Mavlono Jaloliddin Rumiy va Shams Tabriziy haqidagi rivoyatlar

075
Манбаларга биноан, Мавлоно ҳамда Шамс Табризий учрашувлари ҳижрий 624 (мелодий 1244) йилда рўй берган. Бу ҳақда бир қанча ривоятлар бўлиб, Радий Фиш “Жалолиддин Румий” асарида ушбу ҳодисани шундай тасвирлайди: “Бу воқеа 1244 йилнинг 26 ноябрь куни содир бўлиб, Мавлоно ва Шамс Табризийнинг илк учрашган жойларини “Маржа-ал-баҳрайн” – “Икки денгиз учрашуви” деб атайдилар. Агар Кўниёга борсангиз “Салжуқпалас” меҳмонхонасини излаб топинг. Унинг маориф нозирлигига рўбарў тушган бурчагига бориб туринг. Одамлар бу жойни айнан “Маржа ал-баҳрайн” деб аташган”.

021
МАВЛОНО ЖАЛОЛИДДИН РУМИЙ ВА ШАМС ТАБРИЗИЙ
ҲАҚИДА ИККИ РИВОЯТ
087

Биринчи ривоят

07Шамс Табризий устозлари хизматларида юрар эканлар, кўпгина талабалар уйқуларида кўрган илоҳий нарсалардан ҳикоя қилиб бераркан. Аммо Шамс Табриз доимо бир четда сукут сақлаб ўтирар эканлар. Бир куни устозлари чақириб:
— Сен нега гапирмайсан, ё сенда ҳеч бир ҳодисот бўлмайдими? — деб сўрадилар.
— Менда ҳам бундай нарсалар бўлади-ю, лекин саводсизман, эплаб гапиришни билмайман. Менинг уқувим йўқ бу нарсалардан чиройли қилиб сўзлашга, деб жавоб қилибдилар Мавлоно Шамс.

Шунда устозлари:
— Вақтики, бир кун келади, сенинг даражангни Аллоҳ шундай улуғ қиладики, сен кўрган барча илоҳий-файзоний хислатларни шогирдинг китоб қилиб ёзгай. Сен Аллоҳ шундай шогирдни ато қилур, дейдилар.
Ўша кутилган вақт келиб, Мавлоно Шамсни устозлари бир куни ҳузурларига чақирадилар ва дейдиларки:
— Сен Коня томонга сафар қил, шогирдингни ўша ердан топасан. Ўша вақт келди, дея шогирдларига рухсат берадилар.

Шамс ҳазратлари йўлга чиқиб, Коняга келиб қоладилар. Ва бу ерда Мавлоно Румийнинг шуҳратларини эшитадилар. Шунда иззат-икром, мартабада юрган Мавлононинг Пахтафурушлар мадрасасидан чиқиб келаётганларида олдиларидан чиқиб:
— Тўхтанг, ё Мавлоно дейдилар.
Усти боши чанг, бир ялангоёқ дарвешсифат одамни кўриб турган Мавлоно:
— Нима дейсан, эй девона? — деб сўрайдилар.
— Сизга саволим бор.
— Айт саволингни.
— Боязид Бистомий улуғми, пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) улуғларми?
— Ҳай, ҳай, ҳай, девона… Ёмон савол қилдинг-ку. Пағамбаримиз (с.а.в.) нинг мақомлари мингта Боязиддан афзаллик қилади-ку. Боязид ким бўлибди? — дейдилар Мавлоно Румий.

Худди шу жавобни кутган Шамс ҳазратлари муддаога ўтадилар:
— Унда нега :Жаноби Расулуллоҳ (с.а.в.) «Субҳонака мо аърафнак ҳаққа маърифатика» дедилару (Аллоҳни улуғлаш, ўзни хоксор тутиш маъносида). Боязид эса «Субҳони мо аъзами шаъни» (Худоликнинг даъвосини қилиш маъносида бўлиб, мен тамоми айблардан пок, шаъним улуғдир дегнанидир) дедилар?
Мавлоно жавоб қиладилар:
— Дарёи маърифатдан Боязиднинг идиши ниҳоятда кичик эди, тўлиб кетдим деб даъво қилди. Сарвари олам (с.а.в.)нинг идишлари ниҳоятда катта эди, ҳар қанча унга дарёи маърифатдан кирса ҳам у тўлмади.

Шу ерда Шамс ҳазратлари беҳуш бўлиб йиқиладилар. Мавлоно Румий у кишини уйларига олиб кетадилар.

Иккинчи ривоят

Мавлононинг уйлари бахмал кўрпачалар тўшалган, бир томони гулзор, чорбоғлари жаннатдек шинам ва гўзал маскан эди. Шамс ҳазратлари лойга беланган оёқлари билан бахмал кўрпачалар устига чиқиб оладилар-да, бир четда туран даста-даста китобларни кўриб: «Бу нима китоб?» дейдилар.

Мавлоно:
— Бу — илми қол. Биз дарс ўтамиз. Дарслик китобларимиз бизни, — дейдилар.
— Э, бу бемаъни китоб экан унда, буларни ҳовузга ташлаш керак, — дея уларни олиб сувга отиб юборадилар.
— Эҳ, Мавлоно, зое қилдингиз-ку. Буларнинг ҳаммаси тиллага топилмайдиган, дадамизнинг қўлёзма китоблари эди-ку. Ҳаммаси ивиб расво бўлди, энди… буни энди… — деб турганларида, Шамс Табризий:
— Мавлоно, хафа бўлдингизми, мана олинг китобларингизни, — деб сув ичидан китобларни қуруқ ҳолатда олиб, чангларини қоқиб, Румий ҳазратларининг қўлларига тутадилар. Шунда:
— Бу қанақа илм эди? — деб сўрайдилар Мавлоно.
— Бу илмни биз биламиз, сиз билмайсиз. Бу илмни илми ҳол дейдилар.
— Унда мен ўргансам бўлар экан.
— Бу илмни бахмал кўрпачаларни устида ўтириб ҳосил қила олмайсиз, бизга ўхшаб ялангоёқ юрсангиз шундан кейин биласиз. Сиз шу хилда дабдаба билан дунёга ғарқ бўлиб кетибсизу, шу илмни билармидингиз, билмайсиз буни.
— Унда, мен нима қилсам бўлади? — деб турганларида, Шамс Мавлонога уч хил топшириқ юклайдилар.

Дастлаб, у киши (яъни Румий ҳазратлари) бозорда ёнғоқ тўла хўржинни осиб олиб: «Мени тош бўрон қилинглар, кесак бўрон қилинглар. Ким яхшилаб урса кўпроқ ёнғоқ бераман» деб болаларга масхара бўлиб ёнғоқ улашадилар.

Кейин эса ҳамма хонадон эшигига бориб: «Мен, Мавлоно Румий бўламан. Дилозорлик қилган бўлсам кечиринглар, магар қарзим бўлса олинглар» деб узр айтиб чиқадилар. Бу билан Шамс Табризий Мавлонодаги нафсни хор қилиб, бутун дунёвий ишлардан алоқасини уздириб қўяди. Ва ниҳоят охирги шартга биноан, жуҳуд маҳалласига бориб Шамс айтган уйдан шароб олиб келишлари керак эди. Мавлоно кўнглига шайтон васваса солса ҳам, шубҳаларини тарқатиб, айтилган жойга борадилар. Ва эшикдан кириб қарасалар бир қанча мўйсафид кишилар давра қилиб ўтиришганини кўрадилар. Шаробни олиб ортга қайтгач, Шамс биринчи бўлиб Мавлонога лутф қиладилар. У киши кўзларини юмиб «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм» дея шаробни ичар эканлар, шароб эмас балки жаннатнинг шарбатларидан эканлигини фаҳмлайдилар. Шамс ҳазратларининг охирги имтиҳонидан ҳам ўтган Мавлоно буткул Аллоҳнинг ошиқ бандасига айланган эканлар. Шундан сўнг Шамс Табризий Мавлонога таълим берадилар ва «Маснавий» шу таълимнинг таъсирида юзага келган асар бўлиб олам юзини кўради дейдилар.

Манба: http://uforum.uz/

07

021
MAVLONO JALOLIDDIN RUMIY VA SHAMS TABRIZIY
HAQIDA IKKI RIVOYAT
087

Birinchi rivoyat

Shams Tabriziy ustozlari xizmatlarida yurar ekanlar, ko’pgina talabalar uyqularida ko’rgan ilohiy narsalardan hikoya qilib berarkan. Ammo Shams Tabriz doimo bir chetda sukut saqlab o’tirar ekanlar. Bir kuni ustozlari chaqirib:
— Sen nega gapirmaysan, yo senda hech bir hodisot bo’lmaydimi? — deb so’radilar.
— Menda ham bunday narsalar bo’ladi-yu, lekin savodsizman, eplab gapirishni bilmayman. Mening uquvim yo’q bu narsalardan chiroyli qilib so’zlashga, deb javob qilibdilar Mavlono Shams.

Shunda ustozlari:
— Vaqtiki, bir kun keladi, sening darajangni Alloh shunday ulug’ qiladiki, sen ko’rgan barcha ilohiy-fayzoniy xislatlarni shogirding kitob qilib yozgay. Sen Alloh shunday shogirdni ato qilur, deydilar.
O’sha kutilgan vaqt kelib, Mavlono Shamsni ustozlari bir kuni huzurlariga chaqiradilar va deydilarki:
— Sen Konya tomonga safar qil, shogirdingni o’sha yerdan topasan. O’sha vaqt keldi, deya shogirdlariga ruxsat beradilar.

Shams hazratlari yo’lga chiqib, Konyaga kelib qoladilar. Va bu yerda Mavlono Rumiyning shuhratlarini eshitadilar. Shunda izzat-ikrom, martabada yurgan Mavlononing Paxtafurushlar madrasasidan chiqib kelayotganlarida oldilaridan chiqib:
— To’xtang, yo Mavlono deydilar.
Usti boshi chang, bir yalangoyoq darveshsifat odamni ko’rib turgan Mavlono:
— Nima deysan, ey devona? — deb so’raydilar.
— Sizga savolim bor.
— Ayt savolingni.
— Boyazid Bistomiy ulug’mi, payg’ambarimiz Muhammad (s.a.v.) ulug’larmi?
— Hay, hay, hay, devona… Yomon savol qilding-ku. Pag’ambarimiz (s.a.v.) ning maqomlari mingta Boyaziddan afzallik qiladi-ku. Boyazid kim bo’libdi? — deydilar Mavlono Rumiy.

Xuddi shu javobni kutgan Shams hazratlari muddaoga o’tadilar:
— Unda nega :Janobi Rasululloh (s.a.v.) «Subhonaka mo a’rafnak haqqa ma’rifatika» dedilaru (Allohni ulug’lash, o’zni xoksor tutish ma’nosida). Boyazid esa «Subhoni mo a’zami sha’ni» (Xudolikning da’vosini qilish ma’nosida bo’lib, men tamomi ayblardan pok, sha’nim ulug’dir degnanidir) dedilar?
Mavlono javob qiladilar:
— Daryoi ma’rifatdan Boyazidning idishi nihoyatda kichik edi, to’lib ketdim deb da’vo qildi. Sarvari olam (s.a.v.)ning idishlari nihoyatda katta edi, har qancha unga daryoi ma’rifatdan kirsa ham u to’lmadi.

Shu yerda Shams hazratlari behush bo’lib yiqiladilar. Mavlono Rumiy u kishini uylariga olib ketadilar.

Ikkinchi rivoyat

002Mavlononing uylari baxmal ko’rpachalar to’shalgan, bir tomoni gulzor, chorbog’lari jannatdek shinam va go’zal maskan edi. Shams hazratlari loyga belangan oyoqlari bilan baxmal ko’rpachalar ustiga chiqib oladilar-da, bir chetda turan dasta-dasta kitoblarni ko’rib: «Bu nima kitob?» deydilar.

Mavlono:
— Bu — ilmi qol. Biz dars o’tamiz. Darslik kitoblarimiz bizni, — deydilar.
— E, bu bema’ni kitob ekan unda, bularni hovuzga tashlash kerak, — deya ularni olib suvga otib yuboradilar.
— Eh, Mavlono, zoe qildingiz-ku. Bularning hammasi tillaga topilmaydigan, dadamizning qo’lyozma kitoblari edi-ku. Hammasi ivib rasvo bo’ldi, endi… buni endi… — deb turganlarida, Shams Tabriziy:
— Mavlono, xafa bo’ldingizmi, mana oling kitoblaringizni, — deb suv ichidan kitoblarni quruq holatda olib, changlarini qoqib, Rumiy hazratlarining qo’llariga tutadilar. Shunda:
— Bu qanaqa ilm edi? — deb so’raydilar Mavlono.
— Bu ilmni biz bilamiz, siz bilmaysiz. Bu ilmni ilmi hol deydilar.
— Unda men o’rgansam bo’lar ekan.
— Bu ilmni baxmal ko’rpachalarni ustida o’tirib hosil qila olmaysiz, bizga o’xshab yalangoyoq yursangiz shundan keyin bilasiz. Siz shu xilda dabdaba bilan dunyoga g’arq bo’lib ketibsizu, shu ilmni bilarmidingiz, bilmaysiz buni.
— Unda, men nima qilsam bo’ladi? — deb turganlarida, Shams Mavlonoga uch xil topshiriq yuklaydilar.

Dastlab, u kishi (ya’ni Rumiy hazratlari) bozorda yong’oq to’la xo’rjinni osib olib: «Meni tosh bo’ron qilinglar, kesak bo’ron qilinglar. Kim yaxshilab ursa ko’proq yong’oq beraman» deb bolalarga masxara bo’lib yong’oq ulashadilar.

Keyin esa hamma xonadon eshigiga borib: «Men, Mavlono Rumiy bo’laman. Dilozorlik qilgan bo’lsam kechiringlar, magar qarzim bo’lsa olinglar» deb uzr aytib chiqadilar. Bu bilan Shams Tabriziy Mavlonodagi nafsni xor qilib, butun dunyoviy ishlardan aloqasini uzdirib qo’yadi. Va nihoyat oxirgi shartga binoan, juhud mahallasiga borib Shams aytgan uydan sharob olib kelishlari kerak edi. Mavlono ko’ngliga shayton vasvasa solsa ham, shubhalarini tarqatib, aytilgan joyga boradilar. Va eshikdan kirib qarasalar bir qancha mo’ysafid kishilar davra qilib o’tirishganini ko’radilar. Sharobni olib ortga qaytgach, Shams birinchi bo’lib Mavlonoga lutf qiladilar. U kishi ko’zlarini yumib «Bismillahir rohmanir rohiym» deya sharobni ichar ekanlar, sharob emas balki jannatning sharbatlaridan ekanligini fahmlaydilar. Shams hazratlarining oxirgi imtihonidan ham o’tgan Mavlono butkul Allohning oshiq bandasiga aylangan ekanlar. Shundan so’ng Shams Tabriziy Mavlonoga ta’lim beradilar va «Masnaviy» shu ta’limning ta’sirida yuzaga kelgan asar bo’lib olam yuzini ko’radi deydilar.

Manba: http://uforum.uz/

090

(Tashriflar: umumiy 577, bugungi 1)

Izoh qoldiring