Lev Tolstoy. “Iqrornoma”dan

09     Буюк рус адиби Лев Толстой мазкур асарини 51 ёшида ёза бошлаган, аммо ундаги фикрлар 20 ёшиданоқ миясида ғужғон ўйнаган. Бу инсон қисмати, унинг ҳаёт фалсафаси ҳақидаги теран фикрларнинг узоқ йиллик мазмуни…

ИНСОН УМРИНИНГ МОҲИЯТИ ҲАҚИДАГИ АСАР
Лев Толстойнинг “Иқрорнома”cидан
Замира РЎЗИЕВА тайёрлади
002

Инсон умрининг моҳияти нимада ва бу дунёга келиб-кетишимиздан қандай маъно бор? Буюк рус адиби Лев Толстойнинг “Иқрорнома” асарида айни шу саволга жавоб изланади. Шунингдек, “Иқрорнома” бахт ва бахтсизлик чегарасини аниқ белгилаб берган асар сифатида ҳам қадрли.

Муаллиф мазкур асарини 51 ёшида ёза бошлаган, аммо ундаги фикрлар 20 ёшиданоқ миясида ғужғон ўйнаган. Бу инсон қисмати, унинг ҳаёт фалсафаси ҳақидаги теран фикрларнинг узоқ йиллик мазмуни. Улардан айримларини сизга ҳавола этамиз.

***

Агар дунёдаги ҳамма одамлар қандайдир назарияларга амал қилиб, дунё яратилганидан бери шуни зарур деб ҳисоблаб келган эканлар, мен биламанки, бу керак эмас, бу ёмон иш. Шунинг учун нима яхшию нима зарур эканини одамларнинг гап-сўзларию қилиқлари эмас, тараққиёт эмас, балки мен юрагимнинг амрига кўра белгилайман.

***

Ҳар гал қалбимдаги энг яхши майлларимни, яъни маънавий жиҳатдан яхши бўлмоқчи эканимни намойиш қилсам, мени мазах қилишар ва нафрат билдиришарди; ёмон эҳтиросларга бериладиган бўлсам, ҳар гал мени мақташар ва рағбатлантирар эдилар.

***

Одамзод дарди бедаво бир дардга чалинадиган бўлса, одатда шундай бўлади. Аввалига хасталикнинг арзимас белгилари намоён бўлади. Бемор уларга эътибор бермайди. Кейин бу белгилар такрор-такрор учрайверади ва бора-бора бўлинмайдиган, битта яхлит дардга айланади. Дард кучайгандан-кучаяди ва бемор бирор тадорикни кўриб улгурмай англайдики, у оддий хасталик деб қабул қилган нарса унинг учун дунёдаги энг муҳим нарса экан.

***

Агар мен бир ўрмонда истиқомат қилсаму шу ўрмондан чиқиб кетадиган йўл йўқ эканини билсам, яшайверишим мумкин эди. Бироқ мен ўрмонда адашиб қолган бир кимса эдим. У адашганини билиб, янада таҳликага тушади, ҳар томонга бош уриб, йўлни топиб олгиси келади, ҳар бир қадами уни янада чалғитаётганини яхши билади, бироқ шунга қарамай, ўзини ҳар ёнга уришдан тўхтата олмайди.

***

Ҳамма нарса ривожланади, таркибий қисмларга ажралади, мураккаблашиш ва мукаммаллашиш сари боради. Бу ҳаракатни белгилаб турувчи қонунлар бор. Сен – бутуннинг бир қисмисан. Имкони борича бутунни билсанг, ривожланиш қонунини билсанг, шу билан сен шу бутунликдаги ўз ўрнингни ҳам билган бўласан.

***

Фалсафа нафақат бу саволга жавоб бермайди, балки ўзи ҳам қўшилишиб сўрайди. Агар у чинакамига фалсафа бўладиган бўлса, унинг бутун иши шундан иборат бўлмоғи керакки, у шу масалани аниқ-тиниқ қўймоғи керак. Агар у ўз вазифасига қаттиқ риоя қиладиган бўлса, “мен нимаман ва бутун дунё нима?” деган саволга “ҳамма нарса ва ҳеч нарса” деб, “дунё нечун мавжуд ва мен нимага яшаяпман?” деган саволга “билмайман” деб жавоб беришдан ўзга иложи бўлмас эди.

***

Агар менинг тафаккурим бўлмаса, мен учун ҳаёт ҳам бўлмас эди. Аммо тафаккурнинг ўзи, ақлнинг ўзи ҳаётнинг ижодкори бўлса, у қандай қилиб, нечук ҳаётни инкор этади. Ёки бошқа томондан олиб кўрайлик: агар ҳаёт бўлмаса эди, менинг тафаккурим, ақлим ҳам бўлмас эди. Бинобарин, ақл — ҳаётнинг фарзанди экан-да! Ҳаёт — ҳамма нарса. Ақл ҳаётнинг самараси ва шу ақл ҳаётнинг ўзини инкор этади.

***

Агар у бирон нарсани билмаса, билмаган нарсасини бемаъни, ахмоқона нарса деб атайди.

***

Иймон ҳаётнинг қудратидир. Инсон яшар экан, у бирор нарсага ишонади, иймон келтиради. Агар у “нима учундир яшамоқ керак” деб бирон нарсага ишонмаса, иймон келтирмаса, унда у яшамас эди. Агар у чекланган нарсани кўрмаса ва унинг хаёлий бир нарса эканини англамаса, у ана шу чекланган нарсага ишонарди; агар у чекланган нарсанинг хаёлий эканини англаса, унда у чексиз нарсага ишонмоғи керак. Иймонсиз яшаб бўлмайди.

***

Англадимки, агар мен ҳаётни ва унинг маъносини англамоқчи бўлсам, мен текинхўрга хос ҳаёт кечирмоғим керак эмас, балки чинакам ҳаёт қўйнида яшамоғим зарур, ҳақиқий инсоният бу ҳаётга қандай маъно бераётган бўлса, шу маънони қабул қилиб, шу ҳаётга сингиб кетмоғим ва уни текшириб кўрмоғим шарт.

***

Одамлар чинакамига ишонган нимаики бўлса, у ҳақиқат бўлмоғи керак; у ҳар хил йўсинда ифодаланмоғи мумкин, бироқ у ёлғон бўлмоғи мумкин эмас, шунинг учун ҳам мабодо у менга ёлғон бўлиб туюлса, бунинг маъноси шундан иборатки, уни мен англамабман.

***

Дарҳақиқат, қуш шундай ҳаёт кечирадики, у учмоғи, овқат жамғармоғи, ин қурмоғи керак. Қуш шундай қилаётганини кўрсам қушдан хурсанд бўламан. Эчки, қуён, бўри шундай ҳаёт кечиришадики, улар қоринларини тўйғазиши, оилаларини боқишлари керак. Уларнинг шундай қилаётганларини кўрсам, мен қатъиян ишонаманки, улар бахтиёр ва уларнинг ҳаёти оқилона. Хўш, инсон нима қилмоғи керак? У ҳам худди жониворлар қилган ишларни қилиб ҳаёт кечирмоғи керак, фақат фарқ шундаки, бу ишларни инсон ёлғиз ўзи қилса, у муқаррар тарзда ҳалок бўлади, у фақат ўзи учун эмас, ҳамма учун қилмоғи зарур. У ҳамма учун бу ишларни қилаётганини кўрсам, мен қатъиян ишонаманки, у бахтиёр ва унинг ҳаёти оқилона.

Манба: www.qashqadaryogz.uz/

011

INSON UMRINING MOHIYATI HAQIDAGI ASAR
Lev Tolstoyning “Iqrornoma”cidan
Zamira RO’ZIEVA tayyorladi
002

Inson umrining mohiyati nimada va bu dunyoga kelib-ketishimizdan qanday ma’no bor? Buyuk rus adibi Lev Tolstoyning “Iqrornoma” asarida ayni shu savolga javob izlanadi. Shuningdek, “Iqrornoma” baxt va baxtsizlik chegarasini aniq belgilab bergan asar sifatida ham qadrli.

Muallif mazkur asarini 51 yoshida yoza boshlagan, ammo undagi fikrlar 20 yoshidanoq miyasida g’ujg’on o’ynagan. Bu inson qismati, uning hayot falsafasi haqidagi teran fikrlarning uzoq yillik mazmuni. Ulardan ayrimlarini sizga havola etamiz.

***

Agar dunyodagi hamma odamlar qandaydir nazariyalarga amal qilib, dunyo yaratilganidan beri shuni zarur deb hisoblab kelgan ekanlar, men bilamanki, bu kerak emas, bu yomon ish. Shuning uchun nima yaxshiyu nima zarur ekanini odamlarning gap-so’zlariyu qiliqlari emas, taraqqiyot emas, balki men yuragimning amriga ko’ra belgilayman.

***

Har gal qalbimdagi eng yaxshi mayllarimni, ya’ni ma’naviy jihatdan yaxshi bo’lmoqchi ekanimni namoyish qilsam, meni mazax qilishar va nafrat bildirishardi; yomon ehtiroslarga beriladigan bo’lsam, har gal meni maqtashar va rag’batlantirar edilar.

***

Odamzod dardi bedavo bir dardga chalinadigan bo’lsa, odatda shunday bo’ladi. Avvaliga xastalikning arzimas belgilari namoyon bo’ladi. Bemor ularga e’tibor bermaydi. Keyin bu belgilar takror-takror uchrayveradi va bora-bora bo’linmaydigan, bitta yaxlit dardga aylanadi. Dard kuchaygandan-kuchayadi va bemor biror tadorikni ko’rib ulgurmay anglaydiki, u oddiy xastalik deb qabul qilgan narsa uning uchun dunyodagi eng muhim narsa ekan.

***

Agar men bir o’rmonda istiqomat qilsamu shu o’rmondan chiqib ketadigan yo’l yo’q ekanini bilsam, yashayverishim mumkin edi. Biroq men o’rmonda adashib qolgan bir kimsa edim. U adashganini bilib, yanada tahlikaga tushadi, har tomonga bosh urib, yo’lni topib olgisi keladi, har bir qadami uni yanada chalg’itayotganini yaxshi biladi, biroq shunga qaramay, o’zini har yonga urishdan to’xtata olmaydi.

***

Hamma narsa rivojlanadi, tarkibiy qismlarga ajraladi, murakkablashish va mukammallashish sari boradi. Bu harakatni belgilab turuvchi qonunlar bor. Sen – butunning bir qismisan. Imkoni boricha butunni bilsang, rivojlanish qonunini bilsang, shu bilan sen shu butunlikdagi o’z o’rningni ham bilgan bo’lasan.

***

Falsafa nafaqat bu savolga javob bermaydi, balki o’zi ham qo’shilishib so’raydi. Agar u chinakamiga falsafa bo’ladigan bo’lsa, uning butun ishi shundan iborat bo’lmog’i kerakki, u shu masalani aniq-tiniq qo’ymog’i kerak. Agar u o’z vazifasiga qattiq rioya qiladigan bo’lsa, “men nimaman va butun dunyo nima?” degan savolga “hamma narsa va hech narsa” deb, “dunyo nechun mavjud va men nimaga yashayapman?” degan savolga “bilmayman” deb
javob berishdan o’zga iloji bo’lmas edi.

***

Agar mening tafakkurim bo’lmasa, men uchun hayot ham bo’lmas edi. Ammo tafakkurning o’zi, aqlning o’zi hayotning ijodkori bo’lsa, u qanday qilib, nechuk hayotni inkor etadi. Yoki boshqa tomondan olib ko’raylik: agar hayot bo’lmasa edi, mening tafakkurim, aqlim ham bo’lmas edi. Binobarin, aql — hayotning farzandi ekan-da! Hayot — hamma narsa. Aql hayotning samarasi va shu aql hayotning o’zini inkor etadi.

***

Agar u biron narsani bilmasa, bilmagan narsasini bema’ni, axmoqona narsa deb ataydi.

***

Iymon hayotning qudratidir. Inson yashar ekan, u biror narsaga ishonadi, iymon keltiradi. Agar u “nima uchundir yashamoq kerak” deb biron narsaga ishonmasa, iymon keltirmasa, unda u yashamas edi. Agar u cheklangan narsani ko’rmasa va uning xayoliy bir narsa ekanini anglamasa, u ana shu cheklangan narsaga ishonardi; agar u cheklangan narsaning xayoliy ekanini anglasa, unda u cheksiz narsaga ishonmog’i kerak. Iymonsiz yashab bo’lmaydi.

***

Angladimki, agar men hayotni va uning ma’nosini anglamoqchi bo’lsam, men tekinxo’rga xos hayot kechirmog’im kerak emas, balki chinakam hayot qo’ynida yashamog’im zarur, haqiqiy insoniyat bu
hayotga qanday ma’no berayotgan bo’lsa, shu ma’noni qabul qilib, shu hayotga singib ketmog’im va uni tekshirib ko’rmog’im shart.

***

Odamlar chinakamiga ishongan nimaiki bo’lsa, u haqiqat bo’lmog’i kerak; u har xil yo’sinda ifodalanmog’i mumkin, biroq u yolg’on bo’lmog’i mumkin emas, shuning uchun ham mabodo u menga yolg’on bo’lib tuyulsa, buning ma’nosi shundan iboratki, uni men anglamabman.

***

Darhaqiqat, qush shunday hayot kechiradiki, u uchmog’i, ovqat jamg’armog’i, in qurmog’i kerak. Qush shunday qilayotganini ko’rsam qushdan xursand bo’laman. Echki, quyon, bo’ri shunday hayot
kechirishadiki, ular qorinlarini to’yg’azishi, oilalarini boqishlari kerak. Ularning shunday qilayotganlarini ko’rsam, men qat’iyan ishonamanki, ular baxtiyor va ularning hayoti oqilona. Xo’sh, inson nima qilmog’i kerak? U ham xuddi jonivorlar qilgan ishlarni qilib hayot kechirmog’i kerak, faqat farq shundaki, bu ishlarni inson yolg’iz o’zi qilsa, u muqarrar tarzda halok bo’ladi, u faqat o’zi uchun emas, hamma uchun qilmog’i zarur. U hamma uchun bu ishlarni qilayotganini ko’rsam, men qat’iyan ishonamanki, u baxtiyor va uning hayoti oqilona.

Manba: www.qashqadaryogz.uz/

011

(Tashriflar: umumiy 464, bugungi 1)

1 izoh

Izoh qoldiring