Xurshid Davron. ‘Vatan haqida 7 rivoyat’ turkimidan: Bobolar mozori. Afzal Rafiqov o’qigan.

Ashampoo_Snap_2017.06.21_22h26m53s_019_.png   Ўзбекистон халқ шоири Хуршид Даврон Ватан ҳақидаги шеърларида ўзининг оғриқли кечинмаларини ифодалайди. Улар ҳаётга кенг миқёсдан қараб, “Ватан”, “миллат” тушунчасини теран ҳис қиладиган зиёли инсоннинг ўйлари бўлиб кўринади. “Ватан ҳақида етти ривоят” туркумида ҳам шоир ижодига хос шу хусусият кўринади.

Абдулла УЛУҒОВ
ВАТАНГА МУҲАББАТДАН ПАЙДО
Мақоладан парча
015

0-khurshid-davron.jpgХуршид Давроннинг шеърлари, қиссалари унинг юрт тарихини юракдан ҳис қилишини намоён этади. У ватанимизнинг ўтмиши, бугунги кунини одамлар тўғри тасаввур этиши, ҳар бир киши юрти равнақи учун чин дилдан фидойи бўлишини истайди. Шоир Ватан тўғрисидаги шеърларида чинакамига дилини очади, ўзини ўйлантирган муаммоларни инсоннинг асл қиёфасини кўрсатадиган маънавият билан боғлайди. Шоирнинг ижоди худди шу жиҳати билан эътиборни тортади. Хуршид Даврон Ватан ҳақидаги шеърларида ўзининг оғриқли кечинмаларини ифодалайди. Улар ҳаётга кенг миқёсдан қараб, “Ватан”, “миллат” тушунчасини теран ҳис қиладиган зиёли инсоннинг ўйлари бўлиб кўринади…

“Ватан ҳақида етти ривоят”да ҳам шоир ижодига хос шу хусусият кўринади. Унда алоҳида ривоятлар нақл қилинса-да, Ватан тушунчаси уларни ўзаро бирлаштириб туради. Биринчи ривоятда дунёнинг ярмини эгаллаган Доронинг улкан лашкар билан ўзгалар юртини босиб олишга бориши, кўчманчи халқ эса саҳрога ичкарилаб кетавергани, Доро бу қавмга мақсадини маълум қилишга чопар йўллагани, кўчманчилар шоҳи босқинчилар лашкаридан қўрқмаслиги, аввал қандай яшаган бўлса, ҳозир ҳам шундай: кўчиб, чорвасини боқиб, ов қилиб юргани, чунки уларда душманлардан ҳимоя қилиш керак бўлган шаҳар, қишлоқлар йўқлиги, дашт кўчманчиларнинг уйи экани, у ерда бир мозор борлиги, душман ундаги қабрга тегинса, даштликлар ғазабга келиши, унгача Доро қўшинларига қарши чиқмаслигини билдиради. Доро бу гапни эшитгач, мозорини шу даражада муқаддас билган кўчманчиларни бўйсундириб бўлмаслигини тушуниб етгани баён этилади. Шеърда мозор кишилар учун Ватаннинг бир парчаси экани, аждодлар ётган маскан ҳам авлодларни асраши таъкидланади. Энг муҳими, шоир форс шоҳи Дорони ҳам, даштликлар шоҳини ҳам донишманд инсон сифатида кўрсатади.

“Боболар мозори” ривоятида шоҳлар образи ноанъанавий талқин этилган. Чунки адабиётда Доро, Кир сингари ҳукмдорлар образини ёвуз, шафқатсиз босқинчи сифатида гавдалантириш анъанага айлантирилган. Хуршид Даврон Доро ва даштликлар шоҳининг мозорга муносабатини билдириш орқали уларнинг ўзига хос, янгича образини яратган.
“Бир парча ер” шеърида ёш ҳукмдор(афсонавий Мете — Ўғузхон)нинг душманлари уруш бошлаш учун баҳона ахтариб, оти, хотинини беришни талаб қилганда, буни бажаргани, аммо ўн икки ой бир томчи ёмғир тушмайдиган, гиёҳ ўсмайдиган бир парча ерни талаб қилишганида тоқат қилолмай, душман устига ҳужум бошлагани, душманнинг очкўз ҳоқони эса ўз лашкари билан қўрқиб қочгани нақл қилиниб: “Ватан ишқи доимо ҳақ! ∕ Неча замон ўтсаям. ∕ Аждодимиз бу халқ. ∕ Намунадир бизга ҳам!”, — деб хулоса чиқарилади. Учинчи ривоят Ватан тупроғи қудрати тўғрисида. Унда нақл қилинишича, Эрон шоҳи қўшни юртни босиб олгач, кунларини байрам қилиб ўтказади. Аммо тез орада мустамлака ўлкага исёнга тайёргарлик кўрилаётгани хабари етади. Эрон шоҳи вазирларини чақириб, бунга қарши чора топишни талаб қилади. Бош вазир нима бўлаётганини қўшни юрт шоҳининг ўзидан билиб олиш ва шунга қараб иш тутиш зарурлиги, бунинг учун Эрон шоҳи саройидаги боғ майдонининг ярмини қўшни юртдан келтирилган тупроқ билан қоплаш ҳамда исёнга тайёргарлик кўраётган ўлка ҳукмдорини бу ерга чақириш кераклигини айтади. Эрон шоҳи у барибир рост гапни айтмайди-ку деса, вазир қўшни ўлка ҳукмдори боғдаги юрти тупроғига қадам қўйганда дилидагини очиқ айтади дейди. Эрон шоҳи вазир айтгандай тайёргарликдан сўнг қўшни юрт ҳукмдорини саройига чақиртиради. У Эрон шоҳига таъзим қилиб, этагини ўпади. Доим унинг гапларини маъқуллаб туради. Эрон шоҳи бундай ҳукмдорни кўриб, унинг халқи исёнга журъат этмайди деб ўйлайди. Вазирнинг гапини эслаб, қўшни ҳукмдорни боққа бошлайди. У итоатгўйлик билан бош эгиб кета бошлайди. Аммо боғнинг ярмидан ўтганда қўшни юрт ҳукмдори қаддини тик тутиб, унинг халқи босқинчиларга қул бўлмаслиги, жанг қилиб, душманларини мағлуб этишини айтади. Шунда Эрон шоҳи эгилиб, боққа тўшалган қўшни юрт тупроғини қўлига олади ва ҳар қандай қудрат юрт меҳри олдида ожизлигини тушуниб етади. Шеърнинг: “Англади: юрт меҳри уйғоқ ∕ Дилни енгиб бўлмайди. ∕ Ҳатто бошин олсанг ҳамки, ∕ У барибир ўлмайди. ∕ Шуни ўйлаб вужудини ∕ Қучар армон титроғи, ∕ Қандай буюк кучдир ахир, Она Ватан тупроғи”,- ўринларида қадимий ривоят янгича талқин этилгани яққол сезилади.

“Лола гулли пиёла” шеъри Бобурнинг Ҳиндистондаги ҳаёти билан боғлиқ. Унда шоҳ Бобурнинг туғилган юртини соғиниб қийналгани таъсирчан нақл қилинади. Бунинг учун “Лола гулли пиёла” деталидан фойдаланилади. Бобур тожу-тахтдан кўнгли совиб, беҳаловат бўлиб қолганида атрофдагилар чора тополмай ташвишга тушишади. Иттифоқо, бенгаллик бир донишманд чолнинг бир кафт тупроққа қараб фол очиши хабари келади. Бенгаллик чолга мурожаат қилишса, донишманд Бобурни туғилган юрти хокидан ясалган, сиртига етти дона лола тасвири туширилган пиёла таъқиб этаётганини айтади. Кекса бек буни эшитиб: “О, Туркистон, муқаддас диёр!”, — деб йиғлаб юборади. Чунки у Самарқанддан келган карвондан шундай пиёлани сотиб олиб, Бобурга берганини эслайди. Бошқа беклар билан маслаҳатлашиб, пиёлани шаҳар четига элтиб, майда синдириб кўмади. Шундан сўнг Бобур соғайиб, ишини давом эттиради. Унга содиқ беклар эса ҳаловатидан айрилади. Чунки пиёла кўмилган жойда шом пайтида гулхандай бўлиб етти лола кўринаверади.

“Ватан меҳри” шеърида яқин ўтмиш – рус босқини билан боғлиқ воқеалар ҳикоя қилинади. Бу тарихий асосларга эга. Шеърда Кауфман рус босқинчиларига исёнкор Бобонни тутиб келтиришни буюради. Бобон ва унинг ёвқур йигитлари тутқич бермайди. Кутилмаган босқинчи рус аскарига ҳужум қилиб, тоғлар орасига беркинади. Аскарлар тоғ ҳудудини яхши биладиган кекса чол ва неварасини Кауфманнинг ҳузурига келтириб, шулар Бобон қаерга яширинганини билишади дейишади. Чол Кауфманга: “Мен Бобонни топиб бераман. Лекин аввал неварамнинг оёқ-қўлини боғлаб, тоғдан пастга ташланглар”, — дейди. Рус аскарлари чолнинг айтганини қилишади. Чол эса Кауфманга “Неварам қийноққа дош беролмасдан Бобоннинг қаерда эканлигини айтиши мумкин эди. Мен эса Бобонни қаердан топиш мумкинлигини айтмайман. Ўлдирсанг, ўлдир” деб туриб олади. Шеърда бу воқеа баёнидан кейин: “Аммо унут чолнинг ном, ∕ Унут бола номи ҳам. ∕ Ўч олинмай тошга дўниб ∕ Ётар улар қони ҳам. ∕ Бу қон фақат баҳор чоғи ∕ Униб чиқар гул бўлиб ∕ Ва сўроқлар: “Ахир қандоқ ∕ Яшаяпсиз қул бўлиб?!” . ∕ … Бақирсаям тол баргларин ∕ Айлантириб тилларга, ∕ Бу сас етмас музлаб ётган ∕ Ўчдан холи дилларга…”, — деб хулоса чиқарилади. “Ватан меҳри” 1989 йилда битилгани эътиборга олинса, шеърда кўзда тутилган мақсад кишиларда эрк ҳиссини уйғотиш, Ватан озод бўлишини исташ экани аёнлашади.

“Туз ҳақи” шеърида чоҳ кавлаб, хазинага тушган ўғрининг қоронғида ялтираган нарсани олмос-зумрад бўлса керак деб ялаб кўргани, туз экани аён бўлгач, ҳеч нарсани олмасдан чиқиб кетгани, ўғрининг бу ишидан шоҳ ҳайрон қолиб, ҳузуримга келиб сабабини айтса, гуноҳидан кечаман дегани, ўғри шоҳ ҳузурига келиб, бу ердан туз тотганим учун ҳеч нарса олмасдан кетдим дегани, шоҳ унинг мардлигига қойил қолиб яқин мулозим қилиб олгани баён этилиб, асосий муддаога ўтилади. “1989 йил” санаси қўйилган мазкур шеърда шўро даврида ўзбек замини бойликлари талаб кетилгани, халқнинг оғир меҳнат қилиб яшаши эътиборга олинмай, Ўзбекистондагилар фаровон яшайди деб маломат қилингани, бу тузни еб тузлуғига тупуриш экани таъкидланади.

“Ота қабри” “Ватан ҳақида етти ривоят”нинг сўнггиси бўлиб, унда уч ўғилнинг ота меросини эгаллаш йўлида қилган иши баён этилади. Айтилишича, ўлими яқинлашган қария уч ўғлини чақириб, мен оламдан ўтгач, қози ҳузурига борсангиз, у қайси бирингиз меросхўр эканингизни маълум қилади дейди. Чол дунёдан кўз юмгач, уч ўғил қозининг олдига боришади. Қози уларга тоғдаги ғорда бир қария яшайди. Ўша сизларга қайси бирингиз меросхўр эканингизни айтади дейди. Ўғиллар ғордаги чолга бориб учрашади. Чол уларга: “Отангиз тутуриқсиз экан. Меросхўри ким эканини айтмасдан ўлиб кетгани учун унинг мозорини бузинглар”, — дейди. Катта ва ўртанча ўғил меросни эгаллаш мақсадида отаси қабрини бузмоқчи бўлишади. Кенжа ўғил эса бунга йўл қўймайди. Ўғиллар чол ҳузурига қайтишади. Чол уларга қабрни бузишни сизларни синаш учун айтгандим: “Сиз икки жирканч ўғил ∕ Қайтмадингиз бу ишдан — ∕ Энг оғир гуноҳ бўлмиш ∕ Ота қабрин бузишдан”, — дейди ва кенжа ўғил меросга муносиблигини билдиради. Мустақилликка эришилмасдан аввал битилган ушбу шеърда ҳам қадимий ривоят нақлини тугатгач, шоир ўқувчиларга: “Бизлар қайси ўғилмиз, ∕ Айтгин, замондош ўртоқ, ∕ Тўнғичми, ўртанчами, ∕ Ё кенжами – ўйлаб боқ?!”, — деган савол беради. Шу ўринда муаллифнинг мақсади аён бўлади. У кўҳна ривоятларни нақл қилиш орқали мустамлака бўлиб яшашга кўниккан кишилар қалбида эрк, озодликка интилиш истагини уйғотмоқчи бўлади. Шоирнинг ана шунияти “Ватан ҳақида етти ривоят”ни бирлаштириб туради. Хуршид Даврон ривоятлар сюжетини баён этиш билан чегараланмайди. У воқеаларни ўз замонига боғлаб, замондошларига мурожаат қилади. Ўтмишда кечган ҳодисалар бугунги ва эртанги кунга ҳам дахлдор экани, уларда теран ҳикмат мужассамлигига эътибор қаратади. Таъсирчан тилда баён этилган ривоятлар ва улардан чиқарилган хулосалар юракка бориб етади. Янгича теран талқинлар шундай таъсирчанликни келтириб чиқаради. “Ватан ҳақидаги етти ривоят”нинг аҳамияти шундаки, Хуршид Даврон унда ўтмиш воқеаларининг эътибор қилинмаган энг муҳим жиҳатларини топиб, уларга янги мазмун, ҳаёт бахш этган. Шоир воқеликни содда, аниқ, тушунарли ифодалаган. У бошқа мавзудаги шеърларида ҳам сўзларни саралаб, нозик ҳис қилиб қўллайди.

Умуман, Хуршид Даврон ижодида тарихий мавзу кенг ўрин эгаллайди. У шеърий, насрий асарларида тарихий воқеаликни ўз замони билан боғлайди, ўтмиш ҳодисаларига бугунги куннинг илғор зиёлиси нигоҳи билан қарайди. Хуршид Даврон асарлари бошқа ижодкорларнинг шеър, қиссаларидан айни жиҳати билан фарқланади. У ҳодисаларнинг моҳиятини очишга, уларнинг янги жиҳатларига эътибор қаратишга интилади, воқеликка эҳтирос билан муносабат билдиради. Шеърлари негизида ички изтироб ётса-да, ҳиссиётга берилмайди. Унинг изтиробида ҳиссиёт мушоҳада билан бирлашиб кетади. Шоир ҳодисалар тўғрисида оҳисталик билан сўз бошлаб, жиддий мушоҳадага ўтади ва эҳтирос-ла хулоса чиқаради. Бу унинг шеърларига ўзига хос таъсирчанлик бағишлайди. Шоир тарихга дахлдор нарса-ҳодисаларни мушоҳада юритиш, мулоҳаза айтиш учун зарурий восита қилиб олади. Шеърлари замондошларига қаратилгани яққол билиниб туради. Хуршид Даврон кўпинча мақсадини яширмасдан, очиқча мурожаат қилади. Шеърлари жиддий фикр билан якунланади. Улардаги хулоса ўткирлигидан портлаш рўй беради гўё. Шоир айтиши зарур фикрни барчага тушунарли тарзда ифодалайди. Бунинг учун энг муносиб сўзларни топа билади (Абдулла Улуғовнинг «Ватанга муҳаббатдан пайдо» мақоласини тўлиқ ўқинг ).

Хуршид Даврон
БОБОЛАР МОЗОРИ
«Ватан ҳақида етти ривоят» туркумидан
065

Дунёнинг ярмин олиб,Ashampoo_Snap_2017.06.21_22h23m17s_018_.png
Ярмига қилиб даъво,
Тинмасди жанггоҳ аро
Шон-шавкатли шоҳ Доро.

У қонга ўч кўзини
Тикди янги ерларга
Ва ҳайқирди сўзини
Кутиб турган эрларга.

— Денгиз ортидан чексиз
Ястаниб ётар бир дашт.
Уни ўйлаб куну-тун
Ўйим битмас,
Дилим ғаш.

Бир четида баҳору
Бир четида саратон.
Бир ёғида тун чўкар,
Бир ёғида балқар тонг.

Кўклам чоғи бепоён
Бу дашт чечакдай яшнар,
Ўша даштда амримга
Бўйсунмаган халқ яшар.

Неча замон илгари
Улар бизни хор этган.
Боболар қўшинини
Жангда тору-мор этган.

Улардан олмоқ керак
Аждодларнинг ўчини,
Бир кўрсатиб қўяйлик
Қиличимиз кучини.

…Шоҳ сўзини айтди, бас –
Ўйламоққа ҳожат йўқ.
Янгради жангари сас,
Садоқларга тушди ўқ.

Етти юз минг аскарни
Бошлаб тоғу-роғ аро
Денгиз ошиб, даштликлар
Юртига кирди Доро.

Ёв дуч келса,
Парчалаб
Ташлайман, деб ўйларди,
Вазирларга: “Менга тенг
Шоҳ йўқ!” – дея сўйларди.

Хабар айтар жосуслар:
“Даштликлар узоқ эмас.
Форслар тўхтаса, тўхтаб,
Юрса, қараб ўтирмас.

Юклайди-ю, ўша дам
Отларига кўчини,
Йўлга тушар хотиржам
Даштликларнинг қўшини.

Оралари бир кунлик
Йўлдир –
Аммо беадо.
Қанча кўчиб юрмайлик,
Тугамайди бу саҳро…”

Тахтидан тушмай, кўздан
Кечираркан саҳрони,
Жосуслар айтган сўздан
Ваҳм босди Дорони.

Вазирларин чақириб,
Қилган бўлиб маслаҳат,
Ёв олдига чопарин
Юбормоқни қилди аҳд.

“Шамол каби елгину
Тез изингга қайт!” – деди,
“Даштликларнинг шоҳига
Менинг сўзим айт!” – деди.

“Айтгин, — деди, — эй, одам,
Қочаверма, бўлди бас.
Жанг қилмай ёвдан қочмоқ
Шоҳларнинг иши эмас.

Қуёндек қочавермай,
Ўзингни қийнамагин.
Кучинг бўлса,
Жанг қилиб
Сен мени қиймалагин.

Мендан қўрқсанг,
Ё ожиз
Сезсанг агар ўзингни,
Қошимга кел бош эгиб,
Ерга тикиб кўзингни.

Тортиқ қилгин ер-сувинг,
Май ич битта идишдан.
Қайси йўлни танлама,
Қутуларсан қочишдан”.

Ёв эмас,
Чопар қайтди
Ерга тикиб кўзини
Ва тиз чўкиб Дорога
Етказди ёв сўзини:

“Форслар шоҳи!
Билиб қўй,
Хоҳ инонма, хоҳ инон:
Лекин душмандан қўрқиб
Қочмаганман ҳеч қачон.

Билиб қўй,
Сен келмасдан
Қандай яшаган бўлсам,
Шундай қўрқув билмасдан
Яшаяпман ҳозир ҳам.

Билиб қўйгин,
Бизларда
На шаҳар, на қишлоқ бор,
Токи сендан уларни
Ҳимоя қилсак, ғаддор!

Яна такрор айтаман,
Қочганим йўқ ёв келиб,
Аввалгидай кўнглим шод,
Кўчиб юриб,
Ов қилиб.

Дашт – бизнинг кенг уйимиз,
Ер – тўшак,
Кўк – кўрпамиз.
Ўртамизда қувонч, ғам,
Барин баҳам кўрамиз.

Аммо чексиз дашт аро
Бир мозор бор –
У ерда
Бизнинг қадим аждодлар
Ётибди ҳар бир гўрда.

Агар сен ғазабимиз
Кучини билмоқ бўлсанг,
Агар сен даштликларнинг
Ўчини билмоқ бўлсанг,

Ўша мозорни топиб
Бир қабрига тегиб кўр!
Сенинг нопок қўлингдан
Озор топса бирор гўр:

Ўша заҳот билурсан
Биз қандай жанг қилурмиз,
Ҳар биттамиз юзтангиз
Маҳв этиб йиқилурмиз.

Токи ўша мозорга
Қўл урмасанг,
Эй, Доро,
Аввалгидек бемалол
Яшагаймиз дашт аро”.

Бу сўзни эшитган шоҳ
Қўрқув сезди кўксида.
Қўрқув юлдузи ёнди
Ваҳм босган кўзида.

Аввалига қўрқувни
Босиб йўқотмоқ бўлди,
“Мендан зўр подшоҳ йўқ!” – деб
Ичи ғазабга тўлди.

Тахтидан сапчиб туриб,
Амримни айтай, деди.
Манман ёвга чанг уриб,
Забт этиб қайтай, деди.

Айтмоқ бўлди:
— Мозорни
Топиб тез ғорат қилинг!
Ҳар бир душман гўрини
Ковлаб ҳақорат қилинг!

Аммо ўша дам яна
Қўрқув дилин ғашлади.
Даштликлар айтган сўзлар
Яна янграй бошлади:

— Ўша заҳот билурсан
Биз қандай жанг қилурмиз,
Ҳар биттамиз юзтангиз
Маҳв этиб йиқилурмиз!

Кўзини қамраб қайғу,
Эс-ҳуши оғгансимон,
Чодиридан чиқиб у
Боқди чексиз дашт томон.

“Қани, тезроқ бу ердан
Кетайлик, — деди кейин, —
Мен англадим,
Бу халқни
Жангда енгмоқлик қийин!”

1989

O‘zbekiston xalq shoiri Xurshid Davron Vatan haqidagi she’rlarida o‘zining og‘riqli kechinmalarini ifodalaydi. Ular hayotga keng miqyosdan qarab, “Vatan”, “millat” tushunchasini teran his qiladigan ziyoli insonning o‘ylari bo‘lib ko‘rinadi. “Vatan haqida yetti rivoyat” turkumida ham shoir ijodiga xos shu xususiyat ko‘rinadi.

Abdulla ULUG‘OV
VATANGA MUHABBATDAN PAYDO
Maqoladan parcha
015

356.jpgXurshid Davronning she’rlari, qissalari uning yurt tarixini yurakdan his qilishini namoyon etadi. U vatanimizning o‘tmishi, bugungi kunini odamlar to‘g‘ri tasavvur etishi, har bir kishi yurti ravnaqi uchun chin dildan fidoyi bo‘lishini istaydi. Shoir Vatan to‘g‘risidagi she’rlarida chinakamiga dilini ochadi, o‘zini o‘ylantirgan muammolarni insonning asl qiyofasini ko‘rsatadigan ma’naviyat bilan bog‘laydi. Shoirning ijodi xuddi shu jihati bilan e’tiborni tortadi. Xurshid Davron Vatan haqidagi she’rlarida o‘zining og‘riqli kechinmalarini ifodalaydi. Ular hayotga keng miqyosdan qarab, “Vatan”, “millat” tushunchasini teran his qiladigan ziyoli insonning o‘ylari bo‘lib ko‘rinadi…

“Vatan haqida yetti rivoyat”da ham shoir ijodiga xos shu xususiyat ko‘rinadi. Unda alohida rivoyatlar naql qilinsa-da, Vatan tushunchasi ularni o‘zaro birlashtirib turadi. Birinchi rivoyatda dunyoning yarmini egallagan Doroning ulkan lashkar bilan o‘zgalar yurtini bosib olishga borishi, ko‘chmanchi xalq esa sahroga ichkarilab ketavergani, Doro bu qavmga maqsadini ma’lum qilishga chopar yo‘llagani, ko‘chmanchilar shohi bosqinchilar lashkaridan qo‘rqmasligi, avval qanday yashagan bo‘lsa, hozir ham shunday: ko‘chib, chorvasini boqib, ov qilib yurgani, chunki ularda dushmanlardan himoya qilish kerak bo‘lgan shahar, qishloqlar yo‘qligi, dasht ko‘chmanchilarning uyi ekani, u yerda bir mozor borligi, dushman undagi qabrga teginsa, dashtliklar g‘azabga kelishi, ungacha Doro qo‘shinlariga qarshi chiqmasligini bildiradi. Doro bu gapni eshitgach, mozorini shu darajada muqaddas bilgan ko‘chmanchilarni bo‘ysundirib bo‘lmasligini tushunib yetgani bayon etiladi. She’rda mozor kishilar uchun Vatanning bir parchasi ekani, ajdodlar yotgan maskan ham avlodlarni asrashi ta’kidlanadi. Eng muhimi, shoir fors shohi Doroni ham, dashtliklar shohini ham donishmand inson sifatida ko‘rsatadi.

“Bobolar mozori” rivoyatida shohlar obrazi noan’anaviy talqin etilgan. Chunki adabiyotda Doro, Kir singari hukmdorlar obrazini yovuz, shafqatsiz bosqinchi sifatida gavdalantirish an’anaga aylantirilgan. Xurshid Davron Doro va dashtliklar shohining mozorga munosabatini bildirish orqali ularning o‘ziga xos, yangicha obrazini yaratgan.
“Bir parcha yer” she’rida yosh hukmdor(afsonaviy Mete — O‘g‘uzxon)ning dushmanlari urush boshlash uchun bahona axtarib, oti, xotinini berishni talab qilganda, buni bajargani, ammo o‘n ikki oy bir tomchi yomg‘ir tushmaydigan, giyoh o‘smaydigan bir parcha yerni talab qilishganida toqat qilolmay, dushman ustiga hujum boshlagani, dushmanning ochko‘z hoqoni esa o‘z lashkari bilan qo‘rqib qochgani naql qilinib: “Vatan ishqi doimo haq! ∕ Necha zamon o‘tsayam. ∕ Ajdodimiz bu xalq. ∕ Namunadir bizga ham!”, — deb xulosa chiqariladi. Uchinchi rivoyat Vatan tuprog‘i qudrati to‘g‘risida. Unda naql qilinishicha, Eron shohi qo‘shni yurtni bosib olgach, kunlarini bayram qilib o‘tkazadi. Ammo tez orada mustamlaka o‘lkaga isyonga tayyorgarlik ko‘rilayotgani xabari yetadi. Eron shohi vazirlarini chaqirib, bunga qarshi chora topishni talab qiladi. Bosh vazir nima bo‘layotganini qo‘shni yurt shohining o‘zidan bilib olish va shunga qarab ish tutish zarurligi, buning uchun Eron shohi saroyidagi bog‘ maydonining yarmini qo‘shni yurtdan keltirilgan tuproq bilan qoplash hamda isyonga tayyorgarlik ko‘rayotgan o‘lka hukmdorini bu yerga chaqirish kerakligini aytadi. Eron shohi u baribir rost gapni aytmaydi-ku desa, vazir qo‘shni o‘lka hukmdori bog‘dagi yurti tuprog‘iga qadam qo‘yganda dilidagini ochiq aytadi deydi. Eron shohi vazir aytganday tayyorgarlikdan so‘ng qo‘shni yurt hukmdorini saroyiga chaqirtiradi. U Eron shohiga ta’zim qilib, etagini o‘padi. Doim uning gaplarini ma’qullab turadi. Eron shohi bunday hukmdorni ko‘rib, uning xalqi isyonga jur’at etmaydi deb o‘ylaydi. Vazirning gapini eslab, qo‘shni hukmdorni boqqa boshlaydi. U itoatgo‘ylik bilan bosh egib keta boshlaydi. Ammo bog‘ning yarmidan o‘tganda qo‘shni yurt hukmdori qaddini tik tutib, uning xalqi bosqinchilarga qul bo‘lmasligi, jang qilib, dushmanlarini mag‘lub etishini aytadi. Shunda Eron shohi egilib, boqqa to‘shalgan qo‘shni yurt tuprog‘ini qo‘liga oladi va har qanday qudrat yurt mehri oldida ojizligini tushunib yetadi. She’rning: “Angladi: yurt mehri uyg‘oq ∕ Dilni yengib bo‘lmaydi. ∕ Hatto boshin olsang hamki, ∕ U baribir o‘lmaydi. ∕ Shuni o‘ylab vujudini ∕ Quchar armon titrog‘i, ∕ Qanday buyuk kuchdir axir, Ona Vatan tuprog‘i”,- o‘rinlarida qadimiy rivoyat yangicha talqin etilgani yaqqol seziladi.

“Lola gulli piyola” she’ri Boburning Hindistondagi hayoti bilan bog‘liq. Unda shoh Boburning tug‘ilgan yurtini sog‘inib qiynalgani ta’sirchan naql qilinadi. Buning uchun “Lola gulli piyola” detalidan foydalaniladi. Bobur toju-taxtdan ko‘ngli sovib, behalovat bo‘lib qolganida atrofdagilar chora topolmay tashvishga tushishadi. Ittifoqo, bengallik bir donishmand cholning bir kaft tuproqqa qarab fol ochishi xabari keladi. Bengallik cholga murojaat qilishsa, donishmand Boburni tug‘ilgan yurti xokidan yasalgan, sirtiga yetti dona lola tasviri tushirilgan piyola ta’qib etayotganini aytadi. Keksa bek buni eshitib: “O, Turkiston, muqaddas diyor!”, — deb yig‘lab yuboradi. Chunki u Samarqanddan kelgan karvondan shunday piyolani sotib olib, Boburga berganini eslaydi. Boshqa beklar bilan maslahatlashib, piyolani shahar chetiga eltib, mayda sindirib ko‘madi. Shundan so‘ng Bobur sog‘ayib, ishini davom ettiradi. Unga sodiq beklar esa halovatidan ayriladi. Chunki piyola ko‘milgan joyda shom paytida gulxanday bo‘lib yetti lola ko‘rinaveradi.

“Vatan mehri” she’rida yaqin o‘tmish – rus bosqini bilan bog‘liq voqealar hikoya qilinadi. Bu tarixiy asoslarga ega. She’rda Kaufman rus bosqinchilariga isyonkor Bobonni tutib keltirishni buyuradi. Bobon va uning yovqur yigitlari tutqich bermaydi. Kutilmagan bosqinchi rus askariga hujum qilib, tog‘lar orasiga berkinadi. Askarlar tog‘ hududini yaxshi biladigan keksa chol va nevarasini Kaufmanning huzuriga keltirib, shular Bobon qayerga yashiringanini bilishadi deyishadi. Chol Kaufmanga: “Men Bobonni topib beraman. Lekin avval nevaramning oyoq-qo‘lini bog‘lab, tog‘dan pastga tashlanglar”, — deydi. Rus askarlari cholning aytganini qilishadi. Chol esa Kaufmanga “Nevaram qiynoqqa dosh berolmasdan Bobonning qayerda ekanligini aytishi mumkin edi. Men esa Bobonni qayerdan topish mumkinligini aytmayman. O‘ldirsang, o‘ldir” deb turib oladi. She’rda bu voqea bayonidan keyin: “Ammo unut cholning nom, ∕ Unut bola nomi ham. ∕ O‘ch olinmay toshga do‘nib ∕ Yotar ular qoni ham. ∕ Bu qon faqat bahor chog‘i ∕ Unib chiqar gul bo‘lib ∕ Va so‘roqlar: “Axir qandoq ∕ Yashayapsiz qul bo‘lib?!” . ∕ … Baqirsayam tol barglarin ∕ Aylantirib tillarga, ∕ Bu sas yetmas muzlab yotgan ∕ O‘chdan xoli dillarga…”, — deb xulosa chiqariladi. “Vatan mehri” 1989 yilda bitilgani e’tiborga olinsa, she’rda ko‘zda tutilgan maqsad kishilarda erk hissini uyg‘otish, Vatan ozod bo‘lishini istash ekani ayonlashadi.

“Tuz haqi” she’rida choh kavlab, xazinaga tushgan o‘g‘rining qorong‘ida yaltiragan narsani olmos-zumrad bo‘lsa kerak deb yalab ko‘rgani, tuz ekani ayon bo‘lgach, hech narsani olmasdan chiqib ketgani, o‘g‘rining bu ishidan shoh hayron qolib, huzurimga kelib sababini aytsa, gunohidan kechaman degani, o‘g‘ri shoh huzuriga kelib, bu yerdan tuz totganim uchun hech narsa olmasdan ketdim degani, shoh uning mardligiga qoyil qolib yaqin mulozim qilib olgani bayon etilib, asosiy muddaoga o‘tiladi. “1989 yil” sanasi qo‘yilgan mazkur she’rda sho‘ro davrida o‘zbek zamini boyliklari talab ketilgani, xalqning og‘ir mehnat qilib yashashi e’tiborga olinmay, O‘zbekistondagilar farovon yashaydi deb malomat qilingani, bu tuzni yeb tuzlug‘iga tupurish ekani ta’kidlanadi.

“Ota qabri” “Vatan haqida yetti rivoyat”ning so‘nggisi bo‘lib, unda uch o‘g‘ilning ota merosini egallash yo‘lida qilgan ishi bayon etiladi. Aytilishicha, o‘limi yaqinlashgan qariya uch o‘g‘lini chaqirib, men olamdan o‘tgach, qozi huzuriga borsangiz, u qaysi biringiz merosxo‘r ekaningizni ma’lum qiladi deydi. Chol dunyodan ko‘z yumgach, uch o‘g‘il qozining oldiga borishadi. Qozi ularga tog‘dagi g‘orda bir qariya yashaydi. O‘sha sizlarga qaysi biringiz merosxo‘r ekaningizni aytadi deydi. O‘g‘illar g‘ordagi cholga borib uchrashadi. Chol ularga: “Otangiz tuturiqsiz ekan. Merosxo‘ri kim ekanini aytmasdan o‘lib ketgani uchun uning mozorini buzinglar”, — deydi. Katta va o‘rtancha o‘g‘il merosni egallash maqsadida otasi qabrini buzmoqchi bo‘lishadi. Kenja o‘g‘il esa bunga yo‘l qo‘ymaydi. O‘g‘illar chol huzuriga qaytishadi. Chol ularga qabrni buzishni sizlarni sinash uchun aytgandim: “Siz ikki jirkanch o‘g‘il ∕ Qaytmadingiz bu ishdan — ∕ Eng og‘ir gunoh bo‘lmish ∕ Ota qabrin buzishdan”, — deydi va kenja o‘g‘il merosga munosibligini bildiradi. Mustaqillikka erishilmasdan avval bitilgan ushbu she’rda ham qadimiy rivoyat naqlini tugatgach, shoir o‘quvchilarga: “Bizlar qaysi o‘g‘ilmiz, ∕ Aytgin, zamondosh o‘rtoq, ∕ To‘ng‘ichmi, o‘rtanchami, ∕ Yo kenjami – o‘ylab boq?!”, — degan savol beradi. Shu o‘rinda muallifning maqsadi ayon bo‘ladi. U ko‘hna rivoyatlarni naql qilish orqali mustamlaka bo‘lib yashashga ko‘nikkan kishilar qalbida erk, ozodlikka intilish istagini uyg‘otmoqchi bo‘ladi. Shoirning ana shuniyati “Vatan haqida yetti rivoyat”ni birlashtirib turadi. Xurshid Davron rivoyatlar syujetini bayon etish bilan chegaralanmaydi. U voqealarni o‘z zamoniga bog‘lab, zamondoshlariga murojaat qiladi. O‘tmishda kechgan hodisalar bugungi va ertangi kunga ham daxldor ekani, ularda teran hikmat mujassamligiga e’tibor qaratadi. Ta’sirchan tilda bayon etilgan rivoyatlar va ulardan chiqarilgan xulosalar yurakka borib yetadi. Yangicha teran talqinlar shunday ta’sirchanlikni keltirib chiqaradi. “Vatan haqidagi yetti rivoyat”ning ahamiyati shundaki, Xurshid Davron unda o‘tmish voqealarining e’tibor qilinmagan eng muhim jihatlarini topib, ularga yangi mazmun, hayot baxsh etgan. Shoir voqelikni sodda, aniq, tushunarli ifodalagan. U boshqa mavzudagi she’rlarida ham so‘zlarni saralab, nozik his qilib qo‘llaydi.

Umuman, Xurshid Davron ijodida tarixiy mavzu keng o‘rin egallaydi. U she’riy, nasriy asarlarida tarixiy voqealikni o‘z zamoni bilan bog‘laydi, o‘tmish hodisalariga bugungi kunning ilg‘or ziyolisi nigohi bilan qaraydi. Xurshid Davron asarlari boshqa ijodkorlarning she’r, qissalaridan ayni jihati bilan farqlanadi. U hodisalarning mohiyatini ochishga, ularning yangi jihatlariga e’tibor qaratishga intiladi, voqelikka ehtiros bilan munosabat bildiradi. She’rlari negizida ichki iztirob yotsa-da, hissiyotga berilmaydi. Uning iztirobida hissiyot mushohada bilan birlashib ketadi. Shoir hodisalar to‘g‘risida ohistalik bilan so‘z boshlab, jiddiy mushohadaga o‘tadi va ehtiros-la xulosa chiqaradi. Bu uning she’rlariga o‘ziga xos ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Shoir tarixga daxldor narsa-hodisalarni mushohada yuritish, mulohaza aytish uchun zaruriy vosita qilib oladi. She’rlari zamondoshlariga qaratilgani yaqqol bilinib turadi. Xurshid Davron ko‘pincha maqsadini yashirmasdan, ochiqcha murojaat qiladi. She’rlari jiddiy fikr bilan yakunlanadi. Ulardagi xulosa o‘tkirligidan portlash ro‘y beradi go‘yo. Shoir aytishi zarur fikrni barchaga tushunarli tarzda ifodalaydi. Buning uchun eng munosib so‘zlarni topa biladi (Abdulla Ulug‘ovning “Vatanga muhabbatdan paydo” maqolasini to‘liq o‘qing ).

Xurshid Davron
BOBOLAR MOZORI
“Vatan haqida yetti rivoyat” turkumidan
065

Dunyoning yarmin olib,Ashampoo_Snap_2017.06.21_22h23m17s_018_a.png
Yarmiga qilib da’vo,
Tinmasdi janggoh aro
Shon-shavkatli shoh Doro.

U qonga o‘ch ko‘zini
Tikdi yangi yerlarga
Va hayqirdi so‘zini
Kutib turgan erlarga.

— Dengiz ortidan cheksiz
Yastanib yotar bir dasht.
Uni o‘ylab kunu-tun
O‘yim bitmas,
Dilim g‘ash.

Bir chetida bahoru
Bir chetida saraton.
Bir yog‘ida tun cho‘kar,
Bir yog‘ida balqar tong.

Ko‘klam chog‘i bepoyon
Bu dasht chechakday yashnar,
O‘sha dashtda amrimga
Bo‘ysunmagan xalq yashar.

Necha zamon ilgari
Ular bizni xor etgan.
Bobolar qo‘shinini
Jangda toru-mor etgan.

Ulardan olmoq kerak
Ajdodlarning o‘chini,
Bir ko‘rsatib qo‘yaylik
Qilichimiz kuchini.

…Shoh so‘zini aytdi, bas –
O‘ylamoqqa hojat yo‘q.
Yangradi jangari sas,
Sadoqlarga tushdi o‘q.

Yetti yuz ming askarni
Boshlab tog‘u-rog‘ aro
Dengiz oshib, dashtliklar
Yurtiga kirdi Doro.

Yov duch kelsa,
Parchalab
Tashlayman, deb o‘ylardi,
Vazirlarga: “Menga teng
Shoh yo‘q!” – deya so‘ylardi.

Xabar aytar josuslar:
“Dashtliklar uzoq emas.
Forslar to‘xtasa, to‘xtab,
Yursa, qarab o‘tirmas.

Yuklaydi-yu, o‘sha dam
Otlariga ko‘chini,
Yo‘lga tushar xotirjam
Dashtliklarning qo‘shini.

Oralari bir kunlik
Yo‘ldir –
Ammo beado.
Qancha ko‘chib yurmaylik,
Tugamaydi bu sahro…”

Taxtidan tushmay, ko‘zdan
Kechirarkan sahroni,
Josuslar aytgan so‘zdan
Vahm bosdi Doroni.

Vazirlarin chaqirib,
Qilgan bo‘lib maslahat,
Yov oldiga choparin
Yubormoqni qildi ahd.

“Shamol kabi yelginu
Tez izingga qayt!” – dedi,
“Dashtliklarning shohiga
Mening so‘zim ayt!” – dedi.

“Aytgin, — dedi, — ey, odam,
Qochaverma, bo‘ldi bas.
Jang qilmay yovdan qochmoq
Shohlarning ishi emas.

Quyondek qochavermay,
O‘zingni qiynamagin.
Kuching bo‘lsa,
Jang qilib
Sen meni qiymalagin.

Mendan qo‘rqsang,
Yo ojiz
Sezsang agar o‘zingni,
Qoshimga kel bosh egib,
Yerga tikib ko‘zingni.

Tortiq qilgin yer-suving,
May ich bitta idishdan.
Qaysi yo‘lni tanlama,
Qutularsan qochishdan”.

Yov emas,
Chopar qaytdi
Yerga tikib ko‘zini
Va tiz cho‘kib Doroga
Yetkazdi yov so‘zini:

“Forslar shohi!
Bilib qo‘y,
Xoh inonma, xoh inon:
Lekin dushmandan qo‘rqib
Qochmaganman hech qachon.

Bilib qo‘y,
Sen kelmasdan
Qanday yashagan bo‘lsam,
Shunday qo‘rquv bilmasdan
Yashayapman hozir ham.

Bilib qo‘ygin,
Bizlarda
Na shahar, na qishloq bor,
Toki sendan ularni
Himoya qilsak, g‘addor!

Yana takror aytaman,
Qochganim yo‘q yov kelib,
Avvalgiday ko‘nglim shod,
Ko‘chib yurib,
Ov qilib.

Dasht – bizning keng uyimiz,
Yer – to‘shak,
Ko‘k – ko‘rpamiz.
O‘rtamizda quvonch, g‘am,
Barin baham ko‘ramiz.

Ammo cheksiz dasht aro
Bir mozor bor –
U yerda
Bizning qadim ajdodlar
Yotibdi har bir go‘rda.

Agar sen g‘azabimiz
Kuchini bilmoq bo‘lsang,
Agar sen dashtliklarning
O‘chini bilmoq bo‘lsang,

O‘sha mozorni topib
Bir qabriga tegib ko‘r!
Sening nopok qo‘lingdan
Ozor topsa biror go‘r:

O‘sha zahot bilursan
Biz qanday jang qilurmiz,
Har bittamiz yuztangiz
Mahv etib yiqilurmiz.

Toki o‘sha mozorga
Qo‘l urmasang,
Ey, Doro,
Avvalgidek bemalol
Yashagaymiz dasht aro”.

Bu so‘zni eshitgan shoh
Qo‘rquv sezdi ko‘ksida.
Qo‘rquv yulduzi yondi
Vahm bosgan ko‘zida.

Avvaliga qo‘rquvni
Bosib yo‘qotmoq bo‘ldi,
“Mendan zo‘r podshoh yo‘q!” – deb
Ichi g‘azabga to‘ldi.

Taxtidan sapchib turib,
Amrimni aytay, dedi.
Manman yovga chang urib,
Zabt etib qaytay, dedi.

Aytmoq bo‘ldi:
— Mozorni
Topib tez g‘orat qiling!
Har bir dushman go‘rini
Kovlab haqorat qiling!

Ammo o‘sha dam yana
Qo‘rquv dilin g‘ashladi.
Dashtliklar aytgan so‘zlar
Yana yangray boshladi:

— O‘sha zahot bilursan
Biz qanday jang qilurmiz,
Har bittamiz yuztangiz
Mahv etib yiqilurmiz!

Ko‘zini qamrab qayg‘u,
Es-hushi og‘gansimon,
Chodiridan chiqib u
Boqdi cheksiz dasht tomon.

“Qani, tezroq bu yerdan
Ketaylik, — dedi keyin, —
Men angladim,
Bu xalqni
Jangda yengmoqlik qiyin!”

1989

(Tashriflar: umumiy 1 548, bugungi 1)

1 izoh

Izoh qoldiring