Томлардан тўкилди чилла қорлари,
Оламга таралар шудгор нафаси.
Кўнгилни забт этди, дилни чорлади
Кўз ишқаб уйғонган бойчечак саси.

Назаримда, энди асосий мақсад айтилиши – поэтик хулоса чиқарилиши керак. Хаёлимда нималардир ғимирлагандай бўлади, лекин ёзишга улгурмайман, дастурхон кўтарган Тилак кириб келади. Мен ёзган бандни ўқиб, аввал мийиғида, кейин баралла қиқирлаб кулади.
– Битириб қўйибсиз-ку, – дейди.
– Йўқ, ҳали битмади. Шунчаки ҳазиллашиб ёзиб қўйдим-да, яхши чиқмади, ўчириб ташларсиз, ҳали ишлайсиз-ку, давом эттирасиз-ку, а? – дейман.
Тилак мен ёзган бандни яна бир карра ўқиб чиқади.
– Давом эттиришга ҳожат қолдирмабсиз. Шеър битибди, – дейди хурсанд бўлиб.
Мен ичимда «Кўнглим учун шундай деяпти. Ҳали қайта ишласа керак, хом жойлари, ёпишмаганроқ ўринлари бор-ку» деб ўйлайман. Боз устига у билан яна ҳар доимгидек баҳслашгим келмайди. Ўшанда бу шеърни шу ҳолича китобига киритиб юборишини ким билибди дейсиз. Уни қарангки, 1977 йили чиққан илк китоби «Райҳон»ни варақласам, ўша шеър турибди. Таҳрир қилиш, қайта ишлаш у ёқда турсин, қўл ҳам урмабди шоир тушмагур!..
– Нега бундай қилдингиз? – дейман кўришганимизда. – Ҳали ишлайдиган жойлари бор эди-ку бу шеърнинг?
Тилак одатига кўра қиқирлаб кулади, чуқур тортган тамакисининг қуюқ тутунини шиддат билан ҳавога пуфлай туриб, жўшиб кетади:
– Йўқ, ўзи зўр. Шу ҳолича зўр. Гениальный!..
Тилак бир қарашда кўнгилчан, беозор, мулойимгина кўринса-да, ўзига яраша киши билмас ўжаргина ҳам эди. Индамадим. Баҳслашиб ўтиришни эп кўрмадим. Бўлар иш бўлган. Энди фойдаси йўқ. Ҳозир унга гап уқтириш маҳол. Табассум қилганча ўзиникини маъқуллаб тураверади. Дарвоқе, унинг ўжарлигини ўжарлик деб эмас, ўзига хос қатъиятлилик, бир сўзлилик, лафзга вафо деб тушунишга мойилман. Зеро, Тилак табиатан ҳалимдай мулойим, моҳиятан мусичадай беозор; қалби баҳор ҳавосидай тоза, кўнгли тоғ булоғидай соф, покният, покдомон инсон.

«Райҳон»ни у менга «Дўстим, шогирдим, устозим Сулаймонга Тилак Жўрадан. 4/04-77.» деган дастхат билан тақдим этади. Дўстим дегани тушунарли – дўстмиз, шогирдим дейишга ҳам ҳаққи бор – мен тўғримда оқйўлнамо сўз ёзган. Лекин нега у мени устозим дебди? Унга қачон устозлик қилибман? Шунисига ҳайрон бўлдим. У ёғини сўрасангиз, Тилак билан тез-тез кўришиб, улфатлашиб, баҳслашиб, шеърхонликлар қилиб турсак-да, аслида унинг аксарият шеърларидан бехабар эканман. Фақат ўтиришларда ўзи қайта-қайта ўқийдиган «Бедана», «Бир гўзалга ёр эди у», «У бир қушча эди», «Шамол», «Ойдин қўшиқ», «Қўлингни бер менга, эй, санам» каби беш-олтитасини эшитиб юрганман. Лекин ҳеч қачон «Униси ундай экан, буниси бундай экан» деб фикр билдирмаганман.

Гапнинг қисқаси, «Райҳон»ни мутолаа қилгунимга қадар Тилакнинг сарбаст ёзишини билмас эканман. Унинг қишлоқ қизлари, қишлоқ манзаралари тасвирланган кольцовча, есенинча шеърларини эшитиб юрган эканман холос, энди билсам, у ҳам менга ўхшаб нуқул бармоқдаги шеърларини ўқиган экан-да. («Райҳон»дан икки йил аввал чиққан, асосан сарбаст шеърлардан тузилган менинг «Хаёл» деган китобимни ўқиб, у ҳам «Сизнинг сарбаст ёзишингизни билмас эканман», дегани эсимга тушади.) Шунинг учун қизиқиб, аввал «Райҳон»даги сарбастларни ўқишга тутинаман. Ажабо, улар мавзулари, оҳанглари, услуби, стилистикаси, ҳаттоки айрим эпитетлари, ташбеҳлари билан менга жуда танишдай туюла бошлайди. Нуқул аллақандай таниш кечинмаларни, қадрдон туйғуларни эслатаверади. Уларни илгари ҳам қаердадир ўқигандай бўлавераман. Бора-бора худди ўз шеърларимни, ўз сарбастларимни ўқиётгандай таассурот уйғонади менда. Наҳотки? Йўғ-э! Устозим дегани бежиз эмас экан-да, гап бу ёқда экан-да, деган хаёлга бораман. «Хаёл»ни қўлимга оламан, солиштира бошлайман. Тилакнинг «Ҳожи Қурбон»идаги «Хўрсиниб-хўрсиниб, бошин қашлайди: «Тезроқ марра қучилса, отда улоқ чопилса…» сатрлари «Оила» деган шеъримдаги «Кўйлак тикиб ўйлар эди: «Бир ойдай келин кўрсам…» ёки «Чигит экар эди ота баҳорда, чигит экиб ўйлар эди: «Ўғлим келса, ғўзам очилса» деган сатрларга, «Қадоқ қўлларнинг майин толаларга айланмоқ, майин толаларнинг дунёни бир бутун ўрамоқ ишқини куйлаяпман» сатрлари менинг «Чексиз-чексиз осмон бағрида юлдузларга айланмоқ истар жажжи қизалоқ» деб бошланувчи шеъримга нималари биландир уйқаш, оҳангдош, гўё шаклан ва руҳан қариндошдай туюлади. Унинг «Шу осмон бағрида осмондай бағримга оламан» дегани «Сочларимни силасангиз сиз осмон бўлиб, бағрингизда мен ўлтирсам юлдузга ўхшаб» деган сатрларимни эсимга солади. «Ўн етти ёшим» деган шеърини ўқиганимда, «ХХ аср хотира дафтаридан» деган шеърим ёдимга тушади. Хуллас, унинг «Шоир дўстларимга мактуб», «Ойдин кечада», «Сурат», «Мен туғилганда», «Пишиқчилик», «Юрак » каби шеърлари ҳам менинг «Коммунист», «Навжувон она», «Тавсия», «Руҳим», «Хаёл» каби шеърларимдан илҳомланиб ёзилганга ўхшайди назаримда. Жумладан, «Юрак» шеърида «Агар ҳасратимни айта олмасанг, агар севинчимни айта олмасанг, ўкинчимни айта олмасанг… унда бағримдан юлиб отаман» дейди Тилак юракка қарата. Мен эса шеъриятга қарата: «Сайёҳ янглиғ бир фидойи жон бўлиб юлдузларнинг, самовотнинг мажҳул хилқатларига агар чиқа олмаса, ердан, кўкдан, сувдан, ўтдан, одамларнинг кўзларидан топган турли-туман рангларини шу қоғоз узра бир даркори маҳзан этиб агар тўка олмаса, қабул этма юрагимни, Шеърият» деб ёзганман. Бу тақлидми, таъсирланишми, илҳомланишми, билмайман. Балки, иқтибосдир? Ўхшатмадир? Худди шу сарбастларни қайта-қайта синчиклаб ўқийман. Йўқ, уларда, айрим юзаки шаклий, услубий ўхшашликдан бошқа, сарбастларимда мен кўп қўллаган «майин-майин, ҳидлаб-ҳидлаб, эмиб-эмиб, қиқирлаб-қиқирлаб, томчи-томчи, зилол-зилол, дарё-дарё, шода-шода»га ўхшаш, айрим сўзларни «кута-кута, куймана-куймана, тебрана-тебрана, тамшана-тамшана, имиллаб-имиллаб, хўрсиниб-хўрсиниб» тарзида жуфт-жуфт ишлатишдан бўлак ўхшашлик тополмадим. Улар деярли бир мавзуда ёзилган, лекин мазмунан, моҳиятан мустақил шеърлар эди. Масалан, менинг «ХХ аср хотира дафтаридан» шеъримда гап ХХ аср тилидан, асрнинг ўн еттинчи йилидаги воқеалар ассоциатив тарзда ёдга олинса, ўша йиллар манзаралари оқу қора рангда тасвирланса, Тилакнинг «Ўн етти ёшим»ида гап бир шахс ҳақида, унинг ўн етти ёшидаги ҳолатлар, кечинмалар, ҳис-туйғулар ҳақида боради. Ёки менинг «Навжувон она» шеъримда ойдин кечада, чорпояда паришон соч, ярим яланғоч бола эмизиб ўтирган она, унга суқланиб боқаётган чор-атроф ва ёнида бепарво ухлаётган эр тасвири орқали ўз келажагини бағрида парвариш қилаётган ватанга, яъни Ўзбекистонга бутун олам ошиқ бўлиб, кўз олайтириб турса-ю, унинг беги бепарво ухлаб ётса-я, деган фикр рамзлар, мажозлар воситасида айтилган бўлса, Тилакнинг «Пишиқчилик» шеърида ҳам худди шунга ўхшаш манзара тасвирланади. Лекин унда «Бир этак болакай қушлардай чуғурлар, Тонгнинг элчилари қўшиғидан, келажакнинг элчилари қўшиғидан, маст бўлиб, бахтдан кўзлари қамашиб, атлас кўрпаларини иякка тортиб, хиёл кўзларини юмиб, ётибди эркак ва аёл», дейилади.

Гарчи ҳолатда, манзарада ўхшашлик бўлса-да, бу моҳиятан, мазмунан бошқа шеър.Тилакнинг шеъри. Гарчи овозини менинг овозимга ўхшатиб гапирса-да, Тилак бу шеърларда ўз дарди-ҳасратини айтган, ўз қалбини ифода этган, ўз юрагини очган. Агар мен романтик руҳда, сўзларга рамзий маъно юклаб, фикрни ижтимоийлаштириб, умумийлаштириб ифода этишга ҳаракат қилган бўлсам, Тилак бунга зид ўлароқ, шеър объектини атай конкрет маҳаллий заминга кўчиради – қишлоқ ёки аниқ бир шахс ҳаётини олиб тасвирлайди. Бу билан гўё менга «Шеърни мана бундай аниқ адресли қилиб ёзиш керак» деб танбеҳ бергандай бўлади.
Учрашганимизда мен «Райҳон»дан олган таассуротларимни айтаман Тилакка. Лекин ўхшашликлар ҳақида оғиз очмайман. Буни нуқсон деб юзига солмайман. Зеро, ижодининг бошланғич поғонасида ким ҳам тақлид қилмаган?

Жаҳон адабий аҳли буюк деб тан олган ижодкорларда ҳам кўрамиз бу ҳолни. Дантедай даҳо шоир машҳур «Илоҳий комедия»сини Абул Аъло Ал Мааррийнинг «Рисолат ул-ғуфрон»идан илҳомланиб ёзгани ҳаммага маълум.
Пушкиннинг «Евгений Онегин»ига Байроннинг «Дон Жуан»и туртки бергани ҳам беш қўлдай аён.
Фурқатнинг «Фиғонким, гардиши даврон айирди ўз диёримдан» деб бошланувчи ғазали Нодиранинг «Фиғонким, гардиши даврон айирди шаҳсуворимдан» деб бошланувчи ғазалига икки томчи сувдай ўхшаш.
Марина Цветаеванинг «Что я тебе сделала» шеъри Ҳувайдонинг «На қилдим ман санга, ёрим» ғазалини эслатиб туради.
Абдулла Ориповнинг Иброҳим Ҳаққул кўкларга кўтариб мақтаган «Нечун бошинг эгик, нечун қаддинг хам, Нечун нигоҳингни тортади тупроқ? Менинг ер устида танишларим кам, Менинг ер остида дўстларим кўпроқ» сатрларини Сильва Капутикяннинг «Утри же слезы, мужество найди, смириться с тем, что у тебя отныне знакомых больше под землей, чем на земле…» деган сатрларининг айнан ўзбекча таржимаси деса ҳам бўлади.

Рауф Парфининг «Сен – абадий, мен – қисқа, бироқ, Итоат эт менга шул замон. Ё айлағил телбани тупроқ…» сатрлари Валерий Брюсовнинг «Она тил» шеъридаги «Ты – в вечности, я – в кратких днях, Но все ж, как магу, мне покорствуй Иль обрати безумца в прах!» деган сатрларига қуйиб қўйгандай ўхшаш.
Афсуски, буларни тасодифий ўхшашлик деб бўлмайди.

Эринмасам, бундай мисолларни яна жуда кўп келтиришим мумкин. Яширмайман, шахсан ўзим ҳам вақтида Рауф Парфи оҳангларига эргашганман. Гарчи Рауф Парфи буни билса-да, индамаган, инжимаган мендан…
(Бироқ биров ўзига тақлид қилганини билса, бундан ранжийдиганлар ҳам бўлар экан. Эсимда, Ҳанифага эндигина уйланиб, келинни Чилонзордан олган бир хонали эски уйга тушириб келган Абдулла Ориповникида Чўлпон Эргаш билан иккаламиз меҳмон бўламиз. Гурунглашиб, чақчақлашиб ўтиравериб, вақтнинг ўтганини билмай қоламиз. Ёш келинчак хизматимизни қилиб чарчайди. Ошхонада ухлаб қолади. Ниҳоят, биз ҳам уйқуга ётамиз. Лекин ухламаймиз. Чўлпон Эргашни ўртага олиб, каттакон кўрпани устимизга тортиб, ўтган-кетгандан, адабиётдан, у ёқ-бу ёқдан гурунгни давом эттирамиз. Гап айланиб келиб адабий таъсирларга тақалади. Бир пайт Абдулла Орипов ётган жойидан азза-базза туриб, Чўлпон Эргашни кўрпага ўраб, кайф баҳона, ҳазил-ҳазил билан дўппослай кетади. «Мана бу мен ғажиб ташлаган суякни чайнаганинг учун, мана бу мендан қолган нишхўрдни еганинг учун», дейди, гурс-гурс мушт туширади. Чўлпон Эргаш кўрпа тагидан пиқ-пиқ кулади: «Ҳа, хўп-хўп, шоир, тавба қилдим, шунга шунчами, ахир ўзингиз ҳам Пушкин билан Лермонтовдан қолган арақни ичиб, устидан Ғафур Ғуломнинг носвойини чекасиз-ку», дейди нималаргадир ишора қилиб, калтак есаям, тилини бермайди. Кейин билсам, Чўлпон Эргаш Абдулла Ориповга тақлидан «Тун» деган шеър ёзган экан…)

Мен ҳам айни Рауф Парфининг йўлини тутаман, Тилакка индамайман, ранжимайман ундан, аксинча, хурсанд бўламан. Ахир ҳамма ҳам ҳаммага эргашавермайди-ку. Лекин бундан хижолат чекади шекилли, Тилакнинг ўзи индайди, орадан тўрт йил ўтиб, галдаги китобларидан бири «Юлдузлар табассуми»га яна: «Устоз Сулаймон Раҳмонга эзгу тилаклар тилаб, Тилак. 20.07.81.» дея имзо чекади.
Буларни эслашдан мурод Тилакка устозлик даъво қилиш эмас. Асло! Бизнинг дўстлигимиз, муносабатларимиз ниҳоятда дўстона, беғараз, самимий бўлганини, биз ҳақиқатан ҳам бир-биримизга шогирд, бир-биримизга устоз мақомида бўлганимизни таъкидлашдир холос.

Айрим шеърлари хомроқдай, меъёрига етказиб ишланмагандай, баъзи сатрлари назмдан кўра насрга яқинроқ, салқироқдай таассурот қолдирса-да, аксарият шеърларида Тилакнинг айнан ўзи, феъл-атвори манаман деб акс этиб туради. Уларда шоирнинг қони, фитрати, шуури яшайди. Адабиётда, аслида, шу муҳим эмасми? Ҳақиқий шоир адабиётга аввало ўз феъл-атворини, ўз сўзини, ўз нигоҳини, ўз дунёқарашини, ифода усули ва услубини, қалбини, табиатини, ниятини, борлиққа муносабатини, одамгарчилигини, бутун дарди-дунёсини, қисқаси, ўзлигини олиб кирмайдими? Тилак сиртдан серзавқдай кўринса-да, ботинан ўйчан, хаёлчан эди. Одатда, баъзи-баъзида, жуда жўшиб, ўта завқланиб кетсагина қиқирлаб ёки қийқириб куларди. Бошқа пайтларда унинг кулгиси маҳзун, табассуми мунгли эди. Дарвоқе, зийрак, синчков шеърхоннинг пайқамай иложи йўқ: Тилакнинг шеърлари ҳам ўзига ўхшаб маъюсгина табассум қилади.

Нафсиламбрини айтганда, ХХ асрнинг 70-80-йилларидаги бирорта ўзбек шоири қишлоқ аҳли ҳаётини Тилак Жўрачалик бутун мураккабликлари, оқу қораси, жозибасию фожиаси билан шеърга солган эмас. Пахтакор деҳқоннинг қадрсиз, қора меҳнатини, ночор турмушини, «ит ётиш, мирза туриш» мақомидаги ҳаётини очиқ-ойдин, баралла тасвирлаб берган эмас. Аксинча, ҳамма маддоҳлик қилган. Деҳқон турмушини, фаровон ҳаётини кўпиртириб, ошириб-тошириб мақтаган. Осмонўпар пахта хирмонларини, турнақатор «оқ олтин» карвонларини куйлаган. Тилак Жўра эса замонасозлик қилмади. Доҳийларни, давр дарғаларини, замон тегирмонининг қудратли паррагини оғиз кўпиртириб, босар-тусарини билмай кўкларга кўтарганлар бугун ўзларини оқлаш учун «Ҳа, энди замон шундай эди-да, мажбур бўлганмиз, мажбур қилишган» дея важ кўрсатадилар. «Биз ўзимизни ўзимиз мажбур қилганмиз. Нафсимиз мажбур қилган. Жиловимиз виждонимиз қўлида эмас, манфаатимиз қўлида бўлган, унвон олиш, мукофотлар олиш илинжи мажбур қилган бизни» демайдилар. Ҳолбуки, мен ҳам ўша давр кишисиман. Яхши биламан, ҳеч кимни ҳеч ким мажбур қилгани йўқ. Биров чақириб, «Мана бу мавзуда ёз», деб буйруқ берганини эслай олмайман. Шахсан мен бу борада ҳеч кимдан буюртма олмаганман. Лекин, тан оламан, ҳеч ким мажбур қилмаган бўлса-да, ўз ихтиёрим билан баъзан замонасоз шеърлар ҳам ёзганман. Шундаям мадҳиябозлик қилмаганман. Чунки мен ҳақиқатан ҳам доҳийни энг тоза, энг тўғри, энг виждонли, ҳақиқий ибрат тимсоли деб ишонганман. У асос солган фирқани, гарчи унинг аъзолигига ўтмаган бўлсам-да, ҳамма нарсани адолат билан ҳал этадиган нажоткор ташкилот деб билганман. Унинг аъзоларини эса ер юзидаги энг ҳалол, нуқсонсиз, ҳақиқий инсонлар деб ўйлаганман.

Тилак Жўра шеърияти шу жиҳати билан ҳам покизаки, унда доҳийларга, фирқага ҳамду сано йўқ, аксинча, қишлоқ манзаралари, қишлоқ одамлари, уларнинг ҳаёти худди ўткир нигоҳли рассом чизгандай аниқ, ёрқин бўёқларда ўз аксини топган. Бу шеърлар ёлғондан, сохта пафосдан, ҳайбаракаллачиликдан холис, асъасаю васвасалар, баландпарвоз мадҳиялардан фориғ. Уларда ҳаёт ўзининг бутун фожиасию жозибаси билан кўринади. Уларда ҳукмрон сиёсатга хушомад, замонни алқаш ёки унга иддао қилиш йўқ, таъриф-тавсиф йўқ. Фақат аниқ ҳолат, лирик кайфият, жонли лавҳа, ёрқин тасвир, бардам руҳ бор. Худди ана шулар Тилак Жўра шеъриятининг хос устунлари, уни тутиб турган умуртқа поғонаси, суянчи, таянчи, Тилакка хос фикр тарзининг устувор ифода воситаларидир.

Тонг ҳам отди,
Ялангликда отлар кишнар,
Майдон аро Ҳожибобо қамчи тишлар.
Ерни ёрар тулпорларнинг туёғи,
Қаранг, дўстлар, бу ўзбекнинг улоғи.
Тулпорларнинг туёғидан учқун сачрар,
Қари айғир нафасидан хазон учар.

«Қари айғир нафасидан хазон учар».
Шу биргина сатр синчков, фикр юритувчи, қалбининг кўзи ва қулоғи бор шеърхонга бир олам маъно инъом этади, маънавий сурур, завқ, нашъа беради. Қаранг, шу бир сатрда, энг аввало, кўз олдингизда от нафасидан учаётган хазон манзараси гавдаланади; иккинчидан, ҳансираб, зўриқиб нафас олаётган отни кўрасиз; учинчидан, айғир қари бўлгани учун нафасни (хазонни учирар даражада) зўриқиб олаётганини ҳис этасиз; тўртинчидан, улоқнинг («хазон» сўзидан) кузда чопилаётганини билиб оласиз; бешинчидан, отнинг умрида ҳам, табиатда ҳам хазон фасли ҳукм сураётгани («қари» ва «хазон» сўзларидан) аён бўлади. Бир сатрда ҳам ҳолат, ҳам манзара, ҳам ахборот, ҳам ҳаракат акс этганига гувоҳ бўласиз. Ва ниҳоят, сатрнинг ўзи яхлит гўзал поэтик истиора даражасига кўтарилганини кўрасизки, шоирнинг маҳоратига беихтиёр тасанно айтасиз.

Тилак Жўра ижодининг бош мавзуи: салкам олтмиш ёшида шудринг шимиб пахтазор оралайдиган, ерга чигит қадалгандан, ғўза пиндиқ чиқаргандан то невараси Гулсумнинг оппоқ қўлини чаноқлар тилгунга қадар эгатлардан чиқмайдиган ота, ғўзаларнинг ҳиди кўчган, ранги ўчган рўмолини ёпиб қуёшдан боласининг буғдойранг юзини тўсган она, отасининг ўрнига ишлаб, тиззасини тилиб қайтган, қоратолнинг куртагидай кўкарган тирноғини пешонасига ишқаб қоратол соясида ётган бола, ўримдан сўнг далада бошоқ излаган кампир, беш боланинг отаси бўлса ҳам уйига бир пайса гўшт олиб келолмайдиган, қўллари қалдирғочнинг қишдаги уясидай доим бўм-бўш эр… хуллас, оддий инсонлар, ҳаётнинг оқу қора ранглари, радио тўлқинларида, ойнайи жаҳонда оғиз кўпиртириб куйланиб ётган «бахтли замоннинг» аянчли, аммо реал манзаралари, қишлоқ кишиларининг ҳақиқий туруш-турмуши, кўрган кунига шукр қилиб яшаётган каттаю кичик ўзбекнинг аччиқ қисмати…

Ҳақиқий шоир ҳар қандай шароитда, ҳар қандай вазиятда, ҳар қандай жамиятда, бошига қилич келса ҳам, ҳақиқатни ёзади. Ёлғон-яшиқни ёзишдан, йўқни бор деб кўпиртиришдан, маддоҳликдан, хушомад ва таъмагирликдан жирканади. Нуқсонни хаспўшлаб, йўқни бор деб, қорани оқ деб, ёмонни яхши деб ёзишдан на адабиётга, на жамиятга, на инсониятга фойда бор. Муборак ҳадислардан бирида «Маддоҳларнинг юзига тупроқ сочинглар» дейилади. Шу ўринда мазкур ҳадисни эпиграф қилиб бир пайтлари ёзган шеъримни илингим келади:

* * *

Маддоҳларнинг юзларига тупроқ сочинглар.
Ҳадис

Мойил бўлсанг, мойдай эритар мақтов,
майин хотинни ҳам эр этар мақтов,
ёлғон тегирмонин юритар мақтов,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Ялтоқ мадҳи билан йўқни йўндирар,
кал бошга ҳумоюн тожин қўндирар,
бир ишни эплолмас, гапни дўндирар,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Қулоғинг кар қилар, кўзинг кўр қилар,
гар пашша бўлсанг-да филдан зўр қилар,
бу ёруғ оламни очиқ гўр қилар,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Маддоҳ наф кўрмаса нечундир мақтов,
нафс учун, мол-дунё учундир мақтов,
таъмадир, талабдир, ҳужумдир мақтов,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Мақтов – шонпарастга оғули болдир,
иблис нафасидир – машъум шамолдир,
ахлоққа – ажалдир, хулққа – заволдир,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Мақтовчи тил дилга шайтонни йўллар,
тоғни тўнтаргувчи туғённи йўллар,
чўлни чайқатгувчи тўфонни йўллар,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

То маддоҳ оғзида чайналгай замон,
замон зукколари тополмас омон,
диёнат, дин, иймон қийналар ёмон,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Гар тахтин қуршаса маддоҳу ялтоқ,
ул тождор юритган сиёсат – алдоқ,
байроғи хоҳ қизил, хоҳи зарғалдоқ,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Қайдаки ростлик йўқ, йўқдир жасорат,
ҳақиқат нуридан бўлмас асорат,
маддоҳлик ватанни қиладир ғорат,
маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар.

Маддоҳнинг кафанин ўз тили бичар,
дўзах эшигин ҳам ўз тили очар,
васият қолдирмиш бизга пайғамбар:
«Маддоҳлар юзига тупроқ сочинглар…»

1997

Маддоҳ шоир кимни ёки нимани мадҳ этишидан қатъий назар, ҳар доим ўз манфаатини кўзлайди. Шахсни улуғлайдими, ҳукуматга маддоҳлик қиладими, жорий сиёсатга думини ликиллатадими, амалдаги тузумни шарафлайдими, фарқи йўқ, аслида у моҳиятан буларнинг ҳаммасига тажовуз қилади. Рауф Парфи бир шеърида «Мақтов – ширин оғу, ширин ўлдирар» деган эди. Дарҳақиқат, ғаразли мақтов – заҳарга тенг. Маълум бир мақсадга эришиш учун, у хоҳ амал, хоҳ бойлик, хоҳ мукофот, хоҳ унвон, хоҳ обрў-шон-шуҳрат бўлсин, хуллас, ниманидир қўлга киритиш учун қилинган хушомад, аслида тажовузнинг, ҳужумнинг жуда кенг тарқалган ва энг кўп қўлланиладиган, ўта нозик ниқобланган шаклидир. Аллақайси донишманд хушомад – тиззалаб қилинган тажовуз, деганида янглишмаган. Маддоҳлик – нафақат адабиётга, балки тараққиётга хиёнатдир, маддоҳ шоир эса ўз виждонининг хоинидир. Виждонли шоир барча макондан, барча замондан адолат ва эзгулик ахтаради. У ҳамма нарсада мутаносиблик, уйғунлик, мувозанат бўлишини истайди. Қаердаки, уйғунлик бузилса, мувозанатга путур етса, адолат лат еса, бу шоирни қийнайди, унинг виждонини оғритади. Зеро, виждон шоирнинг энг нозик аъзоси. Хоҳ ижтимоий, хоҳ сиёсий, хоҳ моддий, хоҳ маънавий бўлсин, муҳитдаги салгина совуқлик ҳам соғлом виждонни шамоллатиб қўяди, у сим-сим оғрийвериб, соҳибига тинчлик бермайди. Шунинг учун шоир ҳамиша муҳитда мўътадиллик, илиқлик, уйғунлик, адолат, мувозанат бўлиши учун курашади. У хоҳлайдими, йўқми, парвардигор томонидан қонига сингдирилган, руҳиятига жо қилинган илоҳий амрга бўйсунади. Бу шоирнинг ичига ўрнатилган илоҳий тарозунинг адолат посангиси бошқа ҳамма нафслар, манфаатлар, ҳиссиётлар, қизиқишлар ва албатта ёвузлик посангисини босиб туради. Бу тарозуда эзгулик тоши тош босади. Бу тарозуни хоҳланг, инсоф деб атанг, хоҳланг, унга виждон деб ном беринг, хоҳланг, уни диёнат деб билинг. Шоир ҳамиша ўз ичидаги тарозунинг эзгулик, поклик, ҳалоллик, виждон, инсоф, дину диёнат тошлари турган палласида ўтиради. Агар у нафс палласига ўтиб, ёвузлик, ғирромлик, ҳаромхўрлик, таъмагирлик, хушомадгўйлик ва маддоҳлик йўлини тутса, шоирликка, бурчига хиёнат қилган бўлади.
Тилак Жўра шеърларида ҳамма нарса, ҳаттоки энг оддий ташбеҳлар ҳам ғирт ўзбекча, миллий заминдан узилмаган, оҳорли, жозибали, табиий. Унинг шеърларида қумғон беданадай питиллаб қайнайди, хаёл какликдай яйраб учади, тулпорларнинг тақаси майсаларни елпиб ўтади, қуёш терга ботади, қизларнинг учаётган қуш каби қошлари фикрларни учиради; саҳро жийда гулидай сап-сариқ, қор остида димиқиб ётган далалар ойдай юмшоқ, шамол эса ёзда саратон иссиғидан қочиб тол соясига беркинади, қишда дардига ҳамдард тополмай ҳайрон, қонга ташна итдай қутуриб, учраганга чангал солади…

«Райҳон», «Олам остонаси», «Юлдузлар табассуми», «Чорраҳадаги уй», «Сандувоч» каби китобларини ўқиган киши Тилак Жўра ҳақиқатан ҳам юлдузларнинг шуъласига осилиб, нурга ёнбошлаб, самонинг дунёвий ҳисларини куйлайдиган, ой билан қўлтиқлашиб юрадиган, осмоний хаёллар шоири бўлиш билан бирга, қизчанинг қўғирчоққа алла айтишини, дўстларининг узоқ сафардан қайтишини, ёмғирнинг ёғишини, қўшни аёлнинг сигир соғишини, дарёнинг мавжини, илоннинг чипор рангини, хулласкалом, дунёни дунёлигича севадиган бағрикенг заминий ташвишлар шоири эканлигига ҳам гувоҳ бўлади.
Адабиётдан йироқ, шеъриятга бегона кишиларгагина бу шоирона тахайюл телбалик, далли-девоналик бўлиб кўриниши мумкин. Гап шундаки, Тилакда ҳиссий тафаккур, ақлий ҳиссиёт, тамсилий нигоҳ, шоирона тасаввур, дарвешона руҳ, ошиқона жунун жамулжам эди. Аслида бу хислатлар қалбнинг покизалигидан, кўнгилнинг оқлигидан, ақлнинг холислигидан дарак беради. Афсуски, унинг кўнгли бўшлигини, соддадиллигини суиистеъмол қиладиган, у билан баъзан тошдилларча ҳазиллашадиган, унинг ажойиб инсоний фазилатларини кулги қиладиган ошналари ҳам йўқ эмас эди.

022
Суратда: Эргаш Муҳаммад, Сулаймон Раҳмон ва Тилак Жўра.

Таниш-билишлари Эргаш Муҳаммадни «Қувлик бўйича жаҳон чемпиони» унвони билан сийлагани бежиз эмас. Бундан унинг ўзи ҳам қувларча ғурур туяди. Кимнидир, боплаб мазахласа, кимгадир руҳий зарба берса, бировни чув туширса, роҳатланади, «ҳиқ-ҳиқ-ҳиқ» қилиб, писмиқланиб кулади. Унинг Тилакка қилган қалтис бир ҳазилини ана шу одамнинг ўз оғзидан эшитганман. Айтишича, у, Муҳаммадали Қўшмоқов, Саъдулла Аҳмад ва яна ким биландир каттагина бир ҳовлида ижарада турган. Ҳар хил анвойи гуллар зеб берган, файзиёб бу ҳовлига кунларнинг бирида Тилак Жўра меҳмон бўлиб боради. Оқшомдан бошлаб қилинган гангир-гунгур суҳбат, шахмат ўйини, баҳс, шеърхонлик ярим кечагача чўзилиб кетади, Тилак ўша ерда тунаб қолади. Жой бегоналик қиладими, ҳар қалай, саҳаримардонда у ҳаммадан олдин уйғонади. Майкачан ҳолда ҳовлига чиқади. Тонг эпкини, баҳорнинг мусаффо ҳавоси кўнглини яйратади, кўкрагини тўлдириб тўйиб-тўйиб нафас олади, гулларнинг муаттар бўйидан, қушларнинг сабуҳий чуғур-чуғуридан кайфи чоғ бўлади, кўнгли завқ-шавққа тўлади. Табиатан серзавқ, жўшқин, боз устига шоир эмасми, тилида аллақандай сатрлар айланади, овоз чиқариб шеърлар ўқийди. Худди шу маҳал уфқдан қуёш юз кўрсатади, анчадан бери тор хоналарда, хилват ва танг ҳовлиларда яшайвериб, қуёш чиқишидай гўзал манзарадан бебаҳра қолган шоирга бу мислсиз гўзаллик бошқача таъсир қилади. Офтобнинг заррин нурлари тушиб ўзгача нафосат касб этган турфа гуллар кўзига янаям чиройли, ҳаёт янаям тароватли кўриниб кетади. Илҳоми жўшиб, завқи ошиб кетган Тилакнинг шоирлиги тутади ва бор овозда: «Салом, қуёш!» дея ҳайқириб юборади.

Эндигина уйғонган Эргаш Муҳаммад ичкарида туриб буни эшитиб қолади. Очиқ деразадан ҳовлига аста мўралайди. Қараса, Тилак ҳовли ўртасида туриб олиб, қўлларини баланд кўтарган ҳолда қуёшга қараб салом бериб, гуллар билан гаплашиб турибди.
Шунда Эргаш Муҳаммаднинг қувлиги қўзийди. Ёнидагиларни турткилаб-турткилаб уйғотади. Ҳовлидаги Тилакни кўрсатади. Режасини айтади. Мен гапираман, сизлар мени қўллаб турасизлар, дейди. Гапни бир жойга қўядилар. Ҳамма ўрнидан туриб, ювиниб-тараниб нонуштага ўтиради. Дастурхон устида гапни узоқдан бошлаган Эргаш Муҳаммад секин айлантириб келиб, жиннилик, телбалик ҳақида сўз очади. Бошланаётган жинниликнинг белгиларини билағонларча бир-бир санайди. Охирида:
– Жиннилик ҳам касбга қараб ҳар хил бўларкан. Мен бир жиннини биламан. Хадрада юради. Кўчанинг ўртасида туриб олиб, қўлини пахса қилганча ўтган-кетганга халқаро сиёсатдан маъруза ўқийди. Сизлар ҳам кўргансизлар уни. Ўша жинни, эшитишимча, сиёсатчи бўлган экан. Шоирларда жиннилик бошланаётганини қандай билса бўлади, биласизларми? – деб сўрайди содда-муғомбирларча ёнидагиларга қараб. Муҳаммадали Қўшмоқов секин:
– Қулоғимга чалингандай бўлувди, ойга салом берармишми-ей, – дейди ўсмоқчилаб.
– Дарахтлар билан, гуллар билан гаплашармиш, деб эшитгандай эдим, – дея пишанг беради Саъдулла Аҳмад.
Эргаш Муҳаммад Тилакка юзланади:
– Сен-чи, Тилак, эшитмаганмисан? – дейди.

Гапнинг пайрови қаёққа қараб кетаётганидан бехабар Тилак, оғзидаги луқмасини амаллаб ютади, очиқ кўнгиллик билан даврадагиларга бир-бир қараб чиқади, илжаяди.
– Йўқ, эшитмаганман, – дейди.
– Психушкада менинг бир землагим бор, зўр дўхтир. Бир ўтиришда шу айтувди, – дейди Эргаш Муҳаммад. – Шоирларда жиннилик қуёшга салом беришдан бошланаркан…
Шундай деб Тилакка зимдан қувларча разм солади. Юзига гўё ачиниш, ҳамдардлик, меҳрибонлик маъноларини қалқитади. Чордона қуриб ўтирган Тилакнинг тиззасига енгил шапатилайди:
– Лекин, сен, Тилак, қўрқма, ёшсан, ўтиб кетади, – дейди секин жиддий қиёфада.
Тилак бу гапларнинг ўзига алоқаси йўқдай, одатича бепарво кулади.
– Нима деяпсиз, Эргаш ака?
– Сен кўпам ташвишланаверма, деяпман, – дейди Эргаш Муҳаммад ўзини ғамхўр кўрсатиб. –Ташлаб қўймаймиз, қаратамиз. Ҳали айтдим-ку, яхши таниш дўхтирим бор, деб. Ўшанга кўрсатамиз. Кўрмагандай бўпкетасан.
Тилакнинг ранги ўчади. Ўзини оқламоқчи бўлиб узуқ-юлуқ ғудранади:
– Мен… мен… ҳалиги… тушунмаяпман…

Муҳаммадали Қўшмоқов ҳеч гапдан хабари йўқдай:
– Ўзи нима гап, Эргаш ака, Тилакка нима қилибди? – дейди.
– Тилак, нима бўлди сизга? Биз бехабар бир гап борми? – деб ўзини анқовликка солади Саъдулла Аҳмад.
– Энди, биродарлар, шу гап шу ерда қолсин, – дейди Эргаш Муҳаммад сирли қилиб. – Ташқарига чиқса, болалаб кетиши мумкин. Гап шундаки, ҳали эрталаб Тилак қуёшга салом берди. Гуллар билан гаплашди. Ўз қулоғим билан эшитдим…
– Йўғ-э! – деб ёқасини ушлайди Муҳаммадали. – Бу ҳалигиндай… бошланишимикин, Эргаш ака?
– Ростданми? – деб кўзининг пахтасини чиқаради Саъдулла.
– Ўлай агар! – деб қасам ичади Эргаш Муҳаммад. – Ишонмасанглар, ана, ўзидан сўранглар. Гапим тўғрими, Тилак?
– Тўғри, – дейди Тилак тан олиб. – Лекин мен…
– Ана! – дейди Эргаш Муҳаммад вақти ғаниматда шартта Тилакнинг оғзига уриб. – Ана, ўзларинг эшитдинглар!
Ҳазилкаш ошналар ёппа ҳужумга ўтади, Тилак оғиз очолмай қолади. Бири олиб, бири қўйиб, ваҳиманинг уясини ковлайди. Биттаси дарров Тилакнинг пешонасига кафтини босади.
– Қани, иситмангиз йўқми?
Иккинчиси ҳовлиқади:
– Балки «Тез ёрдам» чақирармиз?
– Э, мен соппа-соғман, – дейди Тилак ўлганни кунидан кулиб. – Нима бўлди сизларга ўзи?
– Ана, кўрдингларми? – дейди Эргаш Муҳаммад. – Кулишиям бошқача. Гаплариям… Қайси жинни ўзини ўзи жинниман, деган? Ҳеч эшитганмисизлар?

Аввалига Тилак ичидан зил кетса ҳам сиртидан ноилож кулиб ўтиради. Аммо бора-бора даврадошларнинг ўзларини тутишини, юз-кўзларидаги ачинишни, қиёфаларидаги жиддийликни кўриб, наҳотки уларнинг гапи рост бўлса, деб гумонсирай бошлайди, бўшашашди. Йўқ, ундай эмас, мен шунчаки завқланиб кетганимдан салом бердим, деб, ўзини оқлашга уринмоқчи, йиғламсираб, бор гапни тушунтирмоқчи бўлади. Лекин қайда! Қани эшитишса уни, қани гап уқишса! Руҳий ҳамла тўхтовсиз давом этади. Ўзаро тил бириктириб, гапни бир жойга қўйиб олган улфатлар бири олиб, бири қўйиб, гўё меҳрибончилик кўрсатган, далда-тасалли берган, ҳамдардлик билдирган бўладилар. Шу тариқа шўрлик Тилакни ваҳиманинг кўринмас пардасига ўраб-чирмаб ташлайдилар. Спектаклнинг охири шу даражага етадики, соддадил, ишонувчан Тилак уларнинг гап-сўзларига ишона бошлайди. Наҳотки менда ростдан ҳам жиннилик бошланаётган бўлса, деган хаёлга боради. Кўнгли бузилади, кўзига ёш келади. Аммо шунда ҳам руҳий босимнинг, бу қаттол ҳазилнинг охири кўринмайди. Ўзида жиннилик бошланаётганига чиндан ҳам ишонгани учунми ёки бераҳм ҳазилкаш ошналаридан етган аламли хўрлик туфайлими, ўпкаси тўлиб кетади. Давомли руҳий изтиробга учраган қалб портлайди, Тилак ўзини тутолмай баралла йиғлаб юборади.
– Шу гапларингиз рост бўлса, мени тезроқ ўша дўхтирингизга олиб боринг, Эргаш ака! – деб ёлворади…
Фақат ана шундан кейингина шифтни титратгудай гулдурос қаҳқаҳа янграйди.

Пировард натижада бу дилозорликларнинг ҳаммаси анчайин ҳазил эканлигини билиб қолган Тилак энди икки баравар ранжийди, ўзини жуда қаттиқ ҳақоратланган ҳис қилади, баттар хўрлиги келади. Пиқ-пиқ йиғлайди. Елкалари силкиниб-силкиниб йиғлайди. Боладай хўрсиниб-хўрсиниб йиғлайди. Узоқ йиғлайди…
Аммо кек билмас, араз билмас Тилак тезда ҳаммасини унутади. Ҳатто кейинчалик бу таги зил ҳазилни эслаб, ҳазилкаш ошналарга қўшилиб, ўзининг ишонувчанлигдан ўзи ҳам кулиб юради. У шу қадар беғараз, гина-кудуратни билмайдиган, оқкўнгил, болафеъл эдики, Собит Мадалиев:

Баҳор ёмғиридай юраги тоза,
Қувлик, айёрликка ёт унинг таъби.
Уни майна қилиб кулишар баъзан,
У эса жилмаяр болалар каби…

деган сатрларини баайни Тилак Жўра тўғрисида ёзгандай…

Тилак билан борди-келдимиз қуюқ эди. Адабий йиғинларда, таҳририятларда, ёзувчилар уюшмасида бўладиган учрашувлар, тасодифий кўришувлардан ташқари ҳар ойда бир марта мажбурий дийдорлашувимиз ҳам бор эди. Биз – Тилак Жўра, Отаёр, Абдулла Шер, Эргаш Муҳаммад ва мен – беш киши гап еймиз. Ҳар ойнинг маълум бир кунида навбати билан биттамизнинг хонадонимизда зиёфат устида ўзига хос адабий йиғин ўтказамиз. Улфатчилигимиз адабиёт, шеърият ҳақидаги қизғин суҳбатлар, мунозаралар, баҳслар билан ўтади. Мушоира қиламиз. Ҳар йиғинда маълум бир мавзуни ўртага ташлаб, кейинги йиғинга шу мавзуда шеърлар ёзиб келамиз. Навбатдаги гапда ўша шеърлар ўқилади, муҳокама қилинади, танловга қўйилади, баҳоланади. Менинг ўн икки шеърдан иборат «Куз хаёллари» туркумим ана шундай ўтиришларимиз маҳсули сифатида дунёга келган. Тилакнинг ҳам «Хайр энди. Сарғиш майсалар», «Намчил оқшомингда кезаман, кузак», «Япроқлар хўп шитирлаб», «Ўримдан сўнг далада», «Куз хаёллари», «Хўрсиниб ботади юлдузлар», «У ажойиб, у гўзал кунлар» каби куз фасли билан боғлиқ чиройли шеърлари ўша ўтиришларимизнинг меваси ўлароқ дунёга келган. Афсуски, яхши ният билан бошланган бу анаъана узоқ давом этмайди, ичимиздан ола чиқади. Давра тарқаб кетса-да, Тилак билан дўстлигимиз узилмайди…

80-йилларнинг ўрталарида тўсатдан қонбосимим кескин ошиб, шифохонага тушаман. Шундан кейин уч-тўрт йил ўзимга келмай юраман. Қон босимимнинг мароми бузилади, гоҳ ошиб, гоҳ тушиб кетадиган, яъни, ўйнайдиган бўлиб қолади. Бу узоқ, мунтазам муолажани талаб қиладиган дард экан. Ишхонада ёлчитиб ишлай олмайман, шу боис юзим чидамай, виждоним қийналиб, ариза ёзиб, ижодий таътилга чиқаман. Тўғрироғи, ишдан бўшайман. Уйда ўтириб, йўғ-э, тик туриб «Дон Жуан»ни таржима қиламан. Дўхтирлар кўп ўтирманг, кўпроқ ҳаракатда бўлинг, дегани учун машинкамни тик туриб ишлашга мўлжаллаб, кўтариб қўйганман. Таржима қилинадиган октавани хонада у ёқдан бу ёққа юриб ўқийман, у ёқдан бу ёққа юриб миямда таржима қиламан, пишитиб олгач, тик оёқда туриб машинкалайман. Нафақат «Дон Жуан»ни, Пабло Неруданинг «Муштарак қўшиқ» шеърий эпопеясини ҳам шу тахлитда ўгирганман. Босим ўтириб, узоқ ишлай олмайман, вақтимнинг кўпи даволанишга кетади, парҳез тутаман, кўнглим тусаган таомдан тийиламан. Шу баҳонада анча-мунча ёмон иллатлардан қутуламан. Чекар эдим, чекишни ташлайман. Ичар эдим, ичишни ташлайман. Шунга қарамай, йилида камида бир марта шифохонада ётиб, даволанишимга тўғри келади. Ҳали «Жуковский»да, ҳали «Федорович»да, ҳали «Семашко»да (шифохоналарнинг ўша пайтдаги номлари) ётаман. Кисловодскка, Кавказ санаторияларига бораман.

Навбатдаги муолажани эски ТошМИда олишга тўғри келади. Яна ўша жонга теккан дори ҳиди анқиб турган долонлар, даҳлизлар, муолажахоналар. Илгари даволанган жойларимда палаталар икки кишилик бўларди. Бу ердаги палатамиз каттагина экан, тўрт-беш киши ётамиз. Ҳамхоналарим турли миллат вакиллари. Биттаси дўриллаб гапиради, биттаси шанғиллаб. Бири инқиллайди, бири тўнғиллайди. Бирови йиғлайди, бирови кулади. Хуллас, ғовир-ғувур тинмайди. Махсус ором соатларида ҳам ором йўқ. Кимдир пишиллайди, кимдир хуриллайди. Мундоқ китоб-питоб ҳам ўқиб бўлмайди. Ҳатто кечасиям тинчлик йўқ. Биттаси ғудраниб сўкинади, иккинчиси алаҳсираб бақиради, учинчиси еру кўкни титратиб хуррак отади.

Эрталаб тонг отар-отмасиданоқ ҳамшира келади, ётган жойингдаёқ кўрпани кўтариб, нинасини жизиллатиб санчади. Нонуштадан олдин бир кафт, нонуштадан кейин бир кафт ҳабдори ютасан. Ана ундан кейин бошланади югур-югур, навбат кутишлар. Физтерапия хонасида, уқалатиш хонасида, ингаляция хонасида… кислородли сироп ичиш… Хуллас, муолажа, муолажа, муолажа.
Ҳориб-чарчаб палатага қайтасан. Палатада яна ўша аҳвол. Кимдир магнитофон қўйган, кимдир спидола эшитган. Ўша пайтлари, ҳозирги тил билан айтганда Дадахон Ҳасаннинг Горбачёв ҳақидаги бир қўшиғи хит бўлган эди. Оти эсимда йўқ, элликларни қоралаб қолган, гирдиғумдан келган, пакана бир ҳамхонамизнинг қўлтиғидан магнитафон тушмайди. Дадахон Ҳасаннинг ашаддий мухлиси, эртаю кеч эшитгани-эшитган. Эшитгандаям пиқ-пиқ йиғлаб эшитади. Ўзи хўппасемиз, ранг-рўйи хўрознинг тожидай қип-қизил, дарди бор одамга ўхшамайди ҳеч. Лекин йиғлайди, йиғлаб эшитади қўшиқларни. Сабабини сўрасам, айтмайди. Лаби-лунжи пир-пир учади, титрайди. Кўзларида ғилт-ғилт ёш айланади. Кўпинча, шу одам билан ҳовли кезамиз. Юрсак ҳам, ўтирсак ҳам магнитафони тинмайди. Айланиб-айланиб, чарчаймиз, бўш ўриндиқ топиб ўтирамиз. Соатлаб ўтирамиз. Деярли гаплашмаймиз. Нуқул қўшиқ эшитамиз:, «Уч оғайни ботирлар», «Ўзбекнинг», «Уруш, номинг ўчсин», «Айирдилар», «Горбачёв», «Шоҳимардон сойлари», «Андижон томонларда»…

Тушдан кейин кислородли сироп ичишга бораман. Доим одам уймалашиб ётади, ҳайтовур, бугун анча санжоб кўринади. Идишимга сиропни қуйдириб олиб, бир четга чиқаман. Бамайлихотир ҳўплаб, секин атрофга кўз югуртираман. Ёпирай! Анави сироп ҳўплаб турган Тилак Жўрами? Ҳа, худди ўзи. Хурсанд бўлиб кетаман. Секин ёнига бораман.
– Тилак?
Мени кўриб, Тилакнинг чеҳраси ёришади, кўзлари чақнаб кетади. Қучоқлашиб кўришамиз.
– Ҳа, шоир, сиз нима қилиб юрибсиз бу ерларда? – дейман. – Нима бўлди, бурга тепдими сизниям?
– Э, жўра, сўраманг, моторни чарчатиб қўйибман, – дейди одатича маҳзун табассум билан. – Ремонт қилдиряпман. Бу ёқда буйракниям мазаси қочган. Зах ҳовлича ишдан чиқариб ташлабди соғлиғимни. Ҳа, ўзингиз нима қилиб юрибсиз бу ерда?
– Мени биласиз-ку, – дейман. – Эски дард. Қоним баджаҳл. Аҳён-аҳёнда жаҳли қўзиб туради. Вақти-вақти билан касалхонада ётиб, тинчлантириб, ҳоврини босиб қўймасам, ғазабини юракка сочади. Қачон келдингиз, анча бўлдими?
– Икки-уч кун бўп қолди. Аввал «неотложка»да ётдим, Чилонзорда. У ердан чиқиб, уюшма поликлиникасига борувдим, «Яхшилаб даволанмасангиз бўлмайди», деб, шу ера йўлланма беришди.
– «Неотложка»да нега ётасиз? – дейман ҳайрон бўлиб. – Ахир у ерда…
– Ҳа, кўчада йиқилиб қолибман ҳушимдан кетиб. Яхшиям, инсофли, оқибатли одамлар бор экан. «Тез ёрдам» чақиришибди. Кўчада ётган одамни кўрса, ичиволиб, учиб қолган бўлса керак, деб, парво қилмай ўтиб кетадиганлар ҳам кўп ҳозир, биласиз-ку.
– Худо бир сақлабди. Шукр қилинг. Қалай, энди тузукмисиз?
– Бирнави. Чидаса бўлади.

Аста зеҳн соламан. Тилак ўзини анча олдириб қўйибди. Юзи сўлғин тортиб, киртайган кўзлари атрофида ажин пайдо бўлибди, пастки қовоқлари бўш халтачага ўхшаб салқиб қолибди. Илгариги кайфияти, қувноқлиги йўқ. Қорачиқларидаги доимий мунг яна ҳам қуюқлашгандай, мийиқларидаги доимий маъюс табассум яна ҳам маъюслашгандай… Овозиям синиқ…
– Бардам бўлинг, руҳингизни туширманг, – дейман ўзимча далда берган бўлиб. – Чарчагансиз. Дам олинг. Даволанинг. Ҳали кўрмагандай бўлиб кетасиз.
– Раҳмат. Айтганингиз келсин, – дейди хўрсиниб. Чўнтагига қўл солади, тамаки қутисини чиқаради, биттасини олиб лабига қистиради, гугурт чақади. – Қанийди шундай бўлса…
– Сизга нима бўлди, Тилак? Умидсизланманг, дўстим. «Умидларнинг этагига осилдим… умидларга осилиб яшайман» деган сатрлар сизникими? – дейман кулиб. – Бўшашманг, маҳкам ушланг умидларнинг ўша этагини…
– Э, жўра, Сайётга кетгим келаяпти. Қишлоғимга кетиб қолгим келаяпти, – дейди оғир уҳ тортиб, тамакини босиб-босиб сўради, хўрсинади. – Барибир бир куни кетаман.
– Кетиш қочмайди. Сиз аввал мана бу оғудан қутулинг. Ташланг шу чекишни, – дейман. – Мана, мен ташладим-ку. Йигирма йил чекдим шу заҳарни. Лекин ташладим. Ташласа бўларкан. Фақат иродани қўлга олиш керак. Эсингиздами, қандай чекишим? Кетини узмасдим. Дуд мўрига қандай ўтириб қолса, тутун ҳам ўпкага шундай ўтириб, қасноқ боғлаб кетар экан шекилли, ҳалигача тамоман кўчиб тушгани йўқ, бот-бот оғриб туради.
– Сайётда бир жўрам бор. Қадрдон жўрам. Сирдош-синфдош жўрам, – дейди оҳиста хаёлга берилиб, худди менинг гапларимни эшитмаётгандай. – Бир кўрпада тепкилашиб катта бўлганмиз. Ўшани соғиндим. Ўша қўймаяпти. Ҳозир раис у. Қишлоқнинг каттаси. «Э, жўра, юрасанми, ўшаёқаларда, кел, ана, уй, ана, жой», деяпти. «Зўр шоир бўлиш учун шаҳарда яшаш шартми?», деяпти. «Шолохов қишлоғидан чиқмай ҳам бутун дунёга машҳур бўлди-ку», деяпти. Гапи рост. Мен Шолохов бўлолмайман-ку, лекин қишлоқ тортаяпти мени. Киндик қоним тўкилган жой тортаяпти, жўра. Кетаман. Бир кунмас—бир кун барибир кетаман. Сув кўп, балиқ овлайдиган жойлар сероб. Юраман балиқ овлаа-аб. Беда ҳидини соғиндим. Бедазорларни орала-а-аб юраман, маза қилиб. Бедана сайрашини соғиндим. Ер оламан, қовун-тарвуз экаман. Полизнинг ўртасига чайла қураман. Чайла ёнидан жилдираб оқиб турган ариқча бўйида ўтириб олиб шеър ёзаман, қисса ёзаман. Ҳозир бир қисса бошлаб қўйганман. Ўшани тугатаман… яна бошқа ниятларим ҳам кўп… бу ёқда онам ҳам жуда қариб қолди, юзни қоралаяпти…

– Илоё етинг ҳамма ниятларингизга, – дейман. – Лекин кайфиятингизни туширманг. Бўш келманг, жўра…
Шифохона ҳовлисида Тилак билан кунига камида икки марта кўришамиз. Ҳовли кенг. Дарахтзор. Йўлаклар кўп. Айлани-и-иб юрамиз. Оёқларимизнинг чигилини ёзамиз. Тилак анча ўзига келиб қолади. Кайфияти яхши. Ўтган-кетгандан гурунглашамиз. Дунёнинг у бошидан кириб, бу бошидан чиқамиз. Суҳбатимиз айланиб ҳам, ўргилиб ҳам адабиётга, шеърга, шеъриятга келиб тақалаверади.
– «Дон Жуан»дан чиққан парчаларни ўқидим, – дейди Тилак. – «Шарқ юлдузи» ҳам, «Гулистон» ҳам ҳар икки таржимадан парча бериб тўғри қилди. Ўқувчи ўзига ёққанини танлаб ўқийверади. Лекин парчаларнинг сизники бошқа қўшиқдан, Абдулла Шерники бошқа қўшиқдан олингани яхши бўлмабди. Битта қўшиқнинг икки хил таржимасини ёнма-ён берса қизиқ бўлар эди. Солиштириб, қиёслаб ўқишга қулай-да, тўғрими? Ҳар қалай шунда қайси таржиманинг қанақалиги кўриниб турарди-да. Шунга қарамасдан, мен бир талабага ўша парчаларни асл нусха билан таққослаб ўрганишни курс иши қилиб берувдим…
– Хўш?
– Очиғини айтсам, сизникини мақтаб ёзибди. Ўзи Нажмиддин акага ҳам сизники маъқул бўлган экан. Уюшмадаги муҳокамада қатнашган экан-ку, а? Айтишича, Асқад Мухтордай, Ҳамид Ғуломдай устозлар ҳам яхши гаплар айтишибди таржимангиз тўғрисида. Шуни эшитиб, Ғайбулла ака ҳам қизиқиб юрибди. Агар китоб бўлиб чиқса, биринчи бўлиб ўзим тақриз ёзаман, бирга ёзамиз, деяпти. Ўзи чиқадиганми яқин-орада?
– Билмадим, чиқиб қолар. Ҳар ҳолда нашриётнинг келаси йилги режасига киритилган. Муҳаррир тайин. Минҳожиддин Ҳайдар. Ўқиб, қўл қўйиб, ишлаб чиқариш бўлимига топшириб қўйган, – дейман. – Лекин қоғоз етишмаяпти, у-бу, деган узунқулоқ гаплар ҳам чиқиб қолди. Яна билмадим, бу ёғига худо пошшо.
– Ҳар қалай тезроқ чиқса, яхши-да, – дейди Тилак. – Бирорта талабага диплом иши қилиб берардик… – Кейин худди нимадир эсига тушиб қолгандай тўсатдан: – Ҳов ўтган йили, баҳорда, Маҳмуд мўйловнинг чойхонасидан чиқиб, сиз, Маъруф ака, учаламиз Пушкин кўчасигача, Ёзувчилар уюшмасигача яёв кетганимиз эсингиздами? – дейди.
– Бўлмасам-чи, худди кечагидай эсимда, – дейман. – Ўша куни Фармон мени бир иш билан машинасида Кўкчага, қайнонамникига олиб бориб келди. Биз Фармон, Нортўхта, учаламиз чойхонага кирсак, сиз, Абдували Қутбиддин, Азиз Саид, Жонибек Сувонқулов бир стол атрофини тўлдириб ўтирган экансизлар. Биз сомса олиб ўтирганимиздан кейин сиз келиб қўшилдингиз. Бироздан кейин Маъруф Жалил келиб қўшилди. Узоқ ўтирдик. Фармон билан Нортўхта ишга кириб кетганидан кейин биз ҳам турдик. Навоий-30 олдидаги киоскадан биттадан «Шарқ юлдузи» олдик. Чўлпоннинг «Кеча ва кундузи» чиққан сонидан…
– Ҳа-ҳа, худди ўша куни… Ўша куни Маъруф аканинг «Самарқанд дорилфунунида бўлган учрашувда Абдулла Шер сизга мағзава ағдарди» деганини эшитиб, жуда хафа бўлганман, ҳам ҳайрон қолганман. Шу гап ростмикан? Ахир ораларингдан қил ўтмас эди-ку? Қандай тили бордийкин? Сиз бўлсангиз, у тўғрисида бир оғиз ҳам ножўя гапирмайсиз.

022

Суратда: Тилак Жўра, Сулаймон Раҳмон ва Абдулла Шер.

– Абдулла Шердан менинг ҳеч қандай гинам йўқ, Тилак, – дейман. – Ундан хафаям эмасман. Таржима қилса қилибди-да. Нима бўпти? Мен қизғанмайман, талашмайман. Марҳамат, хоҳласангиз сиз ҳам қилинг. Уни билмадим-ку, лекин мен бу масалага бошқача қарайман. Мана, сиз таржимашуноссиз. Ўзингиз айтинг, бир асарнинг бир неча таржимаси бўлса ёмонми? Бошқа миллатлар адабиётида бу нормал ҳол. Масалан, худди шу Байроннинг ўзини олинг. Ўрисларда унинг бир қанча таржимаси бор. Т.Гнедич, Г.Шенгели, В.Левик таржималари дегандай. Биздаям асли шундай бўлиши керак ўзи. Ҳамма бало шундаки, нашр имконияти чекланган бизда. Менга қолса, Пушкинни ҳам, Лермонтовни ҳам бошқатдан ўгириш керак. Ўрисчасига тўғри келмайдиган, хом-хатала, саёз таржималар кўп. Тарас Шевченконинг «Васият» деган шеърини биласиз. Жуда силлиқ, жуда чиройли таржима. Афсуски, Ҳамид Олимжондай устоз шоир шеърдаги «папаха Тараса Шевченко»ни «папаша» деб тушуниб, «Ота Тарас Шевченко» деб ўгирган. Масалан, «Евгений Онегин»нинг таржимаси ҳам шахсан менга ёқмайди. Ойбек жуда баланд ёзувчи, жуда теран шоир. Улкан устоз. Лекин унинг таржимасида Пушкин чиқмаган. Туртиниб ўқийсиз. Ёки, ана, ўзингиз яхши кўрадиган Есенин. Эркин Воҳидов дилбар шоир, таржимон сифатида ҳам ҳаммага манзур, айниқса, сиз таржимашунослар уни кўкларга кўтарасиз. Таржималари менга ҳам ёқади. Силлиқ, равон, қоқилмай ўқийсиз. Лекин, кечирасиз-ку, мен бу таржималарда шартаки, дангалчи, бетгачопар асл Есенинни эмас, ўзимизнинг сип-силлиқ, мулойим, андишали Эркин Воҳидовни кўраман. Биласиз-ку, Есенин ўзини ўғрига, қароқчига, тўполончи шамолга ўхшатади, шеърларимда мен безориман, дейди. Булар бежиз эмас. Гапнинг очиғи, ўзбекчада Есениннинг ҳамма нарсани жонлантириб кўрадиган, янгича, қўпол, айни пайтда ўта аниқ ташбеҳларга бой, ҳатто уятсиз, бепарда сўзлар ҳам бемалол ишлатиладиган, қуюқ образли, дангал, дадил, рамзий шеърияти йўққа чиққан. Бамисоли бир даста гул ўрнида гулбарглари тўкилиб тушган бир боғлам чўкиртак қолгандай… Шоирнинг тишли-тирноқли гапларини замонга мослаб силлиқ, беозор қилиб ўгириш унинг руҳига ҳақорат, шеъриятга хиёнат, тарихнинг юзига лой чаплаш, деб биламан мен. Шунинг учун, агар иложи бўлса, Есенинни ҳам қайта ўгириш керак, деб ўйлайман…
Тилак индамайди. Хаёлга боти-иб ўтиради. Бармоқлари орасидаги тамакидан оқимтир-кўкимтир ингичка тутун ўрлайди. Ўтириб-ўтириб:
– Бу гапларингизни яхшилаб ўйлаб кўриш керак, – дейди. – Домла нима дер экан, айтсам. Ғайбулла ака…
– Маъқулласа керак, – дейман ишонч билан. – Шуни аниқ биламанки, Асқад ака шунга тарафдор. Эсингизда бўлса, «Адабиёт ва санъат»га бошлиқ пайтида бир уриниб кўрди. Пушкиннинг «Ҳайкал» шеърини тўрт-беш кишига таржима қилдириб, чоп этди. Жумладан, менга ҳам берган. Лекин билишимча, бу иши учун тенгдошларидан тузуккина даккиям эшитган. Хусусан, Рамз Бобожондан…
– Ҳа, ана, кўрдингизми, бизда шу томонлари бор-да. Эски таржимонлар дарров ёпишади. Пушкин худди шахсий томорқаси-ю, янги таржимон унга бостириб кирган ўғридай…
– Ўзбекчилик-да, дўстим, андишаликмиз, юзхотир кучли бизда. Илож қанча …

Сал нарида патир-путур овоз эшитилади. Қайрилиб қараймиз. Шундоқ йўлакда иккита мусича бир-бирини қувлашиб, чўқилашади, элас-элас кўриниб турган майда-чуйда нонувоқними, донними талашиб, қизғаниб, бир-бирини яқин йўлатмайди. Қарағай шохида уларни кузатиб ўтирган майна пир-р этиб учиб тушади, ҳалиги нонними-увоқними тез-тез чўқиб, лиқ эткизиб ютади-да, яна пир-р этиб учиб, жойига бориб қўнади.
– Ҳа, нафс ўлсин-а, нафс, – дейди Тилак кулиб. – Қаранг, энг беозор қуш деб билганимиз шу мусичалар ҳам ризқ талашиб, бир-бири билан қирпичоқ бўлса-я…
– Кўрдингизми, ноаҳилликнинг оқибатини, – дейман. – Борига барака қилиб, жимгина баҳам кўришганда, унисиям, бунисиям қуруқ қолмасди. Икки ўртада майна маза қилди. Илди-кетди.
– Ҳа, шуни айтади-да, югурганники эмас, буюрганники, деб…

Шифохона дарвозасидан чиққан жойда матбуот дўкончаси бор. Баъзан Тилак билан бориб ўша дўкончадан газета оламиз. Кундалик янгиликлардан хабардор бўлиб туриш ҳам керак-да. Айниқса шу кунларда ҳаёт жуда тез ўзгараяпти. Воқеалар шиддат билан ривожланаяпти. Кунда-кунора илгари тушимизга ҳам кирмаган янгиликлар рўй бериб туради. Ижод аҳли фаоллашиб кетган. Қайта қуриш оғизлардаги элакни олиб ташлади. Тилларнинг тугунини ечиб юборди. Аҳли қалам йиллаб айтолмай юрган дардларини бемалол дастурхон қилаяпти. Тил учун, эрк учун, инсоний ҳақ-ҳуқуқ учун, гдлянлар, ивановлар поймол қилган миллий ор-номусни тиклаш учун, халқни унинг номига туфлаб ёпиштирилган «ўзбек иши» деган ҳақоратомуз тамғадан халос этиш учун қизғин кураш бораяпти. Кимдир кундан-кун силласи қуриб бораётган Орол денгизи муаммосини кўтаради. Кимдир денгиз ўртасидаги аллақайси оролчада ўлат тарқатувчи микроблар кўмилган қабристон ҳақида бонг уради. Яна биров шаҳарларда сув, ҳаво ифлосланиб кетганини, экология издан чиққанини айтиб ҳайқиради. Бошқаси халқни аллақаёқлардан Чирчиқ шаҳри тепасига олиб келиб кўмилган радиация чиқиндиларининг мозори борлигидан огоҳ этади. Кимдир ўзига ўт қўяётган аёллар фожиасининг сабабларини излайди. Кимдир пахта яккаҳокимлигига қарши, экин майдонларининг кимёвий дорилар туфайли заҳарланиб, кашандага айланиб қолганига қарши наъра тортади. Кимдир оилани режалаштириш ўзбек халқини камайтириш учун атай ўйлаб топилган мальтусона тадбир деб жар солади. Яна бири Фарғонада, Ўзганда, Ўшда рўй берган миллатлараро хунрезликларнинг асл илдизларини – сабаблари ва сабабчиларини ахтаради. Яна биров иқтисодий мустақиллик талаб қилиб чиқади. Хуллас, жумбоқ устига жумбоқ. Ечимини кутиб қалашиб, бир-бири билан талашиб ётган муаммолар. Бир ёқда аллақандай сирли кучлар ҳали Паркентда, ҳали Бўкада фитна қўзғайди. Бир томонда Ўзбекистонни, уни порахўрликдан қутқариш, боқимандаликдан халос этиш учун четдан, марказдан юборилган турли даражадаги раҳбарлар – «десантчилар» босиб кетган. Миллий онг, миллий ғурур кун сайин, ой сайин уйғонади. Ижтимоий адолатсизликларга қарши норозиликлар кучайгандан кучая боради. Замон нотинч. Халқ безовта. Марказ талвасада. Хуфя кучлар хуфёна фитналарни авжига чиқаришдан тўхтамайди. Ҳаёт худди довул бошланиши олдидан безовталанган денгиздай тошади, кўпиради, қайнайди. Биз эса…

– Эҳ, Тилак, – дейман. – Биз бўлсак, шифохона ўриндиғида газета варақлаб, инқиллаб-синқиллаб, юрагимизни чангаллаб ўтрибмиз, дўстим. Қани энди соғлиғимиз кўтарса-ю, биз ҳам бошқа ҳамкасбларимизга ўхшаб елиб-югурсак, ҳаётнинг қайноқ қучоғида бўлсак, ўз сўзимизни айтсак…
– Қани эди! – дейди Тилак ҳам оғир сўлиш олиб. – Лекин сиз нолимасангиз ҳам бўлади. Айтадиган сўзингизни айтаяпсиз-ку шеър қилиб. Кейинги йилларда «Адабиёт ва санъат»да чиққан туркум-туркум шеърларингиз, хусусан, «Чинқириқ», «Бухорода», «Аллалар айтар бу шом», «Она сўз» эсимда. Уларда бугунги куннинг ҳамма дардларини айтгансиз. Орол ҳақида ҳали ҳеч ким сизнинг «Чағалайга тавалло» шеърингизга етадиган шеър ёзгани йўқ, – дея далда берган бўлади ўзича. – Бунинг устига амалий иш ҳам қилаяпсиз. Ҳа, деган туяга мадор, дегандай, арзимас бўлсаям, бир даста шеърларингизга бериладиган қалам ҳақини Оролни қутқариш фондига ўтказдингиз. Арғамчига қил қувват-да. Мен кузатдим, сиздан бошқа ҳеч ким қилмади шу ишни. Ташаббусингиз ташаббуслигича қолиб кетди. Бу бақир-чақир қилиб юрганларнинг кўпчилиги фақат оғизда ботир. Қатордан қуруқ қолмаслик учун қўшилишиб бақириб юрибди кўпи, яна бир қисми, агар замон эврилса, бир нималик бўлиб қолиш пайида томоқ йиртади, бордию шамол яна орқага эсиб қолса, шу заҳоти чекинади, ўзини панага уради. Ҳали кўрасиз. Эй, дўстим, ҳаётнинг ўзи ҳали ҳаммасини жой-жойига қўйиб қўяди…

– Гапларингиз балки ростдир, – дейман. – Ишқилиб, эрта бир кун юзимизга солишмаса бўлди. Қайси куни шоир қўшнимни, уюшмамиз раҳбарларидан бирини кўриб қолдим. «Матбуотдаги шеърларингизни ўқияпман, яхши, зўр. Лекин ҳадеб шеър ёзавермай, қора сўз ҳам ёзинг-да энди», деди танбеҳ бергандай…
Шу суҳбатимиз устига ўша пайтлари расм бўлган бир қоғозқопчиқни қўлтиқлаб, узун-қисқа бўлиб Тилакнинг устозлари Ғайбулла ас-Салом ва Нажмиддин Комилов келиб қолади.
– Э, ҳорманглар, шоирлар! – дейди Ғайбулла ака. – Ҳангоманинг белига тепмадикми ишқилиб?
– Шу ердаям шеърхонликми дейман? – дейди Нажмиддин ака.
– Йўғ-э, – дейди Тилак устозлари билан қучоқлашиб кўришар экан. – Гаплашиб ўтирибмиз-да…
– Қани, Тилаквой, дўппингизни осмонга отинг! – дейди Ғайбулла ака Тилакка сирли қараб.
– Бошида дўпписи йўқ-ку, нимани отади, домла? – дейди Нажмиддин ака кулиб. – Тилакнинг дўппи кийганини ҳеч кўрмаганман.
Тилак кулиб гоҳ у устозига, гоҳ бу устозига қарайди. Қўлини тароқ қилиб сочини тарайди. Гап нимадалигини билолмай, ҳайрон жовдирайди. Домлалар сирни очмайди, аския қилишини қўймайди. Охири Тилакнинг сабри тугайди.
– Айтинг-да энди, домла, ўзи нима гап? – дейди сал ўпкалангандай..
– Уйлик бўлдингиз, укам. Армонингиз ушалди. Ёзувчилар уюшмаси сизга квартира берадиган бўлди. Бугун кафедрага қўнғироқ қилиб айтишди. Сизни суюнтирайлик деб Нажмиддин акангиз билан дарров ёнингизга ошиқдик.
– Ростданми? Э, раҳмат, домла!
Тилак ўзини қўярга жой тополмай қувониб кетади. Ўрнидан даст туриб, Ғайбулла акани қучоқлаб ўпади. Кўнгли тўлиб, кўзлари намланади. Навбати билан Нажмиддин ака ҳам, мен ҳам уни бағримизга босиб, табриклаймиз.
– Муборак бўлсин, Тилак – дейди Нажмиддин ака хурсандилигини яширмай. – Тўйлар қилинг ўша уйда. Бола-чақангизнинг роҳатини кўринг.

– Буюрсин, дўстим, – дейман мен ҳам қувониб. – Хонадонингиз нурга тўлсин. Чироғингиз ўчмасин. Орифжонга яхши жойлардан ато этсин. Келиннинг қўлидан чой ичиб, бахтли яшанг, зўр шеърлар ёзинг бу уйда…
Шифохонадан чиққанимиздан сўнг Тилак билан бир муддат кўришмаймиз. Шу билан уни Нортўхта Қиличнинг туғилган кунида кўраман. Соғлиғи яхши, димоғи чоғ кўринади. Мен одатдагидай парҳездаман, ичиш-чекишдан бутунлай воз кечганман, баъзиларнинг айтишича, одамгарчиликдан чиққанман. Унча-мунча ёғли, қовурилган, кучли овқатлардан ҳам ўзимни тияман. Тилак парҳез қилмайдиганга ўхшайди. Қовуриб, ёққа бўктириб қўйилган гўштдан бемалол тановул қилиб, еб-ичиб, чекиб ўтиради. Ўтиришдан кейин бирга кетамиз. Йўл-йўлакай, насиҳат қилган бўламан. «Ичманг, чекишниям ташланг», дейман. Кулади.
– Э, жўра, – дейди. – Ичдим – нима, чекдим – нима, энди фойдаси йўқ, бўлар иш бўлган…
Унинг юзида яна умидсизликнинг сояси кўринади…

096
Тилак Жўра билан  Ўткир Ҳошимов Самарқанд Давлат Университети домлалари ва талабалари билан.

Фалакнинг гардиши билан мен Божхона Давлат қўмитасида ишлайман. Ташкилий-назорат бошқармасида. Бу соҳада янги одамман. Вазифам қўмитанинг ўзидаги ва вилоятлардаги бошқармалар фаолиятини ўрганиб, таҳлил қилиб, умумлаштириб, Президент девонига ва Вазирлар Маҳкамасига ахборот тайёрлаш… Менинг хонам билан ёнма-ён хонада Маъмурий амалиёт ва суриштирув бошқармасининг икки инспектори ўтиради. Хонамга кирсам-чиқсам, қорачадан келган, барваста, қорувли, мош-гуруч сочлари жингалак, қош-кўзлари худди сурма қўйилгандай қоп-қора қориндоргина биттаси менга аллақандай бошқача, самимий мулозамат кўрсатади. Саломини канда қилмайди. Одоб билан қуюқ сўрашади. Қаердадир кўрганга ўхшайман, лекин ҳеч эслай олмайман. Тушликка одатда мен билан бирга чиқадиган Бахтиёр қаёққадир кетган эди. Тушликка бугун ёлғиз чиқар эканман-да, деб ўтирсам, эшик тиқиллаб қолади, «Кираверинг» дейман, эшик очилиб, ҳалиги сермулозаматнинг боши кўринади.
– Тушлик вақтиям бўпқолди, ака. Шеригингиз кўринмаяпти, меникиям бир иш билан кетувди. Йўқ демасангиз, юринг, бирга чиқақолайлик, – дейди.
Ҳайрон бўлиб қарайман: «Нима иши бор экан менда. Нега менга яқинлашишга уринаяпти. Мақсади нима?»
– Бўпти, – дейман, ишимни йиғиштираман-да, унга эргашаман.
Егуликларни олиб, ўтирганимиздан кейин, у кулади:
– Мени танимаяпсиз-а, ака, – дейди.
– Кўзимга иссиқ кўриняпсиз-ку, лекин танимаяпман, – дейман.
– Тилак ака билан кўришиб турасизми? Тилак Жўра билан?… – дейди кутилмаганда. – Ётоқхона эсингиздами? «Боковушка…» Мен Акромман. Ҳа, ўша. Туғилган кунимда шеър ўқигансизлар-ку.
– Э, бўлди-бўлди, эсладим, – дейман. – Сиз журналистикада ўқимасмидингиз? Бу ерда нима қилиб юрибсиз?
– А, сиз шоирсиз-ку, ўзингиз нима қилиб юрибсиз бу соҳада? – дея саволимга савол билан жавоб беради, жилмаяди.
– Ҳа, энди фалакнинг гардиши-да, – дейман.

Шундан кейин Акромжон билан яқин бўлиб қоламиз. Билсам, Акромжон ҳам Қоракўлнинг шўртанг шамолида чиниқиб, жазирама офтобида пишиб, Амудан келадиган бўтана сувини ичиб, Қоракўлнинг шўрхоккина тупроғида вояга етган инсон,Тилакнинг тупроқдоши экан. Меҳр-оқибатли, одамохун, дилкаш йигит. Деярли ҳар суҳбатимизда Тилакни эслаймиз. Дарвешона қилиқларидан, ажойиб одатларидан, одамгарчилигидан, шоирлигидан гаплашамиз.
– Ака, бу Тилак ака қишлоғига кетиб қолмиш деб эшитаман, шу ростми? – дейди.
– Бу ёққа ўтганимдан бери шоир-ёзувчиларнинг бирортаси билан кўришганим йўқ. Тилакниям кўрмаганимга анча бўлди. Кетган бўлса, кетгандир, аниғини билмайман, – дейман. – Лекин шундай нияти бор эди. Барибир кетаман Сайётимга, жўра, деган эди бир куни.
– Нимага кетади? – деб куйинади, ҳайрон бўлади Акромжон. – Уй олган бўлса, китоблари чиқиб турган бўлса… Номзодлигиниям ёқлади шекилли? Бу ёқда болалари катта бўлиб қолишди. Қизи дорилфунунда ўқияпти, деб эшитувдим…
– Э, Акромжон, – дейман. – Тилак қишлоғини яхши кўради. Қишлоғини эсласа оғзидан бол томади. Кўп эслайди, соғиниб эслайди. Қолаверса, соғлиғи яхши эмас. Қўштутдаги ўша каталакдай зах ҳовли буйрагини, юрагини ишдан чиқарган. Устига устак, саккиз-тўққиз йилдан бери китоби чиқмаяпти. Ҳаммамизнинг бошимизга тушди бу савдо. Олти йил бўлди менинг охирги китобим чиққанига. Нашриёт ғаладонида ёстиқдай-ёстиқдай иккита таржимам ётибди. Режага киради, лекин чиқмайди. Қоғоз танқис эмиш! Билмадим, бу бир баҳонами, ё ростдан ҳам шундайми? Ҳар қалай, пулдорларнинг замони келди, ҳавасмандларнинг куни туғди. Ҳавасга ёзиб, куни кеча бирорта шеърини газетада чиқаролмай юрган савдо ходими, ҳисобчи ёки амалдорнинг китоби бемалол чиқиб кетаяпти бугун. Китобларда «Авторнинг ўз ҳисобидан чиқди» деган ёзувлар пайдо бўлди. Лекин бу китобларнинг савияси билан ҳеч кимнинг иши йўқ. Адабиётнинг заҳматини чекиб, унинг савияси учун жон куйдириб юрганлар эса… Хуллас, Шукур Холмирзаев бекорга бонг урмади: «Адабиёт ўладими?» деб, Акромжон…

Шу суҳбатимиздан кейин ярим йил ўтадими-йўқми, бир куни Акромжон хонамга ранг-қути ўчиб, бўшашиб, шалвираб кириб келади.
– Ака, бардам бўлинг, совуқ хабар опкелдим, ҳозиргина Мирпўлат Мирзодан эшитдим, Тилак акадан айрилиб қолибмиз-ку, – дейди кўзлари жиққа ёшга тўлиб.
Мен ўрнимдан туриб кетаман.
– Нима?!
– Бехабар қопмиз, ака! Ғафлатда қопмиз. Эртага йигирмаси эмиш…
Мен тахта бўлиб қоламан.
Наҳотки, наҳотки энди Тилак йўқ?
Ё фалак! Боладай маъсум, беғубор табассум қилиб турадиган қадрдоним, қўлларини мушт қилиб, ҳавони муштлаб-муштлаб шеърлар ўқийдиган дилкаш шоир, қўйдай ювош, мусичадай беозор инсон, қушлардан беданани, гуллардан райҳонни, жониворлардан отни яхши кўрадиган, дарёнинг сокин туғёнини, осмоннинг ҳилолини, инсоннинг мард ва ҳалолини севадиган Тилак Жўра наҳот энди йўқ?!.
Анча пайт ўзимга келолмайман. Биламан, ўлим ҳамманинг бошида бор. Ҳеч ким дунёга устун бўлолмайди. Лекин бу ёшда… Эндигина бошпанали бўлиб, олим номини олиб, шеърият мухлисларининг меҳрини қозонаётган, фарзандлари қаватига кирай-кирай деб турган бир пайтда… Лекин на илож, бандасининг қўлидан нима ҳам келади… Охиратинг обод бўлсин, дўстим, дейишдан бошқа чора йўқ.
Эртасига Акромжон билан йигирмага борамиз.

Одам кўп, ҳамманинг боши хам. Домла Ғайбулла Ас-Салом, домла Нажмиддин Комилов, ёзувчи Неъмат Аминов, таниқли созанда ва хонанда Ўлмас Расулов, ёзувчи Нурали Қобул, «Юлдузча» нашриёти жамоасидан уч-тўрт киши, шоир Йўлдош Эшбек, Тилакнинг қишлоқдошлари, қариндош-уруғлари, ёру биродарлари, ҳассакаш дўстлари, қўни-қўшнилари, мен таниган-танимаган одамлар…
Мулла тиловатни тугатади. Ҳамма фотиҳага қўл очади. Даврага оғир сукунат чўкади. Таом тортилади. Унда-бунда ғивир-шивир бошланади.
– Жудаям ориятли эди, раҳматли. «Тез ёрдам»чилар олиб кетишаётса, ачиниб қараб турган уч-тўртта қўшнисига кўзи тушиб қолиб, замбилда ётиб кетишга уялади, ори келади денг, дўхтирларнинг ҳай-ҳайлашига қарамай, шартта замбилдан тушади-да, дадил-дадил қадам ташлаб, анча наридаги «Тез ёрдам»гача ўз оёғида юриб боради.
– Ана шу иши нотўғри бўлган-да. Бунақа пайтда юриб бўладими?
– Мен ҳам шуни айтаман-да.
– Ҳа, энди тақдир экан-да…
– Уяммас, буяммас, аллоҳнинг иродаси.
– Тўғри айтасиз.
– Илоё, жойи жаннатда бўлсин…
Орадан бир-бир ярим йил ўтгач, Дархондаги уйимга домла Ғайбулла Ас-Салом кириб келади.
– Мен Тилакка ваъда берувдим, «Дон Жуан» чиқса, бирга тақриз ёзамиз, девдим. Шунча йил кутдим, чиқмади, – дейди домла. – Тилак ҳам раҳматли бўлиб кетди. Лекин мен сўзимда тураман. Бир шогирдимга «Дон Жуан»ни илмий иш қилиб берганман. Журналларда чиққан парча-пурчалар етарли эмас. Шунинг учун сизнинг олдингизга бир илтимос билан келдим. Таржимангизнинг бир нусхасини менга бериб турсангиз. Шогирдим аёл киши, пастда эри билан машинада ўтирибди… Сизни укам бўлади, деб, ўртага тушдим, катта кетиб қўйдим…
– Қандай бўларкин, домла, – дейман. – Чиқмаган нарса бўлса, қўлёзма бўлса… Қолаверса, таржимонликка бошқа даъвогар ҳам бўлса… Унинг қўлига тушиб қолса-чи?…
– Йўқ-йўқ, бу томонларидан хавотир олманг. Хавотирингизни тушунаман, – дейди домла. – Лекин сиз ҳам тушунинг, бошқа иложимиз йўқ. Бу аёл ёқлаши керак. Эри нозик жойда ишлайди. Мен сўз бериб қўйганман. Хижолатга қўйманг, ука, илтимос…

Домлани ҳеч бундай аҳволда кўрмаган эдим. Катта бошини кичик қилиб ялиниб ўтирса-я. Бир жаҳлим чиқади, бир раҳмим келади. Жўяли жавоб беролмай, бошим қотади.
– Хоҳласангиз, ана, ўзингиз илмий иш қилинг. Аслида Байрон ижодини Байрон таржимонидан кўра яхшироқ ким ҳам биларди. Ўзим раҳбар бўламан. Минимумларни топширишингизга ҳам, аспирантурага киришингизга ҳам ёрдамлашаман, – дейди домла астойдил куюниб.
– Э, домла, қўйсангиз-чи,– дейман. – Яна бир йилдан кейин элликка тўламан. Шу ёшимда аспирантура, илмий иш деган нарсаларни менга ким қўйибди, уят бўлади.
– Нимаси уят! Одамлар олтмиш-етмиш ёшидаям ёқлайман, фан номзоди бўламан деб елиб-югуриб юрибди-ю! Хаҳ, сиз шоирлар, димоғларинг мунча баланд, илмни писанд қилмайсизлар, – дейди гинаомуз. – Раҳматли Тилак ҳам ўзини биринчи галда шоир деб биларди. Олимликка унчалик қизиқмасди. Ёқламай неча йил судраб юрди илмий ишини. Бўлмаса, унга ҳеч қийин жойи йўқ эди. Биламан, Тилак билан қалин дўст эдинглар. Ҳеч бўлмаса, шуни рўйихотир қилинг. Тилак учун кўнинг. Беринг «Дон Жуан»ни. Сиз қўрқманг, биров ўзлаштириб олмайди, йўқолиб кетмайди. Каллам билан жавоб бераман… Иш битса, ўзим опкеб бераман, худо хоҳласа, жон ука…

Домла нозик жойдан тутади. Тилакни ўртага солади. Дўстлигимиз ҳаққи-ҳурмати иложим қолмайди. Эрийман.
Домла хурсанд бўлиб «Дон Жуан»ни қўлтиқлаб чиқиб кетади…
Орқаваротдан эшитиб қоламан: домла бетоб эмиш.
Ишларим тиғиз, вақтим зиқ бўлишига қарамай, бир иложини топиб, Бодомзорга, домланинг уйига ўтаман. Домла хижолат бўлади. Қўлёзмасини қистаб келди деб ўйлайди.
– Ваъдамда туролмадим, узр, – дейди.
– Мен қўлёзма учун келмадим, домла, – дейман. – Соғиндим, бир кўриб кетай деб келдим сизни. Ахир кўришмаганимизгаям икки йилча бўпқолди-ёв. Вақт топиб келолмадим, узр. Худога шукр, кўрдим, яхши экансиз. Юзга кириб юринг, домла.
Кўриниб турибди домланинг аҳволи яхши эмас. Кетма-кет икки бирдай алп йигитни, ҳам жигарни, ҳам жигарбандни йўқотиш осонми? Бир ёқда худди ер ютгандай дом-дараксиз йўқолган ўғлининг доғи куйдирса, бир ёқда севимли шогирди, ўз фарзандидай бўлиб қолган Тилакнинг ўлими ўртайди. Бу дарду аламлар бечорани анча чўктириб, қаритиб қўйибди, соғлиғидан путур кетиб, ҳассага таяниб қолибди. Лекин домла ҳалиям руҳан бардам.

Бир пиёла чой устида гурунглашамиз. Домла Тилак вафотидан анча олдин нимадандир аразлаб қишлоғига, Сайётга кетиб қолганини, ўзи уни атай излаб борганини, Тилакнинг онасини – юз билан юзлашиб қолган кампирни кўрганини, у билан бўлган қизиқ ҳангомаларни эслайди, онаси Тилакни юбормайман, деб, Тилакнинг ўзи эса бормайман, деб, оёқ тираб туриб олганини, уларни кўндириш учун худонининг зорини қилганини, охири бир амаллаб ниятига етганини, Тилакни Тошкентга олиб келганини ҳикоя қилади. Гоҳ кулиб, гоҳ мулойим боқадиган меҳр тўла кўзлари ғилт-ғилт ёшланиб гапиради. Пиёладаги совиб қолган чойни ҳўплаб, чуқур хўрсинади.

034
Тилак Жўра онаси ва оиласи билан

– Бебаҳо йигит эди-да Тилак! – дейди. – Ўхшаши йўқ инсон эди!..
– Нимасини айтасиз, – дейман. – Охирати обод бўлсин…
Йўл-йўлакай ўйлаб кетаман. Тилак нимаси билан ҳамма таниш-билишларида бунчалик яхши таасурот қолдирди, домлаларининг, дўстларининг, талабаларининг, шеърият мухлисларининг меҳрига сазовор бўлди? Оддийлиги, хоксорлиги, ҳалоллиги, тўғрилиги, самимийлиги биланми? Шеърий иқтидори биланми? Дарёдиллиги биланми?
Ҳа, у беғубор эди, ёқимтой эди.

У жуда оддий яшади. Бирор катта амалга минмади, унвон, мукофот олмади. Обрў талашмади, иззат-нафс талаб қилмади. Илми толибга илм берди – раҳмат олди. Шеърият шайдосига шеър ўқиди –
олқиш олди. Унинг мукофотиям, унвониям, бахтиям шу бўлди.
Орзулари кўп эди. Эришгани кам бўлди. Бир шеърида айтади:

Орзулардан яратдим дарё,
Гирдобида бўлдим сўнг гирён.

Тилак адабиётда ўз сўқмоғини очди. Бу сўқмоқ эзгулик дарёсига, муҳаббат водийсига олиб боради, меҳр ёмғирлари ёғиб, гўзаллик товушлари таралиб турган далаларга, руҳиятнинг ойдан-да ойдин маъволарига олиб чиқади. Оҳанглар оғушига бошлайди.
Зеро, у ўз келажагини шеърият тилидан шундай башорат қилганда ҳақли эди:

Оҳанглар оғушида қолажак менинг умрим,
Гўзаллик товушида қолажак менинг умрим.
Умримни куйга ўраб, нурга ўраб яратдим,
Шу қуёш шуъласида қолажак менинг умрим.

2012-09-28 – 2013-01-25

Sulaymon Rahmon. Orzulardan yaratdi dunyo. (Tilak Jo’ra siyrati va suvratiga chizgilar) by Khurshid Davron on Scribd

06

(Tashriflar: umumiy 329, bugungi 1)

1 izoh

  1. Men ham hammadan Tilak akani faqat yaxshi odam edi deb eshitganman. Oxirati obod bo‘lsin.

Izoh qoldiring