Gabriel Garsia Markes. Polkovnikka hech kim xat yozmaydi. Qissa & Buzrukning kuzi. Audioroman

044 «Ёлғизликнинг юз йили», «Ошкора қотиллик қиссаси» асарлари муаллифи,  ХХ аср дунё адабиётининг ёрқин сиймоси, Нобель мукофоти совриндори Габри­эл Гарсиа Маркес жаҳон адабиётида ўз сўзи ва ўзига хос услубига эга ижодкорлардан саналади.  Ўқувчилар эътиборига навбатда ҳавола этилаётган «Полковникка ҳеч ким хат ёзмайди» қиссаси ва «Бузрукнинг кузи» романи ҳам шу каби ҳайратлар мевасидир.

Габриэль Гарсиа Маркес
Полковникка ҳеч ким хат ёзмайди


Полковник тунука қопқоқли банкани очар экан, бир чой қошиқча ҳам келмас қаҳва қолганини кўрди. У қозончани оловдан олиб, сувининг ярмини ерли полга тўкиб ташлаб, банкани қиртишлаб, қаҳванинг қолган-қутган доналарини қозончага уриб туширди ва зангтоб дон ёрмасини аралаштирди.
Қаҳва қайнаганича, печка яқинига чўкиб, зўр бериб ўзини тинглади. Унга, ичида қандайдир заҳарли замбуруғлару сувўтлари ғовлаб бораётгандай туюлди. Октябрнинг одатий тонгларидан бири эди. Полковникдай кўпни кўрган кишини ҳам вақтнинг одатдаги имиллаб ўтиши қийнар эди. Ахир у неча бир октябрларни қўлдан ўтказмади! Мана қарийб, эллик олти йил бўлди – фуқаролар урушидан кейинги бутун умрини полковник кутишга сарфлабди. Мана шу октябрь ҳам ниманингдир илинжида ўша кутишлардан бир бўлаги.
Чоли ётоқхонага қўлида қаҳва билан кирганини кўриб, кампири пашшахонасининг бир учини кўтарди. Бу кеча ҳам уни дамқисма хуружи қийнаган, энди уйқусизликдан карахт эди. Шунга қарамай, финжонни олиш учун бир амаллаб, ўрнидан сал кўтарилди.
– Ўзингга-чи?
– Мен ичдим, – ёлғонлади полковник. – Унда нақ бир қошиқча қолган экан.
Шу пайт жом даранглаши эшитилди. Полковник дафн маросимини хотирлади. Кампири қаҳвани ичиб бўлгунича, у гамагини йиғиштириб, эшик ортига беркитди.
– У йигирма иккинчи йил туғилган эди, – деди кампири марҳум ҳақида хаёл суриб. – Олтинчи апрель куни. Ўғлимиз дунёга келганидан роппа-роса бир ой ўтиб.
Кампири ҳарсиллаб, қийналиб нафас оларкан, орада қаҳвани ҳам қултум-қултумлаб аранг ичар ва узоқ тин оларди. У нозиккина бўлгани билан, суяклари мўртлашиб, аллақачон танаси қотиб бўлганди. Дамқисмаси овозини кўтаришга имкон бермас, шунинг учун барча гап-сўзларга жавоби тасдиқлаётгандай чиқарди. Ниҳоят қаҳвани ичиб бўлди. Марҳум ҳақидаги фикрлар эса ҳамон миясини тарк этмаганди.
– Даҳшат-а, нақ октябрда тупроққа қўйилиш, тўғри эмасми? – деди у.
Аксига эри сўзларига жиддий қарамади. Полковник деразани очди. Ҳовлини октябрь ўз измига солаёзганди. Намиққан майсаларга, зах ердаги ёмғир изларида бижғиган қурт-қумурсқаларга зингил солиб қарар экан, полковник бутун вужудида ёмон бир рутубатни ҳис қилди.
– Менинг ҳатто суякларим ҳам зах тортиб кетган, – деди у.
– Қиш, – жавоб қилди кампири. – Ёмғирлар бошлангандан буён, оёғингга пайпоқ кийиб ёт, дея жавраганим-жавраган.
Ёмғир майдалаб, эзиб ёғарди. Полковник жун одеялга ўралиб, яна гамагига чўзилмоқчи бўлди. Бироқ черковнинг кўмуш қўнғироқлари даранг-дурунг қилиб, жаноза маросими ҳақида қатъий туриб эслатаётганди.
– Ҳа, октябрь, – деразадан ортга қайтаркан пичирлади у. Фақатгина шундан кейингина эсига каравот оёқчасига боғлаб қўйилган хўроз тушди. Бу ўша урушқоқ хўроз эди.
Полковник финжонни ошхонага элтиб қўйди ва меҳмонхонадаги чорчўпи нақшинкор девор соатини тоблади. Дамқисма бемор учун танг-тор ётоқхонадан фарқли ўлароқ, меҳмонхона кенг, теварагини тўқилган тўрттадан тўр арғимчоқ ўриндиқлар эгаллаган, устида дастурхон тўшалган стол, гипсдан ясалган мушук бунда ўзгача бир зеб, салобат бағишлар эди. Соатнинг рўпарасидаги деворда сурат осилган – қайиқда оппоқ нафис либосдаги бир аёл ўтирар, теварак-атрофини атиргуллар ва муҳаббат малоикалари қуршаб олишган эди.
У соатга тоб тўлдириб бўлганди ҳам, олтидан йигирма дақиқа ўтди. Полковник хўрозни ошхонага олиб келиб, ўчоқ ёнига боғлади. Идишдаги сувини алмаштирди, олдига бир сиқим жўхори сепди. Шох-шабба билан тўсилган панжарадан суқилиб кириб олган бир гала чурвақалар хўроз теварагини олишганча, индамасдан унинг ҳар бир хатти-ҳаракатини ютоқиб кузатишар эди.
– Томошани бас қилинглар, – ўшқирди полковник. – Ҳаддан ортиқ маҳлиё бўлинса, хўрозларга кўз тегади.
Болакайлар қимирлашмади. Ораларидан бири оғизда чалинадиган гармонида урфдаги термалардан бирини хиргойи қилди.
– Бугун буни ижро қилиш мумкин эмас, – огоҳлантирди полковник. – Шаҳардан ўлик чиқади.
Болакай гармонини чўнтагига яширди, полковник эса жанозага бориш учун кийимларини алмаштириш мақсадида хонасига йўналди.
Дамқисма хуружларидан кейин кампири унинг оқ костюмини дазмоллолмаган, қора сюртигидан бошқа айтарли устига иладиган ҳеч вақоси йўқ, у эса уйланганидан сўнг фавқулодда маросимлардагина эсига тушар эди. Полковник газеталарга ўраб ташланган, нафталин иси бурқсиган костюмини ҳамма жойни титкилаб, сандиқнинг бир чеккасидан аранг топди. Кампири эса каравотга суянганича ҳамон маййит ҳақида ўйларди.
– Эҳтимол у ҳозир Августин билан учрашган ҳам чиқар, – деди у. – Фақат Августинга унинг ўлимидан кейин биз жуда қийин аҳволга тушиб қолганимизни айтиб берган бўлмасин-да.
– Албатта, унда хўрозлар борасида баҳслашиб қолишлари турган гап, – тахминини айта қолди полковник.
У сандиқдан каттакон эски соябонини топди. Кампири уни полковникка тегишли партия фойдасига ўтказилган лотерея ўйинида ютиб олган эди. Ўша кеч улар спектаклга тушишган; томоша очиқ осмон остида ўтган, ҳатто уни қуйиб турган жала ҳам тўхтолмаган эди. Полковник, хотини ва Августин – ўшанда у саккиз ёшда эди, ҳаммалари соябон панасида томошанинг охиригача ўтирган эдилар. Энди Августин йўқ, соябоннинг оқ атлас астарини эса куя еб битирибди.
– Мана бу масхарабоз соябонга қара, – деди одатича ҳазиллашиб полковник махсус металдан бўлган мураккаб тузилишли, сим тўрли соябонни боши узра очаркан. – Энди бу сабил қолгур осмондаги юлдузларни санашгагина ярайди…
У кулиб қўйди. Кампири эса ҳатто соябонга қайрилиб қарамади ҳам.
– Ҳаммаси – худди шундай, – пичирлади аёл. – Биз тириклай чириб бор­япмиз. – У ҳеч нима маййит ҳақидаги ўйларига халақит бермаслиги учун кўзларини юмиб олди .
Полковник бир амаллаб соқолини қиртишлаган бўлди – аллазамонлардан буён уйда ойна йўқ эди – сўнг индамай кийинди. Шими тор, худди иштон каби оёқларига ёпишиб, тўпиқларига тиралиб қолар экан, у белига икки белбандни маҳкамлаб, зарҳал тўқаларини тешикларидан ўтказди. Полковник тасма тақмади. Картондай қаттиқ эски кўйлагининг ранги ўчган, ёқасини тик ушлаб туриш учун мис тугмалар икки ёғидан ўрин олган эди. Бироқ қопламанинг ёқаси йиртилган, шунинг учун полковник уни тақмади ва галстуксиз боришга қарор қилди.
У қандайдир тантанали маросимга бораётгандай кийинди. Суяги чиқиб қолган, териси тиниқ қўлларини экилгандай қизил доғлар босган, бундай доғлар бўйнида ҳам кўринарди. Ҳаммасидан олдин локланган ботинкани кийиш учун, пойабзалнинг четларига ёпишган лойларини қиртишлаб тозалади. Кампирига полковник худди тўйга бораётгандек кийинган кўринди. Яна у чолининг қанчалар қариганини ҳам сезмасдан қолмади.
– Сен намунча ясаниб олдинг, – деди у. – Гўё фавқулодда бир воқеа юз бергандек.
– Бўлмаса-чи, бу ҳамиша ҳам юз берадиган воқеа эмас, – деди полковник. – Неча йиллардан кейин биринчи марта бир одам ўз ажали билан қазо қилди.
Соат тўққизда ёмғир тинди. Полковник чиқиб кетаёзган эди, бироқ кампири уни қўлидан ушлаб тўхтатди.
– Сочларингни тарасанг-чи.
У суякдан ясалган тароғи билан ўзининг пўлат ранг қаттиқ сочларини тарашга уннаб кўрди. Аммо тараёлмади.
– Нақ тўтига ўхшаб қолибман-ку, – деди у.
Аёл эрига диққат билан разм солди. Йўқ, – ўйлади у, – бу қотма одам чўяндан қўйилгандай, тўтига ҳеч ҳам ўхшамайди. Анови шарти кетиб парти қолган чоллардан ўлса ўлиги ортиқ – унинг қароқлари ҳаёт зиёси билан лиммо-лим.
– Ҳаммаси жойида, – деб қўйди аёл. Фақат эри хонадан чиқиб кетарида гапига қўшимча қилди: –Доктордан сўра-чи, уйимизга келганида қийнаган доғ сувдан куйиб қолмаганмикин?
Улар кичкинагина шаҳарчанинг бир чеккасида, деворлари шилинган, томи пальма япроқлари билан ёпилган уйда яшашар эди. Аввалданоқ зах, ёмғир ёғмай қўйган пайтлар ҳам бу сезиларди. Полковник уйлари бир-бирига ёпишиб турган тор кўчани ортда қолдириб, майдонга тушди. Марказий кўчага чиқаркан, бирдан бадани жимирлаб кетди. Бутун шаҳарча гуллар тўшалган гилам янглиғ эди. Қора кийинган аёллар эшик олдида ўтириб, маърака бошланишини кутишарди.
Полковник майдонни кесиб ўтаётганди яна ёмғир томчилай бошлади. Эшиги очиқ бильярдхонадан унга кўзи тушган хўжайини қўлини силкиб қичқирди:
– Тўхтаб турсангиз-чи, полковник, мен сизга соябон элтиб бераман.
Полковник у томонга бошини бурмасдан жавоб қайтарди:
– Безовта бўлманг, ўтиб кетади.
Маърака ҳали бошланмаганди. Кириш жойида соябонлари остида оқ костюм, қора галстукларда эркаклар тизилишганди. Кўлмаклардан ҳатлаб ўтаётган полковникка улардан бири эътибор қилди.
– Буёққа келинг, ёшулли, – чақирди у, соябони остидан жой беришга таклиф қилиб.
– Раҳмат, ёшулли, – деди полковник.
Бироқ марҳаматга рағбат кўрсатмади. У дарҳол уйга кирди, марҳумнинг онасига таъзия билдириб, кўнгил сўради. Ўша заҳотиёқ димоғида анвойи гуллар исини тўйди. Бундан нафаси қайтиб кетди. Уни оломон бир чеккада қолган ётоқхона сари суриб боришга тушганди. Кимдир унинг белига қўлини тираганича, турнақатор паришон кишиларнинг ёнида хонанинг тўрига, ичкарига қараб сурди, унда бурун тешиги ялпоқланиб ўрадай қорайиб кетган маййит ётарди.
Тобут ёнида марҳумнинг онаси ўтирар, пальма баргларидан бўлган елпиғич билан пашшаларни ҳайдар эди. Қора кийинган бошқа аёллар маййитга шундай бир нигоҳ билан қарашар эдики, оқаётган дарёга худди шундай боқилади. Бирдан издиҳомдан овоз чиқди. Полковник қандайдир аёлни ўзидан четлатиб, марҳумнинг онасига эгилди ва қўлини унинг елкасига қўйди. Тишларини қисиб деди:
– Чуқур ҳамдардлигимни қабул қилгайсиз.
Она бошини кўтармади. У оғзини очиб, уввос солди. Полковник сесканиб кетди. Айюҳанноси ҳаддидан ошган бетартиб омма уни маййит томон суриб борарди. Полковник деворга суяниб, ўзини ушламоқчи бўлди, бироқ қўллари ул жойга етмасдан, кишилар танасига урилар эди. Кимнингдир мулойим, сокин овози қулоғи яқинида янгради:
– Эҳтиёт бўлинг, полковник.
У қайрилиб қаради. Нигоҳи марҳумга тушди. Маййитни таниш қийин: тириклигида бақувват ва серғайрат эди, ҳозир эса оққа ўралган, қўлларида кларнет билан ҳам негадир полковникнинг ўзидай, гангиб қолган кўринарди. Бироздан кейин полковник сал бўлса-да, тоза ҳаво ҳўплаш умидида бошини кўтарар экан, маҳкамланган тобут кишилар боши узра чайқалганча, деворларга сачраб бораётган гуллар тўлқинида эшик томон сузиб кетаётганига кўзи тушди. Полковник терга ботди. Унинг бўғинлари сирқираб оғрирди. Дақиқа ўтмасдан ёмғир томчилари қошларига урилгач, кўчада турганини тушунди. Кимдир унинг енгидан тортиб деди:
– Ёшулли, мен сизни интизорлик билан кутаман.
Бу, марҳум ўғлининг чўқинтирган отаси, дон Сабас бўлиб, партия етакчиларидан, сиёсий таъқиблардан омон қолиб, шаҳарда истиқомат қилаётган ягона киши эди.
– Раҳмат, ёшулли, – полковник бир оғиз жавоб қилганча, соябон остида жимгина олға босди. Машшоқлар мотам маршини чалишарди. Полковник бу сурудда фақатгина кларнет ноласи етишмаётганига эътибор қилди, фақат шу лаҳзага келибгина унинг онг-шуурига, ростдан ҳам марҳум бу дунёдан кўч-кўронини кўтарибди, деган ҳақиқат етиб борди. – Шўрлик, – дея пичирлаб қўйди у.
Дон Сабасни йўтал тутди. У соябонини чап қўлига олиб, издиҳом бўйига тенг бўлиши учун юқорига кўтаришга зўр берди, зеро у полковникка қараганда анча-мунча пакана эди. Дафн оқими майдондан ўтгандан кейин, эркаклар гапга тушиб кетди. Дон Сабас полковникка ғамгин қараш билан юзланди.
– Хўроз жонлими, ёшулли?
– Бир нави.
Шу пайт бошлари узра бақириқ эшитилди.
– Шайтон сизларни марҳум билан қаерга йўллаяпти?
Полковник нигоҳини кўтарди: казарма балконида нотиқ атворида турган алькальдга кўзи тушди. У калта иштон, ички куйлакда, соқоли олинмаган, юзи ҳам шишинқираган бир алфозда эди. Машшоқларнинг мотам суруди узилиб қолди. Шу заҳоти алькальдга жавобан ҳазрат Анхелнинг нималардир деб қичқиргани полковникнинг қулоғига чалинди. Полковник қулоғини динг қилди: бироқ сўзлар соябонга ёмғирнинг шатар-шутур урилиши остида алоқ-чалоқ эшитилар эди.
– Нима гап у ёқда?
– Ҳеч нима, – жавоб қилди полковник. – Айтишича, миршаблар казармаси олдидан марҳумни кўтариб ўтиш ман этилган экан.
– Мен буни бутунлай унутибман! – ҳайқирди дон Сабас. – Қуршовда яшаётганимизни ҳамиша унутаман-да!
– Ахир, бу исён эмас-ку, – эътироз билдирди полковник. – Биз фақат боёқиш машшоқни дафн қиляпмиз.
Маросим оқими йўналишини бошқа томонга бурди. Шаҳарнинг абгор бир чеккасига етиб келинганда, индамасдан тирноқларини ямлаганча мўлтираб турган хотин-халажлар галасига дуч келишди. Ўтиб кетишгач эса, кўчанинг ўртасига галалашиб чиқишиб, дафн оқими ортидан ўзларининг ҳамд, рози-ризолик, миннатдорчилик, хайрлашув дуоларини йўлладилар; аёллар, тобутдаги маййит буларнинг барини эшитади, деб қаттиқ ишонишар эди. Қабристонда полковникнинг мазаси қочди. Дон Сабас уни деворга суяб қўйиб, тобутни олдинга олиб ўтувчи кишиларга йўл очди, кейин эса кечирим сўрагандек унга табассум қилар экан, полковникни ҳуши бошидан учган ҳолда кўрди.
– Ёшулли, сизга нима бўлди?
Полковник чўчиб тушди.
– Октябр-да, ёшулли.
Яна шу йўл билан ортга қайтишди. Ёмғир ҳам тинган. Осмон тиниқ, кўм-кўк эди. “Мана, ёмғир ҳам бас қилди”, – ўйлади полковник. У анча ўзига келиб қолган, лекин ҳалигина бошидан кечирганлари хаёлидан кетмаганди. Дон Сабас уни айни паллага қайтарди.
– Ёшулли, сиз бир врачга кўринишингиз керак.
– Мен хаста эмасман, – деди полковник. – Ҳамиша октябрь бўлди дегунча ўзимни шундай ёмон ҳис қиламан, гўё ичимни аллақандай ёввойи йиртқичлар ғажиётгандай бўлаверади.
– Ҳм, – деб қўйди дон Сабас. У полковник билан янги, деразаларига темир панжаралар ўрнатилган, икки қаватли қасри остонасида хайрлашди. Полковник ҳам уйига жўнади, у кўчага илиб чиққан қора костюмини қанча бўлса, шунча тез ечиб ташламоқни истарди. Бироқ бир дақиқадан кейин яна кўчага қайтиб чиқди, бурчакдаги дўкончадан бир банка қаҳва ва ярим фунтга хўрозига жўхори олмоқчи бўлди.

Полковник ушбу пайшанбада гамакда чўзилиб ётишни афзал кўрган бўларди, ҳолбуки у хўроз билан андармон эди. Ёмғир неча кундан буён эзиб, тўхтамасдан ёғади. Унинг қорнидаги сувўтлари ўтган ҳафтадагидан ҳам баравж бўлгандай. Тундаям ухлолмай чиқди – хотинининг хуриллаши тинчлик бермади. Октябрнинг бу жумасида ўзига дам берди. Тикувчилик устахонасида тирикчилик қиладиган, хўроз уриштириш ишқибозлари бўлган Августиннинг ошналари имкониятдан фойдаланиб, хўрозни кўришга келишди. Хўроз милтиқнинг ўқидай эди.
Улар кетгачгина полковник ётоқхонага қайтди.
– Улар нима дейишяпти, – сўради кампири.
– Завқ-шавқларининг чеки йўқ. Хўрозга тикиш учун пул йиғишмоқда.
– Билмадим, бу қирилгур хўроздан нима фазилат топишган экан, – деди аёл. – Бориб турган ипирисқи. Бу ғўлабир оёқларига миттигина бошчаси шунақа ҳам номуносибки…
– Уларнинг айтишича, округнинг энг зўр хўрози бу,– эътироз қилди полковник. – Эллик песодан кам турмайди.
Ушбу далил ўғлидан қолган хўрозни ўзида сақлаб қолиш қарорини оқлашига ишончи комил эди; тўққиз ой олдин хўрозлар жанги вақтида варақалар тарқатганликда айбланиб, Августин вужудини ўқлар илма-тешик қилиб ташлаганди.
– Бундан нима наф, – ёзғирди кампири. – Ҳадемай жўхори тугагач, уни ўз жигаримиз билан боқишга тўғри келади.
Полковник бу пайтда шкафдан канопдан тикилган шимини излаганча, ўзича бир фикрга келмоққа уринарди.
– Бор-йўғи бир неча ой чидаб турсак бўлди, – деди у. – Бари олдиндан маълум-ку, уруштириш январь ойида бўлиб ўтади. Ундан кейин уни янаям қимматга сотишимиз мумкин.
Шими ғижим эди. Кампири уни плитанинг устига ёйиб, икки буғлама дазмол билан текислаб бермоқчи бўлди.
– Сенга нега кўчага чиқиш лозим бўлиб қолди? – сўради эридан.
– Почтага…
– Бутунлай унутганимни қара, бугун жума-ку, – деди ўз-ўзича ғудраниб у хонага қайтар экан. Полковникка шимни кийишгина қолди. Аёл эрининг ботинкасига бошини чайқаб қаради.
– Аллақачон улоқтириш керак эди. Амирконисини кий.
Полковникни умидсизлик гирдобига тортди.
– Булар ҳам сағирнинг ўзгинаси. Ҳар сафар, қачон уларни киймоқ тақдир қилса, етимхонадан қочиб кетаётгандай бўлавераман.
– Августиннинг ўлимидан кейин бизлар ҳам етим бўлиб қолдик, – деди кампири.
У яна полковникни инонтирди. Портга катерлар шовқин-сурон солмасидан илгарироқ етиб борди. Амиркони ботинка, оқ шимда бўлиб, ёқасиз оқ куйлагининг мис тугмаларини ўтказиб олган эди. Мусо шомийнинг дўконидан катерларни қандай боғлашларини бирпас томоша қилиб турди. Қирғоққа тушганича кема ўриндиғининг бир жойида саккиз соатлаб қимирламай ўтириш йўловчиларни жуда қийнаб юборар эди. Ҳамишагидек, булар сандироқлаб юрадиган бозорчилар ва ўтган ҳафта шаҳардан кетишган аҳоли бўлиб, мана яна одатдаги тирикчиликка қайтиб келишаётган эди.
Почта кемаси энг охири келди. Унинг арқонланаётганини полковник хавотир билан кузатди. Палубада қувурга боғланиб, брезент парчаси билан ёпилган почта халтачаси ётарди. Полковник нигоҳи билан шу заҳоти уни илғади. Ўн беш йиллик орзиқиб кутишлар савқи табиийни пешлаганди. Хўрози эса тоқатсизланишини оширганди.
Айни шу паллада почта нозири палубага чиқиб, халтани жойидан бўшатиб, елкасига ирғитганида, унинг ҳар бир хатти-ҳаракатини полковник назардан қочирмай кузатиб турди. Полковник почта нозирини бутун кўча бўйлаб, портга рўпарама-рўпара жин кўчалардаги дўкончалару омборхоналарнинг пештоқида намойиш учун чиқариб қўйилган турфа рангли моллар оша таъқиб қилиб ортидан борди. Ҳар сафар почта нозири ортидан келаркан, полковникда алоҳида, бироқ ҳеч ўзгармайдиган, худди даҳшатдан ҳалок қилувчи бир ҳаяжон бўлади.
Почтада врач ҳам газеталарни кутарди.
– Доктор, уйимизда қайнаган сувдан куйиб қолмаган эдингизми, ишқилиб, кампирим жони ҳалак, шуни билиб келишимни илтимос қилганди? – сўради полковник.
Врач ёш, қора ярқироқ кокиллари жингалак, тишлари ҳам ақлбовар қилмас даражада ажойиб эди. У хастанинг соғлиги билан қизиқди. Полковник бирма-бир ҳикоя қиларкан, почта нозири бўлмачаларга хатларни тақсимлаб чиқаётганини ҳам назаридан қочирмади. Унинг шошқалоқ хатти-ҳаракати полковникнинг ғашини келтирди.
Докторга бир тўп бандеролланган хат ва газеталар келибди. Бир илмий нашрдан у муҳри четига босилган хат олди. Нозир шу ерда ҳозирларга почтани бирма-бир тарқатди. Полковник қутига егудек бўлиб тикилар, ўз номи бош ҳарфи ёпиштирилган бўлмачада ўймалашган хат-хабарларга; айниқса конверти четида кўк йўл-йўли бор “авиа” хатига кўзи тушиб, жуда ҳам ҳаяжонланарди.
Врач газеталар хатжилдидаги муҳрни кўчирди. У ҳали энг муҳим хабарларга бир қур кўз ташлаётганида, полковник қутичадан кўзини узмади – нозир ўзига қараб келишини орзиқиб кутарди. Бироқ кутганидай бўлмади. Доктор газеталардан узилиб, полковникка қаради, кейин нозирга, у аллақачон телеграф аппарати олдида ўтирарди, сўнг яна полковникка боқди. Ва деди:
– Кетдик.
Нозир бошини кўтармади.
– Полковникка ҳеч нима келмаган.
Полковник бўзариб кетди.
– Мен ҳеч нима кутганим йўқ, – ёлғонлади у. Кейин докторга ўзининг болаларча беғубор нигоҳини тикди. – Менга ҳеч ким хат ёзмайди.
Улар индамасдан ортга қайтишди. Доктор газеталар мутолаасига берилганди. Полковник гўё йўқолган чақасини излаётгандай кетиб борарди. Тиниқ кечки палла эди. Майдондаги бодом дарахтлари сарғайган баргларини тўкарди. Докторнинг ишхонасига етиб келишганида қош қорая бошлади.
– Қандай янгиликлар бор? – полковник суриштирди.
Доктор унга бир талай газетларни тутди.
– Жуда мавҳум, – деди у. – Цензурадан ўтган сатрлар орасида нимадир қолиши амримаҳол.
Полковник энг дабдабали сарлавҳаларгагина шунчаки кўз ташлади.
Халқаро хабарлар. Юқоридаги тўрт устунча Сувайш каналини миллийлаштириш ҳақида эди. Биринчи саҳифа қарийб дафн билдиргилари билан тўла эди.
– Сайловдан ҳеч қанақа умид йўқ, – деди полковник.
– Анойи бўлманг, – тегишди доктор. – Биз ахир бу халоскорликка лаққа тушадиган ёшдан ўтиб қолганмиз.
Полковник газетларни қайтаришни истарди. Бироқ доктор бошқача тушунди:
– Олволинг ўзингиз билан. Кечқурун ўқиб чиқиб, эртага қайтарарсиз.
Киноназорат минораси қўнғироғи саккизинчи марта даранглашга тушди. Ҳазрат Анхелга почтадан маъноси лўнда кўрсатма келган, қўнғироқдан фойдаланиб қавмни тўпламоқчи ва жамоанинг кўзини очиб қўйиш учун фильмларнинг ахлоқий даражаси ҳақида амри маъруф қилмоқчи эди. Полковникнинг кампири қўнғироқ даранглашини ўн икки мартагача санади.
– Катта-ю-кичик учун бош-кети йўқ офат, – қарғанди у. – Ҳамма учун балогинанинг уяси бўлган бу фильмлар нақ бир йилдан буён намойиш қилинади. – Пашшахонасини устига тортиб яна минғирлади кампир: – Дунёи дуннинг ҳамма ёғини наҳс босиб кетди.
Полковник миқ этмади. У хўрозни каравотнинг оёқчасига боғлади, уй эшикларини маҳкамлаб чиқди, ётоқхона жиҳозларига қурт-қумурсқа тегмаслиги учун дорилади. Кейин полга чироқни қўйиб, гамакни осди-да, чўзилиб газета ўқишга тутинди.
У пайдар-пай биринчи саҳифадан бошлаб охиргисигача, эълонларни-да қолдирмай, мук тушиб ўқиди. Кеч ўн бирда янграган бонг шаҳарда комендантлик соати кирганидан хабар берди. Ярим соат ўтиб, полковник қироатини якунлаб, ҳовли эшигини очди, тим қоронғиликда, чивинларни қочирганча чоптирди. Хонага қайтганида ҳам кампирининг кўзи илинмаганди.
– Ветеранлар ҳақида ҳеч гап борми? – сўради кампири.
– Йўқ. – У чироқни ўчириб, гамакка чўзилди. – Авваллари ҳеч бўлмаганда нафақахўрларнинг рўйхатини чоп этишарди. Мана беш йилдан буён лом-мим дейишмайди.
Ёмғир тун ярмидан ўтганда бошлади. Полковник титрар, бундан ҳам кўра уни ошқозонидаги оғриқ уйғотиб юборганди. Уйнинг қаеридадир томчилаш товуши қулоғига кирди. Жун одеялни бошидан улоқтириб, томчининг айнан қаердан келаётганини аниқламоқчи бўлди. Муздек тер томчилари эса умуртқаси бўйлаб оқиб тушарди. Унинг иситмаси бор, гўё қандайдир аёзли ботқоқда бир доира бўйлаб чирпирак бўлиб айланарди. Кимдир у билан гап талашарди. У бўлса кўчма каравотида чўзилганча жавоб қилармиш.
– Ким билан гаплашиб ётибсан? – ажабланди кампири
– Йўлбарсдай башанг кийинган бир инглиз билан, у полковник Аурелиано Буэндианинг лагерига келган эмиш, – деди полковник. У бошқа томонига ўгирилиб ётаркан, безгакдан бутун вужуди ловулларди. – У зот герцог Марлборо эди.
Эрталабданоқ полковник ўзини мажолсиз ҳис қилди. Қўнғироқ занги иккинчи марта даранглаб, хўроз ҳам безовта қичқирганда, субҳи козиб карахтлигида гамакдан сакраб туришни истади. Аммо боши ҳамон гир-гир айланарди. Кўнгли айниди. У ҳовлига чиқиб, қишнинг сокин шитирлари ва туманли ҳавосида бадрафхонага йўналди. Ичи синчдан, рух томли бўлма остидан аммиак бурқсирди. Полковник қачон бўлма оғзини очса, ўрадан ғуж-ғуж пашшалар учишади.
Бекор чиққанга ўхшайди. У рандаланмаган тахта устида оғриқдан қийналиб ўтирди. – Начора, – у пичирлаб қўйди. – Октябрда менда ҳамиша шундай бўлади. – Қорнида замбуруғлар ғимирлаётганига қарамай, ҳозирча том бир ишончда тек қотганча кутарди. Кейин хўрозни ўйлаб яна уйга кирди.
– Тунда сен безгакдан алаҳлаб чиқдинг, – деди кампири.
У ҳафта давомида хуруж қилган дамқисмаси сал тинч қўйиши билан уйни саранжомлашга киришиб кетганди. Полковник эслашга уринди.
– Бу безгак эмас, – ёлғонлади. – Тушимга яна ўргимчак ини кирибди.
Кампири ҳамишагидек хасталик хуружидан кейин серғайрат бўлиб қоларди. Эрталабданоқ уйни бошдан-оёқ ағдар-тўнтар қилиб, тартибга келтиришга киришди. Девор соати ва нимфа сиймоси туширилган суратдан мустасно бошқа ҳамма жиҳозларнинг ўрнини алмаштирди. Қора кўйлак кийган, митти жуссали ва нозиккина полковникнинг хотини, пардай шиппакда, шарпадай бутун уй бўйлаб зир югурар, гўё тўрт деворга сингиб кетмоқчидек туюларди. Бироқ соат ўн иккига етганида, бу аёл вазн ва моддийлик касб этар, каравотга бир қоп похолдек баайни жонсиз ағанар, ҳозир эса папоротник ва бегонияли туваклар оралаб бетиним изғир, бутун борлиғи билан уйни тўлатган эди.
– Августиннинг ўлимидан кейин қарийб бир йил орасида бирон марта ҳам хиргойи қилмабман-а, – деди у кострюлкага кесиб солинган цитрус мева бўлаклари қайнаётган таомни аралаштирар экан.
– Хиргойи қилишни хоҳларкансан, ким қўлингдан ушлаяпти, куйла, – деди полковник. – Бунинг ўт пуфагига ҳам нафи тегади.
Доктор тушдан кейин келди. Полковник ошхонада кампири билан қаҳва ичиб бўлаёзганда, у кириш эшигини силтаб очди-да, ўша ердан бўкирди:
– Беморларимиз қандай, жонлари чиқиб улгурганича йўқми?
Полковник уни қаршилаш учун ўрнидан турди.
– Ёпирай, доктор, – деди у. – Мен доим айтаман, сизнинг соатингиз ҳамиша илгарилаб кетади.
Врач кўригига тайёргарлик кўриб олиш учун аёл ичкарига кириб кетди, полковник билан доктор меҳмонхонада қолишди. Жазирама авжидалигига қарамасдан, докторнинг каноп костюми бекаму кўст оҳорли эди. Аёл тайёр бўлгани аломатини билдирганида, доктор ўрнидан туриб, полковникка қанақадир варақалари бор конверт тутқазди.
– Бунда кечаги газетларда ёзилмаган нималардир бор.
Булар яширин мимеографда чоп этилган, кейинги пайтларда содир бўлган воқеалар тафсилоти эканлигини полковник дарров фаҳмлади. Мамлакатнинг ички туманларидаги қуролли қаршилик ҳақида хабарномалар. Полковник ларзага келди. У ўн йиллардан буён тақиқланган адабиётларни мунтазам ўқиб борса-да, сиёсатнинг феълини тушунолмасди: негаки, доимо энг сўнгги янгиликлар энг умидвор руҳда бўларди. Доктор меҳмонхонага қайтганда, у ўқиб тугатиш арафасида эди.
– Менинг мижозим мендан-да соғломроқ, – деди доктор. – Бундай дамқисма билан мен яна юз йил яшашим мумкин.
Полковник унга хўмрайиб қараб қўйди. Бир оғиз ҳам гапирмасдан конвертни узатди. Бироқ доктор олмади.
– Бошқаларга ҳам беринг, – хотиржам деди у.
Полковник конвертни чўнтагига тиқди.
– Доктор, кунлардан бир кун ажалим етиб ўлсам, сизни ҳам ўзим билан дўзахга тортиб кетаман, – деди улар олдига чиқиб келган хаста аёл.
Жавобига доктор кўзни қамаштирадиган тишларини ярақлатиб, тиржайиб­ қўйди, холос. Кейин катта бир одим билан стуллардан бирини столга яқинроқ суриб, жомадончасидан бир неча хил янги дори-дармонларнинг кўргазма намуналарини чиқариб терди. Аёл тўхтамасдан ошхона томонга ўтаркан, йўл-йўлакай деди:
– Тўхтаб туринг, мен қаҳвани илитиб келаман.
– Йўқ, раҳмат, – деди доктор бошини кўтармасдан. У рецепт ёзишга тутинди. – Мени заҳарлашингизга заррача ҳам имкон қолдиролмайман.
Ошхонада аёл қиқирлади. Доктор ёзишни ниҳоясига етказиб, овоз чиқариб ўқиди, ўзи иқрор бўлганидек, нима ёзилганини бошқа биров ҳижжалолмасди ҳам. Полковник бор кучини ишга солиб бутун диққат-эътиборини бир ерга тўплашга ҳаракат қиларди. Аёл хонага кирар экан, ўтган туни мижжа қоқмай чиққанлиги эрига таъсир қилганини пайқади.
– Шу кеч ҳам тонгга яқин уни безгак тутди, доктор, – дийдиё қилди аёл. – Қарийб икки соат фуқаролар уруши ҳақида алаҳлаб чиқди.
Полковник сесканиб кетди.
– Бу ҳеч ҳам безгак эмас, – дағаллик билан деди у ўзини қўлга олишга уриниб. – Қолаверса, ҳақиқатдан ҳам аҳволим ёмонлигини ҳис қилсам, ўлигимни бировга ташлаб қўймайман. Ўзимни ўзим ахлат ўрага ирғита оламан.
У газеталарни келтириш учун хонадан чиқиб кетди.
– Гуллар учун раҳмат, – деди доктор.
Майдонгача улар бирга боришди. Ҳаво қуруқ эди. Жазирамадан асфальт эрий бошлаганди. Доктор хайрлашаётганида, полковник сиқиқ тишлари орасидан хотиржам сўради:
– Доктор, сиздан қанча қарздормиз?
– Ҳозир ҳеч қанча, – деркан доктор унинг елкасига уриб қўйди. – Хўроз ғолиб чиққан куни эса биратўла эришингизга тўғри келади.
Полковник тикувчилик устахонаси томон йўналди, Августиннинг ошналарига варақаларни беради. У учун устахона ягона бошпана эди. Полковникнинг партиявий ўртоқларининг кўпи аллақачон ўлдирилган ё шаҳардан бадарға қилинган, у ёлғизланиб қолган, ҳар жумада почтага боришдан бўлак ҳеч бир маънили машғулоти йўқ эди.
Кундузги офтобнинг тафти кампирини руҳлантириб юборган эди. Даҳлиздаги бегониялар ёнида жойлашиб олганича, сандиқдан эски-туски кийим-кечакларни олдига ёйиб ўтирарди, у бир марта эмас, ҳар сафар йўқ жойдан шундай бир янги либослар ижод қилиб ташлардики, тан бермасдан бошқа илож қолмасди. Енгчалардан бежирим ёқалар, кийимнинг астаридан қадама енглар, рангдор, тўртбурчак парча-қуроқлардан ажойиб куйлакчалар пайдо бўлгани кўзни яшнатар эди. Теваракда эса ниначилар бир хил оҳангда чириллаб муаллақ учиб юрарди. Офтоб уфқ сари имиллаб сирғаларди, аммо бегониялар орасида ивирсиган аёл унинг қандай ботиб бораётганини кўрмасди. У фақат кечки пайт, полковник уйга қайтгандан кейингина бошини кўтарди. У бўйнини бармоқлари билан бир сиқиб, кейин қўлларини бўшатаркан деди:
– Миям жуда ҳам суюлиб кетганга ўхшайди.
– Азалдан ҳам гўр бўлмагансан, – чақиб олди полковник. Кампири орқа-олдини камалакранг қийқимларга тўлдириб ташлаганини кўриб, бу луқма етарли эмасдай қўшимча қилди: – Сен қизилиштоннинг ўзисан.
– Устингни бутлаш учун қизилиштон бўлишга ҳам розиман, – деркан у ҳар хил рангдаги қийқимлардан тикилган кўйлакнинг бошқа тарафини ағдарди. Кўйлакнинг фақат ёқаси ва енглари бир хил эди. – Карнавалга борганингда, камзулни ечсанг, асқотиб қолади.
Хуфтонга чалинган қўнғироқ аёлнинг гапини бўлди.
– Парвардигор фариштаси Биби Марям руҳига юксалтир, – дея минғирлаганча, қўлидаги кийимлар билан аёл ётоқхонага йўналди.
Полковник мактабдан қайтарида йўлакай хўрозни кўриш учун кирган болаларни гапга тутди. Кейин эртага жўхори йўқлиги эсига тушиб, кампиридан пул сўраш учун ётоқхонага кирди.
– Менимча, бор-йўғи эллик сентаво қолди, – деди кампири.
Аёл пулларни бир латтачага тугиб, четдаги кўрпача тагида сақларди. Бу пуллар Августининг тикув машинкаси сотувидан тушган эди. Мана тўққиз ойдан буён шу зайлда, ўша маблағ ҳисобидан ўзларининг тирикчилигини ўтказишар, хўроз учун чақама-чақа, бирин-кетин сарфлашиб, яшаб келишар эди. Ҳозир ўша пулнинг ўндан бири: иккита йигирма сентаво ва битта ўн сентаволик танга қолганди.
– Бир қадоқ жўхори сотиб оласан, – деди аёл. – Эртага қаҳва сотиб олишга ҳам қолсин. Кейин тўрт унция пишлоқ ҳам.
– Яна эшикларга осиб қўйиш учун зарҳал филча, – жўр бўлди полковник ҳам. – Бир қадоқ жўхори қирқ икки сентаво туради.
Улар ўйланиб қолишди.
– Хўроз – жонивор, демак чидаб турса ҳам бўлади, – деб гап бошлаган ҳам эдики, кампири, аммо полковникнинг юзида қалқиб чиққан ифодани кўриб, тилини тийишга мажбур бўлди.
Полковник каравотга ўтириб, тиззасига тирсакларини қадаб, кафтидаги тангаларни шақирлатди.
– Гап фақат менда эмас-да, – деди полковник бироз гапирмай тургандан кейин. – Агар менга боғлиқ бўлганида, уни шу бугуноқ, шўрванинг тагига бостириб юборган бўлардим. Ошқозоннинг онасини шунақа ҳам кўрсатардики… Нақ эллик песо-я! – У бир дақиқа тўхтаб қолиб, бўйнидаги пашшани эзғилади. Нигоҳи эса кампирининг ортидан, бутун хона бўйлаб бир жойдан иккинчи жойга кўчиб юрарди. – Биласанми, анови шўрлик болаларни ҳам ўйламаса бўлмайди-да, ахир барча тўплаган пулларини, шу жинқар хўрозимизга тикишган-да.
Энди яна аёл ўйланиб қолди. У бутун хона бўйлаб шу шилқим пашшаларни қийратадиган дорини сочиб юраркан, полковникда гўё кампири уйдаги руҳларни кенгашга чақирмоқчидек тасаввур пайдо бўлди. Охири аёл кичкина пуркагични тошбосмали меҳроб олдига қўйиб, қиёмранг кўзларини тўғри эрининг қиёмранг кўзига тикди.
– Жўхори сотиб ол, – деди аёл. – Нима бўлишимиз биргина Худога аён.
Полковник кейинги ҳафта давомида ҳар гал стол ёнига ўтирса: “Насибамизни бизга етиши – мўъжиза”, – деб юрди. Кампири йўқ жойдан либослар тикиб ташлайдиган чеварлигига яраша, йўқни йўндириб егулик ҳам тайёрлай олар эди. Октябрь нафас ростлаш имконини чўзди. Намгарчилик одам мурдадек тош қотиб мудрайдиган шароит билан алмашди. Кундузи офтобнинг мис шуъласидан руҳланган аёл уч кечасини бутунлай қаралмаган сочларига бағишлади.
– Мана ниҳоят, тантанали маросим бошланяпти, – деди полковник аёли ўзининг кулранг узун сочларини сийрак тишли тароғи билан тарашга тушган куни.
Иккинчи кун ҳовлида аёл тиззасида чойшабини ёйганича тароғи билан сочларини тараб, хасталигида босиб кетган битларини терарди. Учинчи марта бошини хушбўй гулобга ювиб, сочи қуришини кутиб тин олар экан, тепасини турмаклаб, тўғноғичлар қистириб қўярди.
Полковникнинг хаёли хўрозлар билан банд эди. Ҳатто тунда ухлолмай гамакда у ёқдан бу ёққа ағанаб ётаркан, фақат улар ҳақида ўйларди. Чоршанбада хўрознинг вазнини тарозида тортиб кўраркан, у меъёридагидек туюлди. Ўша куни Августиннинг хуш-хандон ўртоқлари полковник билан хайрлашиб чиқиб кета туриб, хўрознинг ғолиб чиқишини ҳам ўзларича башорат қилишди. Кампири сочларини калтартирган полковник ҳам ўзини бардам ҳис қилди.
– Ўтган йигирма йил юкини ҳам бошимдан олиб ташладинг, – деди полковник бошига қўлини тегизиб. Кампири унинг ҳақ эканлиги ҳақида ўйлади.
– Мен ўзимни яхши ҳис қилганимда, ўликни ҳам тирилтириб юборишим ҳеч гап эмас, – деди аёли.
Бироқ уларнинг бу хотиржамлиги узоқ давом этмади. Соат билан суратни айтмаганда, уйда сотишга қарийб ҳеч нима қолмаганди. Пайшанба кечқурун ғамлаганларининг таги кўринганда кампири типирчилашга тушди.
– Ғам ема, – уни тинчлантирди полковник. – Эртага почта келади.
Эртаси куни у докторнинг ишхонаси яқинида туриб, кемани орзиқиб кутарди.
– Самолёт – аломат матоҳ-да, – деркан полковник нигоҳини почта халтасидан узмасди. – Эшитишимча, у бир тунда Европага учиб бора олиши мумкин экан.
– Мумкин, – деди доктор журнал билан елпиниб.
Полковник почтани кутаётганлар орасида нозирни кузатаркан, ҳали кема боғлаб қўйилганича ҳам йўқ, унга сакраб чиқиб олмоқчи бўларди. Нозир ҳақиқатдан ҳам биринчи бўлиб кемага ҳатлади. Капитандан муҳрланган конверт олди. Кейин палубага кўтарилди. Почта халтаси икки нефть бўчкасининг ўртасига боғланган эди.
– Чунончи, самолётларда учиш хатарли бўлгани билан, – дея туриб полковник почта нозири қорасини йўқотиб қўйди. Аммо кўп ўтмай ёрқин шишаларда салқин ичимликлар териб қўйилган савдогарлар аравасида унга кўзи тушгач, фикрини ниҳоясига етказди. – Инсоният тараққиётга эришгани эвазига ҳам тўлов тўлашга тўғри келади чоғи.
– Ҳозир мана бу кемада чайқалиб минг бир азоб тортгандан самолёт хатарсизроқ, – луқма ташлади доктор. – Ҳар қанақа кучли довул ҳам йигирма минг фут баландликдаги парвозга ҳеч қанақа дахл қилолмайди.
– Йигирма минг фут-а, – лол бўлганидан қайтарди полковник, шунчалик баландликни тасаввур қилишга ўзида куч тополмасдан.
Докторнинг гурунгга иштиёқи борлиги кўриниб турарди. У қўлларини узатиб, журнални бор бўйича кўтарди ва бутунлай қимирлатмасдан ушлаб туришга эришди.
– Нақадар гўзал мувозанат, – деди у.
Бироқ полковникнинг бор диққати нозирга қаратилганди. У нозир чап қўлида стаканни тутганча, кўпикланаётган лимонадни қандай ичаётганига пинак қоқмасдан боқарди. Нозирнинг ўнг қўлида эса хат-хабар халтаси осилиб турарди.
– Бундан ташқари денгиздаги каттакон лангарли кемалар тунги самолётлар билан ҳамиша алоқада бўлиб турадилар, – дея гапини давом эттирди доктор. – Хавфнинг олди олинган бунақа шароитда катер қаёқда-ю, самолёт қаёқда.
Полковник докторга ўгирилди.
– Ҳа, албатта, – деди полковник. – Афтидан, самолётга чиқишнинг учар гиламда ўтиришдан фарқи бўлмаса керак.
Нозир тўғри уларга қараб юрди. Полковникни енгиб бўлмас бир ҳаяжон қамраб олган, у исми шарифи ёзилиб, сурғуч билан муҳрланган конвертни очиш истагида ёнарди, ҳатто бунинг ваҳимаси босиб, бир қадам орқага тисланди. Нозир қопи боғичини бўшатиб, докторга газеталарини узатди. Кейин шахсий хат-хабарлар халтачасини очиб, ҳужжат бўйича жўнатилган хатлар сонини текшириб, конвертларда йўлланган исмлар бўйича бир-бир эгаларини чақиришга тушди. Доктор газеталари қатини очди.
– Биринчи ўринда Сувайш канали муаммоси, – деди сарлавҳаларга кўз югуртириб. – Ғарб ўз мавқеини бой беряпти.
Полковникнинг қулоғига ҳозир сарлавҳалар ҳам кирмасди. У ошқозонида турган оғриқни босишга тиришарди.
– Цензура балосидан отам замонидан буён газеталар фақат Европа ҳақида ёзишади. Европаликлар бу ерда, биз эса Европада бўлганимизда аломат бўларди-да. Ана шунда ҳар биримиз ўз мамлакатимизда нималар содир бўлаётганидан хабар топар эдик.
– Европаликлар учун Жанубий Америка – бу тўппончали, гитараси ҳам бор шопмўйловли эркакдир, – масхаралаб деди доктор газеталарга қарашдан ҳам чалғимай. – Улар бизни тушунишмайди.
Нозир докторга ҳам хат-хабар берди. Қолганларини эса халтасига яна солиб оғзини маҳкам боғлади. Доктор хатларига кўз ташламоқчи бўлдию, бироқ бундан ҳам олдин полковникка синчиклаб қаради. Кейин нозирга – деди:
– Полковникка ҳеч нима йўқми?
Полковникни азобли ваҳима босди. Нозир халтани елкасига ортиш учун остонадан пастга тушди ва бошини бурмасдан деди:
– Полковникка ҳеч ким хат ёзмайди.
Одатига хилоф равишда полковник шу заҳоти уйига йўл олмади. Аввалига устахонада Августиннинг ўртоқлари газеталарга кўз югуртириб ўтирганида қаҳва ичди. У ўзини алданган ҳис қилиб, ич-ичдан эзилар эди. У қани эди келгуси жумагача шу ерда қола олсаму, кампиримнинг кўзига бўш қўл билан қорамни кўрсатмасам, дея хаёл сурарди. Мана, устахонани ҳам ёпишди. Муқаррар юз берадиган воқеани бир чеккага улоқтириб ташлаш эса имконсиз эди.
Уни кампири кутарди
– Ҳеч вақо йўқми? – сўради у.
– Ҳеч вақо йўқ, – жавоб қилди полковник.
Шунга қарамай у янаги жума кемани кутиб олишга чиқди. Ва ҳамишагидек уйга хатсиз қайтди.
– Биз ҳаддан ташқари узоқ кутдик, – деди унга кампири. – Фақат ҳўкиздай ўжар бўлганинг учун ўн беш йилдан буён хат кутиб келасан.
Полковник гамакка чўзилиб, газета титкилашга тутинди.
– Навбатимиз келишини кутишимиз керак, – деди эркак. – Бизнинг тартиб рақамимиз бир минг саккиз юз йигирма уч.
– Шунча пайт биз буни кутиб ўтирибмизу, ўтган фурсатда лотереяда бу рақамга икки марта ютуқ чиққан бўларди.
Полковник ҳамишагидек газеталарни бошидан охиригача: биринчи саҳифасидан сўнгисигача, эълонларини ҳам қолдирмай мук тушиб ўқиди. Аммо у бу сафар ҳеч диққат-эътиборини бир ерга тўплолмас: ўзига ветеран сифатида берилиши керак бўлган нафақа хаёлини зумда ўғирлар эди. Ўн тўққиз йил олдин конгресс қонун қабул қилгани ҳақида овоза етиб келгандаёқ, полковник бу имтиёзга муносиб эканлигини исботлаб бериш учун ишга киришган эди. Бу жараён саккиз йилга чўзилди. Кейин яна олти йил ветеранлар рўйхатига тиркалишга кетди. Унинг охирги олган хати шу ҳақида эди.
Комендантлик соати кирганини билдириб, бонг урилганида у ўқишни бас қилди. Ухлаш учун чироқни ўчиришга ҳозирлик кўрар экан, кампири уйғоқ эканлигини бирдан сезиб қолди.
– Анови газетдан қирқиб олинган қийқимни сақлаб қўйибсанми?
– Ҳа. Қоғозлар ичида бўлиши керак.
Кампири пашшахонасини устидан улоқтириб, шкафдан ёғоч қутичани олди, ичида саналар бўйича тартибланиб, резина билан боғлаб қўйилган бир ўрам хатлар ётарди. У хатлар орасидан уруш ветеранларига нафақани расмийлаштириш ваъдасида фаоллик кўрсатаётган адвокатлар идораси эълонини топди.
– Мен сенга қачондан буён адвокатни алмаштирмасанг бўлмайди, деб келаман, – деди эрига газетадан кесиб олинган парчани узатаркан. – Шу пайтгача нафақа пулини олиб, уни харжлашга ҳам улгурардик. Худди ҳиндуларга ўхшаб, тобутимиз устига қўйиладиган ақчадан бизга қандай наф бўлиши мумкин.
Полковник бу парчани икки йил ўтиб энди қўлига олаётган эди. Уни эшик ортига осилган кўйлаги ён чўнтагига солиб қўйди.
– Адвокатни алмаштириш учун ҳам пул керак-да.
– Ҳеч ҳамда, – кескин қарши чиқди кампири. – Бу пулни нафақани қўлга киритганимиздан кейин ўшандан чегириб олишларини уларга ёзиб юбориш мумкин-ку. Бу уларни ишга қизиқтиради ҳам.
Шанба куни полковник ўзининг адвокати олдига йўл олди. У эса гамагида беғам чўзилиб ётганича полковникни кутиб олди. Бу барзанги ҳабашнинг юқори жағида иккитагина тиши қолганди. Адвокат ёғоч сандалини оёғига илдириб, деразани очди. Ойна ёнида чанг босган пианола, устида уюм қоғозлар тахлами, “Диарио офисиаль” дан кесиб олиб маҳкамланган эски ҳисоб-китоб дафтарлари ва Назорат инспекторлигининг хабарномалари тартибсиз ҳолда ётарди. Клавишсиз пианола унга ёзув столи вазифасини ҳам ўтар эди. Келиши боисини айтишдан аввал полковник ишнинг ўлда-жўлдалигидан ташвишдалигини изҳор қилди.
– Бунақа ишлар бир-икки кунда ҳал бўлмаслигидан сизни огоҳлантирган эдим-ку, – деб қўйди адвокат. У диққинафасликдан бўлари бўлиб, ғилдиракли оромкурсини орқасига тортиб, унга сал бўлмаса ётиб олганча аллақандай рисолача билан ўзини елпирди. – Менинг ишончли вакилларим умидни йўқотмаслик борасида пайдар-пай хабар қилиб туришибди.
– Бу ёзишмалар ўн беш йилдан буён судралиб келади, – деди полковник. – Бу худди оқ буқача ҳақидаги эртакка ўхшайди.
Адвокат бу маъмурий ёзишмалар ғорини титкилашга тушиб кетди. Унинг сўлжайиб кетган думбасига оромкурси жуда ҳам тор эди.
– Ўн беш йил олдин осонроқ эди, – ниҳоят хулосалади у. – Энди эса икки партиядан ҳам аъзо бўлган ветеранларнинг бутун бир муниципал уюшмаси мавжуд. – У ўпкани куйдиргич ҳавони симираркан, ўзини гўё қатъий бир қарорни айтмоқ учун жиддий ўйлаётгандек тутарди. – Куч эса – ҳамжиҳатликда.
– Бу менга тўғри келмайди, – деркан полковник биринчи марта ўзини жуда ҳам ёлғиз ҳис қилди. – Ижобий хатни кута-кута неча бир ўртоқларим ўлиб кетишди.
Адвокат ҳам ўзиникини маъқуллашдан қолмасди:
– Қонун жудаям кеч қабул қилинди-да. Яна сизга ўхшаган кўпларга тўғри ҳам келмайди. Мана полковниклик унвонини олганингизга ҳам йигирма йил бўлиб қолди. Бундан ташқари, қонунда нафақа учун қаердан пул ажратилиши ҳам кўрсатилмаган, шунинг учун ҳам ҳукумат бюджетни тубдан кўриб чиқишига тўғри келади.
Эски ашула. Уни полковник ҳар сафар тингларкан, жони жаҳони ифода қилиб бўлмайдиган дард-алам оловида қоврилар эди.
– Биз садақа тиланмаймиз, – деди у. – Биз қарз сўрамаймиз. Биз респуб­ликани асраб қолиш учун тан-жонимизни гаровга қўйганмиз.
Адвокат қўлларини ёйди.
– Ҳа, албатта, шундай, полковник. Инсоний кўрнамаклик чегара билмасдир.
Бу қўшиқ полковникка таниш эди. Биринчи марта полковник буни Неер­ланд шартномаси тузилган куннинг эртасига эшитган, ҳукумат жангдан қайтаётган икки юзча зобитларга йўқотувлар ўрнини тўлдириб, кўмак беришга ваъда берган эди. Инқилобий батальон мактабдан қочган ўспирин йигитчалардан ташкил топганди. Уларни Неерландиянинг улкан лагерига тиқишиб, уч ой куттирган эдилар. Кейин ҳар ким ўзича тадоригини кўриб, уйга қайтишнинг пайида бўлишган, уйга етиб келгандан кейин эса умидворлик билан кутишда давом этилганди. Шундан буён қарийб эллик йил ўтиб кетганига қарамай, ҳамон полковник кутар эди.
Хотиралардан ҳаяжонланган полковник қаддини ғоз тутди. Суякдор тиззасига устихони чиқиб қолган қўлларини қатъий қўйиб, виқорли овозда деди:
– Шунинг учун мен қатъий бир қарорга келдим.
Адвокат қулоғини динг қилди.
– Хўш, қандай?
– Адвокатни алмаштираман.
Бир гала сариқ ўрдакчаларни ортидан эргаштириб, адвокатнинг хонасига бир ўрдак кирди. Уларни ҳайдамоқчи бўлиб ўрнидан турди.
– Ўзингизга қулайини кўраверинг, полковник, – деди ҳамон қўлларини силкитганича адвокат. – Сиз нима десангиз, шу. Агар мен бирон-бир каромат кўрсата билганимда, бу қушхонада ўрдак ҳайдаб юрмаган бўлардим. – У эшикка ёғоч панжарани қўйиб, қайтиб келиб ўрнига ўтирди.
– Менинг ўғлим умр бўйи меҳнат қилди, – деди полковник. – Кулбам гаровда. Нафақа ҳақида чиққан қонун эса адвокатлар учун еб ётар бўлди.
– Фақат мен учун эмас, – норозиланди адвокат. – Қанча маош олмай, охирги чақасигача суд югур-югурларига сарфлайман.
Полковникни бошида кимгадир адолатсизлик қилиб қўйиш ҳақидаги фикр чарх уриб, изтиробга солар эди.
– Аҳвол айнан шундай эканлигини айтишни истар эдим, – тўғрилади полковник. – Бу жазирамада миялар эриб кетиши ҳеч гап эмас.
Бир дақиқада адвокат ишончномани излаб, тепадан-пастгача ҳамма жойни титкилаб, ағдар-тўнтар қилди. Бу орада офтоб йўнилмаган тахта қоқиштирилган ёқимсиз дарчанинг ўртасигача етиб қолди. Узоқ ва натижасиз изланишлар адоғида пианоланинг устидаги қоғозларнинг ҳам чорак қисмини кўздан кечирган адвокат, унинг тагидан ҳам бир қанча хат жилд ўрамларини тортиб чиқарди.
– Мана у, – деди гербли қоғозни полковникка узатаркан. – Бунинг нусхаларини йўқотишларини ишончли вакилларимга ёзиб юборишим керак.
Полковник чангларини қоқиб, қоғозни кўйлаги чўнтагига солиб қўйди.
– Уни ўзингиз йиртиб ташларсиз, – деди адвокат.
– Нега йиртарканман?! – кутилмаган жавоб қилди полковник. – Ахир бу менинг йигирма йиллик ҳаётим. – У адвокат қидирувни давом эттиради, деб ўйлаганди, у кимса бўлса гамагига қараб кетганча, терини артди. Сўнг қуёш шуълаларида титраётган ҳаво ортидан полковникка анграйди.
– Бошқа ҳужжатларимни ҳам олишим керак, – сўради полковник.
– Қайсиларини?
– Биринчи навбатда полковник Буэндианинг тилхатини.
Адвокат елкасини қисди.
– Бунинг ҳеч ҳам иложи йўқ.
Полковник таҳликада қолди. Макондо инқилобий округи ғазначиси сифатида машаққатли олти кунлик ўтиш жараёнида ҳам у икки жомадонча ҳужжатларни яғир хачирда олиб юриш қанчалик оғир бўлганига қарамай, кўз қорачиғидай асраганди. У шартномага қўл қўйилишига ярим соат қолганида, озиб-тўзиб сўнгги нафасини олаётган хачирни етаклаб, Неерландиядаги лагерга кириб келган эди. Ўшанда Атлантика қирғоқлари инқилобий кучларининг бош интенданти – полковник Аурелиано Буэндиа ўша икки жомадонни таслим бўлиш чоғида мусодара қилинган мулк рўйхатига киритгани ҳақида унга тилхат ёзиб берган.
– Бу ҳужжатларнинг кучи жуда залворли эди, – деди полковник. – Айниқса, полковник Аурелиано Буэндианинг ўз қўли билан ёзиб берган тилхатнинг.
– Эҳтимол, – деди адвокат. – Бироқ бу ҳужжатлар минг бир идорада, минг битта қўлдан ўта-ўта, ҳозир ҳарбий вазирликнинг қайси бир ғаладонида турган бўлса ҳам катта гап.
– Бундай муҳим ҳужжатлар қандай амалдорнинг қўлидан ўтмасин, эътибордан четда қолиши мумкин эмас, – деди полковник.
– Бироқ охирги ўн беш йилда қайта-қайта жуда кўп амалдорлар алмашди, – таъкидлади адвокат. – Ўзингиз бир эсланг, бу орада ҳукумат бошига етти президент келди ва ҳар бири ўз талаблари билан қароргоҳини ўн мартадан кам бўлмаган даражада бошқа кўринишга солди, ҳар бир вазир эса ўз амалдорларини юз марталаб ўзгартирди.
– Бироқ ҳеч бири ўзи билан бу ҳужжатларни олиб кетиши мумкин эмас-ку, – деди полковник. – Йўриққа кўра, ҳар бири уларни албатта, аввалги жойида сақлайди.
Адвокат ноумид шалвиради.
– Мабодо бу қоғозлар эндиям вазирликнинг қайси бир бўлмасидан чиқиб қолган тақдирда, иш бутунлай янгидан қўлдан-қўлга ўтиш жараёнини бошлайди, шунда биринчилар қаторида сиз ҳам рўйхатга тушасиз.
– Барибир, – деди полковник.
– Шу билан яна юз йил судра-судра бўлади.
– Барибир. Қирқига чидаган қирқ бирига ҳам чидаши керак.

Полковник меҳмонхонадаги ёзув столчасига бир ўрам чизиқли ва босма қоғозлар, сиёҳли ручка ва сиёҳдонни келтириб қўйди. Ҳар эҳтимолга қарши ётоқхона эшигини кампири билан кенгашиш зарурияти туғилиб қолишини ўйлаб очиқ қолдирди. Завжаси ибодатга берилган, тасбеҳ ўгирарди.
– Бугун нечанчи сана?
– Йигирма еттинчи октябрь.
У жуда эҳтиёткорлик билан, перо чизиқдан чиқиб кетмайдиган қилиб қўлида ушлаганча, нафас олиши осон бўлиши учун қаддини расо тутиб – баайни унга мактабда қандай ўргатган бўлсалар, шундай хат қоралашга киришган эди. Уйдаги диққинафасликка чидаб бўлмас, ҳатто бир томчи тер қоғозга-да томди. Полковник уни ҳўллади. Кейин намдан семирган сўзни артмоқчи бўлди, аммо сиёҳ чапланиб, хунук доғ бўлиб қолди, холос. Шунга қарамай у умидсизликка тушмади. Полковник белги қўйиб, янги қоғозга қайта кўчирди: “Ҳамма ҳуқуқлар дахлсиздир”. Сўнг хатбошидан ўқиди.
– Қачон мени рўйхатга тиркашганди?
Аёл ибодатини бўлмасдан ҳисоблаб чиқди.
– Минг тўққиз юз қирқ тўққизинчи йилнинг ўн иккинчи августида.
Айни шу палла ёмғир ёға бошлади. Полковник Манаурадаги давлат мактабида ёзишни ўрганган пайтларидагидек саҳифани йирик-йирик, худди болачаларнинг ёзувидек дона-дона ҳарфлар билан тўлдирган эди. Кейин иккинчи саҳифанинг ярмига етиб имзо қўйди.
У номани хотинига ўқиб берди. Аёл ютоқиб тинглар экан, ҳар бир иборани бошини силкиб маъқуллар эди.
– Сен кимгадир хатни машинкалаб беришини илтимос қилсанг бўларди.
– Йўқ, – жавоб қилди полковник. – Биров менга марҳамат кўрсатишини ўтиниб чарчадим.
У ёмғир пальма барглари ёпилган томни доира қилиб чалганини ярим соатлар тинглаб ётди. Шаҳарда чинакамига сел қуйди. Комендантлик соати бошлангандан кейин шифтнинг қаеридандир чакки томчилади.
– Аввалдан шундай қилсанг эди, – дея орзиқди муштипар. – Ҳаракатда баракат бўлади.
– Бунинг сира кечи йўқ, – деди полковник ўтаётган чаккиларни тинг­лаганича. – Балки муаммо уйнинг гаров муддати тугамасидан олдинроқ ҳал бўлар.
– Икки йил қолди, – деди аёл.
Полковник чироқни ёқиб, чакки томчилаётган жойни топди ва унга хўрознинг товоғини қўйиб, идиш тубига қаттиқ-қаттиқ урилаётган томчи овози-ла ётоқхонага қайтди.
– Балки улар ҳақларини тезроқ ундириш учун ишни январгача қолдирмасдан ҳам ҳал қилиб беришар, – деркан бу гапига ўзи ҳам ишониб кетди.
– Бу орада Августиннинг йили бўлиб қолади, ундан кейин биз кинога ҳам тушишимиз мумкин.
Аёл овоз чиқармай табассум қилди.
– Мен ҳатто мультфильмлар қанақа бўлишини ҳам унутаёздим.
Полковник пашшахона ичидаги кампирини яхшироқ кўрмоқ пайида бўлди.
– Қачон охирги марта кинога тушгандинг?
– Ўттиз биринчи йилда, – деди кампири. – Ўшанда “Марҳумнинг васияти”ни намойиш қилишганди.
– Ур-йиқитмиди?
– Бунисини унчалик айтолмайман. Арвоҳ ана-мана қизболанинг маржонини олиб қочиб кетаман деб турганда, бирдан жала шариллаб ёғиб қолади.
Ёмғир шовқинида уларнинг кўзлари илинди. Полковник қорнида симиллаган оғриқни ҳис қилди. Бироқ ташвишланмади. Бутун октябрь давомида бунга чидаб келарди.
Жун одеялига ўраниб, кўзи илинган ҳам экан, қандайдир бир ондаги кампирининг бўғиқ хириллашидан уйқуси бузулди. Туйқус ҳуши тикланиб, ўзига ўзи гапирди.
Кампири ҳам уйғониб кетди.
– Ким билан гаплашяпсан?
– Ҳеч ким билан, – деди полковник. – Аломат палла экан-да ўзиям. Макондада, ўйласам, биз юз фоиз ҳақ бўлганмиз. Биз полковник Аурелиано Буэндиага нима бўлса ҳам таслим бўлма, деб туриб олган эдик. Ўшандан кейин ҳаммасини яксон қилишди.
Ёмғир ҳафта давомида ҳам тинмади. Иккинчи ноябрь, ўтганларни эслаш кунида, полковникнинг қаршилигига қарамай, кампири Августиннинг қабрига гул олиб борди. Қабристондан қайтибоқ, аёлнинг хасталиги қайталади. Боёқиш ҳафтани минг азоб билан кечирди. Полковникнинг ўзи ҳам октябрнинг тўрт ҳафтасини ноумид, фақат сабр билан ўтказган, бу эса дард устига чипқон бўлганди. Доктор келди. У хастани кўриб, хонасидан чиқаётганда, жар солгандай деди:
– Агар бунақа майда-чуйда дардларга диққатимни қаратадиган бўлсам, бутун шаҳар аҳлини ўлимга ҳукм қилардим. – Аммо у кейин полковник билан ёлғиз гаплашганида, кампири қатъий тартибга риоя қилиш шартларини бирма-бир ёзиб берди.
Полковникнинг ҳам дарди зўрайди. У бадрафхонада бир неча соатлаб қолиб кетар, кейин совуқ қотиб ўранар ва ичи бўлак-бўлак бўлиб парчаланиб, идраб тушаётгандай ўзини нохуш ҳис қиларди. “Бунинг бари қиш туфайли, – ўзини ўзи ишонтирмоққа уринарди умидсизликка тушмаслик учун у. – Ёмғир тинганидан кейин ҳаммаси бошқача бўлади”. Ҳақиқатдан ҳам у ўша хатни кўзи очиқлигида олишига жуда қаттиқ ишонарди.
Энди хўжалик ишлари билан унинг ўзигина шуғулланиши чекига тушган, калаваси учини йўқотмаслик учун жонини Жабборга бериб, ўзини ҳар ёққа урарди. Кўпинча тишни-тишга босиб, қўшни дўкончалардан насияга нарса сўрашга тўғри келарди.
– Фақат кейинги ҳафтагача, – деса-да, ўзи ҳам бу гапига ишонмасди. – Жума куни менга бир жойдан пул келиши керак.
Кампирининг хуружи чекиниб, ўзига келганида эрининг атворини кўриб қўрқиб кетди.
– Фақат суягинг қолибди-ку.
– Ўзимни сотувга қўйишга тайёрлаяпман, – деди полковник. – Кларнет ясайдиган фабрикадан ҳозирданоқ буюртма ҳам бор.
У фақат хат келишидан умидини узмасдан ўзини тутиб турарди. Дармони қуриб, уйқусизликда ўтказилган тунлар наинки суякларини, балки бутун жисми жонини уй юмушлари билан хўроз орасига бўлиб ташлаганди. Ноябрнинг иккинчи ярмида икки кунни хўроз жўхорисиз ўтказди, полковник ўшанда уни ўлиб қолади деб хавотирланди. Шунда унинг эсига июлдан буён печка тепасида пояси билан осилиб турган бир боғлам ловия тушиб қолди. У хўрознинг товоқчасига қуриб ётган шу ловия шодасини бир ҳовучгина қилиб солди.
– Бу ёққа кел, – кампири чақирди.
– Ҳозир, – дея полковник хўрозни кузатарди. – Иштаҳа карнай бўлганда, бемаза таом бўлмайди.
Полковник яқинлашганда, кампири каравотга чиқиб олишга уринарди. Аёлнинг баданидан доривор ўтларнинг иси келарди. У эрига дона-дона қилиб амр этди:
– Сен тезда хўрознинг баҳридан ўтишинг керак.
Полковник кампири эртами-кечми, бир куни шу талабни муқаррар олдига қўйишини аниқ биларди. У бу лаҳзани ўғлини ўлдиришгач, ўзи хўрозни асрашга қарор қилган кечадан бошлаб кутарди. Кампирига нима деб жавоб қилишни ўйлаб олишга унинг етарлича фурсати бўлганди.
– Ҳозир бир пулга ҳам олишмайди, – деди у кампирига. – Уч ойдан кейин эса мусобақа бошланади, ана унда биз хўрозни бир қадар қимматга пуллашимиз мумкин.
– Гап пулда эмас, – деди кампири. – Йигитлар келганида, айт, хўрозни қанчага олишса олишсин, кейин билганини қилишмайдими.
– Мен уни Августин ҳаққи ушлаб турибман. – Полковник аллақачон шу хулосага келганди. – Ўзинг бир кўз олдингга келтириб кўр, хўрознинг ғалабаси ҳақида бир нима деб қолишса борми, унинг чеҳраси бахтдан қандай ёришиб кетарди.
Муштипар она ўғлини хотирлади.
– Бу лаънати хўрозлар уни бошига етди! – уввос солди у. – Агар учинчи январда уйда қолганидами, бу бахтсиз ҳодиса юз бермаган бўлармиди. – Ва озғин бармоғи билан эшикни кўрсатиб деди: – Гўё ҳозиргина ҳув анави ерда болагинамни қўлтиғи остига хўрозни қистириб олган ҳолда кўргандайман. Ҳали гальерада пайдо бўлмасдан олдинроқ ҳаётингни хароб қилма, деб унга зорланмаганмидим. У бўлса фақат кулиб қўя қолганча: “Бас қилсанг-чи! Бугун кечқурун биз тиллога чўмиламиз”, – деганди.
У мадорсизланиб, каравотга суянди. Полковник оҳистагина боши остига ёстиқ қўйди. Унинг кўзлари кампириники билан тўқнашаркан, бу кўзлар ўзиникига жуда ўхшарди.
– Ортиқча уринишдан ўзингни тий, – деркан полковник кампирининг кўксида нимадир ҳуштак чалаётганини эшитгандай бўлди. У ўзини билмасдан бир аҳволда ётарди. Яна ўзига келаркан, ҳар қалай нафас олиши бир қадар меъёрлашди.
– Ҳамма бало туз тотмаганимиздан, – деди кампири. – Ахир, гуноҳ эмасми, ризқингдан қирқиб, уни хўрознинг оёғи остига отиш.
Полковник чойшабнинг бир чеккаси билан кампирини ҳилпиди.
– Бор-йўғи уч ой чидаб берсак бўлди.
– Шу уч ойда биз нима еймиз?
– Билмайман, – деди полковник. – Агар очликдан ўлиш ҳукми пешонамизга ёзилганида, аллақачон ўлиб кетган бўлардик.
Соппа-соғ ва жонланиб қолган хўроз бўш товоқ олдида қаққайиб турарди. У полковникни кўраркан, бошини силкитиб, қарийб инсоний, хирқироқ овозда ашуласини қайтарди. Полковник унга ачиниб кулимсиради.
– Ҳаёт – қалтис ҳазил, ошна.
Шу билан полковник уйдан чиқиб кетди. У бу толтуш паллада бутун шаҳар бўйлаб аллатовур ҳолда ҳеч бир мақсадсиз сандироқлади; ҳатто бу оғир ҳолатдан чиқишнинг бирон-бир чораси бордир, дея ўзини ишонтиришга ҳам интилмади. Кимсасиз кўчаларда ўлардай чарчаганини ҳис қилмагунича шунчаки юраверди. Шундан кейингина уйига қайтди. Келганини эшитган кампири қошига чорлади.
– Нима дейсан?
Кампири унга қарамасдан жавоб берди:
– Соатни сотишимиз мумкин.
Полковник ҳам бу ҳақида ўйлаганди.
– Буни Альваро қирқ песога ҳеч бир гап-сўзсиз олишига ишончим комил, – деди кампири. – У тикув машинасини ўша заҳоти сотиб олгани эсингдадир.
Онаизор Августин Альваронинг қўлида ишлаб юрган пайтларини эслади.
– Эртага у билан гаплашаман, – кўна қолди полковник.
– Эртага суриб нима қиласан? – эътироз билдирди кампири. – Сен унга соатни ҳозироқ олиб бор. Столига қўйиб: “Альваро, сотиб оласан, деб олиб келдим”, де. Вассалом. У сени дарров тушунади.
Полковник ўзини бадбахт ҳис қилди.
– Бу бутун кўча бўйлаб жаноби олийнинг тобутини намойиш қилиб ўтишдай бўлади, – норозилик билдирди у. – Агар мени шу матоҳ билан кўришсами, ҳамма камина ҳақида ўзи тўқиб-бичган фолини достон қилишга тушиб кетади.
Ҳар қалай бу сафар ҳам кампири унга гапини ўтказди. Ўзи соатни девордан олиб, обдан газетага ўрагач, эрининг қўлига тутқазди.
– Қирқ песосиз уйга қайтма.
Полковник ўрамни қўлтиғига қистириб тикувчилик устахонасига йўл олди. Остонада Августиннинг жўралари йиғилиб ўтирарди.
Бири ўтиришга таклиф қилди. Полковник кўна қолди.
– Раҳмат, – деди у. – Мен бир дақиқага.
Устахонадан Альваро чиқиб келди, бутун даҳлиз бўйлаб чўзилган симга нам матонинг бир бўлагини осмоқчи бўлди. Альваро пишиқ ва бесўнақай ёш йигит эди; доимо кўзлари асабий бир ҳолда ёниб турарди. У ҳам полковникни ўтиришга даъват қилди. Полковник дадилланди. У курсини эшикка яқин суриб ўтирди ва соатни олишга таклиф қилиш мақсадида, Альваро билан ёлғиз қолишларини кута бошлади. Зум ўтмай эса тезда атрофидаги барчанинг юзида қанақадир асабий бир ҳолатни кузатди.
– Мен халақит бериб қўймадимми? – сўради у.
Йигитлар норизо бўлишди. Кимдир унга эгилиб, аранг эшитиладиган овозда деди:
– Бизда, бу ерда варақалар чиқиб қолди, Августин ёзган.
– Нима ҳақида?
– Ҳаммаси ўша воқеа ҳақида.
Унга варақани беришди. У чўнтагига тиқиб, тош қотганича ўтираверди. Фақат эсидан чиқиб, ўрамни беихтиёр тақиллатиб қолгандагина бу нарса уларнинг диққатини тортди. Шунда у яна ҳам донг қотди.
– Полковник, ўраб олганингиз нима?
Полковник Германнинг қизиқувчанлик билан боқиб турган яшил кўзларидан ўзини олиб қочди.
– Ҳеч нарса, – алдади у. – Шу, созлатмоқчи бўлиб соатни кўтариб олгандим.
– Ҳеч хаёлда йўқ нарсаларни ўйлаб топасиз-да ўзиям, полковник, – деди Герман ўрамдагини ўзиники қилмоқчи бўлиб. – Сиз шу ерда ўтира туринг, мен ўзим кўриб бераман.
Полковник соатни қўлидан бўшатмаc, миқ ҳам этмасди. Ҳолбуки қошигача қизариб кетганди. Гир-атрофдагилар ундан қаттиқ туриб талаб қилишга тушди:
– Полковник, унга берсангиз-чи! У механиканинг тилини яхши билади.
– Мен уни ташвишга қўйишни истамайман.
– Қанақа овораси бўлиши мумкин, – деди Герман ва ниҳоят соатни ўзига олди. – Немис ҳеч нарса қилмасдан ўн песонгизни қоқиштириб олади.
Герман соат билан устахонага кирганда, Альваро тикув машинасида чок тикарди. Сал наридаги девор олдида ўтирган бир қиз тугмаларни қадарди. Қизнинг тепасида гитара осиғлиқ турар, ундан ҳам тепароқда – ёзув бор эди: “Сиёсат ҳақида гапириш тақиқланади”.
Полковник соатсиз қолиб, ўзини қаерга қўйишни билмасди. Оёқларини курсининг харисига қўйди.
– Ишлар расво-ку, полковник.
У қалқиб кетди.
– Фақат ҳақорат қилинмасин.
Альфонсо полковникнинг ботинкасига яхшилаб разм солиш учунгина, бурни устидаги кўзойнагини тўғрилади.
– Ботинка ҳақида дегандим, – деди у. – Қарасам, сиз энди амирконидан кийадиган бўлибсиз.
– Шуни сўкмасдан ҳам айтса бўлмайдими, – дея полковник локланган ботинкасининг кабакисини кўрсатди. – Бу матоҳнинг ёши қирқда, лекин бутун умри давомида бирон марта сўкиш эшитмаган.
– Тайёр, – устахонадан Герман бақирди ва айни шу лаҳзада соатнинг жаранглаши янгради. Қўшни хонадан кимдир деворни урди ва аёлнинг овози эшитилди:
– Гитарага тегманглар – ҳали Августиннинг ўлганига бир йил тўлгани йўқ.
Ҳамма тиржайди.
– Бу соатнинг товуши.
Герман соатли ўрам билан ташқарига чиқди.
– Соатга ҳеч нима бўлгани йўқ. Истасангиз сизни уйингизгача кузатиб қўйишим мумкин: уни тўғри оса билиш керак.
Полковник рад этди.
– Мен қанча беришим керак?
– Ташвишланманг, полковник, – деди Герман давранинг ўртасида жойлашиб олганича. – Январда хўрознинг ўзи тўлайди.
Полковник қулай фурсатни қўлдан бой бермаслик керак деб ўйлади.
– Мен сенга у-бу нарса таклиф қилмоқчи эдим, – деди у.
– Нима экан?
– Мен сенга хўрозни туҳфа қилмоқчиман. – Полковник шу ерда ҳозирларнинг ҳаммасига бирма-бир синчковлик билан қараб чиқди. – Хўрозни ҳаммангизга инъом этсам дейман.
Герман ҳайратдан донг қотди.
– Мен қариб қолдим, – давом этди полковник. У ўз овози қатъий ва вазмин чиқишини истарди. – Менинг ёшимда бу ҳаддан ташқари бошоғриқ. Мана бир неча кундирки, назаримда, хўроз ўлай деяпти.
– Хавотирланманг, полковник, – деди Альфонсо. – Шунчаки бу паллада хўрозларда янги пат чиқади. Сизникининг териси шамоллаган кўринади.
– Бир ойдан кейин кўрмагандек бўлиб кетади, – уни қувватлади Герман.
– Бари бир уни ўзимда қолдиришни истамайман.
Герман полковникка қаттиқ тикилди.
– Айнан сиз гальерага бу хўрозни олиб чиқишингиз қанчалик муҳимлигини тушунсангиз-чи, полковник.
Полковник ўйланиб қолди.
– Тушунаман. Шунинг учун ҳам уни ўзимда шу пайтгача ушлаб келдим-да. – У тишини-тишига босиб, кучини йиғди ва давом этди: – Бир чатоғи ҳали уруштиришгача уч ой бор-да.
Герман тушунди.
– Агар гап фақат шунда бўлса, – дилидагини изҳор қилди у, – бунинг чорасини топамиз.
У билдирган таклифга теваракдаги сомеларнинг бари рози бўлди. Кечқурун полковник яна ўроқлиқ нарсани қўлтиғига қистириб қайтганида, кампири ўзини тутиб туролмади:
– Сотмадингми?
– Сотмадим, – деди полковник. – Бироқ энди бу ҳеч қандай аҳамиятга эга эмас. Болалар хўрозни боқишни ўз зиммаларига олишди.

– Сабр қилинг, ёшулли, мен сизга соябон бераман.
Дон Сабас идора деворига маҳкамланган шкафни очди. Ичида тартибсизлик қўпган: отда юрганда кийиладиган бир гала этиклар, узангию, жиловлар, алюмин қутида темир тепкилар ағдар-тўнтар бўлиб ётар эди. Юқори бўлмасида олти дона қора ёмғирпўш соябон ва офтобпана гулдор аёл шамсияси осилганди. “Бир фалокат бўлгандай-а”, – дея ўйлади полковник.
– Раҳмат, ёшулли, – деди у дераза раҳига таяниб. – Мен яхшиси ҳаво очилгунча кутиб тура қоламан.
Дон Сабас шкафни ёпмади. У ёзув столини шундай жойлаштиргандики, унга электр парракдан салқин ҳаво етиб турар эди. У қути ўйиғидан тери остига юборадиган, момиққа ўралган шприц олди. Полковник бодом дарахтларига термиларкан, ёмғир томчилари уларда қорамтирга ўхшаб кўринди. Кўчада ҳеч бир зоғ кўринмасди.
– Сизнинг деразангизда ёмғир бутунлай бошқача кўринаркан. Гўё у шу ерда эмас, узоқ бир шаҳарда ёғаётганга ўхшайди, – деди у.
– Қаердан туриб қарама, ёмғир ёмғир-да, – ғудраниб қўйди дон Сабас. У шиша билан ёпилган шприцларни қайнатиш учун стол устига қўйди. – Шаҳар эмас, гўнг уюми.
Полковник елкаларини қисиб, идора бўйлаб юрарди: яшил плитка ётқизилган пол, жиҳозларга ёрқин рангдаги матолар ёпилган эди. Тўрда эса тартибсиз ҳолда тузли халталар, асалли саночлар, эгарлар қалашиб ётарди. Дон Сабас полковникка уни кўрмаётгандек бир нигоҳда қаради.
– Сизнинг ўрнингизда бўлганимда бундай ўйламаган бўлардим, – деди полковник.
У ўтиргач, оёғини чалиштириб, ёзув столи ортида мункайиб чўккан кичкина одамча томонга хотижам нигоҳини ташлади. Ранги ўчган, шалвираган, ғамдан адо бўлган нигоҳи бақаникидай эди.
– Ёшулли, ўзингизни бир дўхтирга кўрсатишингиз керак, – деди дон Сабас. – Жанозадан кейин кайфиятингиз жуда ҳам расво-ку.
Полковник бошини кўтарди.
– Мен ўзимни рисоладагидек ҳис қиляпман.
Дон Сабас сувнинг қайнашини кутиб турди.
– Мен ҳам ўзим ҳақимда гап борганда аравани қуруқ олиб қочишим мумкин, – зорланган бўлди у. – Сиз бахтли одамсиз, хоҳласангиз мис тўқаларни ҳам еб ташлай оласиз. – У диққат билан қўлларини қоплаган жун ва сўгалларига қаради. Номсиз бармоғида никоҳ узугидан ташқари қора тоши ярақлаб турган бошқа бир узук ҳам бор эди.
– Ҳа, буни уддалашим мумкин, – кўна қолди полковник.
Дон Сабас бинонинг турар-жой қисми томондаги эшикка бурилиб, хотинини чақирди. Кейин куюнчак овозда ўзининг егуликлар борасида қатъий тартиби ҳақида ҳикоя қила кетди. Кўйлаги чўнтагидан кичкинагина шишача чиқариб, стол устига катталиги нўхат донасича келар дори қўйди.
– Буни ҳамиша ўзинг билан олиб юриш ҳам жонингдан тўйдиради, – деди у. – Гўё ажалингни чўнтагингда олиб юргандай бўласан.
Полковник столга яқинлашди, таблеткани кафтига олиб, дон Сабас татиб кўринг, деб таклиф қилгунча, у ёқ-бу ёғига разм солди.
– Қаҳвага солинади, – деди дон Сабас. – Бу шакар, лекин шираси йўқ.
– Тушунарли, – деркан полковник оғзида илмилиқ бир таъмни ҳис қилди. – Худди қўнғироқсиз қўнғироқ жаранги.
Хотини эрига игна санчганида, дон Сабас столга тирсагини тираб, кафти билан юзини яшириб турди. Полковник қайга қочишни билмасди. Аёл электр вентиляторни ўчириб, сейф устига қўйди ва шкафга қараб кетди.
– Соябонлар менга негадир ўлим ҳақида эслатади, – деди у.
Полковник уни тингламади. Бугун у ҳарна бўлса-да, почтани қаршилаш учун уйидан соат тўртда чиққан, аммо ёмғир уни дон Сабаснинг идорасидан паноҳ топишга мажбур этган эди. Кема чинқириб келганидан хабар берганида ҳам ёмғир челаклаб қуярди.
– Ҳамма ўлим шарпасини аёл кўринишида тасаввур қилади, – дон Сабаснинг хотини ҳамон жаврарди. Унинг бўйи эриникидан новча, тўладан келган, юқори лабининг устида тукли ингичка сўгали бор эди. Аёлнинг овози шамол паррак визиллашидай эди. – Мен эса уни бутунлай бўлак турқда кўраман… – У шкафни ёпиб ўгириларкан, полковникнинг нигоҳини овлашга тиришарди. – Менимча, у аллақандай махлуққа ўхшайди. Туёқлари бор.
– Мумкин, – деб қўйди полковник. – Бу даҳри дунда нималар бўлмайди, дейсиз.
У, эгнига плашч илиб олган почта нозири эҳтимол ҳозир катерга сакраб чиқиб олгандир, дея хаёлидан ўтказарди. Полковник адвокатини ўзгартирганига мана бир ой бўлган, энди жавоб хати келишидан умиди бор эди. Дон Сабаснинг хотини полковник тингламаётганини билиб қолгунича ажал ҳақида жаврашда давом этди.
– Ёшулли, нега бунча ташвишли кўринасиз?
Полковник ўй-фикрларини ўзидан нари сурди.
– Нимасини айтасиз, энажон. Ҳозир соат беш бўлди, хўрозга ҳали ҳам укол қилинмади.
Аёл ҳайрон қолди.
– Хўрозга ҳам баайни инсондай укол қилинса-я! – хитоб қилди аёл. – Қанчалик таҳқирлаш.
Дон Сабаснинг сабр косаси тўлди. У бўзрайган юзини кўтариб, хотинига амр қилди:
– Ҳеч бўлмаса бир дақиқага оғзингни юм. – У шундай ҳам қўли билан оғзини ёпиб олганди. – Ярим соатдан буён аҳмоқона вайсаб, ёшуллининг бошини қотирасан.
– Ҳеч ҳам ундай эмас, – полковник рад этди.
Аёл эшикни қарсиллатиб ёпиб чиқиб кетди. Дон Сабас хушбўй атир сепилган дастрўмолча билар бўйнини артди. Полковник яна ойнага яқин келди. Ёмғир ҳали ҳам тинмаганди. Кимсасиз майдонда бир товуқ узун, сариқ оёқлари билан ҳаккалаб юрарди.
– Хўрозга ҳақиқатдан ҳам укол қилинадими?
– Бор гап, – деди полковник. – Кейинги ҳафтадан машғулотлар бошланади.
– Бу ўйламай қилинаётган иш, – деди дон Сабас. – Бунақа юмушлар сизга тўғри келмайди.
– Ҳақсиз, – рози бўла қолгандай деди полковник. – Лекин бу хўрознинг бўйнини қайиришга ҳам сабаб бўла олмайди-да.
– Думбулларча бемулоҳазалик, – такрорлади дон Сабас ойна томонга йўналиб. Унинг оғир-оғир ҳарсиллаб нафас олиши мўйналар ошланганда чиқадиган овозни эслатарди. Полковник унга ачиниш билан қаради.
– Маслаҳатимга қулоқ тутсангиз-чи, ёшулли, – деди дон Сабас. – Ҳали ҳам сиз шу хўрозни сотинг, кейин жуда кеч бўлади.
– Ҳеч қачон ҳаддан ташқари кеч бўлмаган, – деди полковник.
– Ақл билан иш тутинг, – ўз гапидан қолмасди дон Сабас ҳам. – Сиз бир йўла икки қуённи уришингиз мумкин: биринчидан, мана бу барча ташвиш ва ғалвалардан қутуласиз, иккинчидан, чўнтагингизга тўққиз юз песо муллажиринг тушади.
– Тўққиз юз песо-я! – ҳайқириб юборди полковник.
– Ҳа, тўққиз юз песо.
Полковник ўйланиб қолди.
– Сиз менга шунча пул берадилар деб ўйлайсизми?
– Наинки ўйлайман, – деди дон Сабас. – Балки бунга мутлақ ишонаман.
Полковник бунчалик катта миқдордаги пулни ҳатто инқилобий қўшин хазинаси соҳиби бўлганида ҳам қўлига ушламаган эди. У дон Сабаснинг идорасидан қайтиб чиққанида яна қорнида кучли оғриқ турди.
Почтада эса у тўғри бориб нозирга юзланди.
– Мен шошилинч хат кутяпман. Авиапочтада жўнатилган.
Нозир барча конвертларни бирма-бир кўздан кечириб чиқди, кейин эса бир сўз демасдан барини аввалги ҳолатда тахлади. Фақат кафтини қоқиб, полковникка маънодор қараб қўйди.
– Бироқ менга бугун хат келиши керак эди. Бегумон.
Нозир яна қўлларини бир-бирига уриб қўйди.
– Полковник, фақат ўлим муқаррар келади.
Унинг қайтишига кампири жўхорили бўтқа пиширганди. У индамасдан тотинаркан, ҳар бир қошиқ луқмадан кейин узоқ хаёл суриб қоларди. Рўпарасига ўтирган кампири нохуш бир нима бўлганини сезди.
– Сенга нима бўлди?
– Куни менга нафақа тайинлашга қараб қолган амалдорча ҳақида ўйлаб қолдим, – ёлғонлади полковник. – Эллик йилдан кейин биз қабрда тинчгина ётамиз, ўша бечора бўлса, ҳар жума куни менга нафақа тайинлашармикин ёки йўқ, дея гумонсираб ўзини ўзи қийнайди ҳали.
– Ёмон аломат бу, – деди кампири. – Демак, яна чекина бошлабсан-да. – У бир зум бўтқага андармон бўлиб, яна эрига кўзи тушганди, полковник ўша-ўша ўз хаёларига ғарқ эканини кўрди.
– Совиб қолмасдан, бўтқангни есанг-чи.
– Мазали бўлибди, жўхорини қаердан олдинг.
– Хўроздан, – ғалати жавоб қилди хотини. – Устахонадаги йигитлар бир олам жўхори келтиришди, мен ундан ўзимизга ҳам олдим. Дунёнинг ишларини кўр.
– Ҳа, – уф тортиб деди полковник. – Ҳаётда шунақаси ҳам бўлади, астойдил ўйлаганингда ҳам ҳеч хаёлингга келмайди.
Полковник печка устида боғланганча турган хўрозга қаради. Хўрозда ҳам гўё нимадир ўзгаргандай эди. Аёл ҳам хўрозга кўз ташлади.
– Бугун болакайларни калтак билан ҳайдашга тўғри келди, – деди у. – Хўроз учун қари бир макиённи олиб келишибди.
– Бу одатий ҳол-ку, – деди полковник. – Полковник Аурелиано Буэндиага ҳам қишлоқларда қизларни олиб келишарди.
Ҳазил кампирига ёқди. Олисдан биров хирқироб овоз бергандай хўроз ғулдур-ғулдур қилиб қўйди.
– Назаримда, баъзан бу шумқадам яқин орада тилга кирадигандай туюлади, – деди кампири.
Полковник ҳам хўрозга тикилди.
– Мана нимага керак хўроз. – У бўтқани хўриллатиб ичганича, миясида ниманингдир ҳисоб-китобини қиларди. – Бизни уч йилга етадиган егулик билан таъминласа-я.
– Бу орзу, холос, – деди аёл. – Орзу билан эса бўтқа қайнатолмайсан.
– Балки бўтқа қайнатолмассан, бироқ у бизни боқади, – жавоб қайтарди полковник. – Бу худди ёшулли дон Сабаснинг мўъжизавий дорисининг ўзи.
Полковник тунда бесаранжом ухлади – бутун кеч нималарнидир қўшиб-айириб ҳисоблаб чиқди. Эртаси куни тушликда кампири яна олдига жўхори бўтқаси қўйди. Кампири бошини қуйи солволганича, таомдан тотинар, бир оғиз ҳам гапирмас эди; хонимнинг кайфияти расволиги полковникка ҳам юқди.
– Нима бўлди сенга, – сўради у.
– Ҳеч нима, – жавоб қилди кампири.
Полковник энди ёлғон гапириш гали кампирининг зиммасига тушганини тушунди. У кампирини тинчлантиришга уриниб кўрди, аммо аёл эшитмади.
– Бир нарса ҳақида ўйланиб қолдим: марҳумнинг тупроққа топширилганига ҳам икки ой бўлиб қолди, ҳали ҳам онасини йўқлаганим йўқ.
Аёл уникига шу кеч йўл олди. Кампирига ҳамроҳлик қилган полковник у ердан чиққанида, карнайдан таралаётган ажабтовур мусиқа диққатини тортиб, кинотеатр томон бурилди. Ҳазрат Анхель ўз уйи остонасида ўтириб, ўн икки марта черков қўнғироғини даранглатиб, огоҳлантирганига қарамай, кинога бораётганларни назардан қочирмай кузатарди. Ёритилган тор-танқис кириш майдончасидаги болаларнинг қийқириқлари, қулоқни тешиб юборар мусиқа бу ерда омма тирбанд эканлигидан дарак берарди. Қандайдир болакай ёғоч қуролни ниқтаб, унга чинқирди:
– Хўроз қандай, полковник?
Полковник қўлларини кўтарди.
– Бирнави.
Бутун иморат пештоқини олачипор афиша эгаллаганди: “ЯРИМ ТУНДАГИ БОКИРА”. Балда киядиган куйлакдаги иффатли қизнинг бир оёғи яп-яланғоч қолганди. Олисда чақмоқ чақиб, момақалдироқ гулдурамаганича, полковник кинотеатр яқинида сандироқлаб юрди. Сўнг кампири қолган жойга қараб кетди.
Кампири ўлик чиққан уйда йўқ эди. Ҳали уйга ҳам қайтмаганди. Девордаги соат тўхтаб қолган, бироқ полковник комендантлик вақти киришига кўп қолмаганини биларди. У шаҳарга момақалдироқ қандай яқинлашаётганига қулоқ солиб ётди. Кампирини изламоққа яна чиқиб кетмоқчи бўлиб турганида, унинг ўзи кириб келди.
Полковник хўрозни ётоқхонага келтирди. Кампири қайта кийиниб меҳмонхонага чиққанида, у соатга тоб бериб, вақтни тўғрилаб олиш учун комендантлик бошланганидан дарак берувчи бонгни кутарди.
– Қаерда эдинг?
– Ўша ерда, – жавоб қилди кампири. У эрига қарамасдан лагандан ҳовучлаб стаканга сув солганча, ётоқхонага қайтди. – Бугун шунчалик эрта ёмғир бошлайди, деб ким ўйлабди.
Полковникдан садо чиқмади. У бонгни эшитиб, соатни тўғрилади, ойнасини ёпиб, жойига қўйиш учун стулни сурди. Ётоқхонага кирганида, кампири тасбеҳ ташлаб, ибодатга мук тушганди.
– Сен менинг саволимга жавоб бермадинг, – деди полковник.
– Қайси саволингга?
– Қаерда эдинг?
– Айтдим-ку, ўша ерда эдим, – деди у. – Мен ахир қанча замонлардан бери уйдан чиқмагандим.
Полковник гамакни осди. Уй эшигини ёпиб, ҳашаротларга қарши дорини пуркади. Кейин чироқни ерга қўйиб, жойига чўзилди.
– Мен сени тушунаман, – деди у ғамга ботиб. – Қуриб кетгур қашшоқлик одамни ёлғон гапиришга мажбур қилади.
Аёл чуқур хўрсинди.
– Мен ҳазрат Анхель ҳузурида эдим. Никоҳ узугини гаровга қўйиб, қарз олмоқчи эдим.
– У сенга нима деди?
– Муқаддас нарсаларни гаровга қўйиш гуноҳ эканлигини айтди. – Кампири устидан пашшахонани сурди. – Икки кун олдин соатни сотишга уриниб кўрдим. Бироқ унга ҳеч ким қарамадиям – ҳозир ҳатто рақамлари ёниб турадиган янги соатларнинг пули бўлиб-бўлиб берилади. Улардан қоронғи бўлгандаям вақтни бемалол билволса бўлаверади.
Полковник қирқ йиллик умумий: бирда оч, бирда юпун, қувончу изтироблари ўртада бўлган ҳаётлари давомида барибир умр йўлдошини охиригача била олмаганини тушунди. Эҳтимол, уларнинг муҳаббатлари ҳам қаригандир.
– Суратлар ҳам ҳеч кимга керак эмас, – деди кампири. – Ҳамманинг уйи­да шунақасини кўриш мумкин. Мен ҳатто турк расталарини ҳам ораладим.
Полковник заҳарханда ҳазил қилди.
– Шунинг учун очликдан ўлишимизни ҳам ҳамма билади.
– Мен чарчадим, – деди кампири. – Эркаклар ҳеч ҳам рўзғор ташвишини ўйламайди. Мен неча марталаб қозонга тош солиб, печка устига қўйганимнинг саноғига етолмайман, зора қўшнилар қозонимиз қайнамаслигини билишмаса деб.
Полковник уялиб кетди.
– Бу таҳқирли.
Аёл пашшахонасини улоқтириб, эрининг гамаги ёнига келди.
– Бу барча важ-карсон ва муғобирликларнинг баҳридан ўтадиган фурсат келди. – Аёлнинг кўзлари ёнарди. – Бу тавозе ва обрўпарастликлардан бўғзимгача тўйдим. – Унинг овози ғазабдан бўғилиб борарди.
Полковникнинг юз мушаклари қилт этмади.
– Йигирма йил осмонда турналар парвозини кўришни орзу қилгандай, сенга ҳар бир сайловдан кейин ваъда қилишларни кутишнинг оқибати нима бўлди, ўғлимиз нобуд бўлди, – ёниб гапирарди кампири. – Мана қандай сийлашларини кутган эканмиз.
Бу гина-кудуратларга полковник аллақачон кўниккан эди.
– Биз ўз бурчимизни адо этамиз.
– Сенатда қўр тўккан ановилар ҳам ўз бурчларини адо этишиб, эвазига ҳар ойига минг песодан маош олишади, – жавоб қайтарди кампири. – Мисол учун мана бу ёшулли дон Сабасни ол – унинг бор мол-мулки икки қаватли уйига сиғмайди. Ҳолбуки, у шаҳарда дарбадар олибсотар сифатида пайдо бўлганди. Бўйнига илонларни ўраб олганича, пиёда юриб дори-дармон сотарди.
– Аммо у қанд касалидан жони ҳиқилдоғида-ку, – деди полковник.
– Сен эса очликдан ўлаяпсан, – деди аёл. – Ҳечдан кўра кеч яхши, англасанг-чи, обрў билан қорин тўйдириб бўлмайди.
Чақмоқ чақди. Кўчада момақалдироқ гумбурлади, ётоқхонага ҳам ёпирилиб кириб, бир гала тошлар тушгандек, каравот остларини ҳам гулдуратиб юборди. Аёл тасбеҳига отилди.
Полковник кулди.
– Сени қара-ю, тилингни тийиб, бардош беришни ҳеч билмаскансан-да. Мен сенга доим айтиб келаман, Худо – менинг партиявий ҳаммаслагим бўлади.
Бироқ нафсламрини айтганда, иш ҳазил-ҳузул қилиб ўтиришгача бормади. Полковник бир дақиқа ўтмасдан чироқни ўчириб, жойига чўзилганча, аҳён-аҳён чақмоқ чаққанида ёришар қоронғилик қўйнида, ғамгин ўй-хаёлларга ботиб ётарди. У Макондони хотирлади. Полковник Неерландияда берилган ваъда бажарилар деб ўн йил кутди. Кунлардан бир куни кундузги ҳордиқ палласида яқинлашиб қолган чанг босган сариқ поездга кўзи тушди, жазирамадан куйган, юраги зиқ эркагу аёллар, мол-ҳоллар ҳатто вагон томида ҳам устма-уст қалашиб келишарди. Банан жазаваси бошланди. Бир куннинг ичида посёлка бутунлай ўзгариб кетди. “Кетаман, – деганди ўшанда полковник. – Банан иси кўнглимни айнитади”. Шундай қилиб у 1906 йил 24 июн кундузи иккидан ўн саккиз дақиқа ўтганда поезднинг қайтар рейсида Макондони тарк этганди. Неерландияда таслим бўлгандан буён шу пайтгача ҳаловат топмаганини англаб етишига ярим аср керак бўлди.
У кўзини очди.
– Демак, бу ҳақида ортиқча ўйлаб ўтириш шарт эмас.
– Нима ҳақида?
– Хўроз ҳақида, – деди полковник. – Эрта эрталаб уни ёшулли дон Сабасга тўққиз юз песога сотаман.
Идора ойнаси орқали бичилган ҳайвонларнинг вовайлоси ва дон Сабаснинг бақириқ-чақириғи эшитилиб турарди. “Агар у ўн дақиқадан кейин ҳам олдимга келмаса, кетаман”, – икки соатча кутишдан кейин ўзига-ўзи сўз берарди полковник. Бироқ яна йигирма дақиқа кутди. Охири кетмоққа ноилож ҳозирланиб турганда, ниҳоят дон Сабас ишчилари билан идорада кўринди. Дон Сабас бир неча марта яқинидан ўтди, аммо унга қараб ҳам қўймади. Фақат ишчилари кетгандан кейингина у полковникка диққатини қаратди.
– Сиз мени кутяпсизми, ёшулли?
– Ҳа, ёшулли, – деди полковник. – Аммо жуда банд бўлсангиз, мен бошқа сафар келишим мумкин.
Дон Сабас уни эшитмади – у ташқарига чиқиб кетган эди.
– Ҳозир қайтаман, – бақирди дон Сабас.
Толтуш палласи эди. Идорага кўчадан қуёш нурлари ёғиларди. Кишининг мазасини қочирадиган жазирамада полковник киприкларини юмган эди – кўз олдида дарров кампирининг қиёфаси жонланди. Идорага оёқ учларида юриб дон Сабаснинг хотини кирди.
– Дам олинг, дам олинг, ёшулли, – деди у. – Бу ер ҳозир нақ жаҳаннамнинг ўзи, пардаларни тушираман, ҳарна-да.
Полковник аёлга тушунмагандай қаради. Аёл дарпардаларни тушириб, ғира-ширада сўзлашда давом этади:
– Сиз ҳам тез-тез туш кўриб турасизми?
– Баъзан, – деди полковник, кўзи юмилиб кетаётганидан хижолатга тушганича. – Тушимда ҳамиша гўё ўргимчак мени ўраб олаётгандек бўлаверади.
– Мени эса ҳар тун даҳшатли алоқ-чалоқ тушлар азоблайди, – деди аёл. – Охири тушларимда мени қақшатадиган кишилар ким эканлигини билишга қарор қилдим. – У электр парракни ёқди. – Ўтган ҳафта каравотим тепасида бир аёл пайдо бўлди, денг. Мен бутун матонатимни ишга солиб, ундан кимсиз деб сўрадим. Нима деб жавоб қилди денг: мен ўн икки йил олдин шу хонада ўлганман, дейди.
– Уй эса бор-йўғи икки йил олдин қурилган, – деди полковник.
– Худди шундай, – деди Дон Сабаснинг хоними. – Бундан чиқди ўликлар ҳам адашар экан-да.
Вентиляторнинг визиллаши ғира-шира қоронғиликни яна ҳам қуюқлаштирди. Полковник бир аҳволда, уйқу қисталанг қилиб келган, бу етмагандай аёлнинг вайсақилиги, тушлардан гап чиқиб ўликларнинг сирли тирилишигача бориб етгани жонидан ўтди. У орада бир лаҳза аёлнинг жағи тинганида, узр сўраб ҳолини тушунтиришни орзиқиб кутарди, ҳартугул шу палла дон Сабас иш бошқарувчиси билан кириб келди.
– Сенга деб шўрвани тўрт марта илитдим, – деди унга аёл.
– Яна ўн марта илитишинг керак бўлганда ҳам, – деди дон Сабас, – ҳозир мени тинч қўй.
У сейфни очиб, иш бошқарувчисига бир тахлам пул берди ва қиладиган қай бир ишларини бирма-бир таъкидлади. Иш бошқарувчи дарпардаларни суриб, пулларни қайта санади. Дон Сабас полковникка қараб қўйгани билан идоранинг тўрида бошқарувчи билан суҳбатини давом эттирар, негадир полковникнинг олдига келишни хаёлига келтирмасди. Улар яна қайгадир кетишга ҳозирланишганида, полковник ҳам ўрнидан қўзғалди. Дон Сабас эшикни очишга қўлини узатган ҳам эдики, тўхтади.
– Ҳа ёшулли, сизга нима керак?
Полковник бошқарувчи унга тикилиб қараётганига диққат қилди.
– Ҳеч нима, – деди полковник. – Мен фақат сиз билан гаплашиб олсам, дегандим.
– Тез гапира қолинг. Менга ҳар бир дақиқа ғанимат.
У сабрсизланиб, қўли билан печканинг эшиги дастакчасини ушлаб турарди. Полковник бу ўз ҳаётида энг чўзилган беш сония бўлганини ҳис қилди. У тишини-тишига босди.
– Хўроз масаласида, – пичирлабгина дея олди у.
Дон Сабас эшикни очди.
– Хўроз масаласидами, – қайтарди у тиржайиб, чиқаётган бошқарувчини туртиб қўйиб. – Бутун дунёни тўфон босганида ҳам, биродарим, хўрозини қўлдан қўймай, ўзи билан олиб юраверади. – Ва полковникка мурожаат қилиб давом этди: – Бўпти, ёшулли. Мен ҳозир қайтаман.
Полковник даҳлиз охирида қадам товушлари тинганича, хонанинг ўртасида ҳаракатсиз туриб қолди. Шундан кейингина кўчага чиқиб, ушбу якшанбада донг қотган шаҳар бўйлаб юриб кетди. Тикувчилик устахонаси кимсасиз эди. Докторнинг кабинети ҳам ёпиқ турарди. Шомликларнинг дўконидан намуна учун чиқариб қўйилган моллар олдида қоровул ҳам йўқ эди. Дарё пўлат ранг матодай ялтирарди. Қандайдир киши шляпаси билан юзини қуёшдан пана қилганича нефть тўлдирилган бочка устида ухлаб ётарди. Полковник уйига келди, шундай жазирамада бутун шаҳар бўйлаб кўчаларни айланган ягона одам ўзи эканлигига унинг ишончи комил эди.
Кампири тушлик билан уни кутганди.
– Мен буни қарзга олдим ва эртага эрталаб тўлашга ваъда бердим, – дея изоҳлади у.
Тушлик устида у кампирига дон Сабаснинг идорасида юз берганларни бирма-бир айтиб берди. Аёл ғазабланиб эшитди.
– Гап шундаки, сенда қатъият етишмайди, – деди кампири полковник сўзини тугатгач. – Ўзингни худди садақа сўраётгандай тутасан. Ёшуллига ҳеч бир шама-пама қилиб ўтирмасдан, дангалига: “Мен хўрозни сотишга қарор қилдим”, – дея айтиш керак.
– Ҳаммаси сен айтганингдай оддий бўлганида, олам гулистон бўлиб кетар эди, – деди полковник.
Бу тонг аёл бўрондай шиддат билан юмушларга киришган эди. Эри келгунича уйни бутунлай саранжом-саришта қилиб, тартибга келтирган, ўзи ҳам антиқа бир тарзда кўринарди: оёғида эрининг эски-туски ботинкаси, олдига клёнка фартук, бошига аллақандай латтани қулоқлари билан бирга ўраб олганди.
– Сенда ишбилармон чапдастлик умуман йўқ, – деди аёл. – Савдонинг феъли шунақа, худди ўзинг сотиб олаётгандек сотмоқ пайида бўлиш керак.
Полковникка кампирининг кўриниши кулгили туюлди.
– Ҳамиша шунақа кийиниб юр, – кампирининг гапини бўлди у. – Сули қутиси устидаги одамчани эслатасан.
Кампири бошидан латтасини ечди.
– Сенга жиддий гапираяпман. Ҳозир хўрозни оламан-да, ёшуллиникига бораман. Ниманинг устида гаров ўйнаймиз, десанг ҳам розиман: ярим соатдан кейин тўққиз юз песо билан шу ерда бўламан.
– Бундай мўмай пул бошингни айлантириб қўйибди, – деди полковник. – Ҳалитдан хўрозга пул тикяпсанми, дейман.
Аёлни авраш унга кўтара азоб бўлди. Эрталабоқ аёл ўзича ҳаммасини чўтлаб чиқишга улгурган, тахминича, бу пул уларга жумалардаги ҳар қанақа хавотиру жон талвасаларисиз уч йилгача тинчгина яшашлари учун бемалол етар эди. Хотини ўзини тўққиз юз песо олишга ҳозирлаган эди. Олиниши керак бўлган энг зарур нарсалар рўйхатини тузиб чиқар экан, полковникка янги ботинка олиш ҳақида ҳам унутмади. Ётоқхонада ойна ўрнатишни ҳам мўлжаллади. Эрининг гаплари бир пасда бутун режаларини кунпаякун қилиб, устидан кулгандек, қалбида уят ва алам туйғуларини қўзғади.
У енгил тортиш учун чўзилди. Ўрнидан турганида эса полковник ҳовлига чиққанди.
– Нима қилаяпсан? – сўради полковникдан.
– Ўйлаяпман, – деди полковник.
– Унда ҳаммаси жойида. Эллик йил ўтар-ўтмас бу пулни қўлга киритамиз, демак.
Полковник эса айни шу кеч хўрозни дон Сабасга сотишга жазм қилганди. У дон Сабас бўм-бўш идоранинг вентилятори яқинида ўтириб, кунлик уколни қандай кутиб ўтиришини ўзича тасаввур қилди. Полковник ёшулли билан мунозарасини олдиндан чамалаб кўрарди.
– Хўрозни ўзинг билан олвол, – қўймасди кампири. – Молнинг турқи-тароватини кўрсатиш ҳам керак.
Полковник рад этди. Аёли қалби умиду умидсизликка тўлиб уни дарчагача кузатиб қўйди.
– Идорасида бутун бир издиҳом бўлса ҳам, – дерди кампири, – унинг гирибонидан олиб, тўққиз юз песони чўнтагидан чиқармагунича, ҳоли-жонига қўйма.
– Худди ҳужумга ҳозирланаётгандекмиз.
Чолининг гапи аёлнинг қулоғи ёнидан ўтиб кетарди.
– Эсингдан чиқарма, хўрознинг эгаси сен. Оқсоқол сенга эмас, сен унга хушомад қилишинг керак.
– Яхши.
Дон Сабас доктор билан ётоқхонада ўтирарди.
– У билан гаплашиб олишни қўлдан бой берманг, чопинг, – деди полковникка дон Сабаснинг хоними. – У ер-мулкига кетишдан олдин доктор билан маслаҳатлашиб ўтирибди, у ёқдан эса пайшанбагача қайтмайди.
Полковникни бир-бирига терс ҳислар чулғаб олди. У хўрозни сотишга қатъий қарор қилган, шу билан бирга дон Сабас уйидан кетиб қолмасдан етиб келганига афсусланарди ҳам.
– Мен кутиб туришим мумкин, – деди у.
Бироқ аёл эшитишни ҳам истамади. У полковникни ўзи ётоқхонагача бошлаб борди, дон Сабас каравотнинг баланд партўшаги устида ич кийимда ҳорғин ва рангсиз кўзларини докторга тикканича ўтирарди. Полковник доктор мижозининг пешобини идишчада илитиб, буғ димоғига урилгач, маъқуллагандай бошини қимирлатиб қўйганигача кутиб турди.
– Яхшиси, отиб ташлаш керак уни, – деди доктор полковникка қараб. – Диабет сурункали хасталик – биз сарватдорларни бу дарддан ҳеч қачон халос этолмасак керак.
– Ҳамма нарсага қодир лаънати инсулинингиз билан бир амалланг, – деди дон Сабас ўзининг сўлжайган думбаларини қимирлатиб. – Лекин менинг пўстим ёнғоқникидай қалин, чақишга тишингиз ўтмайди. – У сўнг полковникка юзланди. – Киринг, ёшулли. Эрталаб сизни оёқяланг бўлиб излаганимда, ҳатто шляпангиздан ҳам асар топмадим.
– Мен шляпа киймайман, олдимдан чиққан ҳар қанақа қаланғи-қасанғини деб ечавермаслигим учун.
Дон Сабас кийинишга тушди. Доктор камзули чўнтагига анализга қон олинган пробиркани солди. Полковник у кетишга ҳозирлик кўряпти, деб ўйлади.
– Сизнинг ўрнингизда бўлганимда, доктор, ёшуллига минг песолик тўлов қоғозини йўллаган бўлардим. Ўшанда у бунчалик ишга берилмасди.
– Мен унга аллақачон миллионлик битим таклиф қилганман, – деди доктор. – Диабетга энг яхши дори-дармон – қашшоқлик.
– Раҳмат рецептингиз учун, – деди дон Сабас отда юришга қулай бўлиши учун гуппи қоринини шими ичига тиқишга уриниб. – Бироқ мен сизни бой бўлмоқ фалокатидан асраб қолмоқ учун бу имтиёздан воз кечаман.
Доктор жомадончасининг никелли ойначасидан ўзининг ярқираган тишларига суқланиб қаради. Кўзини йириб шошилиб соатига ҳам боқди. Дон Сабас бу палла этигини кияркан, кутилмаганда полковникка юзланди:
– Ҳа, ёшулли, у ёқларда хўроздан нима гаплар?
Полковник доктор ҳам унинг жавобини кутаётганини билиб қолди. Тишини-тишига босиб, пичирлади:
– Ҳеч гап йўқ, ёшулли. Бор-йўғи мен уни сотиш учун келдим.
Дон Сабас этигини кийиб бўлди.
– Ана бу бошқа гап, ёшулли, – деди у ортиқча такаллуфларсиз. – Бу сиз ўйлашингиз мумкин бўлган тадбирлар ичида энг аълоси.
– Бунақа эрмаклар билан шуғулланишга мен ҳаддан ташқари қариб қолдим, – дея полковник ўзини оқларкан докторнинг ҳеч нарса ўқиб бўлмас юзига ҳам қараб қўярди. – Жилла қурса йигирма ёшга навқирон бўлганимдами, ҳаммаси бутунлай бошқача бўларди.
– Сиз ҳамиша ёшингизга нисбатан йигирма ёшга навқирон кўринасиз, – деди доктор хайрихоҳлик билан.
Полковник донг қотди. У дон Сабас яна нимадир дейди деб кутарди, у нусхадан бўлса садо чиқмади. Индамасдан чарм курткасининг занжирли ёпқичини тортиб, эшикка қараб юрди.
– Агар истасангиз, ёшулли, кейинги ҳафта ҳам гаплашаверишимиз мумкин, – деди полковник.
– Буни мен ҳам сизга таклиф қилмоқчи бўлиб турувдим, – дея жавоб қилди дон Сабас. – Менинг бир мижозим хўрозингизга тўрт юз песо бериши мумкин. Аммо бунинг учун кейинги пайшанбагача кутишга тўғри келади.
– Қанча? – қизиқди доктор.
– Тўрт юз песо.
– Мен унинг бундан анча-мунча қиммат туришини эшитгандим, – ҳайрон қолди доктор.
– Сиз менга тўққиз юз песо деб айтгандингиз, – эслатди полковник докторнинг гапидан дадилланиб. – Бу департаментдаги энг зўр хўроз.
– Бошқа пайт бўлганида балки унга минг песо берса ҳам арзирди, – дон Сабас докторга қарата изоҳ берди. – Аммо ҳозир зўр экан деб ҳеч ким дабдурустдан таваккалига хўрозни аренага олиб чиқолмайди. Бирдан ­гальерадан отилажак ўқ хавфи ҳамиша бор. – У полковникка юзланиб афсус билан деди:
– Айнан шунинг учун айтяпман-да, ёшулли.
Полковник маъқуллагандай бошини қимирлатди.
– Тушунарли.
Полковник даҳлизда улар ортидан келарди. Меҳмонхонада докторни дон Сабаснинг хоними ушлаб қолди. Аёл: “Оҳ, бу қуриб кетгур касаллик, тўсатдан шундай хуруж қиладики, бирпасда суробингни тўғрилаб қўяди, ҳатто нима бўлганини ўзинг ҳам тушунмай қоласан”, – дея жавраганча дори сўради. Полковник докторни идорада кутарди. Дон Сабас сейфни очиб, чўнтагига пул тиқаркан, тўртта қоғозчани полковникка тутди.
– Мана сизга олтмиш песо, ёшулли, – деди у полковникка. – Хўроз сотилганда, ҳисоблашармиз.
Полковник доктор билан кечки салқин ҳавода жонлана бошланган портдаги дўкон ва расталар ёнидан ўтиб борарди. Пастда дарёда шакарқамиш ортилган қайиқ сузарди. Полковник бугун негадир доктор оғзига толқон солволганини пайқаб қолди.
– Доктор, сизга нима бўлди?
Доктор елкаларини қисиб қўйди.
– Шундай, ўзим, – жавоб қилди у. – Ўйлашимча, мен ҳам бир врачга кўриниб қўйсам, зарар қилмайдиганга ўхшайди.
– Буларнинг барига қиш сабаб, – деди полковник. – Менинг ичимда нимадир кўчиб тушгандай.
Доктор касбига хос бўлмаган инсоний бир қараш билан унга разм солди. Кейин пайдар-пай ўз дўконлари эшиги олдида турган шомликларга бош силкиди. Докторнинг кабинетига етишганида эса полковник яна хўроз ҳақида гап қўзғади.
– Менинг бошқа иложим йўқ, – тушунтирмоқчи бўларди у. – Бу жонивор одам гўшти билан озиқланади.
– Мен биргина одамхўрни биламан – бу дон Сабас, – деди доктор. – У хўрозни сиздан олиб тўққиз юз песога пуллашига ишончим комил.
– Сиз шундай деб ўйлайсизми?
– Ишончим комил, – такрорлади доктор. – У шундай бир манфаатпараст ҳожатбарорки, бу айни алькальд билан тузилган машҳур ватанпарварлик битимидек Сабас учун кони фойда келишув.
Полковник ўз қулоқларига ишонмасди.
– Ёшулли нима қилиб бўлса-да, ўз ҳаётини асраб қолиш учун ўша битимга рози бўлган, – деди у. – Фақат шу келишув сабаб у шаҳарда қола олган.
– Алькальд унинг партиядош исёнчи ўртоқларини шаҳардан бадарға қилганида, дон Сабас дўстларининг мулкини ярим баҳосига сотиб олиб, бу мусибатдан ҳам ўз фойдасини кўзлаган, – фиғони фалакка чиқиб дерди доктор. У чўнтагидан калитни топа олмай, эшикни тақиллатиб урди, кейин ҳамон ишонишини билмай турган полковникка яна мурожаат қилди:
– Анойи бўлманг. Дон Сабасни ўз жонидан кўра муллажиринг кўпроқ қизиқтиради.
Бу кеч полковникнинг кампири харидга чиққанди. Полковник шомликларнинг магазинигача ҳамроҳлик қилиб бораркан, яна ва яна доктор билан гурунгини хотирларди.
– Устахонадаги йигитчаларни ҳозироқ излаб топ-да, уларга хўроз сотилганини айт, – деди аёл. – Нима қилишади беҳудадан-беҳудага умид боғлаб?
– Дон Сабас қайтмаганича, хўроз сотилмайди, – деб жавоб қилди полковник.
У билярдхонада рулеткада қимор ўйнаётган Альваро билан учрашди. Якшанба оқшомида бутун муассаса лорсилларди гўё. Радиони бор овозда бўкиртириб қўйишган ва бу жазирамада яна ҳам кучлироқ таъсир қиларди. Полковник узун столда сўппайиб турувчи, қора елимли ёрқин рақамларга кўз ташлади. Стол ўртасида, қутида керосинли ис чироқ ёнарди. Альваро ўжарлик билан йигирма учга ёпишиб олган ва пайдар-пай бой берар эди. Унинг елкаси оша ўйинни кузатаркан, полковник ҳаммадан кўпроқ ўн бир ютаётганини билиб олди.
– Ўн бирга тик, – у Альваронинг қулоғига шипшиди.
Альваро клёнка қопланган майдонга диққат билан разм солди. Кейинги ўйинга ҳеч нима тикмади. Тахлам пул билан бир варақани чўнтагидан чиқариб, стол остидан варақани полковникка узатди.
– Августин ёзган, – деди у.
Полковник варақани чўнтагига яширди. Ўн биринчи рақамга Альваро шу заҳоти катта пул тикди.
– Оз-оздан бошла, – деди полковник.
– Сизда сезгирлик қобилияти кучли экани шундоқ кўриниб турибди.
Ҳар хил рангли доира айлантирилиб тўхтаганда, қўшни ўтирган қиморбозлар бирдан ўзларининг ганакларини бошқа рақамлардан чиқариб, ўн бирга қўйишди. Полковникнинг юраги шувиллаб кетди. У биринчи марта қиморнинг роҳати ва ҳалокатини яшагандай бўлди.
Бешга тушди.
– Шундай бўлишини билгандим-а, – деди полковник айбдорларча, Альваронинг пулларини ёғоч хаскаш билан суриб олишаётганини кузатаркан.
– Ўзим билмаган нарсага бош суқишни ким қўйибди мен анойига. Альваро унга қарамасдан ҳам табассум қилди.
– Куйинманг, полковник. Ишқибозлик шунақа бўлади, бир мазза қилинг.
Мамбони ижро этаётган карнайларнинг овози бирдан ўчди. Қўлларини кўтарганча, қиморбозлар тумтарақай бўлди. Полковник ўзининг орқасида қуруқ, совуқ, ўқланган милтиқ затвори қарсиллаганини эшитди. У полициянинг қуршовига тушиб қолганини тушгачгина, чўнтагида варақа борлигини хотирлади. У қўлларини кўтармасдан секин қайрилди. Шу жойда – биринчи марта – ўғлини отган қотил билан ўзини юзма-юз кўрди. У тўғри полковникнинг рўпарасида, қорнига милтиқнинг учини тўғрилаб турарди. Бу паст бўйли, ҳинду башара кишининг юзи чўтир эди. Ундан гўдак иси келарди. Полковник тишини-тишига босганича, бармоғини отча бошидек қайириб, юмшоққина қилиб қўндоқни ўзидан нари сурди.
– Рухсат берсангиз, – деди у.
Ва кичкина, дум-думалоқ кўршапалак кўзларга дуч келди. Бу кўзлар уни бир лаҳзада ютиб юборганча, бурда-бурдалаб ҳазм қилиб, кейин туфлаб ташлагандай бўлди.
– Марҳамат, полковник. Ўтинг.
Деразани очмасдан ҳам декабрь ғалабасини кўрса бўларди. У ҳали ошхонада турибоқ, хўрозга нонушта учун меваларни тўғраркан, бўғин-бўғинигача буни ҳис қилди. Эшикни очганида эса ҳовлида мўъжизавий манзаранинг гувоҳи бўлиб, сезгилари уни алдамаганига амин бўлди. Чароғон тонг ҳавосида майса ва дарахтлар, ҳожатхона бўлмаси гўё ҳовурланиб ётарди.
Кампири тўққизгача тўшагидан қўзғалмади. У ошхонага чиққанда, полковник хонани тартибга келтирган, хўроз теварагида йиғилиб олган болалар билан гурунглашиб ўтирарди. Аёл печкага қараш учун уларни айланиб ўтмоқчи бўлди.
– Сизлар менга халақит бераяпсиз! – шанғиллади у хўрозга тўмтайиб назар ташларкан. – Биз қачон бу бахтиқаро паррандадан халос бўлар эканмиз?!
Полковник диққат билан хўрозга боқиб, ким бунчалик кампирининг аччиғини қўзғатганини тушунишга уринди. Хўрознинг афт-ангори хунук ва бир аҳволда: тожи юлинган, яланғоч буйни ва пайлари кўкимтир эди. Шунга қарамай у рисоладагидек. Машғулотларни бошлашга тайёр, деса бўлар эди.
– Хўрозни қарғаганингча, деразадан ташқарига қарасанг-чи, – деди у кампирига болалар кетгач. – Бундай тонгда эсдалик учун расмга тушгинг келади.
Аёл деразадан ташқарига қаради, аммо важоҳати юмшамади.
– Мен атиргуллар ўтқазишни истаган бўлардим, – деди у печка олдига қайтаркан.
Полковник печкада ўрнатилган ойнага қараб, муртини қиртишлашга тушди.
– Атиргул ўтқазишни истасанг – ўтқаз, – деди полковник.
У покини шундай суръат билан юритар эдики, ойна орқали кампирининг ҳам хатти-ҳаракатини кўриб турарди.
– Уларни чўчқалар ямлаб қўяди, – деди аёл.
– Нима ҳам қилардик, – деди полковник. – Аммо-лекин, атиргуллар билан боқилсами, чўчқаларнинг эти бирам мазали бўладики, оҳ-оҳ, – У кампирининг кайфияти аввалгидек тундми ё ўзгарганини билмоқ бўлиб аксини ойнадан излади. Оловнинг шуъласида унга аёл худди печка каби лойдан ясалгандай туюлиб кетди. Узоқ йиллардан буён одатланганидек полковник аёли кўзларидан назарини олмай, ўз юзига қарамай ҳам соқолини олишда давом этди.
Кампири ўз ўйлари гирдобидан узоқ фурсат чиқолмасдан, индамасдан ўтирди.
– Шунинг учун атиргуллар ўтқазишни истамайман, – деди ниҳоят у.
– Бўпти, – деди полковник. – Унда ўтқазма.
У ўзини бардам ҳис қилди. Декабрь ичакларидаги ўсимталарни қуритгандай эди. Эрталабки жами саргузаштларидан биргина нохуши – янги ботинкасини кийишга уриниши бўлди. Бир неча марта оёғини тиқишга уриниб, бу беҳуда эканлигига имони комил бўлгач, амирконини илди. Кампирининг бунга эътибори тушиб, деди:
– Агар сен янги ботинкани ҳозир кийиб кенгайтирмасанг, у ҳеч қачон оёғингга лойиқ келмайди.
– Бу ботинка фалажлар учун, – эътироз билдирди полковник. – Биринчидан, уни бор-йўғи бир ой нари-берисидагина кийилади, кейин эса сотишга тўғри келади.
Полковник бугун албатта хат оладигандек кўнгли ҳовлиқиб кўчага чиқди. Кема кириб келишига ҳали анча маҳал бор эди, шунинг учун у дон Сабаснинг идорасига қараб ўтишга қарор қилди. Бироқ унда полковникка дон Сабас душанбагача келмаслигини маълум қилишди. Унинг дабдурустдан ушланиб қолиши полковникнинг руҳини туширмади. “Эртами кеч у барибир келади”, ўз-ўзига шундай деганча, портга қараб йўл олди. Фавқулодда бир гўзал палла, тонги чароғонликда ҳали ҳеч бир манзара лойқаланмаган эди.
– Йил бўйи декабрь кетмаганида ажойиб бўларди-да ўзиям, – дея пичирлаб қўйди у Мусо шомийнинг дўконида ўтираркан. – Бир чимдим ҳам ғуборинг қолмагандай, ўзингни шаффофдек ҳис қиласан.
Мусо шомий зўр бериб, бу лутфни ўзининг унутилган араб тилига ўгирмоқчи бўлди. Мусо мўмин-қобилгина, таранг териси силлиқ, ажинсиз, ёпишиб тургани билан, ҳаракатлари сувга ғарқ бўлган кишиникидек шалвираган эди. Ҳақиқатдан ҳам ҳозиргина уни сувдан чиқариб олишганга ўхшарди.
– Бир замонлар шундай бўлган, – деди у. – Ҳозир ҳам ўшандай бўлганда мен аллақачон саккиз юз тўқсон олтига кирардим. Сен-чи?
– Етмиш бешга, – деди полковник нигоҳи билан почта нозирини таъқиб қилиб. Ва у бирдан почта кемаси палубаси ўртасида циркка кўзи тушиб, ранг-баранг бўхчалар орасидаги зарҳалли чодиридан уни таниб қолди. У бир дақиқа бошқа катердаги қутилар орасида айқаш-ўйқаш йиртқичларни яхшилаб кўриб олишга чалғиб, нозирнинг қорасини йўқотиб қўйди. Бироқ йиртқичлар яхши кўринмасди.
– Цирк, – деди полковник. – Охирги ўн йилликда биринчиси.
Мусо шомий бу хабарни хотини билан муҳокама қиларди. Улар арабийни испанча билан аралаш-қуралаш қилиб гаплашарди. Хотини унга дўконнинг орқа иморати томонидан гапирар, эри завжасининг ташвишини аввал ўзи фаҳмлаб олиб, кейин полковникка достон қиларди.
– Полковник, у мушукни яшириш билан овора. Бўлмаса бу шумтакалар мушукни ўғирлашиб, циркка сотиб юборишдан ҳам қайтишмайди.
Полковник нозирнинг орқасидан йўлга тушишга ҳозирланди.
– Бу ҳайвонлар цирки эмас, – деди полковник.
– Барибир, – деди шомий. – Дорбозлар суяклари пишиқ бўлиши учун пишак гўшти тановул қиладилар.
Полковник нозирнинг ортидан йўл олиб, портдаги дўкончалар яқинидан ўтиб борди. Майдонга етганида, гальера томонидан келаётган баланд-баланд бақир-чақирлар қулоғига кирди. Олдидан чиққан бир киши унга хўрози ҳақида ўзича нималардир деди. Фақат шундагина полковник белгиланган машғулотларни бугундан бошлашга келишилганлигини хотирлади. У шундоққина почта яқинидан ўтиб кетди. Бир дақиқа ўтмай у ҳам гальерадаги ғала-ғовур ичига бутун вужуди билан шўнғиб кетган эди. Аренада пихлари латта билан ўралган, унинг ҳимоясиз хўрози сўппайиб турар, қўрқаётгани оёқларининг қалт-қалт титраётганидан ҳам билинарди. Рақиби кулранг хунук бир хўроз эди.
Полковник хўрозлар жангига иштиёқсиз қаради. Шиддатли чўқишувлар узлуксиз давом этар, хўрозлар гуё бир бутун бўйин ва оёқдан иборат ўрамдай айланишарди. Теваракни ҳайратланарли қийқириқлар босди. Ташландиқ тахта ғовдан боши билан ўмбалоқ ошиб тушган кулранг хўроз шу заҳотиёқ яна жангга отилди. Полковникнинг хўрози ҳужум қилмасди. У рақибининг барча ҳамлаларини даф қилганча, ўз жойидан қимирламас эди. Оёқлариям қайтиб қалтирамади.
Герман ғовдан сакраб ўтиб, полковникнинг хўрозини боши узра кўтарди ва трубиналардаги томошабинларга кўрсатди. Ишқивозлар жазавада қийқиришарди. Полковникка омманинг завқ-шавқи ҳаддидан ошгандай туюлди. Буларнинг бари полковникка қўпол ҳазилга ўхшар, кўра билан туриб, ўз ихтиёри билан хўрозлар-да бу томошада иштирок этишар эди.
У ҳатто сал нафратли қизиқувчанлик билан бутун гальера теварагига нигоҳ ташлаб чиқди. Жазавага тушган оломон трибунани ташлаб майдонга ёпирилар эди. Полковник қувончбахш умиддан ҳаяжонланиб, бўғриқиб кетган юзларга кўз ташлар эди. Булар умуман бошқа одамлар эди. Шаҳарнинг янги одамлари. Шунда аллақандай шуъладан бир лаҳза зеҳни тиниқлашиб, аллақачон хотираси овлоқларини-да тарк этган ҳаёт мавжлари билан учрашгандай бўлди. Хотираларга берила туриб, у ғовдан ҳатлаб ўтди, оломон орасидан ўзига йўл очар экан, Германнинг хотиржам нигоҳига дуч келди. Улар бир-бирларидан нигоҳларини узмай қараб туришар эди.
– Хайрли кун, полковник.
Полковник ундан хўрозини олди. Пичирлаб деди:
– Хайрли кун. – Бошқа ҳеч бир сўз қўшимча қилмади. У бармоқлари остида парранданинг илиқ титроғини ҳис қилар экан, умр бўйи қўли билан шу хўроздан жонлироқ мавжудотни ушламаганини ўйлади.
– Сиз уйда йўқ экансиз, – деди Герман ҳайрон бўлиб.
Унинг гапини олқишларнинг янги гулдуроси узиб қўйди. Полковник хижолатга тушди. Ишқибозларнинг қулоқни батанг қиладиган қийқириқлари остида у ҳеч кимга қарамасдан, қисиниб-туртиниб оломон оралади, охири қўлтиғига қистирилган хўроз билан кўчага чиқиб олди.
Бутун шаҳар аҳли, тўғироғи, шаҳарнинг жайдари кишилари томошага чиқишган, мактаб ўқувчилари қуршовида полковникнинг қаёққа йўл олишига қизиқишарди. Майдоннинг бир кунжагида аллақандай сўлоқмондай ҳабаш бўйнига илонни ўраб олганича, дори-дармонларни столда ёйганча савдо қилар эди. Портдан қайтаётган кишилар оқими унинг қўярда-қўймай сув текин, жонингизни киритади каби хаёлни овлар жалб этишларига чалғиб бир зумга тўхташди. Бироқ қўлтиғи остига хўрозини қистириб олган полковникка ишқибозликларини унутмасдан, яна чолнинг ортидан юриб кетдилар. Полковникка уйига олиб борар бу йўл ҳеч қачон бунчалик узун бўлиб кўринмаганди. У бундан куйингани йўқ, албатта. Шаҳар ўн йил давомида узоқ уйқуга чўмган, назарида, гўё вақт ҳам бир жойда тўхтаб қолгандай эди. Бироқ ушбу жумада – яна бир жума мактубсиз кечганди – шаҳар карахтликдан уйғонган эди. Полковник ўтган замонларни хотирга олди: мана у хотини ва ўғли билан соябон остида яшириниб, жала қуйишига қарамай ўйналаётган спектаклга қараганча ўтиришибди; мана сочларини силлиқ тараган партия раҳбарлари мусиқа оҳангига мос тарзда унинг ҳовлисида елпиниб ўтиришибди. Полковникнинг қулоқларига дўмбиранинг оғриқ берар даражада даранглагани аниқ эшитилди.
У кўчани кесиб ўтиб, дарё бўйлаб борар экан, бу ерда ҳам худди сайловлар пайтида бўладиган, аллақачон унутилган фавқулодда вазият, гувраниб турган издиҳомга кўзи тушди. Тўпланган кишилар циркчилар лаш-лушларини туширишларини кузатарди. Полковник дўкончаларнинг бири ёнидан ўтаётганида, аллақандай аёл хўроз ҳақида нимадир деб чийиллади. Аммо полковник тамоман ўз оламига ғарқ эди: қарийб унутилаёзган, жуда ҳам олислардаги, ҳамон қалбидагина садо бериб турган абас овозларни тинглар, баайни ҳалигина гальерада янграган гулдурос олқишловларнинг акс садосидек эди бу.
У эшиги оғзида болаларга юзланди:
– Қани энди уйларингизга қараб жўнаб қолинглар-чи бир! Бўлмаса қўлимга тасмамни оламан.
У эшик зулфинини ўтказиб, тўғри ошхонага юрди. Кампири ҳарсиллаб ётоқхонадан чиқди.
– Уни зўрлик билан олиб кетишди, – вағиллади аёл. – Мен уларга кўксимда жоним бор экан, хўрозни бермайман, дедим.
Полковник кампирининг аянчли дод-войи остида хўрозни печкага боғлаб, товоғидаги сувини янгилади.
– Улар бўлса, ҳатто ўлсам ҳам ўз қарорларидан қайтмасликларини маълум қилишди. Хўроз бизгагина эмас, бутун шаҳарга тегишли экан.
Кампири бир лаҳза жим бўлганида, полковник унинг бўзарган юзига боқиб, на ачиниш, на гуноҳкорликдан асар ҳам йўқлигини кўриб, ҳайратдан бармоғини тишлади.
– Улар тўғри қилишган, – деди у босиқлик билан. Кейин эса чўнтакларини пайпаслаб қўйиб, аллақандай юмшоқ оҳангда қўшимча қилди: – Хўроз сотилмайди.
Кампири уни ётоқхонагача кузатиб борди. Полковник ҳамиша шундай бўлиб келгандай, ўзини одатдагидай тутар, айни пайтда аёл жуда олисда, гўё экранда уни кўргандек алфозда эди. Эркак шкафдан пул олиб, чўнтакларида қолганини қўшиб санади ва яна шкафга беркитди.
– Бу ерда йигирма тўққиз песо, биз уни ёшулли дон Сабасга қайтарамиз, – деди у. – Қолганини нафақа олганимизда тўлаймиз.
– Агар олмасак-чи? – саволга тутди кампири.
– Оламиз.
– Мабодо олмасак-чи?
– Демак, унда тўламаймиз.
Эркак каравоти тагидан янги ботинкани топди. Картон қутисини олиш учун у шкафга қайтди, пойабзалнинг тагчармларини латта билан артиб, якшанба кеч кампири уларни келтирганда қути ичида қандай ётган бўлса, шундай тарзда ботинкани қутига солди. Аёл қимирламади.
– Ботинкани дўконга қайтарамиз, – деди полковник. – Бу яна ўттиз песо.
– Уни қайтариб олишмайди, – деди кампири.
– Қайтариб олишлари шарт, – рад этди полковник. – Мен уни бор-йўғи икки марта кийиб чиқдим.
– Турклар буни тушунмайди, – деди аёл.
– Албатта тушунишлари керак.
– Агар тушунмасалар-чи?
– Тушунишмаса тушунишмас.
Улар кечки тамаддисиз ётишди. Полковник хотини ибодатини тугатиб, чироқни ўчиришини кутиб ётди. Бироқ кўзи ҳеч илинавермади. У киноназорат сигналини эшитган, кўп ўтмай комендантлик соати бошланганини билдириб чалинган бонгдан кейин ҳам уч соат ўтган эди. Тунги аёзли ҳавода кампирининг нафас олиши хириллаб чиқа бошлади. Кампири ғудранибгина, бу сафар хотиржам, ярашган оҳангда унга гап ташлаганида ҳам полковник кўзи очиқ ҳолда ётар эди.
– Ухлаганинг йўқми?
– Йўқ.
– Яхшилаб ўйлаб олиб, кейин бир иш қилгин, ўтинаман. Эртагаёқ ёшулли дон Дабас билан гаплаш.
– У душанбагача уйига қайтмайди.
– Жуда соз, – деди аёл. – Яхшилаб ўйлаб олишинг учун имконингда яна уч кун бўлади.
– Бошимни қотиришга ҳеч ҳожат йўқ, – деди полковник.
Октябрнинг хира тумани ёқимли тоза ҳаво билан алмашди. Декабрь яна ўзини эслатди – кўлбуқа қуши бу бошқа фасл дея сайрарди. Иккида ҳам полковник ҳамон ухламаган, гамагида тўлғониб ётарди.
– Ухлолмаяпсанми? – кампири яна сўради.
– Йўқ.
Кампири бироз индамай турди.
– Бу имкониятни қўлдан бой беришга бизнинг ҳаққимиз йўқ. Биз учун тўрт юз песонинг қиймати қанча эканлигини ўз бошингга яхшилаб ўйлаб кўр.
– Биз ҳадемай нафақа оламиз, оз қолди, – деди полковник.
– Мен бу ҳақида ўн беш йилдан буён эшитиб келаман.
– Худди шунинг учун ҳам, – деди полковник. – Шунинг учун ҳам энди яна кутишга мажбур қила олмайди.
Кампири узоқ тин олди. Аммо тилга кирганида, полковникка бир дақиқа ҳам ўтмагандек туюлди.
– Менинг кўнглим сезиб турибди, бу пуллар ҳеч қачон бизгача етиб келмайди.
– Келади.
– Мабодо келмаса-чи?
Бу саволга жавоб беришга полковник улгурмади. Хўрознинг биринчи қичқириғиёқ уни уйғотиб юборган бўларди, аммо бу паллага келибгина кўзи илинган, гумгурс, туш-пуш кўрмай қотиб ётарди. Уйғонганида офтоб аллақачон тиккага келганди. Кампири ҳам тош қотганди. Одатига хилоф икки соат кечикиб бўлса-да, полковник эрталаб қилиши керак бари юмушларини адо этиб, бирга нонушта қилишлари учун кампирини кутиб ўтирди.
Кампири эса ётоқхонадан ёнига йўлаб бўлмайдиган бир алфозда чиқиб келди. Улар бир-бирига хайрли тонг тилагач, чурқ этмай стулга чўкишди. Полковник бир бўлак пишлоқни, сутли нон билан чимдиб, бир финжон қора қаҳва ичди. У эрталабки вақтини тикувчилик устахонасида ўтказди. Кун ярмида уйга қайтиб, кампирини бегония гуллари орасида учратди – у кийим-кечакларни ямаш билан машғул эди.
– Тушлик вақти бўлди, – деди у.
– Тушликка ҳеч вақо йўқ, – деди кампири.
Полковник елкаларини қисиб, панжаранинг тирқишини беркитишга йўл олди, у орқали болакайлар ошхонага кириб олишарди. Уйга қайтганида стол тушликка ҳозирланган эди.
Тушлик чоғида полковник кампири кўз ёшини аранг тийиб турганини пайқади. Бу уни хавотирга солди. У кампирининг феълини билар, табиатан чидамли, қирқ йиллик ситам ва муҳтожликларда тобланиб, яна ҳам матонатли бўлган, ҳатто ўғлининг ўлими ҳам иродасини буколмаган, бир томчи кўз ёш тўкмаганди.
У кампирига гина билан қаради. Аёл лабларини тишлаб, кўзларини қўллари билан артиб, яна тотинмоққа юзланди.
– Сен мен билан ҳеч ҳам ҳисоблашмайсан, – деди у.
Полковник жавоб қайтармади.
– Сен баджаҳл, ғўрсан, мени сира одам ўрнида кўрмайсан, – деркан, хоч монанд қўйилган қошиқ ва санчқига кўзи тушиб, иримчилигига бориб уларни бир-биридан шу заҳоти айирди. – Мен сенга бутун ҳаётимни бағишладим, мана энди аниқ бўлганидек, анави зорманда хўроз менга қараганда сен учун азиз экан.
– Ундай эмас, – деб қўйди полковник.
– Йўқ, худди шундай, – қаршилик билдирди аёл. – Тушунсанг-чи, мен ўляпман. Ҳозир менинг жисми-жонимида нима содир бўляпти, сен қайдан ҳам билардинг, бу касаллик эмас, жон талвасаси.
Шу билан столдан турганларича полковник чурқ этмади.
– Агар доктор менга хўрозни сотсанг, кампирингнинг дамқисмаси тузалиб кетади, деб кафолат берса, ўша заҳоти сотиб юбораман, – деди у. – Кафолат бермаскан – сотмайман.
Тушликдан сўнг полковник хўрозни гальерага олиб кетди. Уйга қайтганида кампирида хасталик хуружи бошланганди. Даҳлиз бўйлаб сочлари тўзғиган бир аҳволда санғир, қўлларини кенг ёйганича, харис бир ҳаракат ила ҳуштак чалгандай қилиб, ҳаво симирмоқчи бўларди. У шундай алфозда кечгача юрди. Кейин эса чолига ҳеч нима демасдан жо­йига чўзилди.
Комендантлик вақти кирганини билдириб бонг урилганда ҳам у минғирлаганича, дуо ўқиб ётарди. Полковник чироқни ўчирмоқчи бўлди, бироқ кампири норозилик билдирди.
– Қоронғида ўлишни истамайман.
Полковник чироқни полга қўйди. У ўзини жуда ҳам ҳорғин ҳис қилди. У барини бутунлай унутишни, тарашадай қотиб ухлашни ва қирқ беш кундан кейин, нақ йигирманчи январнинг соат учида гальерада, хўрозига аренага чиқишга рухсат бериладиган шундай бир лаҳзада уйғонишни жон-жонидан истар эди. Аммо ухлолмас, чунки кампири ухламаган эди.
– Азалий кечмиш шу, – яна аллақанча вақтлар ўтиб кампири ўзига-ўзи ғўнғиллаб деди. – Бошқаларни тўйдириш учун оч-муҳтожликда, аранг кунимиз ўтади. Қирқ йил шундай кечди.
Полковник сабр қиларди, ундан кампири ухлаганинг йўқми деб сўраганида, йўқ деб жавоб қилди. Аёл эса кесиб-кесиб, бир хил оҳангда, шафқатсизларча давом этди:
– Биздан бошқа, ҳаммага ютуқ чиқади. Хўроз учун тикишга бир чақаси йўқ бирор кимса бўлса, ўша бизмиз.
– Йигирма фоизгача хўроз хўжайинининг ҳаққидир.
– Сенинг сайланишга ҳаққинг бўлгани учун ҳам сайловда манглайингни бежаб қўйишди, – эътироз билдирди кампири. – Фуқоролар урушида жонингни хатарга қўйиб, таваккал қилганинг учун, нафақа олишга ҳаққинг бор. Аммо ҳаммага тайинлангани ҳолида фақат ёлғиз сен бир чеккада қолиб кетдинг ва энди очингдан ўласан.
– Мен ёлғиз эмасман.
У ниманидир кампирига тушунтирмоқчи бўлди, бироқ уйқу енгди. Кампири чоли ухлаб қолганини билиб қолмагунича, минғирлаб ётди. Кейин эса устидаги пашшахонасини итқитиб ташлаб, қоронғи хонада бориб-келиб, вайсашини ҳеч қўймади. Полковник тонготардагина уни чақириб тўхтатди.
Кампири эшик олдида, пастда аранг ёнаётган чироқ шуъласида арвоҳдек пайдо бўлди. Бироқ жаврашдан шунда ҳам қолмади.
– Кел, яхшиси, бундай қиламиз, – унинг гапини бўлди полковник.
– Қилиниши мумкин бўлган ягона иш – хўрозни сотиш, – деди аёл.
– Соатни ҳам сотиш мумкин.
– Ҳеч ким уни олмайди.
– Эртага уни қирқ песога Альварога таклиф қиламан.
– Бермайди.
– Унда суратни сотамиз.
Аёл яна тўшакдан туриб, гапга тушди. Полковник кампирининг нафасидан ичган шифобахш ўт-ўланлари ҳидини туйди.
– Унга қайрилиб қарашмайди.
– Кўрамиз, – деди полковник мулойим, хотиржам овозда. – Ҳозир эса ухла. Агар эртагаям ҳеч нарса сота олмасак, унда яна бирор чорасини топишни ўйлаб кўрармиз.
У кўзини юммасликка ҳаракат қилар, аммо уйқу уни барибир енгди. Полковник уйқу карахтлигида на макони, на замони бор, завжасининг гап­ларидан тескари маъно чиқадиган аллақандай бўшлиққа қулаб борарди. Бироқ бир дақиқа ўтмай елкасидан кампири туртаётганини ҳис қилди.
– Менга жавоб берсанг-чи!
Полковник бу сўзларни тушида эшитдими, ҳушидами билмасди. Тонг отди. Деразадан якшанба тонгида яшнаган майсалар аниқ-тиниқ кўриниб турарди. Полковникда иситма бошланган, қовоқлари куйишар, у жуда машаққат билан фикрларини бир жойга йиғди.
– Агар биз ҳеч нарса сотолмасак нима қиламиз? – жағи тинай демасди кампирининг.
– Унгача йигирманчи январь ҳам келиб қолади, – деркан полковник бутунлай уйғонди. – Тикилган чўталнинг йигирма фоизини ўша куниёқ қўлимизга тутқазишади.
– Агар хўроз енгиб чиқса, – деди кампири. – Агар енгилса-чи? Сенинг хум каллангга бу хаёл ҳеч келмайди-да, эҳтимол, уни чўқиб, дабдаласини чиқариб ташлашлари ҳам мумкин-ку.
– Бизнинг хўрозга бас келишолмайди.
– Кутилмаганда чўқилаб ташлашса-чи?
– Ҳали унгача қирқ беш кун бор-ку олдинда, – деди полковник. – Нима керак бу ҳақида ҳозирдан бошни қотириб?
Аёл умидсизликдан ўртана бошлади.
– Бунгача биз нима еймиз? – кампири чолининг кўйлаги ёқасидан тутганча, куч билан силкитар эди. – Жавоб берсанг-чи, биз нима еймиз, нима?
Полковник етмиш беш ёшга кирган – мана шу лаҳзада бутун умрлик тирикчилик азобини роппа-роса шунча йил дақиқама-дақиқа қайта бошидан кечиргандек бўлди. Бироқ ўзининг енгилмас эканлигини аниқ-тиниқ ҳис қиларкан, лўнда қилиб деди:
– Тезак.

Рус тилидан Вафо Файзуллоҳ таржимаси

Манба: «Жаҳон адабиёти» журнали, 2017 йил, 11-сон

Габриэл Гарсиа Маркес. Бузрукнинг кузи. Роман. Иброҳим Ғафуров таржимаси. Аудиокитоб Ўзбекистон Кўзи ожизлар жамиятининг “Санъат гулшани” овоз ёзиш студиясида тайёрланган. Матнни таниқли сухандон Муслима Муродова ўқиган.Аудиокитобнинг давомини саҳифанинг пастида кўринг.

Gabriel Garsia Markes
Polkovnikka hech kim xat yozmaydi


Polkovnik tunuka qopqoqli bankani ochar ekan, bir choy qoshiqcha ham kelmas qahva qolganini ko‘rdi. U qozonchani olovdan olib, suvining yarmini yerli polga to‘kib tashlab, bankani qirtishlab, qahvaning qolgan-qutgan donalarini qozonchaga urib tushirdi va zangtob don yormasini aralashtirdi.
Qahva qaynaganicha, pechka yaqiniga cho‘kib, zo‘r berib o‘zini tingladi. Unga, ichida qandaydir zaharli zamburug‘laru suvo‘tlari g‘ovlab borayotganday tuyuldi. Oktyabrning odatiy tonglaridan biri edi. Polkovnikday ko‘pni ko‘rgan kishini ham vaqtning odatdagi imillab o‘tishi qiynar edi. Axir u necha bir oktyabrlarni qo‘ldan o‘tkazmadi! Mana qariyb, ellik olti yil bo‘ldi – fuqarolar urushidan keyingi butun umrini polkovnik kutishga sarflabdi. Mana shu oktyabr ham nimaningdir ilinjida o‘sha kutishlardan bir bo‘lagi.
Choli yotoqxonaga qo‘lida qahva bilan kirganini ko‘rib, kampiri pashshaxonasining bir uchini ko‘tardi. Bu kecha ham uni damqisma xuruji qiynagan, endi uyqusizlikdan karaxt edi. Shunga qaramay, finjonni olish uchun bir amallab, o‘rnidan sal ko‘tarildi.
– O‘zingga-chi?
– Men ichdim, – yolg‘onladi polkovnik. – Unda naq bir qoshiqcha qolgan ekan.
Shu payt jom daranglashi eshitildi. Polkovnik dafn marosimini xotirladi. Kampiri qahvani ichib bo‘lgunicha, u gamagini yig‘ishtirib, eshik ortiga berkitdi.
– U yigirma ikkinchi yil tug‘ilgan edi, – dedi kampiri marhum haqida xayol surib. – Oltinchi aprel kuni. O‘g‘limiz dunyoga kelganidan roppa-rosa bir oy o‘tib.
Kampiri harsillab, qiynalib nafas olarkan, orada qahvani ham qultum-qultumlab arang ichar va uzoq tin olardi. U nozikkina bo‘lgani bilan, suyaklari mo‘rtlashib, allaqachon tanasi qotib bo‘lgandi. Damqismasi ovozini ko‘tarishga imkon bermas, shuning uchun barcha gap-so‘zlarga javobi tasdiqlayotganday chiqardi. Nihoyat qahvani ichib bo‘ldi. Marhum haqidagi fikrlar esa hamon miyasini tark etmagandi.
– Dahshat-a, naq oktyabrda tuproqqa qo‘yilish, to‘g‘ri emasmi? – dedi u.
Aksiga eri so‘zlariga jiddiy qaramadi. Polkovnik derazani ochdi. Hovlini oktyabr o‘z izmiga solayozgandi. Namiqqan maysalarga, zax yerdagi yomg‘ir izlarida bijg‘igan qurt-qumursqalarga zingil solib qarar ekan, polkovnik butun vujudida yomon bir rutubatni his qildi.
– Mening hatto suyaklarim ham zax tortib ketgan, – dedi u.
– Qish, – javob qildi kampiri. – Yomg‘irlar boshlangandan buyon, oyog‘ingga paypoq kiyib yot, deya javraganim-javragan.
Yomg‘ir maydalab, ezib yog‘ardi. Polkovnik jun odeyalga o‘ralib, yana gamagiga cho‘zilmoqchi bo‘ldi. Biroq cherkovning ko‘mush qo‘ng‘iroqlari darang-durung qilib, janoza marosimi haqida qat’iy turib eslatayotgandi.
– Ha, oktyabr, – derazadan ortga qaytarkan pichirladi u. Faqatgina shundan keyingina esiga karavot oyoqchasiga bog‘lab qo‘yilgan xo‘roz tushdi. Bu o‘sha urushqoq xo‘roz edi.
Polkovnik finjonni oshxonaga eltib qo‘ydi va mehmonxonadagi chorcho‘pi naqshinkor devor soatini tobladi. Damqisma bemor uchun tang-tor yotoqxonadan farqli o‘laroq, mehmonxona keng, tevaragini to‘qilgan to‘rttadan to‘r arg‘imchoq o‘rindiqlar egallagan, ustida dasturxon to‘shalgan stol, gipsdan yasalgan mushuk bunda o‘zgacha bir zeb, salobat bag‘ishlar edi. Soatning ro‘parasidagi devorda surat osilgan – qayiqda oppoq nafis libosdagi bir ayol o‘tirar, tevarak-atrofini atirgullar va muhabbat maloikalari qurshab olishgan edi.
U soatga tob to‘ldirib bo‘lgandi ham, oltidan yigirma daqiqa o‘tdi. Polkovnik xo‘rozni oshxonaga olib kelib, o‘choq yoniga bog‘ladi. Idishdagi suvini almashtirdi, oldiga bir siqim jo‘xori sepdi. Shox-shabba bilan to‘silgan panjaradan suqilib kirib olgan bir gala churvaqalar xo‘roz tevaragini olishgancha, indamasdan uning har bir xatti-harakatini yutoqib kuzatishar edi.
– Tomoshani bas qilinglar, – o‘shqirdi polkovnik. – Haddan ortiq mahliyo bo‘linsa, xo‘rozlarga ko‘z tegadi.
Bolakaylar qimirlashmadi. Oralaridan biri og‘izda chalinadigan garmonida urfdagi termalardan birini xirgoyi qildi.
– Bugun buni ijro qilish mumkin emas, – ogohlantirdi polkovnik. – Shahardan o‘lik chiqadi.
Bolakay garmonini cho‘ntagiga yashirdi, polkovnik esa janozaga borish uchun kiyimlarini almashtirish maqsadida xonasiga yo‘naldi.
Damqisma xurujlaridan keyin kampiri uning oq kostyumini dazmollolmagan, qora syurtigidan boshqa aytarli ustiga iladigan hech vaqosi yo‘q, u esa uylanganidan so‘ng favqulodda marosimlardagina esiga tushar edi. Polkovnik gazetalarga o‘rab tashlangan, naftalin isi burqsigan kostyumini hamma joyni titkilab, sandiqning bir chekkasidan arang topdi. Kampiri esa karavotga suyanganicha hamon mayyit haqida o‘ylardi.
– Ehtimol u hozir Avgustin bilan uchrashgan ham chiqar, – dedi u. – Faqat Avgustinga uning o‘limidan keyin biz juda qiyin ahvolga tushib qolganimizni aytib bergan bo‘lmasin-da.
– Albatta, unda xo‘rozlar borasida bahslashib qolishlari turgan gap, – taxminini ayta qoldi polkovnik.
U sandiqdan kattakon eski soyabonini topdi. Kampiri uni polkovnikka tegishli partiya foydasiga o‘tkazilgan lotereya o‘yinida yutib olgan edi. O‘sha kech ular spektaklga tushishgan; tomosha ochiq osmon ostida o‘tgan, hatto uni quyib turgan jala ham to‘xtolmagan edi. Polkovnik, xotini va Avgustin – o‘shanda u sakkiz yoshda edi, hammalari soyabon panasida tomoshaning oxirigacha o‘tirgan edilar. Endi Avgustin yo‘q, soyabonning oq atlas astarini esa kuya yeb bitiribdi.
– Mana bu masxaraboz soyabonga qara, – dedi odaticha hazillashib polkovnik maxsus metaldan bo‘lgan murakkab tuzilishli, sim to‘rli soyabonni boshi uzra ocharkan. – Endi bu sabil qolgur osmondagi yulduzlarni sanashgagina yaraydi…
U kulib qo‘ydi. Kampiri esa hatto soyabonga qayrilib qaramadi ham.
– Hammasi – xuddi shunday, – pichirladi ayol. – Biz tiriklay chirib bor­yapmiz. – U hech nima mayyit haqidagi o‘ylariga xalaqit bermasligi uchun ko‘zlarini yumib oldi .
Polkovnik bir amallab soqolini qirtishlagan bo‘ldi – allazamonlardan buyon uyda oyna yo‘q edi – so‘ng indamay kiyindi. Shimi tor, xuddi ishton kabi oyoqlariga yopishib, to‘piqlariga tiralib qolar ekan, u beliga ikki belbandni mahkamlab, zarhal to‘qalarini teshiklaridan o‘tkazdi. Polkovnik tasma taqmadi. Kartonday qattiq eski ko‘ylagining rangi o‘chgan, yoqasini tik ushlab turish uchun mis tugmalar ikki yog‘idan o‘rin olgan edi. Biroq qoplamaning yoqasi yirtilgan, shuning uchun polkovnik uni taqmadi va galstuksiz borishga qaror qildi.
U qandaydir tantanali marosimga borayotganday kiyindi. Suyagi chiqib qolgan, terisi tiniq qo‘llarini ekilganday qizil dog‘lar bosgan, bunday dog‘lar bo‘ynida ham ko‘rinardi. Hammasidan oldin loklangan botinkani kiyish uchun, poyabzalning chetlariga yopishgan loylarini qirtishlab tozaladi. Kampiriga polkovnik xuddi to‘yga borayotgandek kiyingan ko‘rindi. Yana u cholining qanchalar qariganini ham sezmasdan qolmadi.
– Sen namuncha yasanib olding, – dedi u. – Go‘yo favqulodda bir voqea yuz bergandek.
– Bo‘lmasa-chi, bu hamisha ham yuz beradigan voqea emas, – dedi polkovnik. – Necha yillardan keyin birinchi marta bir odam o‘z ajali bilan qazo qildi.
Soat to‘qqizda yomg‘ir tindi. Polkovnik chiqib ketayozgan edi, biroq kampiri uni qo‘lidan ushlab to‘xtatdi.
– Sochlaringni tarasang-chi.
U suyakdan yasalgan tarog‘i bilan o‘zining po‘lat rang qattiq sochlarini tarashga unnab ko‘rdi. Ammo tarayolmadi.
– Naq to‘tiga o‘xshab qolibman-ku, – dedi u.
Ayol eriga diqqat bilan razm soldi. Yo‘q, – o‘yladi u, – bu qotma odam cho‘yandan qo‘yilganday, to‘tiga hech ham o‘xshamaydi. Anovi sharti ketib parti qolgan chollardan o‘lsa o‘ligi ortiq – uning qaroqlari hayot ziyosi bilan limmo-lim.
– Hammasi joyida, – deb qo‘ydi ayol. Faqat eri xonadan chiqib ketarida gapiga qo‘shimcha qildi: –Doktordan so‘ra-chi, uyimizga kelganida qiynagan dog‘ suvdan kuyib qolmaganmikin?
Ular kichkinagina shaharchaning bir chekkasida, devorlari shilingan, tomi palma yaproqlari bilan yopilgan uyda yashashar edi. Avvaldanoq zax, yomg‘ir yog‘may qo‘ygan paytlar ham bu sezilardi. Polkovnik uylari bir-biriga yopishib turgan tor ko‘chani ortda qoldirib, maydonga tushdi. Markaziy ko‘chaga chiqarkan, birdan badani jimirlab ketdi. Butun shaharcha gullar to‘shalgan gilam yanglig‘ edi. Qora kiyingan ayollar eshik oldida o‘tirib, ma’raka boshlanishini kutishardi.
Polkovnik maydonni kesib o‘tayotgandi yana yomg‘ir tomchilay boshladi. Eshigi ochiq bilyardxonadan unga ko‘zi tushgan xo‘jayini qo‘lini silkib qichqirdi:
– To‘xtab tursangiz-chi, polkovnik, men sizga soyabon eltib beraman.
Polkovnik u tomonga boshini burmasdan javob qaytardi:
– Bezovta bo‘lmang, o‘tib ketadi.
Ma’raka hali boshlanmagandi. Kirish joyida soyabonlari ostida oq kostyum, qora galstuklarda erkaklar tizilishgandi. Ko‘lmaklardan hatlab o‘tayotgan polkovnikka ulardan biri e’tibor qildi.
– Buyoqqa keling, yoshulli, – chaqirdi u, soyaboni ostidan joy berishga taklif qilib.
– Rahmat, yoshulli, – dedi polkovnik.
Biroq marhamatga rag‘bat ko‘rsatmadi. U darhol uyga kirdi, marhumning onasiga ta’ziya bildirib, ko‘ngil so‘radi. O‘sha zahotiyoq dimog‘ida anvoyi gullar isini to‘ydi. Bundan nafasi qaytib ketdi. Uni olomon bir chekkada qolgan yotoqxona sari surib borishga tushgandi. Kimdir uning beliga qo‘lini tiraganicha, turnaqator parishon kishilarning yonida xonaning to‘riga, ichkariga qarab surdi, unda burun teshigi yalpoqlanib o‘raday qorayib ketgan mayyit yotardi.
Tobut yonida marhumning onasi o‘tirar, palma barglaridan bo‘lgan yelpig‘ich bilan pashshalarni haydar edi. Qora kiyingan boshqa ayollar mayyitga shunday bir nigoh bilan qarashar ediki, oqayotgan daryoga xuddi shunday boqiladi. Birdan izdihomdan ovoz chiqdi. Polkovnik qandaydir ayolni o‘zidan chetlatib, marhumning onasiga egildi va qo‘lini uning yelkasiga qo‘ydi. Tishlarini qisib dedi:
– Chuqur hamdardligimni qabul qilgaysiz.
Ona boshini ko‘tarmadi. U og‘zini ochib, uvvos soldi. Polkovnik seskanib ketdi. Ayyuhannosi haddidan oshgan betartib omma uni mayyit tomon surib borardi. Polkovnik devorga suyanib, o‘zini ushlamoqchi bo‘ldi, biroq qo‘llari ul joyga yetmasdan, kishilar tanasiga urilar edi. Kimningdir muloyim, sokin ovozi qulog‘i yaqinida yangradi:
– Ehtiyot bo‘ling, polkovnik.
U qayrilib qaradi. Nigohi marhumga tushdi. Mayyitni tanish qiyin: tirikligida baquvvat va serg‘ayrat edi, hozir esa oqqa o‘ralgan, qo‘llarida klarnet bilan ham negadir polkovnikning o‘ziday, gangib qolgan ko‘rinardi. Birozdan keyin polkovnik sal bo‘lsa-da, toza havo ho‘plash umidida boshini ko‘tarar ekan, mahkamlangan tobut kishilar boshi uzra chayqalgancha, devorlarga sachrab borayotgan gullar to‘lqinida eshik tomon suzib ketayotganiga ko‘zi tushdi. Polkovnik terga botdi. Uning bo‘g‘inlari sirqirab og‘rirdi. Daqiqa o‘tmasdan yomg‘ir tomchilari qoshlariga urilgach, ko‘chada turganini tushundi. Kimdir uning yengidan tortib dedi:
– Yoshulli, men sizni intizorlik bilan kutaman.
Bu, marhum o‘g‘lining cho‘qintirgan otasi, don Sabas bo‘lib, partiya yetakchilaridan, siyosiy ta’qiblardan omon qolib, shaharda istiqomat qilayotgan yagona kishi edi.
– Rahmat, yoshulli, – polkovnik bir og‘iz javob qilgancha, soyabon ostida jimgina olg‘a bosdi. Mashshoqlar motam marshini chalishardi. Polkovnik bu surudda faqatgina klarnet nolasi yetishmayotganiga e’tibor qildi, faqat shu lahzaga kelibgina uning ong-shuuriga, rostdan ham marhum bu dunyodan ko‘ch-ko‘ronini ko‘taribdi, degan haqiqat yetib bordi. – Sho‘rlik, – deya pichirlab qo‘ydi u.
Don Sabasni yo‘tal tutdi. U soyabonini chap qo‘liga olib, izdihom bo‘yiga teng bo‘lishi uchun yuqoriga ko‘tarishga zo‘r berdi, zero u polkovnikka qaraganda ancha-muncha pakana edi. Dafn oqimi maydondan o‘tgandan keyin, erkaklar gapga tushib ketdi. Don Sabas polkovnikka g‘amgin qarash bilan yuzlandi.
– Xo‘roz jonlimi, yoshulli?
– Bir navi.
Shu payt boshlari uzra baqiriq eshitildi.
– Shayton sizlarni marhum bilan qayerga yo‘llayapti?
Polkovnik nigohini ko‘tardi: kazarma balkonida notiq atvorida turgan alkaldga ko‘zi tushdi. U kalta ishton, ichki kuylakda, soqoli olinmagan, yuzi ham shishinqiragan bir alfozda edi. Mashshoqlarning motam surudi uzilib qoldi. Shu zahoti alkaldga javoban hazrat Anxelning nimalardir deb qichqirgani polkovnikning qulog‘iga chalindi. Polkovnik qulog‘ini ding qildi: biroq so‘zlar soyabonga yomg‘irning shatar-shutur urilishi ostida aloq-chaloq eshitilar edi.
– Nima gap u yoqda?
– Hech nima, – javob qildi polkovnik. – Aytishicha, mirshablar kazarmasi oldidan marhumni ko‘tarib o‘tish man etilgan ekan.
– Men buni butunlay unutibman! – hayqirdi don Sabas. – Qurshovda yashayotganimizni hamisha unutaman-da!
– Axir, bu isyon emas-ku, – e’tiroz bildirdi polkovnik. – Biz faqat boyoqish mashshoqni dafn qilyapmiz.
Marosim oqimi yo‘nalishini boshqa tomonga burdi. Shaharning abgor bir chekkasiga yetib kelinganda, indamasdan tirnoqlarini yamlagancha mo‘ltirab turgan xotin-xalajlar galasiga duch kelishdi. O‘tib ketishgach esa, ko‘chaning o‘rtasiga galalashib chiqishib, dafn oqimi ortidan o‘zlarining hamd, rozi-rizolik, minnatdorchilik, xayrlashuv duolarini yo‘lladilar; ayollar, tobutdagi mayyit bularning barini eshitadi, deb qattiq ishonishar edi. Qabristonda polkovnikning mazasi qochdi. Don Sabas uni devorga suyab qo‘yib, tobutni oldinga olib o‘tuvchi kishilarga yo‘l ochdi, keyin esa kechirim so‘ragandek unga tabassum qilar ekan, polkovnikni hushi boshidan uchgan holda ko‘rdi.
– Yoshulli, sizga nima bo‘ldi?
Polkovnik cho‘chib tushdi.
– Oktyabr-da, yoshulli.
Yana shu yo‘l bilan ortga qaytishdi. Yomg‘ir ham tingan. Osmon tiniq, ko‘m-ko‘k edi. “Mana, yomg‘ir ham bas qildi”, – o‘yladi polkovnik. U ancha o‘ziga kelib qolgan, lekin haligina boshidan kechirganlari xayolidan ketmagandi. Don Sabas uni ayni pallaga qaytardi.
– Yoshulli, siz bir vrachga ko‘rinishingiz kerak.
– Men xasta emasman, – dedi polkovnik. – Hamisha oktyabr bo‘ldi deguncha o‘zimni shunday yomon his qilaman, go‘yo ichimni allaqanday yovvoyi yirtqichlar g‘ajiyotganday bo‘laveradi.
– Hm, – deb qo‘ydi don Sabas. U polkovnik bilan yangi, derazalariga temir panjaralar o‘rnatilgan, ikki qavatli qasri ostonasida xayrlashdi. Polkovnik ham uyiga jo‘nadi, u ko‘chaga ilib chiqqan qora kostyumini qancha bo‘lsa, shuncha tez yechib tashlamoqni istardi. Biroq bir daqiqadan keyin yana ko‘chaga qaytib chiqdi, burchakdagi do‘konchadan bir banka qahva va yarim funtga xo‘roziga jo‘xori olmoqchi bo‘ldi.

Polkovnik ushbu payshanbada gamakda cho‘zilib yotishni afzal ko‘rgan bo‘lardi, holbuki u xo‘roz bilan andarmon edi. Yomg‘ir necha kundan buyon ezib, to‘xtamasdan yog‘adi. Uning qornidagi suvo‘tlari o‘tgan haftadagidan ham baravj bo‘lganday. Tundayam uxlolmay chiqdi – xotinining xurillashi tinchlik bermadi. Oktyabrning bu jumasida o‘ziga dam berdi. Tikuvchilik ustaxonasida tirikchilik qiladigan, xo‘roz urishtirish ishqibozlari bo‘lgan Avgustinning oshnalari imkoniyatdan foydalanib, xo‘rozni ko‘rishga kelishdi. Xo‘roz miltiqning o‘qiday edi.
Ular ketgachgina polkovnik yotoqxonaga qaytdi.
– Ular nima deyishyapti, – so‘radi kampiri.
– Zavq-shavqlarining cheki yo‘q. Xo‘rozga tikish uchun pul yig‘ishmoqda.
– Bilmadim, bu qirilgur xo‘rozdan nima fazilat topishgan ekan, – dedi ayol. – Borib turgan ipirisqi. Bu g‘o‘labir oyoqlariga mittigina boshchasi shunaqa ham nomunosibki…
– Ularning aytishicha, okrugning eng zo‘r xo‘rozi bu,– e’tiroz qildi polkovnik. – Ellik pesodan kam turmaydi.
Ushbu dalil o‘g‘lidan qolgan xo‘rozni o‘zida saqlab qolish qarorini oqlashiga ishonchi komil edi; to‘qqiz oy oldin xo‘rozlar jangi vaqtida varaqalar tarqatganlikda ayblanib, Avgustin vujudini o‘qlar ilma-teshik qilib tashlagandi.
– Bundan nima naf, – yozg‘irdi kampiri. – Hademay jo‘xori tugagach, uni o‘z jigarimiz bilan boqishga to‘g‘ri keladi.
Polkovnik bu paytda shkafdan kanopdan tikilgan shimini izlagancha, o‘zicha bir fikrga kelmoqqa urinardi.
– Bor-yo‘g‘i bir necha oy chidab tursak bo‘ldi, – dedi u. – Bari oldindan ma’lum-ku, urushtirish yanvar oyida bo‘lib o‘tadi. Undan keyin uni yanayam qimmatga sotishimiz mumkin.
Shimi g‘ijim edi. Kampiri uni plitaning ustiga yoyib, ikki bug‘lama dazmol bilan tekislab bermoqchi bo‘ldi.
– Senga nega ko‘chaga chiqish lozim bo‘lib qoldi? – so‘radi eridan.
– Pochtaga…
– Butunlay unutganimni qara, bugun juma-ku, – dedi o‘z-o‘zicha g‘udranib u xonaga qaytar ekan. Polkovnikka shimni kiyishgina qoldi. Ayol erining botinkasiga boshini chayqab qaradi.
– Allaqachon uloqtirish kerak edi. Amirkonisini kiy.
Polkovnikni umidsizlik girdobiga tortdi.
– Bular ham sag‘irning o‘zginasi. Har safar, qachon ularni kiymoq taqdir qilsa, yetimxonadan qochib ketayotganday bo‘laveraman.
– Avgustinning o‘limidan keyin bizlar ham yetim bo‘lib qoldik, – dedi kampiri.
U yana polkovnikni inontirdi. Portga katerlar shovqin-suron solmasidan ilgariroq yetib bordi. Amirkoni botinka, oq shimda bo‘lib, yoqasiz oq kuylagining mis tugmalarini o‘tkazib olgan edi. Muso shomiyning do‘konidan katerlarni qanday bog‘lashlarini birpas tomosha qilib turdi. Qirg‘oqqa tushganicha kema o‘rindig‘ining bir joyida sakkiz soatlab qimirlamay o‘tirish yo‘lovchilarni juda qiynab yuborar edi. Hamishagidek, bular sandiroqlab yuradigan bozorchilar va o‘tgan hafta shahardan ketishgan aholi bo‘lib, mana yana odatdagi tirikchilikka qaytib kelishayotgan edi.
Pochta kemasi eng oxiri keldi. Uning arqonlanayotganini polkovnik xavotir bilan kuzatdi. Palubada quvurga bog‘lanib, brezent parchasi bilan yopilgan pochta xaltachasi yotardi. Polkovnik nigohi bilan shu zahoti uni ilg‘adi. O‘n besh yillik orziqib kutishlar savqi tabiiyni peshlagandi. Xo‘rozi esa toqatsizlanishini oshirgandi.
Ayni shu pallada pochta noziri palubaga chiqib, xaltani joyidan bo‘shatib, yelkasiga irg‘itganida, uning har bir xatti-harakatini polkovnik nazardan qochirmay kuzatib turdi. Polkovnik pochta nozirini butun ko‘cha bo‘ylab, portga ro‘parama-ro‘para jin ko‘chalardagi do‘konchalaru omborxonalarning peshtoqida namoyish uchun chiqarib qo‘yilgan turfa rangli mollar osha ta’qib qilib ortidan bordi. Har safar pochta noziri ortidan kelarkan, polkovnikda alohida, biroq hech o‘zgarmaydigan, xuddi dahshatdan halok qiluvchi bir hayajon bo‘ladi.
Pochtada vrach ham gazetalarni kutardi.
– Doktor, uyimizda qaynagan suvdan kuyib qolmagan edingizmi, ishqilib, kampirim joni halak, shuni bilib kelishimni iltimos qilgandi? – so‘radi polkovnik.
Vrach yosh, qora yarqiroq kokillari jingalak, tishlari ham aqlbovar qilmas darajada ajoyib edi. U xastaning sog‘ligi bilan qiziqdi. Polkovnik birma-bir hikoya qilarkan, pochta noziri bo‘lmachalarga xatlarni taqsimlab chiqayotganini ham nazaridan qochirmadi. Uning shoshqaloq xatti-harakati polkovnikning g‘ashini keltirdi.
Doktorga bir to‘p banderollangan xat va gazetalar kelibdi. Bir ilmiy nashrdan u muhri chetiga bosilgan xat oldi. Nozir shu yerda hozirlarga pochtani birma-bir tarqatdi. Polkovnik qutiga yegudek bo‘lib tikilar, o‘z nomi bosh harfi yopishtirilgan bo‘lmachada o‘ymalashgan xat-xabarlarga; ayniqsa konverti chetida ko‘k yo‘l-yo‘li bor “avia” xatiga ko‘zi tushib, juda ham hayajonlanardi.
Vrach gazetalar xatjildidagi muhrni ko‘chirdi. U hali eng muhim xabarlarga bir qur ko‘z tashlayotganida, polkovnik qutichadan ko‘zini uzmadi – nozir o‘ziga qarab kelishini orziqib kutardi. Biroq kutganiday bo‘lmadi. Doktor gazetalardan uzilib, polkovnikka qaradi, keyin nozirga, u allaqachon telegraf apparati oldida o‘tirardi, so‘ng yana polkovnikka boqdi. Va dedi:
– Ketdik.
Nozir boshini ko‘tarmadi.
– Polkovnikka hech nima kelmagan.
Polkovnik bo‘zarib ketdi.
– Men hech nima kutganim yo‘q, – yolg‘onladi u. Keyin doktorga o‘zining bolalarcha beg‘ubor nigohini tikdi. – Menga hech kim xat yozmaydi.
Ular indamasdan ortga qaytishdi. Doktor gazetalar mutolaasiga berilgandi. Polkovnik go‘yo yo‘qolgan chaqasini izlayotganday ketib borardi. Tiniq kechki palla edi. Maydondagi bodom daraxtlari sarg‘aygan barglarini to‘kardi. Doktorning ishxonasiga yetib kelishganida qosh qoraya boshladi.
– Qanday yangiliklar bor? – polkovnik surishtirdi.
Doktor unga bir talay gazetlarni tutdi.
– Juda mavhum, – dedi u. – Senzuradan o‘tgan satrlar orasida nimadir qolishi amrimahol.
Polkovnik eng dabdabali sarlavhalargagina shunchaki ko‘z tashladi.
Xalqaro xabarlar. Yuqoridagi to‘rt ustuncha Suvaysh kanalini milliylashtirish haqida edi. Birinchi sahifa qariyb dafn bildirgilari bilan to‘la edi.
– Saylovdan hech qanaqa umid yo‘q, – dedi polkovnik.
– Anoyi bo‘lmang, – tegishdi doktor. – Biz axir bu xaloskorlikka laqqa tushadigan yoshdan o‘tib qolganmiz.
Polkovnik gazetlarni qaytarishni istardi. Biroq doktor boshqacha tushundi:
– Olvoling o‘zingiz bilan. Kechqurun o‘qib chiqib, ertaga qaytararsiz.
Kinonazorat minorasi qo‘ng‘irog‘i sakkizinchi marta daranglashga tushdi. Hazrat Anxelga pochtadan ma’nosi lo‘nda ko‘rsatma kelgan, qo‘ng‘iroqdan foydalanib qavmni to‘plamoqchi va jamoaning ko‘zini ochib qo‘yish uchun filmlarning axloqiy darajasi haqida amri ma’ruf qilmoqchi edi. Polkovnikning kampiri qo‘ng‘iroq daranglashini o‘n ikki martagacha sanadi.
– Katta-yu-kichik uchun bosh-keti yo‘q ofat, – qarg‘andi u. – Hamma uchun baloginaning uyasi bo‘lgan bu filmlar naq bir yildan buyon namoyish qilinadi. – Pashshaxonasini ustiga tortib yana ming‘irladi kampir: – Dunyoi dunning hamma yog‘ini nahs bosib ketdi.
Polkovnik miq etmadi. U xo‘rozni karavotning oyoqchasiga bog‘ladi, uy eshiklarini mahkamlab chiqdi, yotoqxona jihozlariga qurt-qumursqa tegmasligi uchun doriladi. Keyin polga chiroqni qo‘yib, gamakni osdi-da, cho‘zilib gazeta o‘qishga tutindi.
U paydar-pay birinchi sahifadan boshlab oxirgisigacha, e’lonlarni-da qoldirmay, muk tushib o‘qidi. Kech o‘n birda yangragan bong shaharda komendantlik soati kirganidan xabar berdi. Yarim soat o‘tib, polkovnik qiroatini yakunlab, hovli eshigini ochdi, tim qorong‘ilikda, chivinlarni qochirgancha choptirdi. Xonaga qaytganida ham kampirining ko‘zi ilinmagandi.
– Veteranlar haqida hech gap bormi? – so‘radi kampiri.
– Yo‘q. – U chiroqni o‘chirib, gamakka cho‘zildi. – Avvallari hech bo‘lmaganda nafaqaxo‘rlarning ro‘yxatini chop etishardi. Mana besh yildan buyon lom-mim deyishmaydi.
Yomg‘ir tun yarmidan o‘tganda boshladi. Polkovnik titrar, bundan ham ko‘ra uni oshqozonidagi og‘riq uyg‘otib yuborgandi. Uyning qayeridadir tomchilash tovushi qulog‘iga kirdi. Jun odeyalni boshidan uloqtirib, tomchining aynan qayerdan kelayotganini aniqlamoqchi bo‘ldi. Muzdek ter tomchilari esa umurtqasi bo‘ylab oqib tushardi. Uning isitmasi bor, go‘yo qandaydir ayozli botqoqda bir doira bo‘ylab chirpirak bo‘lib aylanardi. Kimdir u bilan gap talashardi. U bo‘lsa ko‘chma karavotida cho‘zilgancha javob qilarmish.
– Kim bilan gaplashib yotibsan? – ajablandi kampiri
– Yo‘lbarsday bashang kiyingan bir ingliz bilan, u polkovnik Aureliano Buendianing lageriga kelgan emish, – dedi polkovnik. U boshqa tomoniga o‘girilib yotarkan, bezgakdan butun vujudi lovullardi. – U zot gertsog Marlboro edi.
Ertalabdanoq polkovnik o‘zini majolsiz his qildi. Qo‘ng‘iroq zangi ikkinchi marta daranglab, xo‘roz ham bezovta qichqirganda, subhi kozib karaxtligida gamakdan sakrab turishni istadi. Ammo boshi hamon gir-gir aylanardi. Ko‘ngli aynidi. U hovliga chiqib, qishning sokin shitirlari va tumanli havosida badrafxonaga yo‘naldi. Ichi sinchdan, rux tomli bo‘lma ostidan ammiak burqsirdi. Polkovnik qachon bo‘lma og‘zini ochsa, o‘radan g‘uj-g‘uj pashshalar uchishadi.
Bekor chiqqanga o‘xshaydi. U randalanmagan taxta ustida og‘riqdan qiynalib o‘tirdi. – Nachora, – u pichirlab qo‘ydi. – Oktyabrda menda hamisha shunday bo‘ladi. – Qornida zamburug‘lar g‘imirlayotganiga qaramay, hozircha tom bir ishonchda tek qotgancha kutardi. Keyin xo‘rozni o‘ylab yana uyga kirdi.
– Tunda sen bezgakdan alahlab chiqding, – dedi kampiri.
U hafta davomida xuruj qilgan damqismasi sal tinch qo‘yishi bilan uyni saranjomlashga kirishib ketgandi. Polkovnik eslashga urindi.
– Bu bezgak emas, – yolg‘onladi. – Tushimga yana o‘rgimchak ini kiribdi.
Kampiri hamishagidek xastalik xurujidan keyin serg‘ayrat bo‘lib qolardi. Ertalabdanoq uyni boshdan-oyoq ag‘dar-to‘ntar qilib, tartibga keltirishga kirishdi. Devor soati va nimfa siymosi tushirilgan suratdan mustasno boshqa hamma jihozlarning o‘rnini almashtirdi. Qora ko‘ylak kiygan, mitti jussali va nozikkina polkovnikning xotini, parday shippakda, sharpaday butun uy bo‘ylab zir yugurar, go‘yo to‘rt devorga singib ketmoqchidek tuyulardi. Biroq soat o‘n ikkiga yetganida, bu ayol vazn va moddiylik kasb etar, karavotga bir qop poxoldek baayni jonsiz ag‘anar, hozir esa paporotnik va begoniyali tuvaklar oralab betinim izg‘ir, butun borlig‘i bilan uyni to‘latgan edi.
– Avgustinning o‘limidan keyin qariyb bir yil orasida biron marta ham xirgoyi qilmabman-a, – dedi u kostryulkaga kesib solingan tsitrus meva bo‘laklari qaynayotgan taomni aralashtirar ekan.
– Xirgoyi qilishni xohlarkansan, kim qo‘lingdan ushlayapti, kuyla, – dedi polkovnik. – Buning o‘t pufagiga ham nafi tegadi.
Doktor tushdan keyin keldi. Polkovnik oshxonada kampiri bilan qahva ichib bo‘layozganda, u kirish eshigini siltab ochdi-da, o‘sha yerdan bo‘kirdi:
– Bemorlarimiz qanday, jonlari chiqib ulgurganicha yo‘qmi?
Polkovnik uni qarshilash uchun o‘rnidan turdi.
– Yopiray, doktor, – dedi u. – Men doim aytaman, sizning soatingiz hamisha ilgarilab ketadi.
Vrach ko‘rigiga tayyorgarlik ko‘rib olish uchun ayol ichkariga kirib ketdi, polkovnik bilan doktor mehmonxonada qolishdi. Jazirama avjidaligiga qaramasdan, doktorning kanop kostyumi bekamu ko‘st ohorli edi. Ayol tayyor bo‘lgani alomatini bildirganida, doktor o‘rnidan turib, polkovnikka qanaqadir varaqalari bor konvert tutqazdi.
– Bunda kechagi gazetlarda yozilmagan nimalardir bor.
Bular yashirin mimeografda chop etilgan, keyingi paytlarda sodir bo‘lgan voqealar tafsiloti ekanligini polkovnik darrov fahmladi. Mamlakatning ichki tumanlaridagi qurolli qarshilik haqida xabarnomalar. Polkovnik larzaga keldi. U o‘n yillardan buyon taqiqlangan adabiyotlarni muntazam o‘qib borsa-da, siyosatning fe’lini tushunolmasdi: negaki, doimo eng so‘nggi yangiliklar eng umidvor ruhda bo‘lardi. Doktor mehmonxonaga qaytganda, u o‘qib tugatish arafasida edi.
– Mening mijozim mendan-da sog‘lomroq, – dedi doktor. – Bunday damqisma bilan men yana yuz yil yashashim mumkin.
Polkovnik unga xo‘mrayib qarab qo‘ydi. Bir og‘iz ham gapirmasdan konvertni uzatdi. Biroq doktor olmadi.
– Boshqalarga ham bering, – xotirjam dedi u.
Polkovnik konvertni cho‘ntagiga tiqdi.
– Doktor, kunlardan bir kun ajalim yetib o‘lsam, sizni ham o‘zim bilan do‘zaxga tortib ketaman, – dedi ular oldiga chiqib kelgan xasta ayol.
Javobiga doktor ko‘zni qamashtiradigan tishlarini yaraqlatib, tirjayib­ qo‘ydi, xolos. Keyin katta bir odim bilan stullardan birini stolga yaqinroq surib, jomadonchasidan bir necha xil yangi dori-darmonlarning ko‘rgazma namunalarini chiqarib terdi. Ayol to‘xtamasdan oshxona tomonga o‘tarkan, yo‘l-yo‘lakay dedi:
– To‘xtab turing, men qahvani ilitib kelaman.
– Yo‘q, rahmat, – dedi doktor boshini ko‘tarmasdan. U retsept yozishga tutindi. – Meni zaharlashingizga zarracha ham imkon qoldirolmayman.
Oshxonada ayol qiqirladi. Doktor yozishni nihoyasiga yetkazib, ovoz chiqarib o‘qidi, o‘zi iqror bo‘lganidek, nima yozilganini boshqa birov hijjalolmasdi ham. Polkovnik bor kuchini ishga solib butun diqqat-e’tiborini bir yerga to‘plashga harakat qilardi. Ayol xonaga kirar ekan, o‘tgan tuni mijja qoqmay chiqqanligi eriga ta’sir qilganini payqadi.
– Shu kech ham tongga yaqin uni bezgak tutdi, doktor, – diydiyo qildi ayol. – Qariyb ikki soat fuqarolar urushi haqida alahlab chiqdi.
Polkovnik seskanib ketdi.
– Bu hech ham bezgak emas, – dag‘allik bilan dedi u o‘zini qo‘lga olishga urinib. – Qolaversa, haqiqatdan ham ahvolim yomonligini his qilsam, o‘ligimni birovga tashlab qo‘ymayman. O‘zimni o‘zim axlat o‘raga irg‘ita olaman.
U gazetalarni keltirish uchun xonadan chiqib ketdi.
– Gullar uchun rahmat, – dedi doktor.
Maydongacha ular birga borishdi. Havo quruq edi. Jaziramadan asfalt eriy boshlagandi. Doktor xayrlashayotganida, polkovnik siqiq tishlari orasidan xotirjam so‘radi:
– Doktor, sizdan qancha qarzdormiz?
– Hozir hech qancha, – derkan doktor uning yelkasiga urib qo‘ydi. – Xo‘roz g‘olib chiqqan kuni esa birato‘la erishingizga to‘g‘ri keladi.
Polkovnik tikuvchilik ustaxonasi tomon yo‘naldi, Avgustinning oshnalariga varaqalarni beradi. U uchun ustaxona yagona boshpana edi. Polkovnikning partiyaviy o‘rtoqlarining ko‘pi allaqachon o‘ldirilgan yo shahardan badarg‘a qilingan, u yolg‘izlanib qolgan, har jumada pochtaga borishdan bo‘lak hech bir ma’nili mashg‘uloti yo‘q edi.
Kunduzgi oftobning tafti kampirini ruhlantirib yuborgan edi. Dahlizdagi begoniyalar yonida joylashib olganicha, sandiqdan eski-tuski kiyim-kechaklarni oldiga yoyib o‘tirardi, u bir marta emas, har safar yo‘q joydan shunday bir yangi liboslar ijod qilib tashlardiki, tan bermasdan boshqa iloj qolmasdi. Yengchalardan bejirim yoqalar, kiyimning astaridan qadama yenglar, rangdor, to‘rtburchak parcha-quroqlardan ajoyib kuylakchalar paydo bo‘lgani ko‘zni yashnatar edi. Tevarakda esa ninachilar bir xil ohangda chirillab muallaq uchib yurardi. Oftob ufq sari imillab sirg‘alardi, ammo begoniyalar orasida ivirsigan ayol uning qanday botib borayotganini ko‘rmasdi. U faqat kechki payt, polkovnik uyga qaytgandan keyingina boshini ko‘tardi. U bo‘ynini barmoqlari bilan bir siqib, keyin qo‘llarini bo‘shatarkan dedi:
– Miyam juda ham suyulib ketganga o‘xshaydi.
– Azaldan ham go‘r bo‘lmagansan, – chaqib oldi polkovnik. Kampiri orqa-oldini kamalakrang qiyqimlarga to‘ldirib tashlaganini ko‘rib, bu luqma yetarli emasday qo‘shimcha qildi: – Sen qizilishtonning o‘zisan.
– Ustingni butlash uchun qizilishton bo‘lishga ham roziman, – derkan u har xil rangdagi qiyqimlardan tikilgan ko‘ylakning boshqa tarafini ag‘dardi. Ko‘ylakning faqat yoqasi va yenglari bir xil edi. – Karnavalga borganingda, kamzulni yechsang, asqotib qoladi.
Xuftonga chalingan qo‘ng‘iroq ayolning gapini bo‘ldi.
– Parvardigor farishtasi Bibi Maryam ruhiga yuksaltir, – deya ming‘irlagancha, qo‘lidagi kiyimlar bilan ayol yotoqxonaga yo‘naldi.
Polkovnik maktabdan qaytarida yo‘lakay xo‘rozni ko‘rish uchun kirgan bolalarni gapga tutdi. Keyin ertaga jo‘xori yo‘qligi esiga tushib, kampiridan pul so‘rash uchun yotoqxonaga kirdi.
– Menimcha, bor-yo‘g‘i ellik sentavo qoldi, – dedi kampiri.
Ayol pullarni bir lattachaga tugib, chetdagi ko‘rpacha tagida saqlardi. Bu pullar Avgustining tikuv mashinkasi sotuvidan tushgan edi. Mana to‘qqiz oydan buyon shu zaylda, o‘sha mablag‘ hisobidan o‘zlarining tirikchiligini o‘tkazishar, xo‘roz uchun chaqama-chaqa, birin-ketin sarflashib, yashab kelishar edi. Hozir o‘sha pulning o‘ndan biri: ikkita yigirma sentavo va bitta o‘n sentavolik tanga qolgandi.
– Bir qadoq jo‘xori sotib olasan, – dedi ayol. – Ertaga qahva sotib olishga ham qolsin. Keyin to‘rt untsiya pishloq ham.
– Yana eshiklarga osib qo‘yish uchun zarhal filcha, – jo‘r bo‘ldi polkovnik ham. – Bir qadoq jo‘xori qirq ikki sentavo turadi.
Ular o‘ylanib qolishdi.
– Xo‘roz – jonivor, demak chidab tursa ham bo‘ladi, – deb gap boshlagan ham ediki, kampiri, ammo polkovnikning yuzida qalqib chiqqan ifodani ko‘rib, tilini tiyishga majbur bo‘ldi.
Polkovnik karavotga o‘tirib, tizzasiga tirsaklarini qadab, kaftidagi tangalarni shaqirlatdi.
– Gap faqat menda emas-da, – dedi polkovnik biroz gapirmay turgandan keyin. – Agar menga bog‘liq bo‘lganida, uni shu bugunoq, sho‘rvaning tagiga bostirib yuborgan bo‘lardim. Oshqozonning onasini shunaqa ham ko‘rsatardiki… Naq ellik peso-ya! – U bir daqiqa to‘xtab qolib, bo‘ynidagi pashshani ezg‘iladi. Nigohi esa kampirining ortidan, butun xona bo‘ylab bir joydan ikkinchi joyga ko‘chib yurardi. – Bilasanmi, anovi sho‘rlik bolalarni ham o‘ylamasa bo‘lmaydi-da, axir barcha to‘plagan pullarini, shu jinqar xo‘rozimizga tikishgan-da.
Endi yana ayol o‘ylanib qoldi. U butun xona bo‘ylab shu shilqim pashshalarni qiyratadigan dorini sochib yurarkan, polkovnikda go‘yo kampiri uydagi ruhlarni kengashga chaqirmoqchidek tasavvur paydo bo‘ldi. Oxiri ayol kichkina purkagichni toshbosmali mehrob oldiga qo‘yib, qiyomrang ko‘zlarini to‘g‘ri erining qiyomrang ko‘ziga tikdi.
– Jo‘xori sotib ol, – dedi ayol. – Nima bo‘lishimiz birgina Xudoga ayon.
Polkovnik keyingi hafta davomida har gal stol yoniga o‘tirsa: “Nasibamizni bizga yetishi – mo‘jiza”, – deb yurdi. Kampiri yo‘q joydan liboslar tikib tashlaydigan chevarligiga yarasha, yo‘qni yo‘ndirib yegulik ham tayyorlay olar edi. Oktyabr nafas rostlash imkonini cho‘zdi. Namgarchilik odam murdadek tosh qotib mudraydigan sharoit bilan almashdi. Kunduzi oftobning mis shu’lasidan ruhlangan ayol uch kechasini butunlay qaralmagan sochlariga bag‘ishladi.
– Mana nihoyat, tantanali marosim boshlanyapti, – dedi polkovnik ayoli o‘zining kulrang uzun sochlarini siyrak tishli tarog‘i bilan tarashga tushgan kuni.
Ikkinchi kun hovlida ayol tizzasida choyshabini yoyganicha tarog‘i bilan sochlarini tarab, xastaligida bosib ketgan bitlarini terardi. Uchinchi marta boshini xushbo‘y gulobga yuvib, sochi qurishini kutib tin olar ekan, tepasini turmaklab, to‘g‘nog‘ichlar qistirib qo‘yardi.
Polkovnikning xayoli xo‘rozlar bilan band edi. Hatto tunda uxlolmay gamakda u yoqdan bu yoqqa ag‘anab yotarkan, faqat ular haqida o‘ylardi. Chorshanbada xo‘rozning vaznini tarozida tortib ko‘rarkan, u me’yoridagidek tuyuldi. O‘sha kuni Avgustinning xush-xandon o‘rtoqlari polkovnik bilan xayrlashib chiqib keta turib, xo‘rozning g‘olib chiqishini ham o‘zlaricha bashorat qilishdi. Kampiri sochlarini kaltartirgan polkovnik ham o‘zini bardam his qildi.
– O‘tgan yigirma yil yukini ham boshimdan olib tashlading, – dedi polkovnik boshiga qo‘lini tegizib. Kampiri uning haq ekanligi haqida o‘yladi.
– Men o‘zimni yaxshi his qilganimda, o‘likni ham tiriltirib yuborishim hech gap emas, – dedi ayoli.
Biroq ularning bu xotirjamligi uzoq davom etmadi. Soat bilan suratni aytmaganda, uyda sotishga qariyb hech nima qolmagandi. Payshanba kechqurun g‘amlaganlarining tagi ko‘ringanda kampiri tipirchilashga tushdi.
– G‘am yema, – uni tinchlantirdi polkovnik. – Ertaga pochta keladi.
Ertasi kuni u doktorning ishxonasi yaqinida turib, kemani orziqib kutardi.
– Samolyot – alomat matoh-da, – derkan polkovnik nigohini pochta xaltasidan uzmasdi. – Eshitishimcha, u bir tunda Yevropaga uchib bora olishi mumkin ekan.
– Mumkin, – dedi doktor jurnal bilan yelpinib.
Polkovnik pochtani kutayotganlar orasida nozirni kuzatarkan, hali kema bog‘lab qo‘yilganicha ham yo‘q, unga sakrab chiqib olmoqchi bo‘lardi. Nozir haqiqatdan ham birinchi bo‘lib kemaga hatladi. Kapitandan muhrlangan konvert oldi. Keyin palubaga ko‘tarildi. Pochta xaltasi ikki neft bo‘chkasining o‘rtasiga bog‘langan edi.
– Chunonchi, samolyotlarda uchish xatarli bo‘lgani bilan, – deya turib polkovnik pochta noziri qorasini yo‘qotib qo‘ydi. Ammo ko‘p o‘tmay yorqin shishalarda salqin ichimliklar terib qo‘yilgan savdogarlar aravasida unga ko‘zi tushgach, fikrini nihoyasiga yetkazdi. – Insoniyat taraqqiyotga erishgani evaziga ham to‘lov to‘lashga to‘g‘ri keladi chog‘i.
– Hozir mana bu kemada chayqalib ming bir azob tortgandan samolyot xatarsizroq, – luqma tashladi doktor. – Har qanaqa kuchli dovul ham yigirma ming fut balandlikdagi parvozga hech qanaqa daxl qilolmaydi.
– Yigirma ming fut-a, – lol bo‘lganidan qaytardi polkovnik, shunchalik balandlikni tasavvur qilishga o‘zida kuch topolmasdan.
Doktorning gurungga ishtiyoqi borligi ko‘rinib turardi. U qo‘llarini uzatib, jurnalni bor bo‘yicha ko‘tardi va butunlay qimirlatmasdan ushlab turishga erishdi.
– Naqadar go‘zal muvozanat, – dedi u.
Biroq polkovnikning bor diqqati nozirga qaratilgandi. U nozir chap qo‘lida stakanni tutgancha, ko‘piklanayotgan limonadni qanday ichayotganiga pinak qoqmasdan boqardi. Nozirning o‘ng qo‘lida esa xat-xabar xaltasi osilib turardi.
– Bundan tashqari dengizdagi kattakon langarli kemalar tungi samolyotlar bilan hamisha aloqada bo‘lib turadilar, – deya gapini davom ettirdi doktor. – Xavfning oldi olingan bunaqa sharoitda kater qayoqda-yu, samolyot qayoqda.
Polkovnik doktorga o‘girildi.
– Ha, albatta, – dedi polkovnik. – Aftidan, samolyotga chiqishning uchar gilamda o‘tirishdan farqi bo‘lmasa kerak.
Nozir to‘g‘ri ularga qarab yurdi. Polkovnikni yengib bo‘lmas bir hayajon qamrab olgan, u ismi sharifi yozilib, surg‘uch bilan muhrlangan konvertni ochish istagida yonardi, hatto buning vahimasi bosib, bir qadam orqaga tislandi. Nozir qopi bog‘ichini bo‘shatib, doktorga gazetalarini uzatdi. Keyin shaxsiy xat-xabarlar xaltachasini ochib, hujjat bo‘yicha jo‘natilgan xatlar sonini tekshirib, konvertlarda yo‘llangan ismlar bo‘yicha bir-bir egalarini chaqirishga tushdi. Doktor gazetalari qatini ochdi.
– Birinchi o‘rinda Suvaysh kanali muammosi, – dedi sarlavhalarga ko‘z yugurtirib. – G‘arb o‘z mavqeini boy beryapti.
Polkovnikning qulog‘iga hozir sarlavhalar ham kirmasdi. U oshqozonida turgan og‘riqni bosishga tirishardi.
– Senzura balosidan otam zamonidan buyon gazetalar faqat Yevropa haqida yozishadi. Yevropaliklar bu yerda, biz esa Yevropada bo‘lganimizda alomat bo‘lardi-da. Ana shunda har birimiz o‘z mamlakatimizda nimalar sodir bo‘layotganidan xabar topar edik.
– Yevropaliklar uchun Janubiy Amerika – bu to‘pponchali, gitarasi ham bor shopmo‘ylovli erkakdir, – masxaralab dedi doktor gazetalarga qarashdan ham chalg‘imay. – Ular bizni tushunishmaydi.
Nozir doktorga ham xat-xabar berdi. Qolganlarini esa xaltasiga yana solib og‘zini mahkam bog‘ladi. Doktor xatlariga ko‘z tashlamoqchi bo‘ldiyu, biroq bundan ham oldin polkovnikka sinchiklab qaradi. Keyin nozirga – dedi:
– Polkovnikka hech nima yo‘qmi?
Polkovnikni azobli vahima bosdi. Nozir xaltani yelkasiga ortish uchun ostonadan pastga tushdi va boshini burmasdan dedi:
– Polkovnikka hech kim xat yozmaydi.
Odatiga xilof ravishda polkovnik shu zahoti uyiga yo‘l olmadi. Avvaliga ustaxonada Avgustinning o‘rtoqlari gazetalarga ko‘z yugurtirib o‘tirganida qahva ichdi. U o‘zini aldangan his qilib, ich-ichdan ezilar edi. U qani edi kelgusi jumagacha shu yerda qola olsamu, kampirimning ko‘ziga bo‘sh qo‘l bilan qoramni ko‘rsatmasam, deya xayol surardi. Mana, ustaxonani ham yopishdi. Muqarrar yuz beradigan voqeani bir chekkaga uloqtirib tashlash esa imkonsiz edi.
Uni kampiri kutardi
– Hech vaqo yo‘qmi? – so‘radi u.
– Hech vaqo yo‘q, – javob qildi polkovnik.
Shunga qaramay u yanagi juma kemani kutib olishga chiqdi. Va hamishagidek uyga xatsiz qaytdi.
– Biz haddan tashqari uzoq kutdik, – dedi unga kampiri. – Faqat ho‘kizday o‘jar bo‘lganing uchun o‘n besh yildan buyon xat kutib kelasan.
Polkovnik gamakka cho‘zilib, gazeta titkilashga tutindi.
– Navbatimiz kelishini kutishimiz kerak, – dedi erkak. – Bizning tartib raqamimiz bir ming sakkiz yuz yigirma uch.
– Shuncha payt biz buni kutib o‘tiribmizu, o‘tgan fursatda lotereyada bu raqamga ikki marta yutuq chiqqan bo‘lardi.
Polkovnik hamishagidek gazetalarni boshidan oxirigacha: birinchi sahifasidan so‘ngisigacha, e’lonlarini ham qoldirmay muk tushib o‘qidi. Ammo u bu safar hech diqqat-e’tiborini bir yerga to‘plolmas: o‘ziga veteran sifatida berilishi kerak bo‘lgan nafaqa xayolini zumda o‘g‘irlar edi. O‘n to‘qqiz yil oldin kongress qonun qabul qilgani haqida ovoza yetib kelgandayoq, polkovnik bu imtiyozga munosib ekanligini isbotlab berish uchun ishga kirishgan edi. Bu jarayon sakkiz yilga cho‘zildi. Keyin yana olti yil veteranlar ro‘yxatiga tirkalishga ketdi. Uning oxirgi olgan xati shu haqida edi.
Komendantlik soati kirganini bildirib, bong urilganida u o‘qishni bas qildi. Uxlash uchun chiroqni o‘chirishga hozirlik ko‘rar ekan, kampiri uyg‘oq ekanligini birdan sezib qoldi.
– Anovi gazetdan qirqib olingan qiyqimni saqlab qo‘yibsanmi?
– Ha. Qog‘ozlar ichida bo‘lishi kerak.
Kampiri pashshaxonasini ustidan uloqtirib, shkafdan yog‘och qutichani oldi, ichida sanalar bo‘yicha tartiblanib, rezina bilan bog‘lab qo‘yilgan bir o‘ram xatlar yotardi. U xatlar orasidan urush veteranlariga nafaqani rasmiylashtirish va’dasida faollik ko‘rsatayotgan advokatlar idorasi e’lonini topdi.
– Men senga qachondan buyon advokatni almashtirmasang bo‘lmaydi, deb kelaman, – dedi eriga gazetadan kesib olingan parchani uzatarkan. – Shu paytgacha nafaqa pulini olib, uni xarjlashga ham ulgurardik. Xuddi hindularga o‘xshab, tobutimiz ustiga qo‘yiladigan aqchadan bizga qanday naf bo‘lishi mumkin.
Polkovnik bu parchani ikki yil o‘tib endi qo‘liga olayotgan edi. Uni eshik ortiga osilgan ko‘ylagi yon cho‘ntagiga solib qo‘ydi.
– Advokatni almashtirish uchun ham pul kerak-da.
– Hech hamda, – keskin qarshi chiqdi kampiri. – Bu pulni nafaqani qo‘lga kiritganimizdan keyin o‘shandan chegirib olishlarini ularga yozib yuborish mumkin-ku. Bu ularni ishga qiziqtiradi ham.
Shanba kuni polkovnik o‘zining advokati oldiga yo‘l oldi. U esa gamagida beg‘am cho‘zilib yotganicha polkovnikni kutib oldi. Bu barzangi habashning yuqori jag‘ida ikkitagina tishi qolgandi. Advokat yog‘och sandalini oyog‘iga ildirib, derazani ochdi. Oyna yonida chang bosgan pianola, ustida uyum qog‘ozlar taxlami, “Diario ofisial” dan kesib olib mahkamlangan eski hisob-kitob daftarlari va Nazorat inspektorligining xabarnomalari tartibsiz holda yotardi. Klavishsiz pianola unga yozuv stoli vazifasini ham o‘tar edi. Kelishi boisini aytishdan avval polkovnik ishning o‘lda-jo‘ldaligidan tashvishdaligini izhor qildi.
– Bunaqa ishlar bir-ikki kunda hal bo‘lmasligidan sizni ogohlantirgan edim-ku, – deb qo‘ydi advokat. U diqqinafaslikdan bo‘lari bo‘lib, g‘ildirakli oromkursini orqasiga tortib, unga sal bo‘lmasa yotib olgancha allaqanday risolacha bilan o‘zini yelpirdi. – Mening ishonchli vakillarim umidni yo‘qotmaslik borasida paydar-pay xabar qilib turishibdi.
– Bu yozishmalar o‘n besh yildan buyon sudralib keladi, – dedi polkovnik. – Bu xuddi oq buqacha haqidagi ertakka o‘xshaydi.
Advokat bu ma’muriy yozishmalar g‘orini titkilashga tushib ketdi. Uning so‘ljayib ketgan dumbasiga oromkursi juda ham tor edi.
– O‘n besh yil oldin osonroq edi, – nihoyat xulosaladi u. – Endi esa ikki partiyadan ham a’zo bo‘lgan veteranlarning butun bir munitsipal uyushmasi mavjud. – U o‘pkani kuydirgich havoni simirarkan, o‘zini go‘yo qat’iy bir qarorni aytmoq uchun jiddiy o‘ylayotgandek tutardi. – Kuch esa – hamjihatlikda.
– Bu menga to‘g‘ri kelmaydi, – derkan polkovnik birinchi marta o‘zini juda ham yolg‘iz his qildi. – Ijobiy xatni kuta-kuta necha bir o‘rtoqlarim o‘lib ketishdi.
Advokat ham o‘zinikini ma’qullashdan qolmasdi:
– Qonun judayam kech qabul qilindi-da. Yana sizga o‘xshagan ko‘plarga to‘g‘ri ham kelmaydi. Mana polkovniklik unvonini olganingizga ham yigirma yil bo‘lib qoldi. Bundan tashqari, qonunda nafaqa uchun qayerdan pul ajratilishi ham ko‘rsatilmagan, shuning uchun ham hukumat byudjetni tubdan ko‘rib chiqishiga to‘g‘ri keladi.
Eski ashula. Uni polkovnik har safar tinglarkan, joni jahoni ifoda qilib bo‘lmaydigan dard-alam olovida qovrilar edi.
– Biz sadaqa tilanmaymiz, – dedi u. – Biz qarz so‘ramaymiz. Biz respub­likani asrab qolish uchun tan-jonimizni garovga qo‘yganmiz.
Advokat qo‘llarini yoydi.
– Ha, albatta, shunday, polkovnik. Insoniy ko‘rnamaklik chegara bilmasdir.
Bu qo‘shiq polkovnikka tanish edi. Birinchi marta polkovnik buni Neer­land shartnomasi tuzilgan kunning ertasiga eshitgan, hukumat jangdan qaytayotgan ikki yuzcha zobitlarga yo‘qotuvlar o‘rnini to‘ldirib, ko‘mak berishga va’da bergan edi. Inqilobiy batalon maktabdan qochgan o‘spirin yigitchalardan tashkil topgandi. Ularni Neerlandiyaning ulkan lageriga tiqishib, uch oy kuttirgan edilar. Keyin har kim o‘zicha tadorigini ko‘rib, uyga qaytishning payida bo‘lishgan, uyga yetib kelgandan keyin esa umidvorlik bilan kutishda davom etilgandi. Shundan buyon qariyb ellik yil o‘tib ketganiga qaramay, hamon polkovnik kutar edi.
Xotiralardan hayajonlangan polkovnik qaddini g‘oz tutdi. Suyakdor tizzasiga ustixoni chiqib qolgan qo‘llarini qat’iy qo‘yib, viqorli ovozda dedi:
– Shuning uchun men qat’iy bir qarorga keldim.
Advokat qulog‘ini ding qildi.
– Xo‘sh, qanday?
– Advokatni almashtiraman.
Bir gala sariq o‘rdakchalarni ortidan ergashtirib, advokatning xonasiga bir o‘rdak kirdi. Ularni haydamoqchi bo‘lib o‘rnidan turdi.
– O‘zingizga qulayini ko‘ravering, polkovnik, – dedi hamon qo‘llarini silkitganicha advokat. – Siz nima desangiz, shu. Agar men biron-bir karomat ko‘rsata bilganimda, bu qushxonada o‘rdak haydab yurmagan bo‘lardim. – U eshikka yog‘och panjarani qo‘yib, qaytib kelib o‘rniga o‘tirdi.
– Mening o‘g‘lim umr bo‘yi mehnat qildi, – dedi polkovnik. – Kulbam garovda. Nafaqa haqida chiqqan qonun esa advokatlar uchun yeb yotar bo‘ldi.
– Faqat men uchun emas, – norozilandi advokat. – Qancha maosh olmay, oxirgi chaqasigacha sud yugur-yugurlariga sarflayman.
Polkovnikni boshida kimgadir adolatsizlik qilib qo‘yish haqidagi fikr charx urib, iztirobga solar edi.
– Ahvol aynan shunday ekanligini aytishni istar edim, – to‘g‘riladi polkovnik. – Bu jaziramada miyalar erib ketishi hech gap emas.
Bir daqiqada advokat ishonchnomani izlab, tepadan-pastgacha hamma joyni titkilab, ag‘dar-to‘ntar qildi. Bu orada oftob yo‘nilmagan taxta qoqishtirilgan yoqimsiz darchaning o‘rtasigacha yetib qoldi. Uzoq va natijasiz izlanishlar adog‘ida pianolaning ustidagi qog‘ozlarning ham chorak qismini ko‘zdan kechirgan advokat, uning tagidan ham bir qancha xat jild o‘ramlarini tortib chiqardi.
– Mana u, – dedi gerbli qog‘ozni polkovnikka uzatarkan. – Buning nusxalarini yo‘qotishlarini ishonchli vakillarimga yozib yuborishim kerak.
Polkovnik changlarini qoqib, qog‘ozni ko‘ylagi cho‘ntagiga solib qo‘ydi.
– Uni o‘zingiz yirtib tashlarsiz, – dedi advokat.
– Nega yirtarkanman?! – kutilmagan javob qildi polkovnik. – Axir bu mening yigirma yillik hayotim. – U advokat qidiruvni davom ettiradi, deb o‘ylagandi, u kimsa bo‘lsa gamagiga qarab ketgancha, terini artdi. So‘ng quyosh shu’lalarida titrayotgan havo ortidan polkovnikka angraydi.
– Boshqa hujjatlarimni ham olishim kerak, – so‘radi polkovnik.
– Qaysilarini?
– Birinchi navbatda polkovnik Buendianing tilxatini.
Advokat yelkasini qisdi.
– Buning hech ham iloji yo‘q.
Polkovnik tahlikada qoldi. Makondo inqilobiy okrugi g‘aznachisi sifatida mashaqqatli olti kunlik o‘tish jarayonida ham u ikki jomadoncha hujjatlarni yag‘ir xachirda olib yurish qanchalik og‘ir bo‘lganiga qaramay, ko‘z qorachig‘iday asragandi. U shartnomaga qo‘l qo‘yilishiga yarim soat qolganida, ozib-to‘zib so‘nggi nafasini olayotgan xachirni yetaklab, Neerlandiyadagi lagerga kirib kelgan edi. O‘shanda Atlantika qirg‘oqlari inqilobiy kuchlarining bosh intendanti – polkovnik Aureliano Buendia o‘sha ikki jomadonni taslim bo‘lish chog‘ida musodara qilingan mulk ro‘yxatiga kiritgani haqida unga tilxat yozib bergan.
– Bu hujjatlarning kuchi juda zalvorli edi, – dedi polkovnik. – Ayniqsa, polkovnik Aureliano Buendianing o‘z qo‘li bilan yozib bergan tilxatning.
– Ehtimol, – dedi advokat. – Biroq bu hujjatlar ming bir idorada, ming bitta qo‘ldan o‘ta-o‘ta, hozir harbiy vazirlikning qaysi bir g‘aladonida turgan bo‘lsa ham katta gap.
– Bunday muhim hujjatlar qanday amaldorning qo‘lidan o‘tmasin, e’tibordan chetda qolishi mumkin emas, – dedi polkovnik.
– Biroq oxirgi o‘n besh yilda qayta-qayta juda ko‘p amaldorlar almashdi, – ta’kidladi advokat. – O‘zingiz bir eslang, bu orada hukumat boshiga yetti prezident keldi va har biri o‘z talablari bilan qarorgohini o‘n martadan kam bo‘lmagan darajada boshqa ko‘rinishga soldi, har bir vazir esa o‘z amaldorlarini yuz martalab o‘zgartirdi.
– Biroq hech biri o‘zi bilan bu hujjatlarni olib ketishi mumkin emas-ku, – dedi polkovnik. – Yo‘riqqa ko‘ra, har biri ularni albatta, avvalgi joyida saqlaydi.
Advokat noumid shalviradi.
– Mabodo bu qog‘ozlar endiyam vazirlikning qaysi bir bo‘lmasidan chiqib qolgan taqdirda, ish butunlay yangidan qo‘ldan-qo‘lga o‘tish jarayonini boshlaydi, shunda birinchilar qatorida siz ham ro‘yxatga tushasiz.
– Baribir, – dedi polkovnik.
– Shu bilan yana yuz yil sudra-sudra bo‘ladi.
– Baribir. Qirqiga chidagan qirq biriga ham chidashi kerak.

Polkovnik mehmonxonadagi yozuv stolchasiga bir o‘ram chiziqli va bosma qog‘ozlar, siyohli ruchka va siyohdonni keltirib qo‘ydi. Har ehtimolga qarshi yotoqxona eshigini kampiri bilan kengashish zaruriyati tug‘ilib qolishini o‘ylab ochiq qoldirdi. Zavjasi ibodatga berilgan, tasbeh o‘girardi.
– Bugun nechanchi sana?
– Yigirma yettinchi oktyabr.
U juda ehtiyotkorlik bilan, pero chiziqdan chiqib ketmaydigan qilib qo‘lida ushlagancha, nafas olishi oson bo‘lishi uchun qaddini raso tutib – baayni unga maktabda qanday o‘rgatgan bo‘lsalar, shunday xat qoralashga kirishgan edi. Uydagi diqqinafaslikka chidab bo‘lmas, hatto bir tomchi ter qog‘ozga-da tomdi. Polkovnik uni ho‘lladi. Keyin namdan semirgan so‘zni artmoqchi bo‘ldi, ammo siyoh chaplanib, xunuk dog‘ bo‘lib qoldi, xolos. Shunga qaramay u umidsizlikka tushmadi. Polkovnik belgi qo‘yib, yangi qog‘ozga qayta ko‘chirdi: “Hamma huquqlar daxlsizdir”. So‘ng xatboshidan o‘qidi.
– Qachon meni ro‘yxatga tirkashgandi?
Ayol ibodatini bo‘lmasdan hisoblab chiqdi.
– Ming to‘qqiz yuz qirq to‘qqizinchi yilning o‘n ikkinchi avgustida.
Ayni shu palla yomg‘ir yog‘a boshladi. Polkovnik Manauradagi davlat maktabida yozishni o‘rgangan paytlaridagidek sahifani yirik-yirik, xuddi bolachalarning yozuvidek dona-dona harflar bilan to‘ldirgan edi. Keyin ikkinchi sahifaning yarmiga yetib imzo qo‘ydi.
U nomani xotiniga o‘qib berdi. Ayol yutoqib tinglar ekan, har bir iborani boshini silkib ma’qullar edi.
– Sen kimgadir xatni mashinkalab berishini iltimos qilsang bo‘lardi.
– Yo‘q, – javob qildi polkovnik. – Birov menga marhamat ko‘rsatishini o‘tinib charchadim.
U yomg‘ir palma barglari yopilgan tomni doira qilib chalganini yarim soatlar tinglab yotdi. Shaharda chinakamiga sel quydi. Komendantlik soati boshlangandan keyin shiftning qayeridandir chakki tomchiladi.
– Avvaldan shunday qilsang edi, – deya orziqdi mushtipar. – Harakatda barakat bo‘ladi.
– Buning sira kechi yo‘q, – dedi polkovnik o‘tayotgan chakkilarni ting­laganicha. – Balki muammo uyning garov muddati tugamasidan oldinroq hal bo‘lar.
– Ikki yil qoldi, – dedi ayol.
Polkovnik chiroqni yoqib, chakki tomchilayotgan joyni topdi va unga xo‘rozning tovog‘ini qo‘yib, idish tubiga qattiq-qattiq urilayotgan tomchi ovozi-la yotoqxonaga qaytdi.
– Balki ular haqlarini tezroq undirish uchun ishni yanvargacha qoldirmasdan ham hal qilib berishar, – derkan bu gapiga o‘zi ham ishonib ketdi.
– Bu orada Avgustinning yili bo‘lib qoladi, undan keyin biz kinoga ham tushishimiz mumkin.
Ayol ovoz chiqarmay tabassum qildi.
– Men hatto multfilmlar qanaqa bo‘lishini ham unutayozdim.
Polkovnik pashshaxona ichidagi kampirini yaxshiroq ko‘rmoq payida bo‘ldi.
– Qachon oxirgi marta kinoga tushganding?
– O‘ttiz birinchi yilda, – dedi kampiri. – O‘shanda “Marhumning vasiyati”ni namoyish qilishgandi.
– Ur-yiqitmidi?
– Bunisini unchalik aytolmayman. Arvoh ana-mana qizbolaning marjonini olib qochib ketaman deb turganda, birdan jala sharillab yog‘ib qoladi.
Yomg‘ir shovqinida ularning ko‘zlari ilindi. Polkovnik qornida simillagan og‘riqni his qildi. Biroq tashvishlanmadi. Butun oktyabr davomida bunga chidab kelardi.
Jun odeyaliga o‘ranib, ko‘zi ilingan ham ekan, qandaydir bir ondagi kampirining bo‘g‘iq xirillashidan uyqusi buzuldi. Tuyqus hushi tiklanib, o‘ziga o‘zi gapirdi.
Kampiri ham uyg‘onib ketdi.
– Kim bilan gaplashyapsan?
– Hech kim bilan, – dedi polkovnik. – Alomat palla ekan-da o‘ziyam. Makondada, o‘ylasam, biz yuz foiz haq bo‘lganmiz. Biz polkovnik Aureliano Buendiaga nima bo‘lsa ham taslim bo‘lma, deb turib olgan edik. O‘shandan keyin hammasini yakson qilishdi.
Yomg‘ir hafta davomida ham tinmadi. Ikkinchi noyabr, o‘tganlarni eslash kunida, polkovnikning qarshiligiga qaramay, kampiri Avgustinning qabriga gul olib bordi. Qabristondan qaytiboq, ayolning xastaligi qaytaladi. Boyoqish haftani ming azob bilan kechirdi. Polkovnikning o‘zi ham oktyabrning to‘rt haftasini noumid, faqat sabr bilan o‘tkazgan, bu esa dard ustiga chipqon bo‘lgandi. Doktor keldi. U xastani ko‘rib, xonasidan chiqayotganda, jar solganday dedi:
– Agar bunaqa mayda-chuyda dardlarga diqqatimni qaratadigan bo‘lsam, butun shahar ahlini o‘limga hukm qilardim. – Ammo u keyin polkovnik bilan yolg‘iz gaplashganida, kampiri qat’iy tartibga rioya qilish shartlarini birma-bir yozib berdi.
Polkovnikning ham dardi zo‘raydi. U badrafxonada bir necha soatlab qolib ketar, keyin sovuq qotib o‘ranar va ichi bo‘lak-bo‘lak bo‘lib parchalanib, idrab tushayotganday o‘zini noxush his qilardi. “Buning bari qish tufayli, – o‘zini o‘zi ishontirmoqqa urinardi umidsizlikka tushmaslik uchun u. – Yomg‘ir tinganidan keyin hammasi boshqacha bo‘ladi”. Haqiqatdan ham u o‘sha xatni ko‘zi ochiqligida olishiga juda qattiq ishonardi.
Endi xo‘jalik ishlari bilan uning o‘zigina shug‘ullanishi chekiga tushgan, kalavasi uchini yo‘qotmaslik uchun jonini Jabborga berib, o‘zini har yoqqa urardi. Ko‘pincha tishni-tishga bosib, qo‘shni do‘konchalardan nasiyaga narsa so‘rashga to‘g‘ri kelardi.
– Faqat keyingi haftagacha, – desa-da, o‘zi ham bu gapiga ishonmasdi. – Juma kuni menga bir joydan pul kelishi kerak.
Kampirining xuruji chekinib, o‘ziga kelganida erining atvorini ko‘rib qo‘rqib ketdi.
– Faqat suyaging qolibdi-ku.
– O‘zimni sotuvga qo‘yishga tayyorlayapman, – dedi polkovnik. – Klarnet yasaydigan fabrikadan hozirdanoq buyurtma ham bor.
U faqat xat kelishidan umidini uzmasdan o‘zini tutib turardi. Darmoni qurib, uyqusizlikda o‘tkazilgan tunlar nainki suyaklarini, balki butun jismi jonini uy yumushlari bilan xo‘roz orasiga bo‘lib tashlagandi. Noyabrning ikkinchi yarmida ikki kunni xo‘roz jo‘xorisiz o‘tkazdi, polkovnik o‘shanda uni o‘lib qoladi deb xavotirlandi. Shunda uning esiga iyuldan buyon pechka tepasida poyasi bilan osilib turgan bir bog‘lam loviya tushib qoldi. U xo‘rozning tovoqchasiga qurib yotgan shu loviya shodasini bir hovuchgina qilib soldi.
– Bu yoqqa kel, – kampiri chaqirdi.
– Hozir, – deya polkovnik xo‘rozni kuzatardi. – Ishtaha karnay bo‘lganda, bemaza taom bo‘lmaydi.
Polkovnik yaqinlashganda, kampiri karavotga chiqib olishga urinardi. Ayolning badanidan dorivor o‘tlarning isi kelardi. U eriga dona-dona qilib amr etdi:
– Sen tezda xo‘rozning bahridan o‘tishing kerak.
Polkovnik kampiri ertami-kechmi, bir kuni shu talabni muqarrar oldiga qo‘yishini aniq bilardi. U bu lahzani o‘g‘lini o‘ldirishgach, o‘zi xo‘rozni asrashga qaror qilgan kechadan boshlab kutardi. Kampiriga nima deb javob qilishni o‘ylab olishga uning yetarlicha fursati bo‘lgandi.
– Hozir bir pulga ham olishmaydi, – dedi u kampiriga. – Uch oydan keyin esa musobaqa boshlanadi, ana unda biz xo‘rozni bir qadar qimmatga pullashimiz mumkin.
– Gap pulda emas, – dedi kampiri. – Yigitlar kelganida, ayt, xo‘rozni qanchaga olishsa olishsin, keyin bilganini qilishmaydimi.
– Men uni Avgustin haqqi ushlab turibman. – Polkovnik allaqachon shu xulosaga kelgandi. – O‘zing bir ko‘z oldingga keltirib ko‘r, xo‘rozning g‘alabasi haqida bir nima deb qolishsa bormi, uning chehrasi baxtdan qanday yorishib ketardi.
Mushtipar ona o‘g‘lini xotirladi.
– Bu la’nati xo‘rozlar uni boshiga yetdi! – uvvos soldi u. – Agar uchinchi yanvarda uyda qolganidami, bu baxtsiz hodisa yuz bermagan bo‘larmidi. – Va ozg‘in barmog‘i bilan eshikni ko‘rsatib dedi: – Go‘yo hozirgina huv anavi yerda bolaginamni qo‘ltig‘i ostiga xo‘rozni qistirib olgan holda ko‘rgandayman. Hali galerada paydo bo‘lmasdan oldinroq hayotingni xarob qilma, deb unga zorlanmaganmidim. U bo‘lsa faqat kulib qo‘ya qolgancha: “Bas qilsang-chi! Bugun kechqurun biz tilloga cho‘milamiz”, – degandi.
U madorsizlanib, karavotga suyandi. Polkovnik ohistagina boshi ostiga yostiq qo‘ydi. Uning ko‘zlari kampiriniki bilan to‘qnasharkan, bu ko‘zlar o‘zinikiga juda o‘xshardi.
– Ortiqcha urinishdan o‘zingni tiy, – derkan polkovnik kampirining ko‘ksida nimadir hushtak chalayotganini eshitganday bo‘ldi. U o‘zini bilmasdan bir ahvolda yotardi. Yana o‘ziga kelarkan, har qalay nafas olishi bir qadar me’yorlashdi.
– Hamma balo tuz totmaganimizdan, – dedi kampiri. – Axir, gunoh emasmi, rizqingdan qirqib, uni xo‘rozning oyog‘i ostiga otish.
Polkovnik choyshabning bir chekkasi bilan kampirini hilpidi.
– Bor-yo‘g‘i uch oy chidab bersak bo‘ldi.
– Shu uch oyda biz nima yeymiz?
– Bilmayman, – dedi polkovnik. – Agar ochlikdan o‘lish hukmi peshonamizga yozilganida, allaqachon o‘lib ketgan bo‘lardik.
Soppa-sog‘ va jonlanib qolgan xo‘roz bo‘sh tovoq oldida qaqqayib turardi. U polkovnikni ko‘rarkan, boshini silkitib, qariyb insoniy, xirqiroq ovozda ashulasini qaytardi. Polkovnik unga achinib kulimsiradi.
– Hayot – qaltis hazil, oshna.
Shu bilan polkovnik uydan chiqib ketdi. U bu toltush pallada butun shahar bo‘ylab allatovur holda hech bir maqsadsiz sandiroqladi; hatto bu og‘ir holatdan chiqishning biron-bir chorasi bordir, deya o‘zini ishontirishga ham intilmadi. Kimsasiz ko‘chalarda o‘larday charchaganini his qilmagunicha shunchaki yuraverdi. Shundan keyingina uyiga qaytdi. Kelganini eshitgan kampiri qoshiga chorladi.
– Nima deysan?
Kampiri unga qaramasdan javob berdi:
– Soatni sotishimiz mumkin.
Polkovnik ham bu haqida o‘ylagandi.
– Buni Alvaro qirq pesoga hech bir gap-so‘zsiz olishiga ishonchim komil, – dedi kampiri. – U tikuv mashinasini o‘sha zahoti sotib olgani esingdadir.
Onaizor Avgustin Alvaroning qo‘lida ishlab yurgan paytlarini esladi.
– Ertaga u bilan gaplashaman, – ko‘na qoldi polkovnik.
– Ertaga surib nima qilasan? – e’tiroz bildirdi kampiri. – Sen unga soatni hoziroq olib bor. Stoliga qo‘yib: “Alvaro, sotib olasan, deb olib keldim”, de. Vassalom. U seni darrov tushunadi.
Polkovnik o‘zini badbaxt his qildi.
– Bu butun ko‘cha bo‘ylab janobi oliyning tobutini namoyish qilib o‘tishday bo‘ladi, – norozilik bildirdi u. – Agar meni shu matoh bilan ko‘rishsami, hamma kamina haqida o‘zi to‘qib-bichgan folini doston qilishga tushib ketadi.
Har qalay bu safar ham kampiri unga gapini o‘tkazdi. O‘zi soatni devordan olib, obdan gazetaga o‘ragach, erining qo‘liga tutqazdi.
– Qirq pesosiz uyga qaytma.
Polkovnik o‘ramni qo‘ltig‘iga qistirib tikuvchilik ustaxonasiga yo‘l oldi. Ostonada Avgustinning jo‘ralari yig‘ilib o‘tirardi.
Biri o‘tirishga taklif qildi. Polkovnik ko‘na qoldi.
– Rahmat, – dedi u. – Men bir daqiqaga.
Ustaxonadan Alvaro chiqib keldi, butun dahliz bo‘ylab cho‘zilgan simga nam matoning bir bo‘lagini osmoqchi bo‘ldi. Alvaro pishiq va beso‘naqay yosh yigit edi; doimo ko‘zlari asabiy bir holda yonib turardi. U ham polkovnikni o‘tirishga da’vat qildi. Polkovnik dadillandi. U kursini eshikka yaqin surib o‘tirdi va soatni olishga taklif qilish maqsadida, Alvaro bilan yolg‘iz qolishlarini kuta boshladi. Zum o‘tmay esa tezda atrofidagi barchaning yuzida qanaqadir asabiy bir holatni kuzatdi.
– Men xalaqit berib qo‘ymadimmi? – so‘radi u.
Yigitlar norizo bo‘lishdi. Kimdir unga egilib, arang eshitiladigan ovozda dedi:
– Bizda, bu yerda varaqalar chiqib qoldi, Avgustin yozgan.
– Nima haqida?
– Hammasi o‘sha voqea haqida.
Unga varaqani berishdi. U cho‘ntagiga tiqib, tosh qotganicha o‘tiraverdi. Faqat esidan chiqib, o‘ramni beixtiyor taqillatib qolgandagina bu narsa ularning diqqatini tortdi. Shunda u yana ham dong qotdi.
– Polkovnik, o‘rab olganingiz nima?
Polkovnik Germanning qiziquvchanlik bilan boqib turgan yashil ko‘zlaridan o‘zini olib qochdi.
– Hech narsa, – aldadi u. – Shu, sozlatmoqchi bo‘lib soatni ko‘tarib olgandim.
– Hech xayolda yo‘q narsalarni o‘ylab topasiz-da o‘ziyam, polkovnik, – dedi German o‘ramdagini o‘ziniki qilmoqchi bo‘lib. – Siz shu yerda o‘tira turing, men o‘zim ko‘rib beraman.
Polkovnik soatni qo‘lidan bo‘shatmac, miq ham etmasdi. Holbuki qoshigacha qizarib ketgandi. Gir-atrofdagilar undan qattiq turib talab qilishga tushdi:
– Polkovnik, unga bersangiz-chi! U mexanikaning tilini yaxshi biladi.
– Men uni tashvishga qo‘yishni istamayman.
– Qanaqa ovorasi bo‘lishi mumkin, – dedi German va nihoyat soatni o‘ziga oldi. – Nemis hech narsa qilmasdan o‘n pesongizni qoqishtirib oladi.
German soat bilan ustaxonaga kirganda, Alvaro tikuv mashinasida chok tikardi. Sal naridagi devor oldida o‘tirgan bir qiz tugmalarni qadardi. Qizning tepasida gitara osig‘liq turar, undan ham teparoqda – yozuv bor edi: “Siyosat haqida gapirish taqiqlanadi”.
Polkovnik soatsiz qolib, o‘zini qayerga qo‘yishni bilmasdi. Oyoqlarini kursining xarisiga qo‘ydi.
– Ishlar rasvo-ku, polkovnik.
U qalqib ketdi.
– Faqat haqorat qilinmasin.
Alfonso polkovnikning botinkasiga yaxshilab razm solish uchungina, burni ustidagi ko‘zoynagini to‘g‘riladi.
– Botinka haqida degandim, – dedi u. – Qarasam, siz endi amirkonidan kiyadigan bo‘libsiz.
– Shuni so‘kmasdan ham aytsa bo‘lmaydimi, – deya polkovnik loklangan botinkasining kabakisini ko‘rsatdi. – Bu matohning yoshi qirqda, lekin butun umri davomida biron marta so‘kish eshitmagan.
– Tayyor, – ustaxonadan German baqirdi va ayni shu lahzada soatning jaranglashi yangradi. Qo‘shni xonadan kimdir devorni urdi va ayolning ovozi eshitildi:
– Gitaraga tegmanglar – hali Avgustinning o‘lganiga bir yil to‘lgani yo‘q.
Hamma tirjaydi.
– Bu soatning tovushi.
German soatli o‘ram bilan tashqariga chiqdi.
– Soatga hech nima bo‘lgani yo‘q. Istasangiz sizni uyingizgacha kuzatib qo‘yishim mumkin: uni to‘g‘ri osa bilish kerak.
Polkovnik rad etdi.
– Men qancha berishim kerak?
– Tashvishlanmang, polkovnik, – dedi German davraning o‘rtasida joylashib olganicha. – Yanvarda xo‘rozning o‘zi to‘laydi.
Polkovnik qulay fursatni qo‘ldan boy bermaslik kerak deb o‘yladi.
– Men senga u-bu narsa taklif qilmoqchi edim, – dedi u.
– Nima ekan?
– Men senga xo‘rozni tuhfa qilmoqchiman. – Polkovnik shu yerda hozirlarning hammasiga birma-bir sinchkovlik bilan qarab chiqdi. – Xo‘rozni hammangizga in’om etsam deyman.
German hayratdan dong qotdi.
– Men qarib qoldim, – davom etdi polkovnik. U o‘z ovozi qat’iy va vazmin chiqishini istardi. – Mening yoshimda bu haddan tashqari boshog‘riq. Mana bir necha kundirki, nazarimda, xo‘roz o‘lay deyapti.
– Xavotirlanmang, polkovnik, – dedi Alfonso. – Shunchaki bu pallada xo‘rozlarda yangi pat chiqadi. Siznikining terisi shamollagan ko‘rinadi.
– Bir oydan keyin ko‘rmagandek bo‘lib ketadi, – uni quvvatladi German.
– Bari bir uni o‘zimda qoldirishni istamayman.
German polkovnikka qattiq tikildi.
– Aynan siz galeraga bu xo‘rozni olib chiqishingiz qanchalik muhimligini tushunsangiz-chi, polkovnik.
Polkovnik o‘ylanib qoldi.
– Tushunaman. Shuning uchun ham uni o‘zimda shu paytgacha ushlab keldim-da. – U tishini-tishiga bosib, kuchini yig‘di va davom etdi: – Bir chatog‘i hali urushtirishgacha uch oy bor-da.
German tushundi.
– Agar gap faqat shunda bo‘lsa, – dilidagini izhor qildi u, – buning chorasini topamiz.
U bildirgan taklifga tevarakdagi somelarning bari rozi bo‘ldi. Kechqurun polkovnik yana o‘roqliq narsani qo‘ltig‘iga qistirib qaytganida, kampiri o‘zini tutib turolmadi:
– Sotmadingmi?
– Sotmadim, – dedi polkovnik. – Biroq endi bu hech qanday ahamiyatga ega emas. Bolalar xo‘rozni boqishni o‘z zimmalariga olishdi.

– Sabr qiling, yoshulli, men sizga soyabon beraman.
Don Sabas idora devoriga mahkamlangan shkafni ochdi. Ichida tartibsizlik qo‘pgan: otda yurganda kiyiladigan bir gala etiklar, uzangiyu, jilovlar, alyumin qutida temir tepkilar ag‘dar-to‘ntar bo‘lib yotar edi. Yuqori bo‘lmasida olti dona qora yomg‘irpo‘sh soyabon va oftobpana guldor ayol shamsiyasi osilgandi. “Bir falokat bo‘lganday-a”, – deya o‘yladi polkovnik.
– Rahmat, yoshulli, – dedi u deraza rahiga tayanib. – Men yaxshisi havo ochilguncha kutib tura qolaman.
Don Sabas shkafni yopmadi. U yozuv stolini shunday joylashtirgandiki, unga elektr parrakdan salqin havo yetib turar edi. U quti o‘yig‘idan teri ostiga yuboradigan, momiqqa o‘ralgan shprits oldi. Polkovnik bodom daraxtlariga termilarkan, yomg‘ir tomchilari ularda qoramtirga o‘xshab ko‘rindi. Ko‘chada hech bir zog‘ ko‘rinmasdi.
– Sizning derazangizda yomg‘ir butunlay boshqacha ko‘rinarkan. Go‘yo u shu yerda emas, uzoq bir shaharda yog‘ayotganga o‘xshaydi, – dedi u.
– Qayerdan turib qarama, yomg‘ir yomg‘ir-da, – g‘udranib qo‘ydi don Sabas. U shisha bilan yopilgan shpritslarni qaynatish uchun stol ustiga qo‘ydi. – Shahar emas, go‘ng uyumi.
Polkovnik yelkalarini qisib, idora bo‘ylab yurardi: yashil plitka yotqizilgan pol, jihozlarga yorqin rangdagi matolar yopilgan edi. To‘rda esa tartibsiz holda tuzli xaltalar, asalli sanochlar, egarlar qalashib yotardi. Don Sabas polkovnikka uni ko‘rmayotgandek bir nigohda qaradi.
– Sizning o‘rningizda bo‘lganimda bunday o‘ylamagan bo‘lardim, – dedi polkovnik.
U o‘tirgach, oyog‘ini chalishtirib, yozuv stoli ortida munkayib cho‘kkan kichkina odamcha tomonga xotijam nigohini tashladi. Rangi o‘chgan, shalviragan, g‘amdan ado bo‘lgan nigohi baqanikiday edi.
– Yoshulli, o‘zingizni bir do‘xtirga ko‘rsatishingiz kerak, – dedi don Sabas. – Janozadan keyin kayfiyatingiz juda ham rasvo-ku.
Polkovnik boshini ko‘tardi.
– Men o‘zimni risoladagidek his qilyapman.
Don Sabas suvning qaynashini kutib turdi.
– Men ham o‘zim haqimda gap borganda aravani quruq olib qochishim mumkin, – zorlangan bo‘ldi u. – Siz baxtli odamsiz, xohlasangiz mis to‘qalarni ham yeb tashlay olasiz. – U diqqat bilan qo‘llarini qoplagan jun va so‘gallariga qaradi. Nomsiz barmog‘ida nikoh uzugidan tashqari qora toshi yaraqlab turgan boshqa bir uzuk ham bor edi.
– Ha, buni uddalashim mumkin, – ko‘na qoldi polkovnik.
Don Sabas binoning turar-joy qismi tomondagi eshikka burilib, xotinini chaqirdi. Keyin kuyunchak ovozda o‘zining yeguliklar borasida qat’iy tartibi haqida hikoya qila ketdi. Ko‘ylagi cho‘ntagidan kichkinagina shishacha chiqarib, stol ustiga kattaligi no‘xat donasicha kelar dori qo‘ydi.
– Buni hamisha o‘zing bilan olib yurish ham joningdan to‘ydiradi, – dedi u. – Go‘yo ajalingni cho‘ntagingda olib yurganday bo‘lasan.
Polkovnik stolga yaqinlashdi, tabletkani kaftiga olib, don Sabas tatib ko‘ring, deb taklif qilguncha, u yoq-bu yog‘iga razm soldi.
– Qahvaga solinadi, – dedi don Sabas. – Bu shakar, lekin shirasi yo‘q.
– Tushunarli, – derkan polkovnik og‘zida ilmiliq bir ta’mni his qildi. – Xuddi qo‘ng‘iroqsiz qo‘ng‘iroq jarangi.
Xotini eriga igna sanchganida, don Sabas stolga tirsagini tirab, kafti bilan yuzini yashirib turdi. Polkovnik qayga qochishni bilmasdi. Ayol elektr ventilyatorni o‘chirib, seyf ustiga qo‘ydi va shkafga qarab ketdi.
– Soyabonlar menga negadir o‘lim haqida eslatadi, – dedi u.
Polkovnik uni tinglamadi. Bugun u harna bo‘lsa-da, pochtani qarshilash uchun uyidan soat to‘rtda chiqqan, ammo yomg‘ir uni don Sabasning idorasidan panoh topishga majbur etgan edi. Kema chinqirib kelganidan xabar berganida ham yomg‘ir chelaklab quyardi.
– Hamma o‘lim sharpasini ayol ko‘rinishida tasavvur qiladi, – don Sabasning xotini hamon javrardi. Uning bo‘yi erinikidan novcha, to‘ladan kelgan, yuqori labining ustida tukli ingichka so‘gali bor edi. Ayolning ovozi shamol parrak vizillashiday edi. – Men esa uni butunlay bo‘lak turqda ko‘raman… – U shkafni yopib o‘girilarkan, polkovnikning nigohini ovlashga tirishardi. – Menimcha, u allaqanday maxluqqa o‘xshaydi. Tuyoqlari bor.
– Mumkin, – deb qo‘ydi polkovnik. – Bu dahri dunda nimalar bo‘lmaydi, deysiz.
U, egniga plashch ilib olgan pochta noziri ehtimol hozir katerga sakrab chiqib olgandir, deya xayolidan o‘tkazardi. Polkovnik advokatini o‘zgartirganiga mana bir oy bo‘lgan, endi javob xati kelishidan umidi bor edi. Don Sabasning xotini polkovnik tinglamayotganini bilib qolgunicha ajal haqida javrashda davom etdi.
– Yoshulli, nega buncha tashvishli ko‘rinasiz?
Polkovnik o‘y-fikrlarini o‘zidan nari surdi.
– Nimasini aytasiz, enajon. Hozir soat besh bo‘ldi, xo‘rozga hali ham ukol qilinmadi.
Ayol hayron qoldi.
– Xo‘rozga ham baayni insonday ukol qilinsa-ya! – xitob qildi ayol. – Qanchalik tahqirlash.
Don Sabasning sabr kosasi to‘ldi. U bo‘zraygan yuzini ko‘tarib, xotiniga amr qildi:
– Hech bo‘lmasa bir daqiqaga og‘zingni yum. – U shunday ham qo‘li bilan og‘zini yopib olgandi. – Yarim soatdan buyon ahmoqona vaysab, yoshullining boshini qotirasan.
– Hech ham unday emas, – polkovnik rad etdi.
Ayol eshikni qarsillatib yopib chiqib ketdi. Don Sabas xushbo‘y atir sepilgan dastro‘molcha bilar bo‘ynini artdi. Polkovnik yana oynaga yaqin keldi. Yomg‘ir hali ham tinmagandi. Kimsasiz maydonda bir tovuq uzun, sariq oyoqlari bilan hakkalab yurardi.
– Xo‘rozga haqiqatdan ham ukol qilinadimi?
– Bor gap, – dedi polkovnik. – Keyingi haftadan mashg‘ulotlar boshlanadi.
– Bu o‘ylamay qilinayotgan ish, – dedi don Sabas. – Bunaqa yumushlar sizga to‘g‘ri kelmaydi.
– Haqsiz, – rozi bo‘la qolganday dedi polkovnik. – Lekin bu xo‘rozning bo‘ynini qayirishga ham sabab bo‘la olmaydi-da.
– Dumbullarcha bemulohazalik, – takrorladi don Sabas oyna tomonga yo‘nalib. Uning og‘ir-og‘ir harsillab nafas olishi mo‘ynalar oshlanganda chiqadigan ovozni eslatardi. Polkovnik unga achinish bilan qaradi.
– Maslahatimga quloq tutsangiz-chi, yoshulli, – dedi don Sabas. – Hali ham siz shu xo‘rozni soting, keyin juda kech bo‘ladi.
– Hech qachon haddan tashqari kech bo‘lmagan, – dedi polkovnik.
– Aql bilan ish tuting, – o‘z gapidan qolmasdi don Sabas ham. – Siz bir yo‘la ikki quyonni urishingiz mumkin: birinchidan, mana bu barcha tashvish va g‘alvalardan qutulasiz, ikkinchidan, cho‘ntagingizga to‘qqiz yuz peso mullajiring tushadi.
– To‘qqiz yuz peso-ya! – hayqirib yubordi polkovnik.
– Ha, to‘qqiz yuz peso.
Polkovnik o‘ylanib qoldi.
– Siz menga shuncha pul beradilar deb o‘ylaysizmi?
– Nainki o‘ylayman, – dedi don Sabas. – Balki bunga mutlaq ishonaman.
Polkovnik bunchalik katta miqdordagi pulni hatto inqilobiy qo‘shin xazinasi sohibi bo‘lganida ham qo‘liga ushlamagan edi. U don Sabasning idorasidan qaytib chiqqanida yana qornida kuchli og‘riq turdi.
Pochtada esa u to‘g‘ri borib nozirga yuzlandi.
– Men shoshilinch xat kutyapman. Aviapochtada jo‘natilgan.
Nozir barcha konvertlarni birma-bir ko‘zdan kechirib chiqdi, keyin esa bir so‘z demasdan barini avvalgi holatda taxladi. Faqat kaftini qoqib, polkovnikka ma’nodor qarab qo‘ydi.
– Biroq menga bugun xat kelishi kerak edi. Begumon.
Nozir yana qo‘llarini bir-biriga urib qo‘ydi.
– Polkovnik, faqat o‘lim muqarrar keladi.
Uning qaytishiga kampiri jo‘xorili bo‘tqa pishirgandi. U indamasdan totinarkan, har bir qoshiq luqmadan keyin uzoq xayol surib qolardi. Ro‘parasiga o‘tirgan kampiri noxush bir nima bo‘lganini sezdi.
– Senga nima bo‘ldi?
– Kuni menga nafaqa tayinlashga qarab qolgan amaldorcha haqida o‘ylab qoldim, – yolg‘onladi polkovnik. – Ellik yildan keyin biz qabrda tinchgina yotamiz, o‘sha bechora bo‘lsa, har juma kuni menga nafaqa tayinlasharmikin yoki yo‘q, deya gumonsirab o‘zini o‘zi qiynaydi hali.
– Yomon alomat bu, – dedi kampiri. – Demak, yana chekina boshlabsan-da. – U bir zum bo‘tqaga andarmon bo‘lib, yana eriga ko‘zi tushgandi, polkovnik o‘sha-o‘sha o‘z xayolariga g‘arq ekanini ko‘rdi.
– Sovib qolmasdan, bo‘tqangni yesang-chi.
– Mazali bo‘libdi, jo‘xorini qayerdan olding.
– Xo‘rozdan, – g‘alati javob qildi xotini. – Ustaxonadagi yigitlar bir olam jo‘xori keltirishdi, men undan o‘zimizga ham oldim. Dunyoning ishlarini ko‘r.
– Ha, – uf tortib dedi polkovnik. – Hayotda shunaqasi ham bo‘ladi, astoydil o‘ylaganingda ham hech xayolingga kelmaydi.
Polkovnik pechka ustida bog‘langancha turgan xo‘rozga qaradi. Xo‘rozda ham go‘yo nimadir o‘zgarganday edi. Ayol ham xo‘rozga ko‘z tashladi.
– Bugun bolakaylarni kaltak bilan haydashga to‘g‘ri keldi, – dedi u. – Xo‘roz uchun qari bir makiyonni olib kelishibdi.
– Bu odatiy hol-ku, – dedi polkovnik. – Polkovnik Aureliano Buendiaga ham qishloqlarda qizlarni olib kelishardi.
Hazil kampiriga yoqdi. Olisdan birov xirqirob ovoz berganday xo‘roz g‘uldur-g‘uldur qilib qo‘ydi.
– Nazarimda, ba’zan bu shumqadam yaqin orada tilga kiradiganday tuyuladi, – dedi kampiri.
Polkovnik ham xo‘rozga tikildi.
– Mana nimaga kerak xo‘roz. – U bo‘tqani xo‘rillatib ichganicha, miyasida nimaningdir hisob-kitobini qilardi. – Bizni uch yilga yetadigan yegulik bilan ta’minlasa-ya.
– Bu orzu, xolos, – dedi ayol. – Orzu bilan esa bo‘tqa qaynatolmaysan.
– Balki bo‘tqa qaynatolmassan, biroq u bizni boqadi, – javob qaytardi polkovnik. – Bu xuddi yoshulli don Sabasning mo‘jizaviy dorisining o‘zi.
Polkovnik tunda besaranjom uxladi – butun kech nimalarnidir qo‘shib-ayirib hisoblab chiqdi. Ertasi kuni tushlikda kampiri yana oldiga jo‘xori bo‘tqasi qo‘ydi. Kampiri boshini quyi solvolganicha, taomdan totinar, bir og‘iz ham gapirmas edi; xonimning kayfiyati rasvoligi polkovnikka ham yuqdi.
– Nima bo‘ldi senga, – so‘radi u.
– Hech nima, – javob qildi kampiri.
Polkovnik endi yolg‘on gapirish gali kampirining zimmasiga tushganini tushundi. U kampirini tinchlantirishga urinib ko‘rdi, ammo ayol eshitmadi.
– Bir narsa haqida o‘ylanib qoldim: marhumning tuproqqa topshirilganiga ham ikki oy bo‘lib qoldi, hali ham onasini yo‘qlaganim yo‘q.
Ayol unikiga shu kech yo‘l oldi. Kampiriga hamrohlik qilgan polkovnik u yerdan chiqqanida, karnaydan taralayotgan ajabtovur musiqa diqqatini tortib, kinoteatr tomon burildi. Hazrat Anxel o‘z uyi ostonasida o‘tirib, o‘n ikki marta cherkov qo‘ng‘irog‘ini daranglatib, ogohlantirganiga qaramay, kinoga borayotganlarni nazardan qochirmay kuzatardi. Yoritilgan tor-tanqis kirish maydonchasidagi bolalarning qiyqiriqlari, quloqni teshib yuborar musiqa bu yerda omma tirband ekanligidan darak berardi. Qandaydir bolakay yog‘och qurolni niqtab, unga chinqirdi:
– Xo‘roz qanday, polkovnik?
Polkovnik qo‘llarini ko‘tardi.
– Birnavi.
Butun imorat peshtoqini olachipor afisha egallagandi: “YaRIM TUNDAGI BOKIRA”. Balda kiyadigan kuylakdagi iffatli qizning bir oyog‘i yap-yalang‘och qolgandi. Olisda chaqmoq chaqib, momaqaldiroq gulduramaganicha, polkovnik kinoteatr yaqinida sandiroqlab yurdi. So‘ng kampiri qolgan joyga qarab ketdi.
Kampiri o‘lik chiqqan uyda yo‘q edi. Hali uyga ham qaytmagandi. Devordagi soat to‘xtab qolgan, biroq polkovnik komendantlik vaqti kirishiga ko‘p qolmaganini bilardi. U shaharga momaqaldiroq qanday yaqinlashayotganiga quloq solib yotdi. Kampirini izlamoqqa yana chiqib ketmoqchi bo‘lib turganida, uning o‘zi kirib keldi.
Polkovnik xo‘rozni yotoqxonaga keltirdi. Kampiri qayta kiyinib mehmonxonaga chiqqanida, u soatga tob berib, vaqtni to‘g‘rilab olish uchun komendantlik boshlanganidan darak beruvchi bongni kutardi.
– Qayerda eding?
– O‘sha yerda, – javob qildi kampiri. U eriga qaramasdan lagandan hovuchlab stakanga suv solgancha, yotoqxonaga qaytdi. – Bugun shunchalik erta yomg‘ir boshlaydi, deb kim o‘ylabdi.
Polkovnikdan sado chiqmadi. U bongni eshitib, soatni to‘g‘riladi, oynasini yopib, joyiga qo‘yish uchun stulni surdi. Yotoqxonaga kirganida, kampiri tasbeh tashlab, ibodatga muk tushgandi.
– Sen mening savolimga javob bermading, – dedi polkovnik.
– Qaysi savolingga?
– Qayerda eding?
– Aytdim-ku, o‘sha yerda edim, – dedi u. – Men axir qancha zamonlardan beri uydan chiqmagandim.
Polkovnik gamakni osdi. Uy eshigini yopib, hasharotlarga qarshi dorini purkadi. Keyin chiroqni yerga qo‘yib, joyiga cho‘zildi.
– Men seni tushunaman, – dedi u g‘amga botib. – Qurib ketgur qashshoqlik odamni yolg‘on gapirishga majbur qiladi.
Ayol chuqur xo‘rsindi.
– Men hazrat Anxel huzurida edim. Nikoh uzugini garovga qo‘yib, qarz olmoqchi edim.
– U senga nima dedi?
– Muqaddas narsalarni garovga qo‘yish gunoh ekanligini aytdi. – Kampiri ustidan pashshaxonani surdi. – Ikki kun oldin soatni sotishga urinib ko‘rdim. Biroq unga hech kim qaramadiyam – hozir hatto raqamlari yonib turadigan yangi soatlarning puli bo‘lib-bo‘lib beriladi. Ulardan qorong‘i bo‘lgandayam vaqtni bemalol bilvolsa bo‘laveradi.
Polkovnik qirq yillik umumiy: birda och, birda yupun, quvonchu iztiroblari o‘rtada bo‘lgan hayotlari davomida baribir umr yo‘ldoshini oxirigacha bila olmaganini tushundi. Ehtimol, ularning muhabbatlari ham qarigandir.
– Suratlar ham hech kimga kerak emas, – dedi kampiri. – Hammaning uyi­da shunaqasini ko‘rish mumkin. Men hatto turk rastalarini ham oraladim.
Polkovnik zaharxanda hazil qildi.
– Shuning uchun ochlikdan o‘lishimizni ham hamma biladi.
– Men charchadim, – dedi kampiri. – Erkaklar hech ham ro‘zg‘or tashvishini o‘ylamaydi. Men necha martalab qozonga tosh solib, pechka ustiga qo‘yganimning sanog‘iga yetolmayman, zora qo‘shnilar qozonimiz qaynamasligini bilishmasa deb.
Polkovnik uyalib ketdi.
– Bu tahqirli.
Ayol pashshaxonasini uloqtirib, erining gamagi yoniga keldi.
– Bu barcha vaj-karson va mug‘obirliklarning bahridan o‘tadigan fursat keldi. – Ayolning ko‘zlari yonardi. – Bu tavoze va obro‘parastliklardan bo‘g‘zimgacha to‘ydim. – Uning ovozi g‘azabdan bo‘g‘ilib borardi.
Polkovnikning yuz mushaklari qilt etmadi.
– Yigirma yil osmonda turnalar parvozini ko‘rishni orzu qilganday, senga har bir saylovdan keyin va’da qilishlarni kutishning oqibati nima bo‘ldi, o‘g‘limiz nobud bo‘ldi, – yonib gapirardi kampiri. – Mana qanday siylashlarini kutgan ekanmiz.
Bu gina-kuduratlarga polkovnik allaqachon ko‘nikkan edi.
– Biz o‘z burchimizni ado etamiz.
– Senatda qo‘r to‘kkan anovilar ham o‘z burchlarini ado etishib, evaziga har oyiga ming pesodan maosh olishadi, – javob qaytardi kampiri. – Misol uchun mana bu yoshulli don Sabasni ol – uning bor mol-mulki ikki qavatli uyiga sig‘maydi. Holbuki, u shaharda darbadar olibsotar sifatida paydo bo‘lgandi. Bo‘yniga ilonlarni o‘rab olganicha, piyoda yurib dori-darmon sotardi.
– Ammo u qand kasalidan joni hiqildog‘ida-ku, – dedi polkovnik.
– Sen esa ochlikdan o‘layapsan, – dedi ayol. – Hechdan ko‘ra kech yaxshi, anglasang-chi, obro‘ bilan qorin to‘ydirib bo‘lmaydi.
Chaqmoq chaqdi. Ko‘chada momaqaldiroq gumburladi, yotoqxonaga ham yopirilib kirib, bir gala toshlar tushgandek, karavot ostlarini ham gulduratib yubordi. Ayol tasbehiga otildi.
Polkovnik kuldi.
– Seni qara-yu, tilingni tiyib, bardosh berishni hech bilmaskansan-da. Men senga doim aytib kelaman, Xudo – mening partiyaviy hammaslagim bo‘ladi.
Biroq nafslamrini aytganda, ish hazil-huzul qilib o‘tirishgacha bormadi. Polkovnik bir daqiqa o‘tmasdan chiroqni o‘chirib, joyiga cho‘zilgancha, ahyon-ahyon chaqmoq chaqqanida yorishar qorong‘ilik qo‘ynida, g‘amgin o‘y-xayollarga botib yotardi. U Makondoni xotirladi. Polkovnik Neerlandiyada berilgan va’da bajarilar deb o‘n yil kutdi. Kunlardan bir kuni kunduzgi hordiq pallasida yaqinlashib qolgan chang bosgan sariq poyezdga ko‘zi tushdi, jaziramadan kuygan, yuragi ziq erkagu ayollar, mol-hollar hatto vagon tomida ham ustma-ust qalashib kelishardi. Banan jazavasi boshlandi. Bir kunning ichida posyolka butunlay o‘zgarib ketdi. “Ketaman, – degandi o‘shanda polkovnik. – Banan isi ko‘nglimni aynitadi”. Shunday qilib u 1906 yil 24 iyun kunduzi ikkidan o‘n sakkiz daqiqa o‘tganda poyezdning qaytar reysida Makondoni tark etgandi. Neerlandiyada taslim bo‘lgandan buyon shu paytgacha halovat topmaganini anglab yetishiga yarim asr kerak bo‘ldi.
U ko‘zini ochdi.
– Demak, bu haqida ortiqcha o‘ylab o‘tirish shart emas.
– Nima haqida?
– Xo‘roz haqida, – dedi polkovnik. – Erta ertalab uni yoshulli don Sabasga to‘qqiz yuz pesoga sotaman.
Idora oynasi orqali bichilgan hayvonlarning vovaylosi va don Sabasning baqiriq-chaqirig‘i eshitilib turardi. “Agar u o‘n daqiqadan keyin ham oldimga kelmasa, ketaman”, – ikki soatcha kutishdan keyin o‘ziga-o‘zi so‘z berardi polkovnik. Biroq yana yigirma daqiqa kutdi. Oxiri ketmoqqa noiloj hozirlanib turganda, nihoyat don Sabas ishchilari bilan idorada ko‘rindi. Don Sabas bir necha marta yaqinidan o‘tdi, ammo unga qarab ham qo‘ymadi. Faqat ishchilari ketgandan keyingina u polkovnikka diqqatini qaratdi.
– Siz meni kutyapsizmi, yoshulli?
– Ha, yoshulli, – dedi polkovnik. – Ammo juda band bo‘lsangiz, men boshqa safar kelishim mumkin.
Don Sabas uni eshitmadi – u tashqariga chiqib ketgan edi.
– Hozir qaytaman, – baqirdi don Sabas.
Toltush pallasi edi. Idoraga ko‘chadan quyosh nurlari yog‘ilardi. Kishining mazasini qochiradigan jaziramada polkovnik kipriklarini yumgan edi – ko‘z oldida darrov kampirining qiyofasi jonlandi. Idoraga oyoq uchlarida yurib don Sabasning xotini kirdi.
– Dam oling, dam oling, yoshulli, – dedi u. – Bu yer hozir naq jahannamning o‘zi, pardalarni tushiraman, harna-da.
Polkovnik ayolga tushunmaganday qaradi. Ayol darpardalarni tushirib, g‘ira-shirada so‘zlashda davom etadi:
– Siz ham tez-tez tush ko‘rib turasizmi?
– Ba’zan, – dedi polkovnik, ko‘zi yumilib ketayotganidan xijolatga tushganicha. – Tushimda hamisha go‘yo o‘rgimchak meni o‘rab olayotgandek bo‘laveradi.
– Meni esa har tun dahshatli aloq-chaloq tushlar azoblaydi, – dedi ayol. – Oxiri tushlarimda meni qaqshatadigan kishilar kim ekanligini bilishga qaror qildim. – U elektr parrakni yoqdi. – O‘tgan hafta karavotim tepasida bir ayol paydo bo‘ldi, deng. Men butun matonatimni ishga solib, undan kimsiz deb so‘radim. Nima deb javob qildi deng: men o‘n ikki yil oldin shu xonada o‘lganman, deydi.
– Uy esa bor-yo‘g‘i ikki yil oldin qurilgan, – dedi polkovnik.
– Xuddi shunday, – dedi Don Sabasning xonimi. – Bundan chiqdi o‘liklar ham adashar ekan-da.
Ventilyatorning vizillashi g‘ira-shira qorong‘ilikni yana ham quyuqlashtirdi. Polkovnik bir ahvolda, uyqu qistalang qilib kelgan, bu yetmaganday ayolning vaysaqiligi, tushlardan gap chiqib o‘liklarning sirli tirilishigacha borib yetgani jonidan o‘tdi. U orada bir lahza ayolning jag‘i tinganida, uzr so‘rab holini tushuntirishni orziqib kutardi, hartugul shu palla don Sabas ish boshqaruvchisi bilan kirib keldi.
– Senga deb sho‘rvani to‘rt marta ilitdim, – dedi unga ayol.
– Yana o‘n marta ilitishing kerak bo‘lganda ham, – dedi don Sabas, – hozir meni tinch qo‘y.
U seyfni ochib, ish boshqaruvchisiga bir taxlam pul berdi va qiladigan qay bir ishlarini birma-bir ta’kidladi. Ish boshqaruvchi darpardalarni surib, pullarni qayta sanadi. Don Sabas polkovnikka qarab qo‘ygani bilan idoraning to‘rida boshqaruvchi bilan suhbatini davom ettirar, negadir polkovnikning oldiga kelishni xayoliga keltirmasdi. Ular yana qaygadir ketishga hozirlanishganida, polkovnik ham o‘rnidan qo‘zg‘aldi. Don Sabas eshikni ochishga qo‘lini uzatgan ham ediki, to‘xtadi.
– Ha yoshulli, sizga nima kerak?
Polkovnik boshqaruvchi unga tikilib qarayotganiga diqqat qildi.
– Hech nima, – dedi polkovnik. – Men faqat siz bilan gaplashib olsam, degandim.
– Tez gapira qoling. Menga har bir daqiqa g‘animat.
U sabrsizlanib, qo‘li bilan pechkaning eshigi dastakchasini ushlab turardi. Polkovnik bu o‘z hayotida eng cho‘zilgan besh soniya bo‘lganini his qildi. U tishini-tishiga bosdi.
– Xo‘roz masalasida, – pichirlabgina deya oldi u.
Don Sabas eshikni ochdi.
– Xo‘roz masalasidami, – qaytardi u tirjayib, chiqayotgan boshqaruvchini turtib qo‘yib. – Butun dunyoni to‘fon bosganida ham, birodarim, xo‘rozini qo‘ldan qo‘ymay, o‘zi bilan olib yuraveradi. – Va polkovnikka murojaat qilib davom etdi: – Bo‘pti, yoshulli. Men hozir qaytaman.
Polkovnik dahliz oxirida qadam tovushlari tinganicha, xonaning o‘rtasida harakatsiz turib qoldi. Shundan keyingina ko‘chaga chiqib, ushbu yakshanbada dong qotgan shahar bo‘ylab yurib ketdi. Tikuvchilik ustaxonasi kimsasiz edi. Doktorning kabineti ham yopiq turardi. Shomliklarning do‘konidan namuna uchun chiqarib qo‘yilgan mollar oldida qorovul ham yo‘q edi. Daryo po‘lat rang matoday yaltirardi. Qandaydir kishi shlyapasi bilan yuzini quyoshdan pana qilganicha neft to‘ldirilgan bochka ustida uxlab yotardi. Polkovnik uyiga keldi, shunday jaziramada butun shahar bo‘ylab ko‘chalarni aylangan yagona odam o‘zi ekanligiga uning ishonchi komil edi.
Kampiri tushlik bilan uni kutgandi.
– Men buni qarzga oldim va ertaga ertalab to‘lashga va’da berdim, – deya izohladi u.
Tushlik ustida u kampiriga don Sabasning idorasida yuz berganlarni birma-bir aytib berdi. Ayol g‘azablanib eshitdi.
– Gap shundaki, senda qat’iyat yetishmaydi, – dedi kampiri polkovnik so‘zini tugatgach. – O‘zingni xuddi sadaqa so‘rayotganday tutasan. Yoshulliga hech bir shama-pama qilib o‘tirmasdan, dangaliga: “Men xo‘rozni sotishga qaror qildim”, – deya aytish kerak.
– Hammasi sen aytganingday oddiy bo‘lganida, olam guliston bo‘lib ketar edi, – dedi polkovnik.
Bu tong ayol bo‘ronday shiddat bilan yumushlarga kirishgan edi. Eri kelgunicha uyni butunlay saranjom-sarishta qilib, tartibga keltirgan, o‘zi ham antiqa bir tarzda ko‘rinardi: oyog‘ida erining eski-tuski botinkasi, oldiga klyonka fartuk, boshiga allaqanday lattani quloqlari bilan birga o‘rab olgandi.
– Senda ishbilarmon chapdastlik umuman yo‘q, – dedi ayol. – Savdoning fe’li shunaqa, xuddi o‘zing sotib olayotgandek sotmoq payida bo‘lish kerak.
Polkovnikka kampirining ko‘rinishi kulgili tuyuldi.
– Hamisha shunaqa kiyinib yur, – kampirining gapini bo‘ldi u. – Suli qutisi ustidagi odamchani eslatasan.
Kampiri boshidan lattasini yechdi.
– Senga jiddiy gapirayapman. Hozir xo‘rozni olaman-da, yoshullinikiga boraman. Nimaning ustida garov o‘ynaymiz, desang ham roziman: yarim soatdan keyin to‘qqiz yuz peso bilan shu yerda bo‘laman.
– Bunday mo‘may pul boshingni aylantirib qo‘yibdi, – dedi polkovnik. – Halitdan xo‘rozga pul tikyapsanmi, deyman.
Ayolni avrash unga ko‘tara azob bo‘ldi. Ertalaboq ayol o‘zicha hammasini cho‘tlab chiqishga ulgurgan, taxminicha, bu pul ularga jumalardagi har qanaqa xavotiru jon talvasalarisiz uch yilgacha tinchgina yashashlari uchun bemalol yetar edi. Xotini o‘zini to‘qqiz yuz peso olishga hozirlagan edi. Olinishi kerak bo‘lgan eng zarur narsalar ro‘yxatini tuzib chiqar ekan, polkovnikka yangi botinka olish haqida ham unutmadi. Yotoqxonada oyna o‘rnatishni ham mo‘ljalladi. Erining gaplari bir pasda butun rejalarini kunpayakun qilib, ustidan kulgandek, qalbida uyat va alam tuyg‘ularini qo‘zg‘adi.
U yengil tortish uchun cho‘zildi. O‘rnidan turganida esa polkovnik hovliga chiqqandi.
– Nima qilayapsan? – so‘radi polkovnikdan.
– O‘ylayapman, – dedi polkovnik.
– Unda hammasi joyida. Ellik yil o‘tar-o‘tmas bu pulni qo‘lga kiritamiz, demak.
Polkovnik esa ayni shu kech xo‘rozni don Sabasga sotishga jazm qilgandi. U don Sabas bo‘m-bo‘sh idoraning ventilyatori yaqinida o‘tirib, kunlik ukolni qanday kutib o‘tirishini o‘zicha tasavvur qildi. Polkovnik yoshulli bilan munozarasini oldindan chamalab ko‘rardi.
– Xo‘rozni o‘zing bilan olvol, – qo‘ymasdi kampiri. – Molning turqi-tarovatini ko‘rsatish ham kerak.
Polkovnik rad etdi. Ayoli qalbi umidu umidsizlikka to‘lib uni darchagacha kuzatib qo‘ydi.
– Idorasida butun bir izdihom bo‘lsa ham, – derdi kampiri, – uning giribonidan olib, to‘qqiz yuz pesoni cho‘ntagidan chiqarmagunicha, holi-joniga qo‘yma.
– Xuddi hujumga hozirlanayotgandekmiz.
Cholining gapi ayolning qulog‘i yonidan o‘tib ketardi.
– Esingdan chiqarma, xo‘rozning egasi sen. Oqsoqol senga emas, sen unga xushomad qilishing kerak.
– Yaxshi.
Don Sabas doktor bilan yotoqxonada o‘tirardi.
– U bilan gaplashib olishni qo‘ldan boy bermang, choping, – dedi polkovnikka don Sabasning xonimi. – U yer-mulkiga ketishdan oldin doktor bilan maslahatlashib o‘tiribdi, u yoqdan esa payshanbagacha qaytmaydi.
Polkovnikni bir-biriga ters hislar chulg‘ab oldi. U xo‘rozni sotishga qat’iy qaror qilgan, shu bilan birga don Sabas uyidan ketib qolmasdan yetib kelganiga afsuslanardi ham.
– Men kutib turishim mumkin, – dedi u.
Biroq ayol eshitishni ham istamadi. U polkovnikni o‘zi yotoqxonagacha boshlab bordi, don Sabas karavotning baland parto‘shagi ustida ich kiyimda horg‘in va rangsiz ko‘zlarini doktorga tikkanicha o‘tirardi. Polkovnik doktor mijozining peshobini idishchada ilitib, bug‘ dimog‘iga urilgach, ma’qullaganday boshini qimirlatib qo‘yganigacha kutib turdi.
– Yaxshisi, otib tashlash kerak uni, – dedi doktor polkovnikka qarab. – Diabet surunkali xastalik – biz sarvatdorlarni bu darddan hech qachon xalos etolmasak kerak.
– Hamma narsaga qodir la’nati insuliningiz bilan bir amallang, – dedi don Sabas o‘zining so‘ljaygan dumbalarini qimirlatib. – Lekin mening po‘stim yong‘oqnikiday qalin, chaqishga tishingiz o‘tmaydi. – U so‘ng polkovnikka yuzlandi. – Kiring, yoshulli. Ertalab sizni oyoqyalang bo‘lib izlaganimda, hatto shlyapangizdan ham asar topmadim.
– Men shlyapa kiymayman, oldimdan chiqqan har qanaqa qalang‘i-qasang‘ini deb yechavermasligim uchun.
Don Sabas kiyinishga tushdi. Doktor kamzuli cho‘ntagiga analizga qon olingan probirkani soldi. Polkovnik u ketishga hozirlik ko‘ryapti, deb o‘yladi.
– Sizning o‘rningizda bo‘lganimda, doktor, yoshulliga ming pesolik to‘lov qog‘ozini yo‘llagan bo‘lardim. O‘shanda u bunchalik ishga berilmasdi.
– Men unga allaqachon millionlik bitim taklif qilganman, – dedi doktor. – Diabetga eng yaxshi dori-darmon – qashshoqlik.
– Rahmat retseptingiz uchun, – dedi don Sabas otda yurishga qulay bo‘lishi uchun guppi qorinini shimi ichiga tiqishga urinib. – Biroq men sizni boy bo‘lmoq falokatidan asrab qolmoq uchun bu imtiyozdan voz kechaman.
Doktor jomadonchasining nikelli oynachasidan o‘zining yarqiragan tishlariga suqlanib qaradi. Ko‘zini yirib shoshilib soatiga ham boqdi. Don Sabas bu palla etigini kiyarkan, kutilmaganda polkovnikka yuzlandi:
– Ha, yoshulli, u yoqlarda xo‘rozdan nima gaplar?
Polkovnik doktor ham uning javobini kutayotganini bilib qoldi. Tishini-tishiga bosib, pichirladi:
– Hech gap yo‘q, yoshulli. Bor-yo‘g‘i men uni sotish uchun keldim.
Don Sabas etigini kiyib bo‘ldi.
– Ana bu boshqa gap, yoshulli, – dedi u ortiqcha takalluflarsiz. – Bu siz o‘ylashingiz mumkin bo‘lgan tadbirlar ichida eng a’losi.
– Bunaqa ermaklar bilan shug‘ullanishga men haddan tashqari qarib qoldim, – deya polkovnik o‘zini oqlarkan doktorning hech narsa o‘qib bo‘lmas yuziga ham qarab qo‘yardi. – Jilla qursa yigirma yoshga navqiron bo‘lganimdami, hammasi butunlay boshqacha bo‘lardi.
– Siz hamisha yoshingizga nisbatan yigirma yoshga navqiron ko‘rinasiz, – dedi doktor xayrixohlik bilan.
Polkovnik dong qotdi. U don Sabas yana nimadir deydi deb kutardi, u nusxadan bo‘lsa sado chiqmadi. Indamasdan charm kurtkasining zanjirli yopqichini tortib, eshikka qarab yurdi.
– Agar istasangiz, yoshulli, keyingi hafta ham gaplashaverishimiz mumkin, – dedi polkovnik.
– Buni men ham sizga taklif qilmoqchi bo‘lib turuvdim, – deya javob qildi don Sabas. – Mening bir mijozim xo‘rozingizga to‘rt yuz peso berishi mumkin. Ammo buning uchun keyingi payshanbagacha kutishga to‘g‘ri keladi.
– Qancha? – qiziqdi doktor.
– To‘rt yuz peso.
– Men uning bundan ancha-muncha qimmat turishini eshitgandim, – hayron qoldi doktor.
– Siz menga to‘qqiz yuz peso deb aytgandingiz, – eslatdi polkovnik doktorning gapidan dadillanib. – Bu departamentdagi eng zo‘r xo‘roz.
– Boshqa payt bo‘lganida balki unga ming peso bersa ham arzirdi, – don Sabas doktorga qarata izoh berdi. – Ammo hozir zo‘r ekan deb hech kim dabdurustdan tavakkaliga xo‘rozni arenaga olib chiqolmaydi. Birdan ­galeradan otilajak o‘q xavfi hamisha bor. – U polkovnikka yuzlanib afsus bilan dedi:
– Aynan shuning uchun aytyapman-da, yoshulli.
Polkovnik ma’qullaganday boshini qimirlatdi.
– Tushunarli.
Polkovnik dahlizda ular ortidan kelardi. Mehmonxonada doktorni don Sabasning xonimi ushlab qoldi. Ayol: “Oh, bu qurib ketgur kasallik, to‘satdan shunday xuruj qiladiki, birpasda surobingni to‘g‘rilab qo‘yadi, hatto nima bo‘lganini o‘zing ham tushunmay qolasan”, – deya javragancha dori so‘radi. Polkovnik doktorni idorada kutardi. Don Sabas seyfni ochib, cho‘ntagiga pul tiqarkan, to‘rtta qog‘ozchani polkovnikka tutdi.
– Mana sizga oltmish peso, yoshulli, – dedi u polkovnikka. – Xo‘roz sotilganda, hisoblasharmiz.
Polkovnik doktor bilan kechki salqin havoda jonlana boshlangan portdagi do‘kon va rastalar yonidan o‘tib borardi. Pastda daryoda shakarqamish ortilgan qayiq suzardi. Polkovnik bugun negadir doktor og‘ziga tolqon solvolganini payqab qoldi.
– Doktor, sizga nima bo‘ldi?
Doktor yelkalarini qisib qo‘ydi.
– Shunday, o‘zim, – javob qildi u. – O‘ylashimcha, men ham bir vrachga ko‘rinib qo‘ysam, zarar qilmaydiganga o‘xshaydi.
– Bularning bariga qish sabab, – dedi polkovnik. – Mening ichimda nimadir ko‘chib tushganday.
Doktor kasbiga xos bo‘lmagan insoniy bir qarash bilan unga razm soldi. Keyin paydar-pay o‘z do‘konlari eshigi oldida turgan shomliklarga bosh silkidi. Doktorning kabinetiga yetishganida esa polkovnik yana xo‘roz haqida gap qo‘zg‘adi.
– Mening boshqa ilojim yo‘q, – tushuntirmoqchi bo‘lardi u. – Bu jonivor odam go‘shti bilan oziqlanadi.
– Men birgina odamxo‘rni bilaman – bu don Sabas, – dedi doktor. – U xo‘rozni sizdan olib to‘qqiz yuz pesoga pullashiga ishonchim komil.
– Siz shunday deb o‘ylaysizmi?
– Ishonchim komil, – takrorladi doktor. – U shunday bir manfaatparast hojatbarorki, bu ayni alkald bilan tuzilgan mashhur vatanparvarlik bitimidek Sabas uchun koni foyda kelishuv.
Polkovnik o‘z quloqlariga ishonmasdi.
– Yoshulli nima qilib bo‘lsa-da, o‘z hayotini asrab qolish uchun o‘sha bitimga rozi bo‘lgan, – dedi u. – Faqat shu kelishuv sabab u shaharda qola olgan.
– Alkald uning partiyadosh isyonchi o‘rtoqlarini shahardan badarg‘a qilganida, don Sabas do‘stlarining mulkini yarim bahosiga sotib olib, bu musibatdan ham o‘z foydasini ko‘zlagan, – fig‘oni falakka chiqib derdi doktor. U cho‘ntagidan kalitni topa olmay, eshikni taqillatib urdi, keyin hamon ishonishini bilmay turgan polkovnikka yana murojaat qildi:
– Anoyi bo‘lmang. Don Sabasni o‘z jonidan ko‘ra mullajiring ko‘proq qiziqtiradi.
Bu kech polkovnikning kampiri xaridga chiqqandi. Polkovnik shomliklarning magazinigacha hamrohlik qilib borarkan, yana va yana doktor bilan gurungini xotirlardi.
– Ustaxonadagi yigitchalarni hoziroq izlab top-da, ularga xo‘roz sotilganini ayt, – dedi ayol. – Nima qilishadi behudadan-behudaga umid bog‘lab?
– Don Sabas qaytmaganicha, xo‘roz sotilmaydi, – deb javob qildi polkovnik.
U bilyardxonada ruletkada qimor o‘ynayotgan Alvaro bilan uchrashdi. Yakshanba oqshomida butun muassasa lorsillardi go‘yo. Radioni bor ovozda bo‘kirtirib qo‘yishgan va bu jaziramada yana ham kuchliroq ta’sir qilardi. Polkovnik uzun stolda so‘ppayib turuvchi, qora yelimli yorqin raqamlarga ko‘z tashladi. Stol o‘rtasida, qutida kerosinli is chiroq yonardi. Alvaro o‘jarlik bilan yigirma uchga yopishib olgan va paydar-pay boy berar edi. Uning yelkasi osha o‘yinni kuzatarkan, polkovnik hammadan ko‘proq o‘n bir yutayotganini bilib oldi.
– O‘n birga tik, – u Alvaroning qulog‘iga shipshidi.
Alvaro klyonka qoplangan maydonga diqqat bilan razm soldi. Keyingi o‘yinga hech nima tikmadi. Taxlam pul bilan bir varaqani cho‘ntagidan chiqarib, stol ostidan varaqani polkovnikka uzatdi.
– Avgustin yozgan, – dedi u.
Polkovnik varaqani cho‘ntagiga yashirdi. O‘n birinchi raqamga Alvaro shu zahoti katta pul tikdi.
– Oz-ozdan boshla, – dedi polkovnik.
– Sizda sezgirlik qobiliyati kuchli ekani shundoq ko‘rinib turibdi.
Har xil rangli doira aylantirilib to‘xtaganda, qo‘shni o‘tirgan qimorbozlar birdan o‘zlarining ganaklarini boshqa raqamlardan chiqarib, o‘n birga qo‘yishdi. Polkovnikning yuragi shuvillab ketdi. U birinchi marta qimorning rohati va halokatini yashaganday bo‘ldi.
Beshga tushdi.
– Shunday bo‘lishini bilgandim-a, – dedi polkovnik aybdorlarcha, Alvaroning pullarini yog‘och xaskash bilan surib olishayotganini kuzatarkan.
– O‘zim bilmagan narsaga bosh suqishni kim qo‘yibdi men anoyiga. Alvaro unga qaramasdan ham tabassum qildi.
– Kuyinmang, polkovnik. Ishqibozlik shunaqa bo‘ladi, bir mazza qiling.
Mamboni ijro etayotgan karnaylarning ovozi birdan o‘chdi. Qo‘llarini ko‘targancha, qimorbozlar tumtaraqay bo‘ldi. Polkovnik o‘zining orqasida quruq, sovuq, o‘qlangan miltiq zatvori qarsillaganini eshitdi. U politsiyaning qurshoviga tushib qolganini tushgachgina, cho‘ntagida varaqa borligini xotirladi. U qo‘llarini ko‘tarmasdan sekin qayrildi. Shu joyda – birinchi marta – o‘g‘lini otgan qotil bilan o‘zini yuzma-yuz ko‘rdi. U to‘g‘ri polkovnikning ro‘parasida, qorniga miltiqning uchini to‘g‘rilab turardi. Bu past bo‘yli, hindu bashara kishining yuzi cho‘tir edi. Undan go‘dak isi kelardi. Polkovnik tishini-tishiga bosganicha, barmog‘ini otcha boshidek qayirib, yumshoqqina qilib qo‘ndoqni o‘zidan nari surdi.
– Ruxsat bersangiz, – dedi u.
Va kichkina, dum-dumaloq ko‘rshapalak ko‘zlarga duch keldi. Bu ko‘zlar uni bir lahzada yutib yuborgancha, burda-burdalab hazm qilib, keyin tuflab tashlaganday bo‘ldi.
– Marhamat, polkovnik. O‘ting.
Derazani ochmasdan ham dekabr g‘alabasini ko‘rsa bo‘lardi. U hali oshxonada turiboq, xo‘rozga nonushta uchun mevalarni to‘g‘rarkan, bo‘g‘in-bo‘g‘inigacha buni his qildi. Eshikni ochganida esa hovlida mo‘jizaviy manzaraning guvohi bo‘lib, sezgilari uni aldamaganiga amin bo‘ldi. Charog‘on tong havosida maysa va daraxtlar, hojatxona bo‘lmasi go‘yo hovurlanib yotardi.
Kampiri to‘qqizgacha to‘shagidan qo‘zg‘almadi. U oshxonaga chiqqanda, polkovnik xonani tartibga keltirgan, xo‘roz tevaragida yig‘ilib olgan bolalar bilan gurunglashib o‘tirardi. Ayol pechkaga qarash uchun ularni aylanib o‘tmoqchi bo‘ldi.
– Sizlar menga xalaqit berayapsiz! – shang‘illadi u xo‘rozga to‘mtayib nazar tashlarkan. – Biz qachon bu baxtiqaro parrandadan xalos bo‘lar ekanmiz?!
Polkovnik diqqat bilan xo‘rozga boqib, kim bunchalik kampirining achchig‘ini qo‘zg‘atganini tushunishga urindi. Xo‘rozning aft-angori xunuk va bir ahvolda: toji yulingan, yalang‘och buyni va paylari ko‘kimtir edi. Shunga qaramay u risoladagidek. Mashg‘ulotlarni boshlashga tayyor, desa bo‘lar edi.
– Xo‘rozni qarg‘aganingcha, derazadan tashqariga qarasang-chi, – dedi u kampiriga bolalar ketgach. – Bunday tongda esdalik uchun rasmga tushging keladi.
Ayol derazadan tashqariga qaradi, ammo vajohati yumshamadi.
– Men atirgullar o‘tqazishni istagan bo‘lardim, – dedi u pechka oldiga qaytarkan.
Polkovnik pechkada o‘rnatilgan oynaga qarab, murtini qirtishlashga tushdi.
– Atirgul o‘tqazishni istasang – o‘tqaz, – dedi polkovnik.
U pokini shunday sur’at bilan yuritar ediki, oyna orqali kampirining ham xatti-harakatini ko‘rib turardi.
– Ularni cho‘chqalar yamlab qo‘yadi, – dedi ayol.
– Nima ham qilardik, – dedi polkovnik. – Ammo-lekin, atirgullar bilan boqilsami, cho‘chqalarning eti biram mazali bo‘ladiki, oh-oh, – U kampirining kayfiyati avvalgidek tundmi yo o‘zgarganini bilmoq bo‘lib aksini oynadan izladi. Olovning shu’lasida unga ayol xuddi pechka kabi loydan yasalganday tuyulib ketdi. Uzoq yillardan buyon odatlanganidek polkovnik ayoli ko‘zlaridan nazarini olmay, o‘z yuziga qaramay ham soqolini olishda davom etdi.
Kampiri o‘z o‘ylari girdobidan uzoq fursat chiqolmasdan, indamasdan o‘tirdi.
– Shuning uchun atirgullar o‘tqazishni istamayman, – dedi nihoyat u.
– Bo‘pti, – dedi polkovnik. – Unda o‘tqazma.
U o‘zini bardam his qildi. Dekabr ichaklaridagi o‘simtalarni quritganday edi. Ertalabki jami sarguzashtlaridan birgina noxushi – yangi botinkasini kiyishga urinishi bo‘ldi. Bir necha marta oyog‘ini tiqishga urinib, bu behuda ekanligiga imoni komil bo‘lgach, amirkonini ildi. Kampirining bunga e’tibori tushib, dedi:
– Agar sen yangi botinkani hozir kiyib kengaytirmasang, u hech qachon oyog‘ingga loyiq kelmaydi.
– Bu botinka falajlar uchun, – e’tiroz bildirdi polkovnik. – Birinchidan, uni bor-yo‘g‘i bir oy nari-berisidagina kiyiladi, keyin esa sotishga to‘g‘ri keladi.
Polkovnik bugun albatta xat oladigandek ko‘ngli hovliqib ko‘chaga chiqdi. Kema kirib kelishiga hali ancha mahal bor edi, shuning uchun u don Sabasning idorasiga qarab o‘tishga qaror qildi. Biroq unda polkovnikka don Sabas dushanbagacha kelmasligini ma’lum qilishdi. Uning dabdurustdan ushlanib qolishi polkovnikning ruhini tushirmadi. “Ertami kech u baribir keladi”, o‘z-o‘ziga shunday degancha, portga qarab yo‘l oldi. Favqulodda bir go‘zal palla, tongi charog‘onlikda hali hech bir manzara loyqalanmagan edi.
– Yil bo‘yi dekabr ketmaganida ajoyib bo‘lardi-da o‘ziyam, – deya pichirlab qo‘ydi u Muso shomiyning do‘konida o‘tirarkan. – Bir chimdim ham g‘uboring qolmaganday, o‘zingni shaffofdek his qilasan.
Muso shomiy zo‘r berib, bu lutfni o‘zining unutilgan arab tiliga o‘girmoqchi bo‘ldi. Muso mo‘min-qobilgina, tarang terisi silliq, ajinsiz, yopishib turgani bilan, harakatlari suvga g‘arq bo‘lgan kishinikidek shalviragan edi. Haqiqatdan ham hozirgina uni suvdan chiqarib olishganga o‘xshardi.
– Bir zamonlar shunday bo‘lgan, – dedi u. – Hozir ham o‘shanday bo‘lganda men allaqachon sakkiz yuz to‘qson oltiga kirardim. Sen-chi?
– Yetmish beshga, – dedi polkovnik nigohi bilan pochta nozirini ta’qib qilib. Va u birdan pochta kemasi palubasi o‘rtasida tsirkka ko‘zi tushib, rang-barang bo‘xchalar orasidagi zarhalli chodiridan uni tanib qoldi. U bir daqiqa boshqa katerdagi qutilar orasida ayqash-o‘yqash yirtqichlarni yaxshilab ko‘rib olishga chalg‘ib, nozirning qorasini yo‘qotib qo‘ydi. Biroq yirtqichlar yaxshi ko‘rinmasdi.
– Sirk, – dedi polkovnik. – Oxirgi o‘n yillikda birinchisi.
Muso shomiy bu xabarni xotini bilan muhokama qilardi. Ular arabiyni ispancha bilan aralash-quralash qilib gaplashardi. Xotini unga do‘konning orqa imorati tomonidan gapirar, eri zavjasining tashvishini avval o‘zi fahmlab olib, keyin polkovnikka doston qilardi.
– Polkovnik, u mushukni yashirish bilan ovora. Bo‘lmasa bu shumtakalar mushukni o‘g‘irlashib, tsirkka sotib yuborishdan ham qaytishmaydi.
Polkovnik nozirning orqasidan yo‘lga tushishga hozirlandi.
– Bu hayvonlar tsirki emas, – dedi polkovnik.
– Baribir, – dedi shomiy. – Dorbozlar suyaklari pishiq bo‘lishi uchun pishak go‘shti tanovul qiladilar.
Polkovnik nozirning ortidan yo‘l olib, portdagi do‘konchalar yaqinidan o‘tib bordi. Maydonga yetganida, galera tomonidan kelayotgan baland-baland baqir-chaqirlar qulog‘iga kirdi. Oldidan chiqqan bir kishi unga xo‘rozi haqida o‘zicha nimalardir dedi. Faqat shundagina polkovnik belgilangan mashg‘ulotlarni bugundan boshlashga kelishilganligini xotirladi. U shundoqqina pochta yaqinidan o‘tib ketdi. Bir daqiqa o‘tmay u ham galeradagi g‘ala-g‘ovur ichiga butun vujudi bilan sho‘ng‘ib ketgan edi. Arenada pixlari latta bilan o‘ralgan, uning himoyasiz xo‘rozi so‘ppayib turar, qo‘rqayotgani oyoqlarining qalt-qalt titrayotganidan ham bilinardi. Raqibi kulrang xunuk bir xo‘roz edi.
Polkovnik xo‘rozlar jangiga ishtiyoqsiz qaradi. Shiddatli cho‘qishuvlar uzluksiz davom etar, xo‘rozlar guyo bir butun bo‘yin va oyoqdan iborat o‘ramday aylanishardi. Tevarakni hayratlanarli qiyqiriqlar bosdi. Tashlandiq taxta g‘ovdan boshi bilan o‘mbaloq oshib tushgan kulrang xo‘roz shu zahotiyoq yana jangga otildi. Polkovnikning xo‘rozi hujum qilmasdi. U raqibining barcha hamlalarini daf qilgancha, o‘z joyidan qimirlamas edi. Oyoqlariyam qaytib qaltiramadi.
German g‘ovdan sakrab o‘tib, polkovnikning xo‘rozini boshi uzra ko‘tardi va trubinalardagi tomoshabinlarga ko‘rsatdi. Ishqivozlar jazavada qiyqirishardi. Polkovnikka ommaning zavq-shavqi haddidan oshganday tuyuldi. Bularning bari polkovnikka qo‘pol hazilga o‘xshar, ko‘ra bilan turib, o‘z ixtiyori bilan xo‘rozlar-da bu tomoshada ishtirok etishar edi.
U hatto sal nafratli qiziquvchanlik bilan butun galera tevaragiga nigoh tashlab chiqdi. Jazavaga tushgan olomon tribunani tashlab maydonga yopirilar edi. Polkovnik quvonchbaxsh umiddan hayajonlanib, bo‘g‘riqib ketgan yuzlarga ko‘z tashlar edi. Bular umuman boshqa odamlar edi. Shaharning yangi odamlari. Shunda allaqanday shu’ladan bir lahza zehni tiniqlashib, allaqachon xotirasi ovloqlarini-da tark etgan hayot mavjlari bilan uchrashganday bo‘ldi. Xotiralarga berila turib, u g‘ovdan hatlab o‘tdi, olomon orasidan o‘ziga yo‘l ochar ekan, Germanning xotirjam nigohiga duch keldi. Ular bir-birlaridan nigohlarini uzmay qarab turishar edi.
– Xayrli kun, polkovnik.
Polkovnik undan xo‘rozini oldi. Pichirlab dedi:
– Xayrli kun. – Boshqa hech bir so‘z qo‘shimcha qilmadi. U barmoqlari ostida parrandaning iliq titrog‘ini his qilar ekan, umr bo‘yi qo‘li bilan shu xo‘rozdan jonliroq mavjudotni ushlamaganini o‘yladi.
– Siz uyda yo‘q ekansiz, – dedi German hayron bo‘lib.
Uning gapini olqishlarning yangi guldurosi uzib qo‘ydi. Polkovnik xijolatga tushdi. Ishqibozlarning quloqni batang qiladigan qiyqiriqlari ostida u hech kimga qaramasdan, qisinib-turtinib olomon oraladi, oxiri qo‘ltig‘iga qistirilgan xo‘roz bilan ko‘chaga chiqib oldi.
Butun shahar ahli, to‘g‘irog‘i, shaharning jaydari kishilari tomoshaga chiqishgan, maktab o‘quvchilari qurshovida polkovnikning qayoqqa yo‘l olishiga qiziqishardi. Maydonning bir kunjagida allaqanday so‘loqmonday habash bo‘yniga ilonni o‘rab olganicha, dori-darmonlarni stolda yoygancha savdo qilar edi. Portdan qaytayotgan kishilar oqimi uning qo‘yarda-qo‘ymay suv tekin, joningizni kiritadi kabi xayolni ovlar jalb etishlariga chalg‘ib bir zumga to‘xtashdi. Biroq qo‘ltig‘i ostiga xo‘rozini qistirib olgan polkovnikka ishqibozliklarini unutmasdan, yana cholning ortidan yurib ketdilar. Polkovnikka uyiga olib borar bu yo‘l hech qachon bunchalik uzun bo‘lib ko‘rinmagandi. U bundan kuyingani yo‘q, albatta. Shahar o‘n yil davomida uzoq uyquga cho‘mgan, nazarida, go‘yo vaqt ham bir joyda to‘xtab qolganday edi. Biroq ushbu jumada – yana bir juma maktubsiz kechgandi – shahar karaxtlikdan uyg‘ongan edi. Polkovnik o‘tgan zamonlarni xotirga oldi: mana u xotini va o‘g‘li bilan soyabon ostida yashirinib, jala quyishiga qaramay o‘ynalayotgan spektaklga qaragancha o‘tirishibdi; mana sochlarini silliq taragan partiya rahbarlari musiqa ohangiga mos tarzda uning hovlisida yelpinib o‘tirishibdi. Polkovnikning quloqlariga do‘mbiraning og‘riq berar darajada daranglagani aniq eshitildi.
U ko‘chani kesib o‘tib, daryo bo‘ylab borar ekan, bu yerda ham xuddi saylovlar paytida bo‘ladigan, allaqachon unutilgan favqulodda vaziyat, guvranib turgan izdihomga ko‘zi tushdi. To‘plangan kishilar tsirkchilar lash-lushlarini tushirishlarini kuzatardi. Polkovnik do‘konchalarning biri yonidan o‘tayotganida, allaqanday ayol xo‘roz haqida nimadir deb chiyilladi. Ammo polkovnik tamoman o‘z olamiga g‘arq edi: qariyb unutilayozgan, juda ham olislardagi, hamon qalbidagina sado berib turgan abas ovozlarni tinglar, baayni haligina galerada yangragan gulduros olqishlovlarning aks sadosidek edi bu.
U eshigi og‘zida bolalarga yuzlandi:
– Qani endi uylaringizga qarab jo‘nab qolinglar-chi bir! Bo‘lmasa qo‘limga tasmamni olaman.
U eshik zulfinini o‘tkazib, to‘g‘ri oshxonaga yurdi. Kampiri harsillab yotoqxonadan chiqdi.
– Uni zo‘rlik bilan olib ketishdi, – vag‘illadi ayol. – Men ularga ko‘ksimda jonim bor ekan, xo‘rozni bermayman, dedim.
Polkovnik kampirining ayanchli dod-voyi ostida xo‘rozni pechkaga bog‘lab, tovog‘idagi suvini yangiladi.
– Ular bo‘lsa, hatto o‘lsam ham o‘z qarorlaridan qaytmasliklarini ma’lum qilishdi. Xo‘roz bizgagina emas, butun shaharga tegishli ekan.
Kampiri bir lahza jim bo‘lganida, polkovnik uning bo‘zargan yuziga boqib, na achinish, na gunohkorlikdan asar ham yo‘qligini ko‘rib, hayratdan barmog‘ini tishladi.
– Ular to‘g‘ri qilishgan, – dedi u bosiqlik bilan. Keyin esa cho‘ntaklarini paypaslab qo‘yib, allaqanday yumshoq ohangda qo‘shimcha qildi: – Xo‘roz sotilmaydi.
Kampiri uni yotoqxonagacha kuzatib bordi. Polkovnik hamisha shunday bo‘lib kelganday, o‘zini odatdagiday tutar, ayni paytda ayol juda olisda, go‘yo ekranda uni ko‘rgandek alfozda edi. Erkak shkafdan pul olib, cho‘ntaklarida qolganini qo‘shib sanadi va yana shkafga berkitdi.
– Bu yerda yigirma to‘qqiz peso, biz uni yoshulli don Sabasga qaytaramiz, – dedi u. – Qolganini nafaqa olganimizda to‘laymiz.
– Agar olmasak-chi? – savolga tutdi kampiri.
– Olamiz.
– Mabodo olmasak-chi?
– Demak, unda to‘lamaymiz.
Erkak karavoti tagidan yangi botinkani topdi. Karton qutisini olish uchun u shkafga qaytdi, poyabzalning tagcharmlarini latta bilan artib, yakshanba kech kampiri ularni keltirganda quti ichida qanday yotgan bo‘lsa, shunday tarzda botinkani qutiga soldi. Ayol qimirlamadi.
– Botinkani do‘konga qaytaramiz, – dedi polkovnik. – Bu yana o‘ttiz peso.
– Uni qaytarib olishmaydi, – dedi kampiri.
– Qaytarib olishlari shart, – rad etdi polkovnik. – Men uni bor-yo‘g‘i ikki marta kiyib chiqdim.
– Turklar buni tushunmaydi, – dedi ayol.
– Albatta tushunishlari kerak.
– Agar tushunmasalar-chi?
– Tushunishmasa tushunishmas.
Ular kechki tamaddisiz yotishdi. Polkovnik xotini ibodatini tugatib, chiroqni o‘chirishini kutib yotdi. Biroq ko‘zi hech ilinavermadi. U kinonazorat signalini eshitgan, ko‘p o‘tmay komendantlik soati boshlanganini bildirib chalingan bongdan keyin ham uch soat o‘tgan edi. Tungi ayozli havoda kampirining nafas olishi xirillab chiqa boshladi. Kampiri g‘udranibgina, bu safar xotirjam, yarashgan ohangda unga gap tashlaganida ham polkovnik ko‘zi ochiq holda yotar edi.
– Uxlaganing yo‘qmi?
– Yo‘q.
– Yaxshilab o‘ylab olib, keyin bir ish qilgin, o‘tinaman. Ertagayoq yoshulli don Dabas bilan gaplash.
– U dushanbagacha uyiga qaytmaydi.
– Juda soz, – dedi ayol. – Yaxshilab o‘ylab olishing uchun imkoningda yana uch kun bo‘ladi.
– Boshimni qotirishga hech hojat yo‘q, – dedi polkovnik.
Oktyabrning xira tumani yoqimli toza havo bilan almashdi. Dekabr yana o‘zini eslatdi – ko‘lbuqa qushi bu boshqa fasl deya sayrardi. Ikkida ham polkovnik hamon uxlamagan, gamagida to‘lg‘onib yotardi.
– Uxlolmayapsanmi? – kampiri yana so‘radi.
– Yo‘q.
Kampiri biroz indamay turdi.
– Bu imkoniyatni qo‘ldan boy berishga bizning haqqimiz yo‘q. Biz uchun to‘rt yuz pesoning qiymati qancha ekanligini o‘z boshingga yaxshilab o‘ylab ko‘r.
– Biz hademay nafaqa olamiz, oz qoldi, – dedi polkovnik.
– Men bu haqida o‘n besh yildan buyon eshitib kelaman.
– Xuddi shuning uchun ham, – dedi polkovnik. – Shuning uchun ham endi yana kutishga majbur qila olmaydi.
Kampiri uzoq tin oldi. Ammo tilga kirganida, polkovnikka bir daqiqa ham o‘tmagandek tuyuldi.
– Mening ko‘nglim sezib turibdi, bu pullar hech qachon bizgacha yetib kelmaydi.
– Keladi.
– Mabodo kelmasa-chi?
Bu savolga javob berishga polkovnik ulgurmadi. Xo‘rozning birinchi qichqirig‘iyoq uni uyg‘otib yuborgan bo‘lardi, ammo bu pallaga kelibgina ko‘zi ilingan, gumgurs, tush-push ko‘rmay qotib yotardi. Uyg‘onganida oftob allaqachon tikkaga kelgandi. Kampiri ham tosh qotgandi. Odatiga xilof ikki soat kechikib bo‘lsa-da, polkovnik ertalab qilishi kerak bari yumushlarini ado etib, birga nonushta qilishlari uchun kampirini kutib o‘tirdi.
Kampiri esa yotoqxonadan yoniga yo‘lab bo‘lmaydigan bir alfozda chiqib keldi. Ular bir-biriga xayrli tong tilagach, churq etmay stulga cho‘kishdi. Polkovnik bir bo‘lak pishloqni, sutli non bilan chimdib, bir finjon qora qahva ichdi. U ertalabki vaqtini tikuvchilik ustaxonasida o‘tkazdi. Kun yarmida uyga qaytib, kampirini begoniya gullari orasida uchratdi – u kiyim-kechaklarni yamash bilan mashg‘ul edi.
– Tushlik vaqti bo‘ldi, – dedi u.
– Tushlikka hech vaqo yo‘q, – dedi kampiri.
Polkovnik yelkalarini qisib, panjaraning tirqishini berkitishga yo‘l oldi, u orqali bolakaylar oshxonaga kirib olishardi. Uyga qaytganida stol tushlikka hozirlangan edi.
Tushlik chog‘ida polkovnik kampiri ko‘z yoshini arang tiyib turganini payqadi. Bu uni xavotirga soldi. U kampirining fe’lini bilar, tabiatan chidamli, qirq yillik sitam va muhtojliklarda toblanib, yana ham matonatli bo‘lgan, hatto o‘g‘lining o‘limi ham irodasini bukolmagan, bir tomchi ko‘z yosh to‘kmagandi.
U kampiriga gina bilan qaradi. Ayol lablarini tishlab, ko‘zlarini qo‘llari bilan artib, yana totinmoqqa yuzlandi.
– Sen men bilan hech ham hisoblashmaysan, – dedi u.
Polkovnik javob qaytarmadi.
– Sen badjahl, g‘o‘rsan, meni sira odam o‘rnida ko‘rmaysan, – derkan, xoch monand qo‘yilgan qoshiq va sanchqiga ko‘zi tushib, irimchiligiga borib ularni bir-biridan shu zahoti ayirdi. – Men senga butun hayotimni bag‘ishladim, mana endi aniq bo‘lganidek, anavi zormanda xo‘roz menga qaraganda sen uchun aziz ekan.
– Unday emas, – deb qo‘ydi polkovnik.
– Yo‘q, xuddi shunday, – qarshilik bildirdi ayol. – Tushunsang-chi, men o‘lyapman. Hozir mening jismi-jonimida nima sodir bo‘lyapti, sen qaydan ham bilarding, bu kasallik emas, jon talvasasi.
Shu bilan stoldan turganlaricha polkovnik churq etmadi.
– Agar doktor menga xo‘rozni sotsang, kampiringning damqismasi tuzalib ketadi, deb kafolat bersa, o‘sha zahoti sotib yuboraman, – dedi u. – Kafolat bermaskan – sotmayman.
Tushlikdan so‘ng polkovnik xo‘rozni galeraga olib ketdi. Uyga qaytganida kampirida xastalik xuruji boshlangandi. Dahliz bo‘ylab sochlari to‘zg‘igan bir ahvolda sang‘ir, qo‘llarini keng yoyganicha, xaris bir harakat ila hushtak chalganday qilib, havo simirmoqchi bo‘lardi. U shunday alfozda kechgacha yurdi. Keyin esa choliga hech nima demasdan jo­yiga cho‘zildi.
Komendantlik vaqti kirganini bildirib bong urilganda ham u ming‘irlaganicha, duo o‘qib yotardi. Polkovnik chiroqni o‘chirmoqchi bo‘ldi, biroq kampiri norozilik bildirdi.
– Qorong‘ida o‘lishni istamayman.
Polkovnik chiroqni polga qo‘ydi. U o‘zini juda ham horg‘in his qildi. U barini butunlay unutishni, tarashaday qotib uxlashni va qirq besh kundan keyin, naq yigirmanchi yanvarning soat uchida galerada, xo‘roziga arenaga chiqishga ruxsat beriladigan shunday bir lahzada uyg‘onishni jon-jonidan istar edi. Ammo uxlolmas, chunki kampiri uxlamagan edi.
– Azaliy kechmish shu, – yana allaqancha vaqtlar o‘tib kampiri o‘ziga-o‘zi g‘o‘ng‘illab dedi. – Boshqalarni to‘ydirish uchun och-muhtojlikda, arang kunimiz o‘tadi. Qirq yil shunday kechdi.
Polkovnik sabr qilardi, undan kampiri uxlaganing yo‘qmi deb so‘raganida, yo‘q deb javob qildi. Ayol esa kesib-kesib, bir xil ohangda, shafqatsizlarcha davom etdi:
– Bizdan boshqa, hammaga yutuq chiqadi. Xo‘roz uchun tikishga bir chaqasi yo‘q biror kimsa bo‘lsa, o‘sha bizmiz.
– Yigirma foizgacha xo‘roz xo‘jayinining haqqidir.
– Sening saylanishga haqqing bo‘lgani uchun ham saylovda manglayingni bejab qo‘yishdi, – e’tiroz bildirdi kampiri. – Fuqorolar urushida joningni xatarga qo‘yib, tavakkal qilganing uchun, nafaqa olishga haqqing bor. Ammo hammaga tayinlangani holida faqat yolg‘iz sen bir chekkada qolib ketding va endi ochingdan o‘lasan.
– Men yolg‘iz emasman.
U nimanidir kampiriga tushuntirmoqchi bo‘ldi, biroq uyqu yengdi. Kampiri choli uxlab qolganini bilib qolmagunicha, ming‘irlab yotdi. Keyin esa ustidagi pashshaxonasini itqitib tashlab, qorong‘i xonada borib-kelib, vaysashini hech qo‘ymadi. Polkovnik tongotardagina uni chaqirib to‘xtatdi.
Kampiri eshik oldida, pastda arang yonayotgan chiroq shu’lasida arvohdek paydo bo‘ldi. Biroq javrashdan shunda ham qolmadi.
– Kel, yaxshisi, bunday qilamiz, – uning gapini bo‘ldi polkovnik.
– Qilinishi mumkin bo‘lgan yagona ish – xo‘rozni sotish, – dedi ayol.
– Soatni ham sotish mumkin.
– Hech kim uni olmaydi.
– Ertaga uni qirq pesoga Alvaroga taklif qilaman.
– Bermaydi.
– Unda suratni sotamiz.
Ayol yana to‘shakdan turib, gapga tushdi. Polkovnik kampirining nafasidan ichgan shifobaxsh o‘t-o‘lanlari hidini tuydi.
– Unga qayrilib qarashmaydi.
– Ko‘ramiz, – dedi polkovnik muloyim, xotirjam ovozda. – Hozir esa uxla. Agar ertagayam hech narsa sota olmasak, unda yana biror chorasini topishni o‘ylab ko‘rarmiz.
U ko‘zini yummaslikka harakat qilar, ammo uyqu uni baribir yengdi. Polkovnik uyqu karaxtligida na makoni, na zamoni bor, zavjasining gap­laridan teskari ma’no chiqadigan allaqanday bo‘shliqqa qulab borardi. Biroq bir daqiqa o‘tmay yelkasidan kampiri turtayotganini his qildi.
– Menga javob bersang-chi!
Polkovnik bu so‘zlarni tushida eshitdimi, hushidami bilmasdi. Tong otdi. Derazadan yakshanba tongida yashnagan maysalar aniq-tiniq ko‘rinib turardi. Polkovnikda isitma boshlangan, qovoqlari kuyishar, u juda mashaqqat bilan fikrlarini bir joyga yig‘di.
– Agar biz hech narsa sotolmasak nima qilamiz? – jag‘i tinay demasdi kampirining.
– Ungacha yigirmanchi yanvar ham kelib qoladi, – derkan polkovnik butunlay uyg‘ondi. – Tikilgan cho‘talning yigirma foizini o‘sha kuniyoq qo‘limizga tutqazishadi.
– Agar xo‘roz yengib chiqsa, – dedi kampiri. – Agar yengilsa-chi? Sening xum kallangga bu xayol hech kelmaydi-da, ehtimol, uni cho‘qib, dabdalasini chiqarib tashlashlari ham mumkin-ku.
– Bizning xo‘rozga bas kelisholmaydi.
– Kutilmaganda cho‘qilab tashlashsa-chi?
– Hali ungacha qirq besh kun bor-ku oldinda, – dedi polkovnik. – Nima kerak bu haqida hozirdan boshni qotirib?
Ayol umidsizlikdan o‘rtana boshladi.
– Bungacha biz nima yeymiz? – kampiri cholining ko‘ylagi yoqasidan tutgancha, kuch bilan silkitar edi. – Javob bersang-chi, biz nima yeymiz, nima?
Polkovnik yetmish besh yoshga kirgan – mana shu lahzada butun umrlik tirikchilik azobini roppa-rosa shuncha yil daqiqama-daqiqa qayta boshidan kechirgandek bo‘ldi. Biroq o‘zining yengilmas ekanligini aniq-tiniq his qilarkan, lo‘nda qilib dedi:
– Tezak.

Rus tilidan Vafo Fayzulloh tarjimasi

Manba: «Jahon adabiyoti» jurnali, 2017 yil, 11-son

033

(Tashriflar: umumiy 345, bugungi 1)

Izoh qoldiring