Aziziy. Farididdin Attor.Badia

087   Хўтанлик уйғур адиби Азизийнинг бадиасида Аттор дунёқарашининг асосий йўналишлари очиб берилган. Муаллиф асосли эътироф этганидек, “Аттор дунёқараши асосини ўрта аср Шарқ ислом тафаккурининг илғор оқими бўлган тасаввуф таълимоти ташкил этади”.

086
Азизий
ФАРИДИДДИН АТТОР
Бадиани Ҳабибулла Зайниддин таржима қилган
08

  Таниқли уйғур шоири, адиби ва таржимон Азизий 1962 йили Хўтан вилояти, Чирё туманининг Мозоркўл кентида таваллуд топган. 1985 йили Шинжонг университетининг адабиёт куллиётини тамомлаган. Унинг ижодий ишлари ўрта мактаб ўқувчилиги давридаёқ бошланган. Ҳозиргача 50 дан ортиқ бадиалари, 20 дан зиёд мақолалари, 200 га яқин таржима асарлари китобхонлар қўлига етиб борган. Баъзи асарлари хитой ва ўзбек тилига таржима қилинган. Бир неча бор Хитой ва Шинжонг мукофотларига сазовор бўлган. “Ошиқ ривояти”, “Алангали тилаклар”, “Фаридиддин Аттор” “Донолар дурдоналаридан” каби ўндан зиёд китоблари нашр қилинган ва китобхонларнинг самимий олқишларига муяссар бўлган. Ҳозир Урумчида чоп этиладиган ёшлар журналида ишлайди.

08

БИРИНЧИ БОБ

ФАРИДИДДИН АТТОРНИНГ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИ

Мелодий ХI асрнинг бошларида, Эрон ва Турон тарихида мустаҳкам бирликка эга бўлган қудратли салжуқийлар сулоласи майдонга келган эди. 1038 йили салжуқийлар сулоласининг илк султони Тўғрулбек ғазнавийлар сулоласига қарашли Шарқий Хуросоннинг бош шаҳри – Нишопурни ишғол қилган. 1040 йили салжуқийлар билан ғазнавийлар ўртасида Данданакон яқинида бўлган сўнгги ҳал этувчи жангда ғазнавийлар мағлуб бўлади. Натижада салжуқийларнинг таъсир доираси янада кучаяди.
Султон Маликшоҳ (1072­1092 йил) ҳукмронлик қилган даврга келганда салжуқийлар сулоласи зўр даражада қудрат топиб юксалган, маданият ишлари ҳам гуллаб-яшнаган бир палла эди. Бу ҳол албатта султон Маликшоҳнинг донишманд вазири аъзами, “Низомулмулк”, яъни давлат таянчи деб ном олган Абу Али Ҳасан ибн Исҳоқ билан муносабатлари қуюқ бўлганида кўринади. Низомулмулк ўзининг “Сиёсатнома” номли машҳур асари билан донг таратган бообрў давлат арбоби бўлган шахс эди.
Султон Маликшоҳ вафот этиб, ички зиддиятлар бир муддат барҳам топгач, 1118 йили салжуқийлар сулоласининг вориси Санжар ҳокимиятни ўз қўлига олди.
ХII асрнинг 30-йилларига келганда будда динига эътиқод қиладиган қорахитойлар (улар тарихида баъзи манбаларда қора қидон, қидон, ёхуд қорачопонликлар деб ҳам аталади) Ўрта Осиёга бостириб кирганлар. Улар аввал Болосоғунни, Ўш, Ўзганд шаҳарларини ишғол этишди, сўнг бора-бора бутун Уйғуристонни ҳам ўз домига тортган ҳолда қорахонийлар сулоласининг Моварауннаҳр музофотига ҳукмронлик қилаётган Элик хони Маҳмудхонни ҳам бўйсундириб ҳар йили қорахитойларга ўлпон тўлаб туриш шарти билан уни ўрнида қолдириб қайтиб кетдилар. 1141 йили Қорахитойлар яна Мовароуннаҳрга бостириб келганлар. Салжуқийлардан султон Санжар бу сафар қорахоний Маҳмуд билан бирликда Самарқанд атрофидаги Катвон даштида уларга қарши уруш олиб бордилар. Аммо урушда султон Санжар билан Маҳмуд бутунлай мағлуб бўлди. Шу билан Салжуқийлар сулоласининг куч-қудрати ҳам ўз якунига ета бошлади. Султон Санжар 1157 йили Марвда оламдан ўтади. Хоразмда Ўғизғон авлодидан бўлган Ануштегинлардан Хоразмшоҳ Отсиз мустақил ҳукмдор бўлиб тахтга ўтирди.
ХII асрнинг охирларига келиб Салжуқийлар қўл остидаги барча ерлар, шу жумладан, бутун Эрон замини ҳам Хоразм давлатига бўйсундирилди. Хоразмшоҳ Аловиддин Муҳаммад II тахтга ўтирган йиллар (1200-1220 йиллар) Хоразм давлатининг шон-шуҳрати, қудрати ўзининг энг чўққисига чиққан бир давр эди. Аммо бундай қудратли давлатнинг тақдири ҳам афсуски мустаҳкам бўлиб чиқмади.
ХIII асрнинг бошлари. Орадан озроқ вақт ўтгандан кейин, яъни 1210-1215 йиллари оралиғида мўғуллардан чиққан шафқатсиз ҳукмдор ҳоқон Чингизхон ва унинг ботир қўшинлари ҳақидаги хабарларга яқиндан диққат қилган Аловиддин Муҳаммад II биринчи бўлиб Чингизхонга элчи йўллаган. Чингизхон ҳам элчиларни яхши кутиб олиб, яхши жавоб билан йўлга солган. Аммо икки қўчқорнинг боши бир қозонда қайнамаганидек, бу икки буюк ҳукмдорлар ўртасидаги муносабат ҳам 1218 йилнинг охирларига келиб бузилади. Хоразмшоҳ Аловиддин Муҳаммад II қўл остидагилар, аниқроғи, унинг онаси қипчоқларнинг хони Жонкишанинг қизи бўлмиш ҳокимиятпараст жоҳил, Туркон хотуннинг жияни Ғайирхон Инолчиқ томонидан Чингизхоннинг 500 туя карвонидан иборат 450 киши бошчилигидаги шоҳона бой савдо карвони Ўтрор чегара шаҳрида тўхтатиб қолиниб, талон-тарож қилинган, инобатли савдогарларнинг деярли ҳаммаси қатл этилган эди.
Бу қабоҳатли машъум ишдан хабар топган Чингизхон беҳад дарғазаб бўлган ҳолда 1219 йили 210 минг кишилик катта куч билан Хоразмшоҳ давлатига қарши ялпи юришни бошлайди. Ўзини Искандари замон деб атаган Хоразмшоҳ Аловуддин Муҳаммад II душман билан рўбарў бўлишдан қўрқиб, юрт ва халқни ўз ҳолига ташлаб, янги кучли қўшин тўплаш баҳонасида улкан мамлакатни тарк этган. 1220 йили Чингизхон Бухорони ишғол этади, сўнг Самарқандни, бирин-кетин барча шаҳарларни эгаллайди. 1221 йили Чингизхон қўшинлари Хоразм давлатининг пойтахти Урганчни ҳам ишғол этган. Шунинг билан Хоразм давлати тугатилиб, бу давлатга мансуб шаҳарларнинг ҳаммаси узил-кесил мўғуллар ихтиёрига ўтган эди.
Фаридиддин Аттор мана шундай оғир, мураккаб тарихий жараёнда яшаб ижод билан шуғулланган сиймолардан бири бўлган.

1. ФАРИДИДДИН АТТОРНИНГ ҲАЁТИ

Нишопур узоқ ва шунингдек, довруғли тарихга эга шаҳарлардан бири ҳисобланарди. Айниқса, ўрта асрларда бу шаҳардан ҳар қайси соҳалар бўйича кўпгина олиму фузалолар етишиб чиққанлар. Ҳатто бошқа эл ва шаҳарлардан бир қисм илм аҳиллари ҳам бу шаҳарга келиб, билим ва маҳоратини ошириб, ижод билан шуғулланганлар. Натижада бу шаҳар ўз даврида Шарқдаги машҳур маданият марказларининг бирига айланганди. Номи эл орасида машҳур бўлибгина қолмай, балки ҳарқайси тарихий, адабий асарларда ҳурмат билан зикр қилинган. Юксак маданият, илм-урфонга йўғрилган бу хил муҳит Нишопурнинг шон-шавкати, шуҳратини янада оширган.
Ўрта асрнинг дастлабки вақтларида ана шу шавкатли шаҳар – Нишопур атрофида Иброҳим исмли тақводор бир мусулмон истиқомат қиларди. Иброҳим ўз даврига нисбатан анчагина юқори даражада илм таҳсил қилган, табобатчилик илмининг сир-асроридан етарли даражада хабардор, самимий, диёнатли одам эди. У Қутбиддин Ҳайдар исмли машҳур дарвишдан диний илмлар, айниқса, тариқат талаблари бўйича таълим олган бўлиб, кундалик турмушда ўзига хос мавқе билан турли инсоний фазилатларга асосланган ҳолда ҳалол-пок яшашга тиришарди.
Иброҳимнинг атторлик, яъни хуш ҳидли буюмлар ва дори-дармон тижорати билан шуғулланадиган дўкони бор эди. Шу боис у доимо яқин-йироқ шаҳарларга бориб, ифор, мушки анбар дегандек ёқимли хушбўй нарсалар ҳамда қимматли шифобахш дори-дармон маҳсулотларини олиб келиб сотиб тирикчилик қиларди. Яқин атрофда Иброҳим ва унинг дўконини билмайдиган кишилар деярли йўқ эди.
Кунлардан бир куни Иброҳим учун замин зилсилаю осмон ларзага келгандек бўлди. Унинг мурод-мақсадларини нурлантириб қалбида бир қуёш порлади. Гўё узоқ йиллик тоат-ибодати ва тилаклари ижобат бўлгандек, бир ўғил фарзандлик бўлди. У яратганнинг иноят-илтифотига чексиз шукроналар айтиб, ўғлига Муҳаммад деб, расулуллоҳнинг исмини қўйди, атрофидаги етим-есирларга инъом-эҳсонлар қилди.
Иброҳимнинг шодлиги чексиз эди. У чинакам меросхўр дунёга келганлигидан бағоят мамнун эди. Муҳаммад чуқур меҳр-муҳаббатда ўсиб вояга етди. У атрофидаги ҳамма нарсаларга алоҳида қизиқиш билан боқиши, тинмай савол бериши ва зийраклиги Иброҳимга янада ишонч ва умид ато қиларди. Иброҳим Муҳаммадни Нишопурдаги энг билимдон олимларнинг қўлида ўқитди. Муҳаммад мадрасани тамомлаб, диний-дунёвий илмларда пешқадамликни қўлга киритган, инсонийликка хос юксак фазилатларга эришиб, эл назарига тушабошлаган чоғда Отаси Иброҳим бу фоний дунё билан видолашди. Шундан кейин Муҳаммад ота касбига зўр ихлос билан ворислик қилди. Тижоратда отасининг ўргатганлари бўйича диёнат ва ҳалолликни олдинги ўринга қўйиб, худди отасидек одамларнинг ишончи, иззат-ҳурматига сазовор бўлди. Натижада унинг тижорати кундан-кунга равнақ топибгина қолмай, ўзи ҳам жамиятнинг қадрли кишисига айланди. Эл орасида “Аттор” деган ном билан танилди.
Бир куни Муҳаммаднинг дўкони олдида дарвишсифат йиртиқ-юпун кийинган бир девона пайдо бўлди. У ҳар хил хуш ҳидли нарсалар, дори-дармонлар билан тўлган дўконга, қадамлари узилмай келиб-кетиб турган харидорларга, шунингдек, тижорат билан банд дўкондорга бир муддат қараб тургандан кейин:
– Эй, дўкондор, Оллоҳ тижоратингизга барака берсин, бир ғариб одамга садақа қилинг, – деди Муҳаммадга.
Муҳаммад харидорларнинг кўплигидан, тижоратнинг шошилинчлигидан, қўли-қўлига тегмаётганлигиданми ёки бошқа сабабданми, ҳарқалай, девонанинг сўзларига диққатини бўлолмади. Шунда девона яна Муҳаммадга мурожаат этиб:
– Эй хожа, сен қандай ўлишингни билурмусен? – деди.
Бу сўзга Муҳаммад эътибор бермади ва бепарволик билан:
– Сен қандай ўлсанг, мен дағи шундай улурмен, – дея жавоб айлади.
Девона:
–Йўқ, сен мендек ўлолмассен, – деди.
Муҳаммад девонадан:
–Нечун? – деб сўради.
Девона:
– Шунинг учунким, менинг юким енгил, қуруқ танам ва уни ёпиб турган жандамдан ўзга ҳеч вақойим йўқ. Менинг бу дунё дўконини ташлаб кетишим осон. Аммо, сенинг эрса юкинг оғир, ҳашаматли иморатинг, молга тўла дўконинг, пулга тўла ҳамёнинг, хизматкор-чокарларинг бор. Шунча юк бирлан манзилға қандай етодурсен? Сен ўз ишингнинг чорасини қилғил, мен эрсам бундай ўлодурмен, – деди-да, белидан сув ичадиган жомни олиб бошига қўйиб ерга узала ётганча жон узди.
Муҳаммад бир лаҳзада кўз олдида юз берган бу ҳолдан ҳайрону лол бўлди. Қалбига шиддатли бир изтироб, зилзила туташиб, вужудини даҳшатли титратиб ўтди. У ўзининг то ҳозиргачайин бехудлик илкида кун ўтказганлигини ғира-шира ҳис қилгандек бўлди-да, чексиз надомат билан тавба, истиғфорга қўл кўтарди.
Муҳаммад каромат эгаси бўлган бу дарвишнинг жасадини ўз қўли билан дафн этди. Сўнгра хеш-ақраболар, хизматкор-чокарларини йиғиб барча мол-мулкини уларга улашиб берди. Шунинг билан атторликни тарк этиб, тариқат йўлига кирди. “Аттор” деган сўз кейинчалик унинг тахаллуси бўлиб қолди ҳамда шу ном билан оламга машҳур бўлди.
Дарвишнинг ўлими билан алоқадор бу воқеани Атторнинг ўзи “Тазкиратул-авлиё” муқаддимасида баён қилган. Мазкур ривоят Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий тазкираларида ҳам келтирилган бўлиб, у Атторнинг ғоятда улкан ва зўр бурилишга юзланганлигидан далолат берарди. Бундай ҳодисалар ўрта аср кишилари учун ҳаргиз ҳам ақлга сиғмайдиган, бемаъно туйғу эмас, балки машҳур шайхлар ҳаётида содир бўлиши мумкин бўлган маънавий ва ғоявий бурилишларига сабаб бўладиган ҳар хил ҳодисаларнинг рўй бериши табиий ҳол ҳисобланарди. Атторнинг ҳаётида ҳам ана шундай юз берган бу воқеа унинг ҳаёти ва ғоясининг жавҳари ҳисобланган тасаввуф таълимотига ўзини бағишлашида сирли муқаддима бўлиб қолди. У руҳий жиҳатдан кучли бир ҳолатга дуч келганди.
Атторнинг тариқатда устозлари ким эканлиги ҳақидаги қарашларда ҳали ҳам бир фикрга келинганича йўқ. Абдураҳмон Жомийнинг маълумотига қараганда, Аттор дарвишлик хирқасини, яъни дарвишлик йўлига кирганлигининг нишони бўлган жандани Шайх Нажмиддин Қубро (1145-1221 йил)нинг давомчиларидан бўлган Маждиддин Бағдодийнинг қўлидан кийганлиги маълум. Баъзилар, яъни Давлатшоҳ Самарқандийнинг маълумотига қараганда Атторни гарчи дарвишлик хирқасини Маждиддин Бағдодий қўлидан кийган эса-да, лекин тариқат таълимотларини Шайх Рукниддиндан олганлигини таъкидлайди. Яна Аттор отасининг устози Қутбиддин Ҳайдардан таълим олган деган қарашлар ҳам йўқ эмас. Амир Низомиддин Алишер Навоий ҳазратларининг бу ҳақдаги маълумотлари Абдураҳмон Жомийнинг маълумоти билан бирдек. Жумладан, Навоий “Насоим-ул-муҳаббат” (“Муҳаббат шабадалари”)да бундай деб ёзади: “…Алар Шайх Маждиддин Бағдодийнинг муридларидурлар ва “Тазкират-ул-авлиё” китобиким, аларнинг мусаннифотидиндур, онинг дебочасида ўзларининг Шайх Маждиддинға иродатларидин зоҳир қилибдурлар ва баъзилар дебтурларким, Увайсий экандурлар”1
Бинобарин, қисқа қилиб айтадиган бўлсак, Аттор шайх Маждиддин Бағдодийнинг муридларидан бири эди. “Тазкират-ул-авлиё” (“Авлиёлар тазкираси”) китобини Аттор ёзган бўлиб, у ушбу китобнинг муқадимасида ўзининг шайх Маждиддин Бағдодийга бўлган ихлосини номоён қилган ва унинг Увайсий эканлигини айтган.
Бу ердаги Увайсий тасаввуфга хос атама бўлиб, у тариқат йўлига кирган кишининг бевосита ҳолда ўзидан олдин ўтган бирор машҳур уламо руҳиятидан мадад ва таълим олиб такомиллашганини кўрсатади. Аммо манбаларда Маждиддин Бағдодийнинг ўз даврининг машҳур дин арбоби шайх Нажмиддин Кубродан таълим олганлиги тилга олинади. Масалан, Навоий “Насойим-ул-муҳаббат”ида шайх Нажмиддин Кубро ҳақидаги баёнларининг охирида қуйидагиларни ёзади: “Ҳазрати шайхда муридлар кўп эрдилар, аммо алардин нечаси жаҳонда ягона ва замонда муқтадо ва фарзона эрдилар. Андоқки, шайх Маждиддин Бағдодий ва шайх Саъдиддин Ҳамавий ва Бобо Камол Жандий ва шайх Ризоиддин Али Лол ва шайх Сайфиддин Бохарзий ва шайх Нажмиддин Розий ва шайх Жамолиддин Гилийлардур2 , баъзилар ҳазрати Мавлоно Жалолиддин Румийнинг отаси Баҳоуддин Валадни ҳам унинг муридлари бўлган дейдилар.3
Демак, Маждиддин Бағдодий шайх Нажмиддин Кубронинг олдинги сафдаги шогирди ҳисобланади. Шундай қилиб, Маждиддин Бағдодий ҳар иккала тарзда ҳам ботиний, ҳам зоҳирий томондан тарбияланиш шарофатига сазовор бўлган илм соҳиби бўлган.
Тасаввуф таълимоти ва унинг тарихи бўйича эътирофли билим эгаси, ёзувчи Радий Фишнинг маълумотига қараганда, Туркон хотун Мажидиддин Бағдодийни Хоразмшоҳ ўрдасига таклиф қилиб, уни невара қизига устоз тутган. Аммо ўрдадаги фитна-фасод сабабидан Хоразмшоҳ Аловиддин Муҳаммад II Маждиддин Бағдодийни қатл эттиради. Маждиддин Бағдодийнинг вафоти манбаларда 1217 йил деб кўрсатилган.
Тасаввуф тарихида тариқат йўлига кирган муриднинг бир эмас бир неча пир устоздан таълим олган ҳоллар ҳам кўп учрайди. Шу боис Атторни Мажиддин Бағдодий Қутбиддин Ҳайдар ёки Шайх Рукниддиндан таълим олган деган қарашларнинг ҳеч қайсисини четга суриб бўлмайди.
Аттор Нишопурда бутун ихлоси билан ҳар томонлама илм таҳсил қилади. Бу даврда буткул мусулмон Шарқида тасаввуф таълимоти илғор ғоя сифатида шиддатли тўлқинга айланганди. Жумладан, Аттор яшаган ҳудуд тасаввуф таълимотининг энг қизғин марказлари бири ҳисобланарди. Мадрасалардаги таълим-тарбиянинг муҳим ҳалқасини тасаввуф таълимоти назарияси ва фалсафий тамойиллари ташкил этарди. Шу боис, Аттор ёшлигиданоқ тасаввуф таълимоти руҳида тарбияланган ҳамда ўзи ҳам бу таълимотга ўзгача бир маънавий иштиёқ билан ёндашган. Бу ҳақда Атторнинг ўзи шундай деб ёзади:
“Болалик айёмидан ўшал тоифаға (яъни тасаввуф аҳлиға) муҳаббатим шу қадар кучли ва жўшқин эдики, у тоифанинг чиройли сўзлари мени ўзига тортар, дилимда бу сўзлардан шодлиқ жилваланар эди, у сўзлар қанчалик улуғвор, пардаланган бўлмасин, уларни таниб оладиган бўлгандим”.
Аттор Нишопурдаги илм таҳсил қилиш ва ўз-ўзини тарбиялаш босқичларини маълум даражага етказгандан кейин ҳаж қилиш учун Маккаи мукарраммага сафарга чиқади. У ҳаж ишларини адо қилиб бўлгандан кейин Миср, Шом (Сурия), Ҳиндистон сингари мамлакатларда талай машҳур шайхлар билан учрашиб, уларнинг суҳбат ва таълимларидан баҳраманд бўлади. Илгари оламдан ўтган авлиё-анбиё ҳамда шайхул-машойихларнинг муқаддас зиёратгоҳларини ва улар яшаган масканларни зиёрат қилади, улар ҳақидаги тарих ва ривоятларни, ҳикоят ҳамда ўгитларни ихлос билан ўрганади. Улар ҳақида ёзилган асарларни излаб топиб мутолаа қилади. Аттор ҳақидаги изланишларда, Атторнинг ана шундай машҳур кишилар ҳақидаги мингга яқин китобларни мутолаа қилганлиги манбаларда айтилган. Фаридиддин Аттор “Тазкират-ул-авлиё” асарида ёзганидек: “Авлиёларга меҳр-муҳаббатимиз, уларнинг камоли ва жамолига, шунингдек, уларнинг борлиқ иш-ҳаракатларига бўлган ҳурмат-эҳтиромларимиз натижасидир. Ушбу садоқат қалбимизга Оллоҳ солган муҳаббатнинг нури каби порлоқдир. У буюк зотларга бўлган таъзимимизни ифодалайди. Оллоҳ таолонинг муборак номларини ҳар замон тилдан туширмайдиган азиз-авлиёлар маърифатидан баҳраманд бўлган, ҳар қанча ва ҳар қандай ҳолатда Оллоҳни унутмай, ёд этган кишилар учун авлиёлар ҳаёти намунадир”. Дарвоқе, Аттор азиз-авлиёларнинг маърифатидан чинакам ихлос ила баҳраманд бўлган кишиларнинг бири эди.
Аттор узоқ сафардан янада камолот касб этиб келди. Бу жараёнда у тариқат таълимотининг пешвосига, илоҳий маърифат ғоясини жўшқин жозиба билан куйлайдиган етук шоирга айланади. Натижада ўз маслагига собит ва содиқ шоир билан халқ орасида “Фаридиддин” – яъни диннинг ягонаси, “Шайх” деган шарафли, фахрли номларга сазовор бўлиб, Муҳаммад Фаридиддин ибн Иброҳим шайх Аттор Нишопурий деган ном билан шуҳрат қозонади. Шу сабабдан Атторнинг кейинги даврлардаги давомчиларидан бўлган Мавлоно Абдураҳмон Жомий: “Унинг маснавийлари ва ғазалларида тавҳид асрори, руҳ завқи билан вужуд ҳақиқати шу қадар кўп ифодаланганки, бу тоифанинг ҳеч бирининг сўзинда топилмайдур”, деб таърифласа, Алишер Навоий “Маҳбуб-ул-қулуб” (“Кўнгилларнинг севгани”) номли асарида уни: “Илоҳий маърифат хазинасининг жавоҳирлари билан бойитган ва халқ таърифига эҳтиёж сезмаган”, “шеър ёзишдан мақсади илоҳий сирларни баён қилиш ва чексиз маърифат тарқатиш” бўлган шарафли зотлар қаторида тилга олади. Давлатшоҳ Самарқандий Атторни “Султон – ул-орифин” (“Орифлар султони”) деб атайди, ҳамда: “У шариат ҳам тариқатда ягона, ишқ ва талабгорлик, куйиш-ўртанишда замонасининг шамчироғи, илми урфон денгизига чўмган, ҳақиқат дарёсига шўнғиб жавоҳирларини терган” деб юксак баҳолайди.
Аттор “Мазҳар-ул ажойиб” (“Мўъжизанинг кўриниши”) номли асарида тўртинчи халифа Али ибн Абутолибга бўлган ихлосини ифодалайди. Бу эса Али шиа мазҳабига ихлос қўйганлигини кўрсатар эди. Шу боис, бу ҳол Нишопурдаги суннийлар мазҳабига мансуб уламоларнинг ғазабини қўзғатади. Натижада, Аттор шиа мазҳабини тарғиб этганлиги, “йўлдан озганлиги” гуноҳи билан айбланиб, дастлаб ўлимга ҳукм этилади. Кейин эса, жазо енгиллаштирилиб, мол-мулки мусодара қилинади, ўзи шаҳардан бадарға қилиниб, шаҳар атрофидаги ташландиқ жойларда таъқиб остида яшашга мажбур бўлади. Бу пайтларда Аттор анчагина кексайиб, деярли кучдан қолганди.
Бир куни Аттор тураётган ерга унинг устози Маждиддин Бағдодийнинг яқин дўсти, “Султон-ул-уламо” (“Уламолар султони”) деб шуҳрат қозонган Мавлоно Баҳоуддин Валад1 (1230 йили оламдан ўтган) уни йўқлаб келади. Бу учрашувни Радий Фиш бундай баён қилади: “Эгнига қорайиб, ранги ўчиб кетган камзул, бошига баланд чўққи кулоҳ кийган, ожиз бир қария тез-тез юриб, унинг олдига чиқди. Унинг юришидан андеша эмас, балки шиддат акс этиб турарди. У гўё фавқулодда бир муҳим иш устида тургандек, ёхуд тўсатдан бир азиз меҳмон келиб қолгандек ҳолатда кўринарди. Аттор ўша юриши билан келиб, гўё кўринмас бир тўсиққа дуч келгандек меҳмонга яқин қолганда шартта тўхтади ва аста эгилиб салом берди. Улар уч марта бир-бирларига таъзим бажо келтиришгандан сўнг, сўнай деб қолган гулханнинг икки томонида, бир-бирига қарама-қарши қўйилган тошлар устига ўтиришди. Бошига суст малла рангли салла ўраган баланд бўйли, сирли қиёфадаги уламо дарвишларга хос либосда эди. Чўққи кулоҳ кийган, қадди бироз букилган шоир лом­мим демай, меҳмон билан бир-бирига қарашган кўйи узоқ тикилиб ўтиришди”. Атторнинг диққатини Султон-ул-авлиёнинг 12 ёшли ўғли кўпроқ ўзига жалб қилади. У бу ўғилнинг кўзларидан ловуллаб турган ўт учқунларининг, пориллаб турган ақл- фаросат нурларининг белгисини кўргандек бўлади ҳамда унинг келгусида буюк инсон бўлишлигидан башорат бериб, “Асрорнома” (“Сирнома”) деган асарини ўша ўсмир болага мамнуният билан тақдим этади. Бу бола кейинчалик Атторнинг маслакдоши, давомчиси сифатида бутун мусулмон дунёсида маълум ва машҳур бўлган Мавлоно Жалолиддин Румий эди. Жалолиддин Румий Атторни биларди, Чунки у “Мантиқ-ут-тайр”ни ўқиганди.
Манбаларда кўрсатилишича, Атторнинг ўлими ниҳоятда фожиали кечган. Чингизхон бошчилигидаги қўшин Нишопурга бостириб кириб, бутун шаҳарни талон-тарож қилади. Ўлжа илинжида ҳеч қаерни қолдирмай ахтариб, ярайдиган нарсалар борки ҳаммасини тортиб олади, ҳатто қизғин жараёнда омон қолган одамларни ҳам қул қилиб бўлишиб олади. Шулар қаторида Аттор ҳам бир мўғул черикига асир тушади. Мўғул черики уни боғлаб кўчада олиб кетаётганда, Атторни таниган бир одам учраб қолади, у мўғул черикига:
– Қулингни менга сот, мен сенга минг динор бераман, – дейди.
Мўғул черики рози бўлиб турганда Аттор:
– Сотма, бу нарх жуда кам, мен кўп пулга ярайман – дейди. Мўғул черики уни минг динорга бермай судраб юришда давом этади. Йўлда унга ўз қавмидан бўлган бир мўғул учрайди. У ўз “ўлжа”сини унга сотмоқчи бўлади. У жинсдошини мазах қилган ҳолда:
– Майли олақолай, ҳақига бир қоп сомон бераман, – дейди. Шунда Аттор мўғул черикига:
– Тезда рози бўлавер, мен бундан ортиғига арзимайман. – дейди.
Бундан ғазабланган мўғул черики шу заҳотиёқ Атторни қилич билан чопиб ташлайди.
Радий Фиш Атторнинг нима учун ўлим йўлини танлаганлиги ҳақида: “Аттор ўз жонини қутқазиши мумкин эди, лекин энди унга ҳаётнинг ҳеч қандай қизиғи қолмаганди” деб ёзади.
Аттор Нишопурга дафн этилади, қабр бошига оддийгина мақбара қурилади. Аммо орадан бир фурсат ўтгандан кейин Атторнинг мақбараси харобалашиб кетади. ХV асрга келганда Алишер Навоий Аттор мақбарасининг харобалашиб кетганлигини эшитиб қабр бошига бағоят кўркам, ҳайбатли бир мақбара қурдиради.
Атторнинг таваллуди ва қисмат ҳақидаги қарашлар афсуски ҳали ҳам якунига етганича йўқ. Кўпгина манбаларда унинг туғилган вақти 1119 йили деб олинган. Аммо, “Мазҳар-ул-ажойиб”нинг бир нусхасида Атторнинг бу асарни 1188 йилда ёзганлиги ва ўша вақтларда ўзининг 100 ёшдан ошганлигини эслатиб ўтганлиги маълум. Агар шундай бўлса Атторнинг 1119 йили таваллуд топганлиги ҳақидаги қарашлар ҳам узил-кесил ўз исботини топмаган. Атторнинг таваллуд йилини 1136, 1145 йили деб қарайдиганлар ҳам учрайди. Атторнинг вафот этган йили ҳақидаги қарашлар ҳам бир-бирига уйғун келмайди. Бу ҳақдаги йил ҳисобини 1193 йили, 1221 йили деб қаровчилар ҳам бор. Жомий ва Давлатшоҳ Самарқандий Атторни 114 йил умр кўрган деб қайд этганлиги маълум. Амир Алишер Навоий ҳазратлари “Насойим-ул-муҳаббат”да Атторни ҳижрий 627 (мелодий 1231 йил) йили вафот этган ва 104 йил яшаган деб ёзади.
Туркиялик Мустафо Услу ўзининг Аттор ҳақидаги бир мақоласида у “Мазҳар-ул-ажойиб” асарида узоқ вақтдан бери ҳазрати Алига ихлос қилганлигини таъкидлайди. Атторнинг шиа мазҳабига мойиллиги кексайиб қолганда бошига бало бўлган. Самарқандий тахаллусли, сунний мазҳабидаги бир муфтийнинг “Мазҳар-ул-ажоийб” китобини ёқиш ҳақида берган фатвоси билан бу асар куйдирилган. Шу ҳодиса сабабидан Атторнинг уйи талон-тарож қилинган, ўзи Маккага қочишга мажбур бўлган. Аттор кейинги асари “Лисон-ул-ғайб” (“Ғойиблар тили”)ни Маккада ёзган,1 деб кўрсатади. Мустафо Услунинг бу қарашлари олмониялик шарқшунос Ҳелмут Риттернинг Аттор ҳақидаги қарашлари билан бир хил.
Кўриниб турибдики, Атторнинг ҳаёти ҳақидаги қарашлар бир-бирига мос келмайди. Шунинг учун Атторнинг ҳаёти – фаолияти ҳақидаги масалада бирор муҳим хулосага келиш қийин. Атторни фақат тахминий ҳолда ХII асрнинг бошларидан ХIII асрнинг дастлабки чоракларигача бўлган оралиқда яшаб ўтган сиймолардан биридир деб қарашга тўғри келади.

2. ФАРИДИДДИН АТТОРНИНГ АСАРЛАРИ

Аттор ҳаётда кўп бора қийинчилик ва талон-тарожларга дуч келган, ҳаётнинг оғир синовлари, ларзали қисматларни ўз бошидан кечирган, хотиржам яшаш имконияти унда жуда оз бўлишига қарамай, унинг ижодиёти барибир самарали кечган. У ҳар томонлама, чуқур аҳамиятга эга талай асарларни келажак авлодларга абадий мерос қилиб қолдирган. Давлатшоҳ Самарқандий “Тазкират-уш-шуаро” номли асарида Аттор асарларининг умумий ҳажмини 250 минг байтга яқин деб кўрсатганлиги маълум.
Олмониялик шарқшунос олим Ҳелмут Риттернинг “Ислом қомуси”да босилган маълумотида Аттор асарлари ёзилиш тартиби бўйича қуйидагидек кўрсатилган:
1) “Ҳайдарнома”. Бу асар бизнинг давримизгача етиб келмаган. 2) “Девон” – шеърлар. 3) “Жавоҳирнома”. 4) “Шарҳул-қалб” – “Қалб шарҳи”. 3-, 4-асарни Атторнинг ўзи йўқотган. 5) “Хусравнома”. 6) “Асрорнома”. 7) “Ман-тиқ-ут-тайр”. 8) “Мусибатнома”. 9)”Мухторнома”. 10) “Илоҳийнома”. 11) “Бул-булнома”. 12) “Панднома” (“Насиҳатнома”). 13) “Тазкират-ул-авлиё” (“Авлиёлар тазкираси”). 14) “Меърожнома”. 15) “Гумгумнома”. 16) “Вуслатнома”. 17) “Уш-турнома”. 18) “Жавҳар-уз-зот”. 19) “Ҳалложнома”. 20) “Басирнома”. 21) “Мазҳар-ул-ажойиб” (“Мўъжизанинг кўриниши”). 22) “Лисон-ул-ғайб” (“Ғойиблар тили”). Юқоридагилардан бошқа “Ҳафт водий” (“Етти водий”), “Ҳайиатнома” (“Тўқувчилик ҳақида”). “Васиятнома”. “Канзул – ҳақойиқ” (“Ҳақиқатлар хазинаси”). “Канзул асрор” (“Сирлар хазинаси”). “Ихвонус сафо” (“Пок биродарлар”). “Валаднома” (“Туғилиш ҳақида”). “Мифтоҳ-ул-футуҳ” (“Ҳукмронлар калити”) каби қатор асарларни тадқиқотчилар Аттор деб қарашади.
Ҳелмут Риттер Аттор асарларини мазмун ва услуб жиҳатидан уч даврга бўлиш мумкин деб қарайди:
Биринчи давр: Аттор шеъриятнинг борлиқ сирини яхши биладиган санъаткор устоз сифатида кўзга ташланади. Асарларидаги кичик чаржавали (ҳошияли) ривоятларга тасаввуфга хос маъно ва мазмунларни жуда кучли маҳорат билан сингдирган ҳолда амалга оширади.
Иккинчи давр: Аттор ижодида режа ва тартибга унчалик аҳамият берилмайди. Атторнинг ўзига хос фазилатларидан бири шуки, шеърий асарларида бир сўз хабар мисранинг бошида давомли такрорланиб келади. Ҳатто бир сўз, кетма-кет ҳаяжон билан 100 маротабадан кўпроқ такрорланадиган ҳоллар ҳам мавжуд. Аттордаги бу хусусият дунё адабиётида деярли учрамайди.
Учинчи давр: Атторнинг ҳаяжонли, шиддатли ижодиёти бироз сустлашгани кўринади.
“Девон” – бу Атторнинг ғазал ва бошқа лирик шеърларидан таркиб топган шеърлар тўплами бўлиб, унда Атторнинг тасаввуф ғоялари бир хил лирик туйғуларда йўғрилиб ифодаланган.
“Хусравнома” – бу маснавий шаклида ёзилган ишқ-муҳаббат достони бўлиб, достонда, Рум империясининг императори Қайсарнинг бир канизагидан бўлган ўғли – Хисрав билан Хузистон подшоҳининг қизи Гул ўртасидаги муҳаббат воқеалари тасвирланган.
“Асрорнома” – бу Атторнинг тасаввуф руҳи билан суғорилган достонларидан биринчисидир. Достон 26 мақолатдан (бобдан) иборат бўлиб, тасаввуфга хос мазмунлар қисқа ҳикоялар воситасида изоҳланган.
“Мантиқ-ут-тайр” – бу Атторнинг энг машҳур асари. Достонда Атторнинг фалсафий қарашлари, тасаввуф тушунчаси нозик, атрофлича шарҳланган. Достон асосан ҳикоя ва кўпгина қисса, ривоятлар, масал, маталлардан таркиб топган.
“Муҳаббатнома” – бу достон ҳам Атторнинг тасаввуф ғоялари билан суғорилган. Достонда бир солик (сулук аҳли, тариқат йўлига кирган мурид) пирнинг амри билан илоҳий зотни излаб, руҳ аршга саёҳат қилиб, Исрофил, Микойил, Азройил ва бошқа фаришталарнинг ёрдамида жаннат, жаҳаннам, қуёш, ой, тўрт аносир, тўрт унсур тоғ, денгиз, ҳайвонот, қушлар, Иблис, Одам, Нуҳ, Иброҳим, Мусо, Довуд, Исо, Муҳаммад, Ақл, Ҳис, Хаёл, Қалб ва Жон билан учрашади. Энг охири у илоҳий зотни ўз қалбидан топади. Бу достоннинг асосий ҳикояси илоҳий зотни излаш жараёнидаги қайғу-аламларнинг баёнидан иборат бўлиб, унга яна кўпгина кичик ҳикоятлар ҳам киритилган.
“Илоҳийнома” – ушбу достон 300 дан зиёд ҳикоят ва қиссадан таркиб топган. Унда бир подшоҳ ўзининг олти ўғлини ҳузурига чорлаб: “Дунёда энг яхши кўрадиган нарсанглар нима?” деб сўрайди. Подшоҳнинг биринчи ўғли парилар подшоҳининг қизини, иккинчи ўғли сеҳргарликни, учинчи ўғли Жамшиднинг жомини, тўртинчи ўғли обиҳаёт (тириклик суви)ни, бешинчи ўғли Сулаймон узугини, олтинчи ўғли олтинларга эга бўлишни яхши кўришликларини баён қиладилар. Подшоҳ олти ўғлининг орзусига қарата тасаввуф ғоясидаги ибратлик ҳикояларни келтириб, уларни тўғри йўлга ундайди. Бу ҳикоятларда Атторнинг подшоҳ тилидан берган мулоҳазалари алоҳида аҳамиятга эга.
“Булбулнома” – бу кичик бир достон бўлиб, унда қушлар Сулаймон пайғамбарга, булбул саҳарлари гулнинг ишқида сайраб орамизни бузаяпти, деган мазмунда арз қилади. Сулаймон пайғамбар булбулни ҳузурига чақиртиради ва бунинг учун уни бир умр фарёд чекишга амр қилади.
“Панднома” – бу асар Атторнинг одоб-ахлоқ масалаларига бағишланган дидактик достони бўлиб, унда, кишилик турмушидаги ҳар хил яхши-ёмон ақида-удум, иш-ҳаракат, сўз ва ҳодисалар чуқур амалий асослар билан ижобий нуқтадан шарҳлаб берилган. Мазкур асар Эрон ва Ўрта Осиё музофотида таълим-тарбия ишларидаги энг муҳим дарслик қаторида қўлланилган.
“Тазкират-ул-авлиё” – бу Атторнинг бирдан-бир насрий шаклда ёзилган асари бўлиб, унда талай авлиёларнинг ижод йўллари ёритилади. Асар тасаввуф таълимотининг тараққиёт жараёни ва ғоявий асосларини тадқиқ этишда муҳим манба сифатида улкан аҳамиятга эгадир.
“Меърожнома” – асарида эса Муҳаммад пайғамбарнинг Буроққа миниб, еттинчи осмонга чиққанлиги ва у ерда Оллоҳнинг жамолига муяссар бўлганлиги ҳақидаги ҳолатлар баён қилинган.
“Гумгумнома” – асари кичик бир ҳикоятдан иборат бўлиб, унда Исо пайғамбар чўлда бир бош суякни топиб олиб, дуо билан уни тирилтиради ҳамда у билан суҳбатлашади. У етти иқлимга ҳукмрон бўлган бир подшоҳнинг боши бўлиб, пайғамбарга ўзининг кечмишларини сўзлаб беради. Исо алайҳиссалом уни имонга даъват қилади, у имон айтиб бир фурсатдан кейин яна бунгача бўлган асли ҳолатига, охиратига қайтади.
“Вуслатнома” – ушбу асар ваҳдати вужуд ғоялари ва сўфийларга хос ҳикоятлардан таркиб топган бўлиб, унда Мансур Ҳаллож воқеаси асосий ўринда туради.
“Уштурнома” – асосан ҳикоятдан иборат бўлса-да, лекин баён қилиш усули тарқоқ бўлиб, бу асарда такрорий жумлалар жуда кўп учрайди. Асарнинг марказий ғояси тасаввуф таълимотини олдинга суради. Асарда бир қўғирчоқ ўйнатувчи ўз қўғирчоқларини саҳнада навбатма-навбат ўйнатгандан сўнг, сандиққа солиб қулфлаб қўяди. Аттор бу орқали илоҳий зотнинг оламдаги махлуқотларни ана шу қўғирчоқ қаторида кўришлигига ишора қилади. Асардаги яна бир ҳикоятда бир мурид илоҳий зотни излаб етти қават сирлар пардасини очади ва охири ғаройиб бир аҳвол остида ўзликни тушунади. Ғойибдан келган бир садо орқали мурид бир мозордан сирли бир китобни топиб олади. Китобда илоҳий зотга етишнинг йўллари кўрсатилган бўлиб, бу йўл Мансур Ҳалложнинг фано таълимоти, яъни илоҳий зотни излаган одам ўзининг жисмоний истакларидан қутулиш зарурлиги ҳақидаги фикри бўлиб чиқади. Бу асардаги ҳикоятларнинг деярли ҳаммаси рамзий маънога эгадир.
“Жавҳар-уз-зот” – асаридаги асосий фикр оқими фанолик бўлиб, унда томчининг денгизга қўшилганига ўхшаш инсоннинг илоҳий зотга қўшилиши йўлидаги оташин истаклар ўз ифодасини топган. Асарнинг асосий қисмини вужуддаги илоҳийликни тушуниб, ўзини денгизга отган бир ёш боланинг ҳикояси ташкил қилади. Асарда яна, чўлда ўсган бир қамишнинг илоҳий сирлардан хабардор бўлганлиги, қамиш кесилиб най қилингандан кейин, ўша сирларни фош қилганлиги воқеаси ҳикоя қилинади. Бу ерда Аттор қамиш воситаси орқали ҳазрати Алининг илоҳий сирлар соҳиби эканлигини таъкидлайди. Асарда ўртага қўйилган яна бир ғоя, инсон ўзининг моддий вужудида кичик илоҳий жавоҳирни асраши керак, шундай қилгандагина илоҳий зотни билиш шарафига муяссар бўлади, деган фикрдан иборатдир. Аттор бу асарда умуман илоҳий зотнинг васлига етишиш мумкинлиги ҳақидаги юксак ғояларни шарҳлайди.
“Ҳалложнома” – Аттор бу асарида асосий мақсадни Ҳалложнинг фазилатларини баён қилиш ва шарҳлашга қаратади. Аттор Мансур Ҳаллож ва унинг ғоясини юксак даражада идеаллаштириб, уни ҳақиқатни таниб етган баркамол инсон рамзи деб қарайди. Мансур Ҳалложнинг “анал ҳақ” (“мен ҳақман”) ғоясининг асосларини ҳар томонлама далиллаб, қизғинлик билан куйлайди. Бу орқали ўзининг Мансур Ҳаллож ғоясига бўлган мойиллигини номоён қилади.
“Басирнома” – Атторнинг кичик достонларидан бири бўлиб, унда ҳам фано, бақо, илоҳий зотнинг руҳи ва нурига ўзини бахшида қилиш масалалари олға сурилган.
“Мазҳар-ул-ажойиб” – бу асар Аттор ижодиётининг учинчи даври бошлаганини кўрсатади. Достонда ҳазрати Али сиймоси асосий ўринда туради. Ундан бошқа Атторнинг ҳаёти, таржимаи ҳолига оид қисқа парчалар ва Атторга алоқадор бошқа маълумотлар ҳам мана шу асардан ўрин олган.
“Лисон-ул-ғайб” – бу Атторнинг машҳур асарларидан бири бўлиб, унда шиа мазҳабига бўлган ҳурмат ва ихлос туйғулари алоҳида кўзга ташланиб туради. Ҳазрати Али ва унинг авлодлари ифтихор билан улуғланади. Атторнинг ўткинчи дунё ғавғоларидан халос бўлиб, яширин, танҳо ҳолда ўзини худога бағишлаш ҳислари ҳақидаги ошиқларга хос қараш ва мулоҳазалари баён қилинади.
Юқоридаги асарлар ичида “Жавҳар-уз-зот” уч китобдан иборат бўлиб, “Ҳалложнома” билан “Вуслатнома” шу асарга тааллуқли икки китоб ҳисобланади деган қарашлар ҳам мавжуд. Ҳатто баъзилар, юқоридаги асарлар ичидаги айрим машҳур асарларни Атторга тааллуқли эмас, бошқалар томонидан ёзилган деганга ўхшаш қарашларни ҳам ўртага қўйган. Булар ҳали Аттор асарларини излаш, тадқиқ қилиш ҳамда нашр этишни тақозо этадиган мураккаб жараёнлардан биридир дейиш мумкин.

ИККИНЧИ БОБ

ФАРИДИДДИН АТТОР ДУНЁҚАРАШИНИНГ АСОСИЙ ЙЎНАЛИШИ

Шуни қатъий қилиб айтишга тўғри келадики, Аттор дунёқараши асосини ўрта аср Шарқ ислом фалсафасининг илғор оқими бўлган тасаввуф таълимоти ташкил этади. Тасаввуф таълимоти ўзига хос ғоявий асосларга эга, мураккаб, шунингдек, жозибали фалсафий оқим. Аттор тасаввуф фалсафасининг йирик сиймоларидан биридир. Шу боис Атторнинг дунёқараши ҳақида изланиш ғоят зўр ақлий қувват, юксак зеҳн ва дид, Атторона кузатиш, нозик таҳлил талаб қиладиган машаққатли жараёндир.
Атторнинг дунёқараши ҳақида кўплаб асар ёзиш мумкин. Атторнинг маънавий дунёсини шу қадар буюк бир уммон деб фараз қилса бўладики, унга қанчалик теран шўнғиган сари шунчалик қимматли, шунчалик кўп жавоҳиротларни топиш мумкин. Афсуски, бундай буюк уммонга шўнғигудек шижоат ва мадордан ўзини йироқ ҳис қилган каминанинг бу интилишларини қадрли ўқувчилари ана шу уммондан бир томчи мисолида қабул этишларини умид қиламан.
Атторнинг асарлари – майли у бевосита фалсафий мулоҳазаларни асос қилган асар бўлсин ёки рамзий башоратли асар бўлсин, авваламбор адиб дунёқарашини ёритиб бериш учун хизмат қилади. Унинг ижодий йўли (агар шундай дейишга тўғри келса) илоҳий сирларни кашф этиш йўлидир. Бундай айтганда, Аттор шоир-файласуф эмас, балки файласуфдир. Бу нуқтани ХV аср муаррихи Давлатшоҳ Самарқандий таъкидлаб, “шоирлик унинг касби, одати эмас эди” деб ёзади. Демак, Атторнинг ҳамма асарларида фалсафий-тасаввуфий дунёқараш асосий ўринда туради.
Атторнинг “Мантиқ-ут-тайр” асари қуюқ рамзий тусга эга, кўп қатламли фалсафий, руҳий-ахлоқий, ижтимоий ғоялар билан тўлиб-тошган мураккаб достон. Унинг бош мавзуси илоҳий зот билан инсоннинг муносабати масаласига бағишланган. Асарнинг бош мавзусини очишда асосий етакчи ҳикоят ва асосий ғояни далиллаш учун хизмат қиладиган масал, кичик ҳикоятлардан таркиб топган.
“Мантиқ-ут-тайр” достонида барча қушлар бир ерга жам бўлиб, мажлис қуришади. Бироқ базмдаги тартиб масаласида, яъни ўрин – мартаба, иззат-ҳурмат, шараф-салоҳият, улуғлик – тубанлик, камтарлик ва манманлик, ўзини билиш ва билмаслик каби масалаларда зиддиятлар келиб чиқиб, можаро юз беради. Қушлар ўзларига инсоф-диёнатли, одил, ҳаққоний бир подшоҳ сайлаш зарурлигини, шу орқали ўз жамоатида юз берган жанжал можаро, қизиққонлик ҳолатларига барҳам бериш муҳимлигини ҳис қилади. Худди шу чоғда попушак Ҳудҳуд башорат бериб, қушлар наслидан бир подшоҳ Семурғ борлигини, унинг қушлар аҳволини миридан-сиригача билишлигини, у гарчи қушларга жуда яқин бўлса-да, қушлар ғофиллик ва нодонликлари сабабли ундан анча йироқлашиб кетганлигини айтади. Эндиликда қушлар ана шу Семурғнинг висолига нойил бўлсаларгина барча таҳликалар ва низолардан фориғ бўлиш мумкинлигини айтади. Қушлар хурсанд бўлиб Ҳудҳудга ана шу Семурғ даргоҳига бошлаб боришни таклиф қилишади. Ҳудҳуд Семурғнинг даргоҳига етиб бориш жараёнида дуч келиши муқаррар бўлган талай машаққатли қийинчиликлар, азоб-уқубатли синовлар кутажагини ҳам баён қилади. Маълумки, Аттор бу ерда Ҳудҳуд ва қушлар тимсоли орқали ўзининг тариқат ғоясини баён қилади. Яъни рамзий маънодаги устоз-пирнинг Ҳудҳуд орқали ақлдан озиб ғафлатда қолган кишиларга қарата қилинган насиҳати сифатида назм тилига кўчиради.
Тариқат – арабча сўз бўлиб, маъноси йўл, сулукдир. Солик (сулук аъзоси) ва “Мурид” деган сўзларнинг маъносига келсак, у одатда тасаввуф йўлига қадам қўйган шогирднинг мақсад йўлида руҳий, жисмоний ва ахлоқий жиҳатлардан ўзини поклаб, камолотга интилиш, илоҳий маърифатни эгаллаб, ҳақиқатга, яъни жавҳарий зотнинг васлига етиш йўлида риёзат чекаётган толиб, талабалардир. Айрим, таълимотчилар сулукни шариат, тариқат ва ҳақиқатдан иборат уч қисмга бўладилар. Биринчи хил қарашдагилар маърифатни ҳақиқатнинг бир таркибий қисми деб қараб, уни босқичлар қаторидан соқит қиладилар. Учинчи хил қарашдагиларнинг фикрича эса, шариат ҳар бир мусулмон учун амал қилиш зарур бўлган қоидалар бўлиб, тариқатда шариатнинг асосий мезонлари ўз аксини топганлиги учун, у кўп ҳолларда алоҳида тилга олинмасдан балки, тариқат босқичидан бошланади.
Тадқиқотлардан маълум бўлишича, тасаввуф таълимотчилари тариқатни “чин, тўғри йўл” деб таърифлашган. Тариқат аҳли уч нарсада, яъни ҳолат, қадам, лутфу карамда бошқаларга ибрат бўлишлари кераклиги алоҳида таъкидланган. Бундаги ҳолат – ўринсиз гаплардан, ўзини ҳаромдан тортишни, беҳуда ишларга қадам қўймасликни, лутфу карам ила фойдали ишлар қилишни, очиқ чеҳрали, мурувватли бўлишни талаб этади.
Тариқат йўлига кирган ҳар бир мурид дунё маишатидан, нафс балосидан, ҳою-ҳавасдан, жисмоний роҳат-фароғат, кибру ҳаво, қуруқ шон-шуҳрат, ғафлат ва жаҳолатдан воз кечиб, руҳий дунёсини поклаши, бутун иродаси ва фикр-ҳаёлини бир ерга жамлаб, эзгу мақсад сари йўналтириши лозим бўлган.
Тариқат йўлида эътиқод билан ғафлат, ирода билан иккиланиш, тобланиш билан пушаймон, севги ва нафрат ўртасида ҳар доим зиддият юз бериб туради. Бу йўлда эътиқоди чин, иродаси мустаҳкам, турли азоб-уқубатларга бардош берадиганларгина юксак мақомга эриша оладилар. Шунга кўра, “Мантиқ-ут-тайр”да ҳам қушлар Семурғнинг илоҳий ишқ оташига пайванд бўлиб, завқ билан бу йўлга қадам қўйишган бўлса-да, зиддиятли синовларга бир қисм қушлар бардош беролмай, Ҳудҳудга турли баҳоналар билан узр айтиб, сафдан чиқадилар. Бу орқали Аттор тариқатнинг бир мушкул босқич эканлигини, гарчи бу йўлга жуда кўп кишилар кирса-да, лекин ҳаммаси ҳам бу йўлнинг қайтмас, қаътиятли жасоратли йўловчилари бўлиш шарафига муносиб эмаслигини таъкидлайди.

1. “ШАЙХ САНЪОН” ҚИССАСИ ВА ПИР – МУРИДЛИК МЕЗОНИ

Тасаввуф адабиётида “Шайх Санъон” қиссаси ажойиб зўр сеҳрли кучга эга, фалсафий ҳикматларга бой, нозик бадиий туйғулар жилваланиб турадиган, кишининг руҳий дунёсини ларзага соладиган, ўлмас қиссаларнинг биридир. Аттор “Мантиқ-ут-тайр”да бу қиссадан файласуфларга хос фаросат, шоирларга хос нафис санъатлардан моҳирона фойдаланади.
Қиссанинг қисқача мазмуни қуйидагича кечади:
Шайх Санъон ўз замонасининг машҳур пири бўлиб, илму урфон, каромат ва аломатда ягона киши эди. У Маккада 50 йил шайхлик қилган бўлиб, тўрт юз муриди бор эди. 50 марта ҳаж қилган бўлиб, бундан бошқа умра ҳажини ҳам ҳаргиз қўлдан бермаганди.
Бир кечаси шайх Санъон туш кўради. У тушида Румда юрган эмиш ва бир бут санамга сажда қилаётган эмиш. Шайх уйғониб кўрган тушидан ғамгин бўлади. Санъон муридларини йиғиб бу тушнинг таъбирини билиш учун, Румга боришни ният қилганлигини айтади. Муридлари ҳам шайхга эргашиб бу сафарда унга ҳамроҳ бўладилар. Охири шайх ва унинг муридлари Румга етиб келадилар. Улар Румда бир шаҳардан ўтишаётганда бир ҳашаматли айвонда ўтирган насроний қизга кўзи тушади. Бу қиз ҳусн-жамолда тенги йўқ, гўзаллик оламидаги қуёшдек порлоқ эди. Шайх Санъон қизга яқинлашиб унга тикилди. Ўзини йўқотиб ҳолсизланди. Бу тарсо қиз шайх Санъоннинг тушига кирган санамнинг ўзгинаси эди.
Шайхнинг муридлари бу ҳолни кўриб ҳайрон қолдилар, шайхни бу йўлдан қайтаришга уриндилар, аммо шайхга насиҳат кор қилмади, у ҳаммани унутганди. Муридлар шайхнинг кўнглини кўтармоқчи бўлиб имон, васваса, гуноҳ, куфр ва тавбадан сўз очдилар. Лекин, шайх қулоққа гап оладиган эмас, аксинча, уларга ҳикматли, ёлқинли ва кучли сабаб – натижали сўзлар билан раддия берди. Шайхнинг муридларига берган энг сўнгги жавоби “Бу оташни менинг вужудимга Тангри таолонинг ўзи солди, мен буни ўз ихтиёрим билан ўзимдан нари қилолмайман” дейиш бўлди.
Шайх Санъон бутун эс-ёди билан тарсо қизнинг висолига интилди, кеча-кундуз унинг эшиги олдида дашном-ҳақорат эшитиб хокисор бўлиб ётди. Кунлар ўтиши билан шайх ҳолдан кетиб, ишқ дардида касал бўлиб қолди.
Бу воқеани эшитган тарсо қиз ташқарига чиқиб шайхга бундай дейди:
– Агар сен ростдан ҳам менга ошиқ бўлсанг унда қуйидаги тўрт шартимни бажаришинг керак бўлади, биринчидан, бутга сажда қиласан, иккинчидан, Қуръонни куйдирасан, учинчидан, шароб ичасан, тўртинчидан, имонингдан кечасан.
Ошиқлик – беқарорлик йўлида жисми ўртанган шайх шароб ичишга рози бўлди. Тарсо қиз шайхга ўз қўли билан шароб қуйиб беради. Васли дийдор йўлида шароб ичган шайх тарсо қизнинг висолидан ҳушини йўқотиб, қолган шартларни ҳам амалга оширади. Аммо, тарсо қиз бу шартлардан кейин ҳам шайхнинг висол ташналигини қаноатлантирмайди, аксинча шайхни висол ҳақи (никоҳ пули) тўлашга қистайди ҳамда шайхнинг ҳеч нарсаси йўқлигидан фойдаланиб уни висол ҳақи ҳисобига ўз чўчқаларини бир йил боқиб беришга даъват қилади. Шайх иложсиз чўчқа боқишга ҳам рози бўлади. Худди шу ерда Аттор ўзининг тариқат ҳақидаги хитобини қилади: “Эй мард, агар тариқатга қадам қўймоқчи бўлсанг, бу йўлдаги бутлар, чўчқалар каби минг турли балолардан қўрқма. Агар тариқат йўли шунчалик азобли бўлмаганда эди, шайх Санъондек мусулмон ҳам расво бўлиб Рум шаҳрида ғавғо кўтармас, сарсон-саргардон бўлмас эди”.
Тариқат йўли шу қадар жафоли машаққатли, азоб-уқубатли йўл эканки, уни бирор раҳнамосиз поёнига етказиб бўлмайди. Бунинг учун тариқат йўлига кирган мурид талабгор бир пир устозга қўл бериб, бу йўлда унинг йўл кўрсатиши, мадад бериши, ҳар хил жабру жафо, машаққатлараро олға етаклаб бориши керак бўлади. Мана бу тариқат йўлидаги муҳим ҳалқаларнинг бири – пир-муридлик ҳалқасидир.
Пир – муридлик муносабатида муриднинг асосий хислати талабгор бўлиш, пири комилнинг йўлини маҳкам тутиб, унинг кўрсатмаларига сўзсиз амал қилишдир. Пирга қўл бермаган мурид тариқат йўлида мустаҳкам туролмайди, манзилига етолмайди. Бошқача айтганда, муридни чексиз уммонга кирган кемага, пирни эса шу кемани тўғри йўлга солгувчи дарғага ўхшатиш мумкин. Кемачидан айрилган кеманинг тақдири вайрон бўлишдир.
Шайх Санъоннинг иш ҳаракатларини кўриб муридларнинг ундан кўнгли қолади ҳамда Маккага қайтиб кетадилар. Шайх эса тарсо қизнинг чўчқасини боқишга киришади.
Шайх Санъоннинг яна бир зеҳни ўткир муриди бор бўлиб, Шайх Румга йўл олганда у Маккада йўқ эди. У бошқа муридларнинг шайхни ташлаб қайтиб келганларини кўриб кўнгли бузилади. Бошқа муридлар бўлган аҳволни унга айтиб берадилар. Ақлли мурид бу қиссани эшитгандан кейин бошқа муридларга бундай дейди:
– Эй ноаҳили бевафо ёрлар, ёрлик ва дўстликка мувофиқ иш қилмабсизлар, аксинча, номардларнинг ишини қилибсизлар. Садоқатли мурид, пайвандли ёр бўлсанглар оғир пайтда унга яраб, бирга бўлиб, дардига малҳам бўлар эдинглар. Агар ўз шайхингларга содиқ бўлганларингда ҳар қандай шароитда ҳам унинг ёнида туриш лозим эди.
Ҳайф сенларга, садоқат, вафо! Пир ҳақини адо қилиш шу бўлдими? Агар шайхинглар белига зуннор боғлаган бўлса, сизлар ҳам дарҳол белингларга зуннор боғлашинглар керак эди.
Агар у тарсо бўлса, ҳамманглар унга қўшилиб тарсо бўлишинглар керак эди. Сизларнинг қилганинглар муридликка хилоф, балки мунофиқлик ва душманликдан ўзга иш эмас. Ўз ёрининг дўсти бўлган одам агар ёри кофир бўлса-да, уни тарк қилмаслиги керак эди. Шайх денгизга чўкиб, наҳангнинг комига тушибтур, сизлар бўлсанглар қўрқиб, уни ташлаб қочибсизлар.
Мана бу Атторнинг пир-муридлик мезони, тариқат тушунчасидаги ўзак қарашидир. Кўриниб турибдики Атторнинг бу қарашлари ҳеч қандай шархга ҳожат қолдирмайди.
Шундан кейин муридлар Румга қайтиб борадилар, Шайх муридларини кўриб эси жойига келади ҳамда муридлари билан бирга яна Маккага қайтиб келади. Тарсо қиз бир кечаси ажойиб туш кўради, тушида бир илоҳий нидони эшитади. Шунда у шайхга қилган қилмишларига пушаймон бўлади ва ҳақ йўлга кириб Шайхнинг ортидан Маккага сафар қилди. Бу хабар шайхга етади ҳамда шайх қизнинг йўлига чиқади. Улар йўлда учрашадилар, аммо қиз жабр­жафо дастидан ҳоли хароб бўлганди. Қиз тавба қилиб, шайхдан ўзини иймонга бошлашни сўрайди. Шайх унга иймон ўргатади, шунинг билан қиз жон узади. Кўз олдида рўй берган бу ҳолдан шайх ҳам дарду алам илкида бу фоний олам билан видолашади. Муридлар бу икки садпораларнинг жасадини ёнма-ён дафн қилишади. Бу икки қабрдан икки туп сарв дарахти ўсади. Бу ерда яна зилол булоқ пайдо бўлиб унинг суви баҳрида атроф яшилликдан гулларга бурканади, кейинчалик кишиларнинг тавобгоҳига айланади. Дард-ҳасрат ва мунг билан ёзилган “Шайх Санъон” қиссасининг қисқача баёни ана шулардан иборатдир.
Кези келганда айтиш керакки, “Шайх Санъон” қиссаси кўп ҳолда Атторнинг пир ва мурид ўртасидаги қарашларини шарҳлашдангина иборат эмас. Унда яна башоратли, рамзий воситалар орқали комил инсон, илоҳий ишқ, вафо ва садоқат, ғофиллик ҳамда аслига қайтиш, гуноҳ ва тавба, қисмат ва мағфират, куфр, покланиш, синов, ирода каби бир бутун ўткир масалалар ақлий ва ҳиссий йўлда ёритиб берилган.
Аттор асар охирида “Шайх Санъон” ҳақида “Атторнинг қиссаси бир ой юзли қиз учун эмас” дейди. Демак, моҳиятан бу қиссада чуқур илоҳий сир ва маъно яширилганлигини англаш мумкин. Бу эса ўқувчиларнинг қисса маъноларини англашдаги бирдан-бир очқич (калит), Атторнинг кўзда тутган мақсади ҳам шу бўлган.

2. ФАРИДИДДИН АТТОР ВА ТАРИҚАТ

Мақом – арабча сўз бўлиб, унинг маъноси олис манзил, мартаба, мавқе демакдир. Бу сўз тасаввуфда тариқат йўлига кирган муриднинг мақсадига етиши муҳим бўлган ахлоқий ва маънавий камолот тартибларини равшан кўрсатади.
Аттор ўз таълимотларида тариқат масаласини бошдан-охир асосий ўринга қўйиб таъкидлайди ҳамда уни ибратли мисол, ақлий тушунчалар орқали атрофлича шарҳлайди. Атторнинг тариқат масаласига алоҳида аҳамият билан қараши ҳаргиз ўзигагина хос бўлган ақида, ихлос, тақводорлик билангина алоқадор бўлмасдан, балки барча инсон учун даҳлдор мукаммал ғояларга асос ҳозирлаган мутафаккирларга хос башоратнинг натижаси эди.
Умуман олганда тариқат инсон учун бир мактабдир. Бу мактабнинг мақсади инсонни руҳий ва ақлий жиҳатдан тарбиялаб такомилликка юзлантириш, ўз амалиёти орқали ўзини тарбиялаб инсоний фазилатни мустаҳкамлашдир. Тариқат ўзига хос қурилмага эга бўлган бир турли тарбия тартибларидир. Унинг йўналиши авваламбор инсоннинг маънавий дунёсини софлаштириб, қалб кўзини очишдан иборатдир.
Нима учун тариқат тарбияси руҳ ва қалбдан бошланади? Чунки руҳнинг маскани қалб, бинобарин инсон моҳиятида бурилиш бўлмай туриб, амалда ўзгариш бўлмайди. Аттор руҳ ҳақида тўхталиб бундай дейди:
– Бутун оламларнинг ҳаммаси сен билан яшнайди, сен билан мустаҳкам, осмон ва ер сенга боғланган. Сен ҳаммани ўз ичингга олгансан-у, лекин ўзинг биздан йироқсан, кўзга кўринмайсан-у, бироқ барчани кўрасан. Жаннат, дўзах, қиёмат – буларнинг ҳаммаси номинг ўрнида келадиган омонат сўз, белги, ўхшатиш, холос.
Бу парчадан шуни ҳис қилиш мумкинки, Атторнинг назарида руҳ коинотнинг мезонидир. Унда жаннат ва дўзах, яхшилик ва ёмонлик, ижобатлик ва салбийликдан иборат кескин зиддиятлар мавжуд. Одам билан одам, одам билан жамият, одам билан табиат ўртасидаги муносабатларда ана шу зиддиятлар ўзаро курашади. Шунинг учун, тарбия руҳдан бошланиши керак. Руҳдаги салбий иллатлар тозаланиб, ижобий хислатлар тараққий эттирилгандагина инсоннинг қалб кўзи очилади, ўзидаги илоҳий фазилатларни танишга бошлайди.
Тариқатдаги мақомларни одамнинг маънавий жиҳатдан етилиш жараёнидаги тарбияланиш босқичларига ўхшатиш мумкин. Бу босқичлар ҳар бир тариқат таълимотчиларининг тушунчаси тарафидан белгиланадиган бўлгани учун унинг сони ҳам бирдек эмас. Баъзилар буларни олти мақом деса, баъзилар тўққиз мақом деб қарайди, яна айримлари ундан ҳам кўп деб қарайдилар. Биз Аттор ғоясини имкон қадар кенгроқ доирада тушунишга ёрдам берсин деб, тариқатдаги олти мақом – босқич устида қисқача тўхталиб ўтамиз.
Тариқатдаги илк мақом – тавба бўлиб, бунинг маъноси қайтиш демакдир. Тариқат йўлига кирган муриднинг ният ва ихлоси тавба орқали ўз аксини топади. Тавбанинг ҳақиқати муриднинг ўз нуқсонларини ҳис қилиш ва ундан фориғ бўлишга интилиш, куфрдан ва барча ёмон ишлардан сақланиш, адолатсизликлардан холи бўлиш ҳақ ва фазилатларда аён бўлади.
Тавба – инсон учун бир хил иноят, ўзини унутишнинг муқаддимасидир. Шу боис Аттор “Шайх Санъон” қиссасида пайғамбар тили орқали инсонга шундай хитоб қилади: “Сен шу нарсага ишонгинки, олам-олам гуноҳ бўлса-да, биргина тавба туфайли кечирилади”1 .
Ҳикоят:
Пири комил Боязид Бистомий бундай деган:
– Бир куни тавҳид (танҳолик) мақомининг ғолиб ишоратидан саҳрога чиққандим. Ўзимда қилча ихтиёр йўқ эди. Бир халта ун кўтариб олган бир кампир учраб менга “Кел, бу халтадаги унимни уйимга олиб бориб бер” деди.
Менинг эса халтадаги унни кўтаришга ҳафсалам йўқ эди. Шу боис, бир шерни ишорат билан чақириб, кампирнинг унини шерга юклаб қўйдим ҳамда кампирга:
– Шаҳарга борсанг кимни кўрдим дейсан? – дедим.
Кампир:
– Бир золим ва такаббурни кўрдим дейман, – деди.
Мен:
– Нима учун бундай дейсан, – десам, кампир:
– Оллоҳ таоло шерни бандасининг хизмати учун яратмаган. Сен нима учун уни хизматга соласан? Бу зулм эмасми? – деди. Мен:
– Бу айтганинг тўғрику-я, такаббур деганинг нима учун, – деб сўрадим. Кампир:
– Шунинг учунки, сенинг хоҳишинг шернинг сенга бўйсунганлиги ва фармонбардор бўлганлигингни шаҳар аҳлига билдиришдир. Дарвоқе, сен каромат эгасисан. Аммо, бу такаббурлик эмасми? – деди. Мен дедим:
– Тўғри, шундай. Бунинг учун тавба қилдим. Баланддан пастга тушдим. Сен менга пирдурсан.
Иккинчи мақом – вараъа – поклик бўлиб, унинг маъноси тақводорлик, парҳезкорлик, мусофирликдир. Вараъа муриддан турли булғанишлардан, шубҳалардан ўзини асрашни талаб қилади. Маълумотларга қараганда, вараъанинг уч тури бор экан. Биринчиси, тил вараъаси (поклиги), яъни тилни бемаъни гаплардан асраш, ғийбат шикоят қилмаслик; иккинчиси кўз поклиги, шубҳали нарсаларга қарамаслик; учинчиси қалб поклиги, кўнгилни ифлослантирувчи баҳиллик, ичи қоралик, дилозорлик, такаббурлик каби нарсалардан парҳез қилиш, таъмадан сақланиш, пасткашликни тарк этишдир. Қисқаси, тил, кўз, қалбда парҳезли бўлиш, турли нафс балосидан қутулиш, ҳаромга яқин йўламаслик, ўзини доимо пок тутиш вараъанинг асосий маъноси ҳисобланади.
Атторнинг қарашича, ҳалоллик ва поклик тариқат йўлига кирган одамнинг муқаддас бурчидир. Чунки бу одамнинг ният ва иқболини белгилайдиган омилдир. Ният ва иқболи дуруст бўлмаган одам тариқат манзилига қадам босмайди, аксинча, ўзини хароб қилади. Шунинг учун, Аттор ёзади: “Агар донишманд бўлсанг, ўзингга ўзинг эшикни ёп! Одам фарзандининг ҳирси бунча кўп бўлмаса, у оламда бунчалик ҳайрону саргардон бўлмасди. Эй, ҳирслар билан қалб кўзи кўр бўлган киши, то сен ўлгунча ҳирснинг ярасига фақат ўлим даво бўлолади холос”1. Одамни булғайдиган ва шарманда қиладиган нарса нафсдир. Нафс балосидан қутулмай туриб тариқатдан сўз очиб бўлмайди. У ҳатто иймонни заифлаштириб, одамни жаҳолатга бошлайди. Аттор “Илоҳийнома”даги бир ҳикоятда пари шаклида кириб олган нафс тилидан шуларни ёзади: “Мен Нафсман, кўринишда чиройли, дилкашман. Ҳаммани мафтун қиламан, домимга тортаман, мағлубларни ўзимга қаратиб оламан. Мен турли қиёфага кироламан. Агар нафси аммора – (шайтоний нафс) бўлсам, ит ва қобондан бўлган бўламан, шу махлуқларнинг қиёфасига кираман. Хотиржам бўлгандан кейин инсоннинг иймонини емиришга бошлайман, уни тубанликка тортаман. Шунда ҳеч ким мендан қочиб қутулолмайди, кишиларнинг бошига фалокатлар келтираман, бало-қазоларни ёғдираман”2.
Учинчи мақом – фақирлик бўлиб у моддий муҳтожликни енгиб, руҳий жиҳатдан ўзини такомиллаштиришни, улуғвор илоҳий моҳиятни эгаллаб, ихлосманд, камтар, бағри кенг бўлиб, борлиқни ҳақ йўлига аташни кўрсатади.
Аттор бу нуқтани “Мантиқ-ут-тайр”да шундай бир ҳикоят орқали шарҳлаб ўтади:
Бир пок инсон ҳузурида муҳаббат ҳақида сўз бўлаётганди, ўтирганлардан бири деди:
– Мен олтин ошиғиман, пул ва бойликни яхши кўраман. Олтинга ошиғлигим вужудимда жон билан баробардур. Агар қўлимда олтин гулдек очилиб ялтираб турмаса, мен ҳам гулдек кулиб туролмайман. Мени дунё ишқи ғамлардан озод этди. Одамлар орасида обрў-эътиборли бўлдим. Мен – дунёпарастман, менинг сиғинадиган тангрим ҳам бойлик, пул – олтиндир.
Шунда пок, художўй одам унга қараб деди:
– Эй балои нафсга гирифтор бўлган ғофил банда, сен моҳиятга эмас, суратга шайдо бўлган, суратнинг тузоғига тушган одамсан, кўнглингдан сафо сеҳрининг нури олисдир. Сен чумолига ўхшайсан. Коваклардан бошқа нарсани билмайсан. Кеча кундуз девонадек елиб – югурасан. Суратга шайдо бўлиб, унга алданиб қолмагин, маънони изла, сурат бир арзимас нарсадир, ҳақиқий моҳият маънодир. Олтин кўриниши бўялган ялтироқ тошдир. Сен ёш болага ўхшаш ранг бўёқларга пайванд бўлибсан. Сенинг олтинларинг ҳеч бир ишга ярамайди. Қиёмат куни бу жонсиз нарсанг билан ҳеч кимга ёрдам беролмайсан. Сен ўйинчоқлардан лаззат топасан, сохта ялтироқликдан шодланасан. Сен моҳиятга интилмайсан, нурнинг манбаини изламайсан. Пок жонингни олтиннинг исканжасидан халос эт, эй жон, охири моҳият – абадиятнинг ошиғи бўлиш керак. Ҳар қандай мушкулликларни сабр билан енгган муридгина ўзи кўзлаган манзилга ета олади. Сабрсизлик ва иродасизлик одамни адаштиради.
Бу моҳиятда ўз устидан ғолиб келиш жараёнидир. Аттор асарларида сабр-тоқат орқали ҳақиқатга етиш масаласи билан боғлиқ кўпгина фалсафий мулоҳазалар ва ибратли ҳикоятлар мавжуд.
Тариқатдаги бешинчи мақом – таваккул бўлиб, барча яхши – ёмон иш ва ҳодисаларни илоҳий зотнинг амри деб, илоҳий зотнинг иродасини ўз иродаси деб билишдир. Шу сабабдан таваккул илоҳий висолга интилган муриднинг иймони тарафидан белгиланади; яъни у илоҳий маърифатнинг бир таркибий қисмидир.
Тариқатдаги олтинчи мақом – ризо, розилик бўлиб, муриднинг қалб жиҳатдан тозаланиб, оллоҳнинг розилигига етишини кўрсатади. Бунда мурид барча нафсоний ҳис – туйғулардан озод бўлиб, қалбида фақат илоҳий зотнинггина ёди қолади. Илоҳий зотнинг висоли йўлидаги ҳар қандай қисматга заррача эътироз билдирмайди. Шу орқали илоҳий зотнинг розилигига мушарраф бўлиш талаб қилинади.
Атторнинг муҳим асарларидан бири ҳисобланган “Илоҳийнома”ни маълум маънода шоирнинг тариқат қарашларини шарҳлашга бағишланган асар дейиш мумкин. Асарнинг ҳошиясини ташкил қиладиган ҳикоятда бир подшоҳ ўзининг олти ўғлини ҳузурига чорлаб: “Азиз фарзанди аржумандларим, қани менга айтингларчи, сизларнинг қандай орзу-армонинглар бор, дунёда нимани хоҳлаб, нимани излайсизлар? Нимаики орзу-истакларинг бўлса менга истиҳолага бормай дадил аён қилинглар. Ҳар бирингларнинг фикр-ўйингларни билишни истайман. Шунга қараб мен сизларга йўл кўрсатишим мумкин,”1 дейди. Гарчи подшоҳнинг ўғиллари Аттор таъбири билан айтганда ҳаммаси замонасининг барча илмларини ўзлаштириб “донишманд” бўлган эсалар-да, лекин маънавий илмлардан буткул хабарсиз бўлганлари учун бебақо ­ ўткинчи дунёнинг ҳою-ҳавасларидан сўз очадилар. Бунинг билан подшоҳ ўғилларининг маънавий дунёлари қоронғулигини ҳис қилиб, ҳар хил ибратли ҳикоятлар орқали уларни ҳидоятга ундайди. Аттор подшоҳ сиймоси орқали унинг ўғилларини (улар орқали барча инсонларни) тариқатга даъват қилади. Асардаги барча ҳикоятлар амалиётда тариқатнинг мақом – босқичларини таништириш, шарҳлаш ва далиллашга хизмат қилади.
Аттор тариқат ва унинг мақомларини ўзига хос, энг зарур руҳий илмлар деб қарайди. Инсонни ана шу руҳий илмлар орқали вояга етказмай туриб такомилликдан сўз очиб бўлмайди. Шунинг учун, подшоҳнинг фарзандлари турли ўткинчи васвасаларга мафтун бўлиб, инсоннинг асли моҳиятига хос бўлган улуғвор ғоялардан эмас, балки нафсоний истаклардан сўз очадилар. Аттор ақлга таяниб моҳиятга етувчи, назарий-амалий фанларнинг аҳамиятини ҳаргиз четга сурмайди. Уни инсон тараққиётидаги зарур бўлган ақлий босқич, руҳий илмларга юзланишининг тайёрлик босқичи деб қарайди. Аммо, Атторнинг назарида фақат ақлий билимлар билан оламнинг моҳиятига етиб бўлмайди. Чунки, ҳақиқий моҳиятнинг очқичи руҳдадир. Шунинг учун Аттор “Илоҳийнома”да руҳ ҳақида бундай деб ёзади: “Қандайлигини билиб бўлмайдиган ажойиб бир қушсанки, бизнинг тушунча ва тасаввуримиз ҳамда тасдиғимиздан, инкор ҳам раддиямиздан ташқарисан. На ерда, на кўкда эмас, тангри таолонинг ҳузуридасан. Ҳамма нарса сенсан, аммо ҳамма йўқлик ҳам яна ўзингсан. Кўзга кўринмайсан, аммо кўзларнинг нурисан”.
Атторнинг тариқат ҳақидаги таълимотлари бошдан охири руҳий такомилликни тарғиб қиладиган тараққиёт жараёнидан иборат бўлиб, у инсоннинг руҳий камолатини мақсад қилади. Бу нуқтадан Атторнинг тариқат таълимотлари ХIХ асарнинг охири ва ХХ асрнинг бошларида Оврупода майдонга келиб, дунёвий таъсирга эга бўлган, австриялик файласуф Зигмунд Фрейд томонидан асос солиниб, Нитше, Шопенгауэр, Эрих Фромм каби мутафаккирлар томонидан тараққий эттирилган “Руҳий анализ” таълимоти билан маълум оҳангдошликларга эга.

3. ФАРИДИДДИН АТТОРНИНГ МАЪРИФАТ ВА ҲАҚИҚАТ ҲАҚИДА ҚАРАШЛАРИ

“Мантиқ-ут-тайр”да қушлар минг бир машаққатлар билан тариқат босқичини поёнига етказадилар. Бу жараёнда талай қушлар сафдан чиқадилар. Шунда ҳам Семурғнинг васлидан нишона кўролмайдилар. Бу ҳолдан изтиробга тушган қушлар Ҳудҳуддан бу йўлнинг қачон охири кўринади, Семурғ висолига қачон етишамиз деб сўрайдилар. Ҳудҳуд жавоб айлаб, олдинда яна жуда мушкул етти водий, манзиллар борлигини, бу водийларни босиб ўтмай туриб Семурғ висолидан сўз очиб бўлмаслигини айтиб, бу етти водийни қисқача таърифлайди. Шу ерда Аттор асар қурулмасининг асосий ип учини узиб қўймаган ҳолда Ҳудҳуднинг етти водий ҳақидаги башорати орқали бу етти водий ҳақида айрим-айрим тўхталиб ўтади.

1. Талаб водийси

Талаб водийси – бу водийга қадам қўйган солик, яъни сулук аҳлининг руҳий дунёси чуқур изтиробга тушади, солик қалбида илоҳий зотнинг васлига бўлган талаб ва интизорликдан завқланса-да, лекин висол тополмаслик, яъни илоҳий зотнинг васлига етиш йўлидаги чексизликдан алам-изтироб тортади. Шуларга қарамай солик, йўлчи бу висолдан умид узмайди. Дунёнинг душворлигини бутунлай унутиб, борлиқни висол ташналигига бахшида қилади. Шунинг билан унинг мақсадга етиш йўлидаги талабгорлиги софланиб, нурланади. Бу хил нурланиш унинг қалбига такомиллик ато қилади. У ўзининг ғоят зўр юксаклигини ҳис қилади. Поёнсиз бир тиниқ дунё унга қучоқ очади.
Аттор талаб водийсининг унумдорлиги ва фазилатлари орқали соликнинг илоҳий висол йўлидаги ирода ва садоқатини шарҳлайди, толиб талабга эришиш учун қатъий қойим ирода, мутлоқ соф садоқатга эга бўлиши, шу орқали ўзининг руҳий интизорлигини такомиллаштириши керак деб қарайди.

2. Ишқ водийси

Ишқ водийсида Аттор илоҳий ишқнинг улуғворлиги ва шавкатини баён қилади. Атторнинг қарашича, талабгорлик ишқнинг башорати, руҳ сўзлагандагина ишқ оташи ёлқинлайди. Ишқ ошиқнинг кўнгил орзуси, у ёлқинлаш орқали ошиққа нур бахш этади. Ёлқин куйдиради, куйишдан қўрққан ошиқ ишққа эришолмайди. Қуймаган ошиқ ишқнинг файзини ҳис қилолмайди. Ошиқ билан ишқнинг муносабатини парвона билан шамнинг муносабатига таққосласа бўлади. Парвона ҳақиқий ошиқ бўлганлиги учун талабгорлик билан ўзини оташга отади, куйиб ўртаниш орқали ўзининг ошиқлигини намоён қилади. Ишқ водийсига қадам ранжида қилган одамда ҳам шундай парвона бўлиши керак. Ошиқ ишқ йўлида фидокорлик кўрсатишни ўз хислати деб билиши керак. Ошиқлик табиий бўлиши керак. Чунки у моҳият орқали ўзини намоён қилади. Тасаввуфда Самандар ошиққа тимсол қилинади, Самандар ўтда, оташ ичида ўз моҳиятини жавлон қилдиролади.

3. Маърифат водийси

Атторнинг кўз қарашича, маърифат водийси чексиз водийдир. Бу водийда бир-бирига ўхшамайдиган жуда кўп йўллар бор, шунингдек, мақсад ва нишонлари ҳам бир-бирига ўхшамайдиган талай йўловчилар бор. Ҳар бир йўловчи ўз йўлини тўғри йўл деб қарайди, шу сабабдан улар ўртасида фарқ майдонга келган. Бу фарқ уларнинг ирфон – тушунчаси томонидан белгиланади. Тушунча ва мақсаднинг қандай бўлишидан қатъи назар, ҳар ким бу йўлда камолотга етишни орзу қилади. Лекин, бу йўлни босиб тугатмай туриб, ҳеч ким камолотга етолмайди. Камолотга етишнинг бирдан бир йўли маърифатдир.
Маърифатнинг мазмунан теран бўлиши мақсаднинг натижасини белгилайди. Бу ерда Аттор барча ақида – эътиқодларни маърифат нуқтасидан кузатади. Унинг назарида эътиқоднинг барча тури бирдай яхши, уни ёмон, юқори, қуйи деб ажратилмайди. Бу ердаги фарқ фақат ҳосил қилинган маърифатнинг даражасидадир. Маърифат нечоғлик кучли бўлса, эътиқод шунчалик ёрқинлашади. Чунки маърифат эътиқоднинг очқичи (калити), илоҳий зотни танишнинг воситасидир.

4. Истиғно водийси

Маърифат манзилини босиб ўтган соликда ҳожатмандлик бутунлай йўқолади. Шу билан истиғно ҳожатсизлик манзилига қадам қўяди. Истиғно – руҳий такомилликнинг яна бир паллага юксалганлигини ифодалайди. Бу ерда катта-кичик, юқори-қуйи бир тўғри чизиқ устида уйғунлашади. Моддий борлиқ, ҳис-туйғу ва орзу-ҳаваслар арзимас нарсага айланади. Жаннат ва дўзах, эътиқод ва куфр ўртасида фарқ қолмайди. Соликнинг руҳида фақат камолот файзигина тўлқинланади.

5. Тавҳид водийси

Шу номнинг ўзидан маълум бўлиб турганидек, бу манзилнинг мутлақ мезони тавҳид, танҳолик, ягоналикдир. Бу водийда иккинчи бир борлиқнинг тасаввур қилиниши ҳожат эмас, ҳатто мумкин ҳам эмас. Атторнинг қарашича, тавҳид аҳлининг бирдан бир истаги танҳоликдир.
Тавҳид водийсида солик энг аввал илоҳий зот ҳақиқатини билиб етиши, шу орқали унинг танҳолигига иймон келтириши, сўнгра илоҳий зотнинг васлига интилиб, у билан бирлик ҳосил қилиши керак. Бирлик ғоясининг моҳияти билан қўшилиши янада бирлик, ягоналик билан натижаланади. Аттор дунёқарашида тавҳид масаласи маълум ўринда туради. У кўп асарларида ўз таълимотини мана шу масалани олға сурган ҳолда қанот ёздиради.
Масалан, “Жавҳар-уз-зот” номли асарида, Аттор буткул оламнинг ягоналиги, инсоннинг ана шу оламдаги ўрни ва моҳияти ҳақида фикр юритиб, унинг мавжудлигининг шарти – ўзидаги нафсоний тилаклардан кечиб илоҳий зотга қўшилиш, яъни тавҳид эканлигини шарҳлайди.
Аттор тавҳидни шу қадар муҳим ўринга қўядики, унинг асарлари бевосита илоҳий зотнинг номи билан бошланади. Жумладан, “Илоҳийнома” ни тангри таолонинг номи билан бошладим” деб бошласа, “Жавҳар-уз-зот” асарини “Жисм ва жоннинг нури бўлганнинг ошкора ва яширин бўлган худонинг номи билан бошлайман” деб ёзади. Аттор асарларининг муқаддимасида оламнинг бирлиги, ҳудуднинг ягоналиги, барча мавжудлик худонинг исм ва сифатларидан иборат эканлиги, моҳиятнинг сири – ваҳдат, яъни тавҳид, эканлигидан бошқа ҳамду сано учрамайди.
Аттор тавҳидни “Жавҳар-уз-зот” асарида кўза ва дарё мисоли орқали жуда жонли тушунтиради: у кўзани одамга, илоҳий зотни дарёга қиёслаб, кўзани сувга ботирганда то ичи сувга тўлгунча қултуллаб овоз чиқаради, аммо ичига сув тўлгандан кейин у овоз чиқаришдан тўхтайди, яъни у дарёга қўшилиб кетади деб қарайди. Демак, инсон руҳи илоҳий зотга қўшилгандагина мутлақ бир бутунликка, яъни тавҳид сирига етади. Аттор тавҳид ҳақида қуйидагиларни ёзади:
“Агар сен тавҳид хилватхонасига маҳрам бўлсанг, оламнинг тожи, одам фазилатларининг фахри бўлиб қоласан. Агар хуршид (қуёш), яъни тангри ошкора бўлса, сен соя бўлгин, чунки сен соя каби қуёш нурида йўқолиб унга маҳрам бўласан”.
Аттор бу парчада тавҳидни яна нур ва соя мисолида шарҳлайди. Соя бир сурат, ўткинчи ҳодиса, нур — маъно — ҳақиқий ҳодиса, нур бор ерда соя муқаррар ғойиб бўлади, яъни нурга қўшилиб кетади. Соянинг нурга қўшилиши тавҳиднинг ифодаланишидир.
Аттор тавҳидни бевосита Мансур Ҳаллож (мелодий 875-922 йил) билан боғлаб тушунтиради. Чунки, худди Алишер Навоий ҳазратлари ёзганларидек: “Мавлоно Жалолиддин Румий сўзларида мазкурдирки, Шайх Мансур Ҳаллож нури 150 йилдан сўнгра Шайҳ Фаридиддин Аттор руҳига тажаллий қилиб онинг мураббийси бўлубтур”.
Атторнинг қарашича, инсон ҳам тавҳиднинг бир қисмига киради. Буни томчи ва дарё мисолида тушуниш мумкин. Томчи дарёнинг бир таркибий қисмидир. Томчи орқали дарёнинг моҳиятини билиш мумкин. Чунки томчи ҳам, дарёга ўхшаш сувдир. Томчи дарёга қўшилса барибир сув бўлади. Демак, томчида ҳам дарёнинг акси мавжуд. Мансур Ҳалож худди мана шу нуқтадан “Анал ҳақ” (“мен ҳақман”) деган. Бу нуқтани тушунмаган, маърифат файзидан бебаҳра руҳонийлар уни ўлимга ҳукм қилдилар. Аммо Мансур Ҳаллож ваҳдат (бирлик) шаробидан қалби нурланган, ҳақиқий тавҳид аҳлининг энг ёрқин сиймоси эди. Аттор тавҳид деганда энг аввалам Мансур Ҳалложни кўз олдига келтирарди. Шу боис, Аттор Мансур Ҳаллож ва унинг “Анал ҳақ” қараши ҳақида қуйидагиларни ёзиб, мисолда тушунарли бўлиши учун насрий ечимини келтиради:
“Анал ҳақ” – мен ҳақман деганнинг бошини кесди, шунда ҳам бу достон тиллардан тушмай келади. Эй дўстим, “анал ҳақ” деган одам ҳақ бўлади, чунки у куллиётга (борлиққа) интилиб, якдиллик кўрсатиб, ҳақнинг дўсти бўлди. “Анал ҳақ” деди ва буни ошкора қилди, натижада ўзини-ўзи пора-пора қилди. “Анал ҳақ” деб бирлик, яъни ваҳдатдан сўз очди, дарҳақиқат у ҳақ эди ва ҳеч шубҳаланмасдан “анал ҳақ” деб дунёдан ўтди, шу билан номи мангуга барҳаёт қолди.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, Мансур Ҳаллож сиймоси Аттор асарларида муҳим ўрин тутадиган марказий сиймоларнинг бири ҳисобланади. Аттор ўз қарашларини далиллашда кўп ҳолларда Мансур Ҳалложга мурожаат қилади, унинг қарашлари орқали ўз ғояларини шарҳлайди. Албатта, бунинг ҳам ўзига хос тарихий орқа кўриниши бор, чунки, Атторнинг тасаввуф таълимоти орқали ўртага қўймоқчи бўлган бирдан-бир чиқиш нуқтаси – яъни тавҳид қараши Мансур Ҳалложнинг “анал ҳақ” қараши билан моҳият жиҳатдан ўхшашликка эга. Шу боис Аттор ўз асарларида:
“Ҳақиқат ўзи нима? Аттор каби бўлиш. Ҳамиша сирлардан огоҳ бўлиш.
Ҳақиқат ўзи нима? Эй биродар, жондан кеч, мана Атторни кўрдингми, барчаси – шу.
Баракалла Аттор, илоҳий сирдан кўзга равшанлик етказдинг, шу сабабдан сен шоҳсан.
Маънолар сирига интилиб беадаблик қилишинг ҳам яхши, сен ҳақни, яъни маънолар изҳорини кўришинг муқаррар.
Жаҳонда сен Ҳақ васлига етганларнинг тимсоли, яъни гавдаланган шаклисан, шунинг учун бундай сирни аён қилолдинг” деб ёзади.

6. Ҳайрат водийси

Ҳайрат водийси – сархушлик, бехудлик манзили бўлиб, у гипноз ҳолатига ўхшаб кетади. Илоҳий ишқ йўлига кирган ошиқ илоҳий шароб, яъни “Шароби антаҳур” – дан масту мустағриқ бўлиб ҳайронлик илкида ҳаммани унутади.
Бу хил сархушлик ошиқликнинг ёрқин ифодаси бўлиб, ошиқ ақлий туйғулардан холи ҳолда руҳий жунунлик палласига етиб, алоҳида бир иқтидор илкида маърифат завқидан баҳраманд бўлади. Бундай “онгсиз онг” ҳолати фаноликнинг башорати бўлиб, ошиқнинг руҳий камолот босқичидан дарак беради. Бунга яна “Шайх Санъон” қиссасидан мисол келтириш мумкин. Шайҳ Санъон тарсо қизнинг ишқида ҳайронлик илкида беҳудлашиб, ҳаммани унутади. У бир мажнун, савдойига айланади. Муридлари уни, ўзининг кимлигини унутиб қўймасликка, ақлини йиғиб олишга даъват қилганда, у “Ошиқ учун ақлнинг нима кераги бор, ишққа ақлнинг кучи етмайди” деб жавоб беради.

7. Фақру фано водийси

Аттор “Фақру фано водийси” таснифида ўзининг фано, яъни йўқлик ва бақо, абадият ҳақида қарашларини баён қилади. Унинг қарашича, махлуқот оламидаги барча нарсалар сурат, шакл, кўринишдангина иборат бўлиб, улар ўткинчи – фоний нарсалардир; фақат зоти мутлақлар бирдан бир борлиқдир, шу боис у боқий – абадийдир. Боқийликка етиш учун суратдан қўл узуб маънога қўшилиш керак.
Баъзилар фанони илоҳий зотдан бошқа ҳамма нарсани рад этиш деб қараган. Баъзилар Бистомий “Илон пўст ташлагани каби мен ҳам ўзимни тарк этдим. Бир маҳал ўз моҳиятимга боқсам… Оҳ, мен унга айланиб қолибман!” деган ҳамда бу ҳолатни фано деб атаган, дейдилар. Демак, илоҳий ишққа пайванд бўлган солик ўзлигини ўзидан соқит этиб илоҳий зот билан бирлик ҳосил қилиши керак. Бу илоҳий зотнинг васлига етишдаги охирги нуқтадир.
Умуман олганда маърифат йўлидаги бу водий-манзиллар бир-бирини тўлдирувчи руҳий камолот босқичлари бўлиб, у соликда илоҳий маърифатнинг намоён бўлиши учун замин ҳозирлайди.
Маърифат ўз руҳий оламига чуқур кириб бориш, ўз-ўзини англаш ва ўз-ўзини такомиллаштириш орқали илоҳий зотни танишга етаклайди. Буни темир ва ўт мисолида бир қадар аниқ тушуниш мумкин. Аслида темир ва ўт бошқа-бошқа нарса бўлса-да, темир ўтга солинса, қизиб у ҳам ўтнинг рангига киради, аслидаги темирлик шакли ўтнинг тусига қўшилиб кетади. Бундай аҳволда темир ҳам, ўт ҳам бир жисмга айланиб кетади. Худди шу сабабдан тасаввуф тариқатчилари маърифат палласини “тавҳид”, яъни бирлашиш ёки “фано” моддийликдан йўқолиш деб қараганлар.
Маърифат – ақлдан устун турадиган, аммо шубҳадан холи руҳий илмларнинг жавҳаридир. Инсон илоҳий зотнинг бир зарраси бўлганлиги учун унда илоҳий маърифатга етиш имконияти бор. Бу инсоннинг камолотга етиш йўлидир.
У ҳолда, ҳақиқатнинг ўзи нима?
Бу уқувнинг маъно ва мазмун доирасидан хабардор бўлиш учун яна “Мантиқ-ут-тайр” достонига қайтишга тўғри келади.
Машаққатли сафар жараёнида жуда кўпчилик қушлар бардош беролмай сафдан чиқади. Улардан энг охирида фақат 30 та қуш омон қолади. Омон қолган бу 30 та қуш охирги мадорлари ва нафасларида бир поёнсиз манзилга етиб келадилар. Қушлар энди сафарни давом эттиришга ўзларида қилча дармон қолмаганлигини, шунча мушкил масофани босиб ўтиб ҳам ҳеч нарсага эришолмаганликларини ҳис қилиб, умидсизлик ичида надомат чекадилар. Худди шу чоғда ғойибдан бир садо келиб уларнинг мақсадини сўрайди. Қушлар жавоб айлаб, ўзларига подшоҳ сайлаш учун Семурғни излаб келганликларини айтадилар. Ғойибдан келган садо қушларга ўз чоғига қарамай, Семурғ даъвосини қилмай қайтиб кетишни буюради. Қушлар ҳайронлик илкида дод-фарёд кўтарадилар. Ҳудҳуд уларга тасалли бериб Семурғнинг марҳаматидан нишона сўзларни айтади. Натижада қушларда яна висол умиди жўш уради. Садоқат ва ихлосмандлик кучаяди. Шу билан улар юксак даражадаги фонийлик, яъни руҳий жиҳатдан ёр (илоҳий зот) васлига эришиш шарафига муяссар бўлади. Ўртадан пардалар кўтарилиб ҳақиқат аён бўлади:
30 та қуш қараса, улар шубҳасиз ўша “Семурғ” (Симурғ), яъни ўзлари бўлиб чиққанлигини кўрадилар.
Атторнинг бу сўзлари бундай икки ёқлама маънога эга; биринчиси “Ваҳдати вужуд” тушунчасидир. Бу сўзнинг тўғри маъноси, мазмуни, олам мутлақ руҳнинг самараси ёхуд тажаллийси (акс этиши)дан иборатдир. Умумий қилиб айтганда олам мутлақ руҳ туфайли мавжуддир, деган маънони англатади. Демак, 30 та қуш Семурғнинг шарпаси бўлиб, уларда ҳам Семурғлик хислат бор бўлгани боис, қушлар Семурғни ахтариб, натижада ўзлари Семурғга айланганлар. Иккинчиси, Аттор 30 та қуш ва семурғ муносабатини ҳам рамзий, ҳам сўз санъати нуқтасидан поэтик жилвалантради. Зеро, семурғ сўзи аслида форсча “си мурғ” (ўттиз қуш) деган маънони ҳам билдиради.
Демак, ҳақиқат ҳақни – илоҳий зотни таниш ва у билан бир вужудга айланиш демакдир. У маърифат билан илдизи бир эканлигини кўрсатади. Шунингдек, ҳақиқат ўзликнинг охирлашиб, абадийликнинг бошланишидаги улуғвор ғоянинг реалликка айланиши, юксак даражадаги камолотнинг тантанаси деб ҳам қаралади. Аттор ҳақиқат ҳақида бундай деб ёзади:
– Ҳақиқат ўзи нима? Бенуқсон худони кўриш, сен, манманликни тарк этсанг, у билан бир бўласан.
– Ҳақиқат ўзи нимадир? У билан бир бўлмоқдир. Дур каби воситалик денгизида ягона бўлмоқдир.
– Ҳақиқат ўзи нима? Ҳамиша сирлардан огоҳ бўлиш…
– Ҳақиқат ўзи нима?… Жондан кечишдир.
Кўп тадқиқотчилар “Ваҳдати вужуд” қарашини кейинги даврдаги Оврупо файласуфларининг табиат диалектикаси ҳақидаги қарашларига мувофиқ тадқиқ этиш орқали уни инсон руҳига шиддат билан ёриб кирган фаол таълимот деб қарашмоқда. Шундай бўлгач, Фаридиддин Аттор “Ваҳдати вужуд” таълимотини системалаштириб, бир қадар муфассал мавқега эга қилган аллома устозлариниг биридир. У бизнинг ўзимизни теран ўрганишимизни, у чўккан сир-асрор хазиналаридан янада ёрқин жавоҳиротларни териб, бугунги авлод кишиларини улардан баҳраманд қилишимизни кутиб турибди. Кишиларнинг руҳий дунёсини камол топтиришда Фаридиддин Аттордек буюк сиймоларнинг илтифотига эришиш бағоят фойдалидир.

УЧИНЧИ БОБ

ФАРИДИДДИН АТТОРНИНГ ОЛАМ ВА ИНСОН ҲАҚИДАГИ ҚАРАШЛАРИ

Атторнинг асарларида бу олам деган тушунча деярли доимо кўзга ташланиб туради. Аммо, бу сўзлар билангина Атторнинг олам ҳақидаги қарашларига баҳо бериб бўлмайди.
Атторнинг фикрича, бу олам, яъни моддий, дунё фоний, ўткинчидир, у олам, яъни руҳий дунё боқий мангуликдир. Чунки руҳий дунё илоҳий зотнинг манбаси, жавҳаридир. Моддий дунё руҳий дунёнинг пўсти ёки қўриқчидир. Моддий борлиқ сурат, руҳий борлиқ маънодир. Аммо, моддий борлиқ ягона мавжуд бўлиб турадиган борлиқ бўлмасдан, балки руҳий борлиқ, илоҳий зотнинг тажаллийсидир. Суратнинг мавжуд бўлиши маънонинг хосиятидан бўлганидек, нарсалар олами ҳам илоҳий оламнинг жилвасидир. Моддий олам – олами сағир, яъни, кичик олам, бўлиб, руҳий олам олами кабир, яъни поёнсизлик оламидир.
Моддий олам илоҳий зотнинг илоҳий санъати сифатида чуқур уйғунликка эга. Яъни улар кўринишда бошқа-бошқа нарсалар бўлса-да, моҳиятда бир-бири билан узвий боғлиқдир. Чунки, ҳамма борлиқда илоҳий зотнинг жилваси бор. Шу боис Аттор ёзади:
– Унинг зоти билан мавжуд бўлган олам шундай мустаҳкам илдиздошликка, ўзаро боғланишга эгаки, сувдаги балиқдан фалакдаги ойгача жамики нарсалар бир-бири билан бевосита боғлиқ — алоқадордир.
Демак, илоҳий зотнинг қудратидан иборат бўлган замин ва осмон, денгиз ва қуруқлик, олам ва одам ўртасида узвий мувозанат мавжуддир. Ана шу қудрат сабабидан олам ҳамиша ҳаракатланиб, тараққий қилиб, ўзгариб, янгиланиб туради. Атторнинг назарида жамики тараққиёт, ўзгариш ва янгиланишлар бевосита илоҳий зот қудратининг кўринишларидандир. Чунки олам илоҳий зот учун бир кўзгудир. Шу боис Аттор ёзади:
– Жаҳоннинг бутун ашёлари – зарралари унинг кўзгусидир. Қандайки нарса кўрсанг, унинг оятлари китобидан саҳифалар деб билгил.
Бинобарин, олам кўзгу экан, ундаги жамики мавжудодларнинг ҳаммаси илоҳий зотнинг “оятлари китобидан саҳифалар”дир.
Атторнинг олам ва кўзгу муносабатидан менимча бундай икки хил қатламли мазмунни ҳис этиш мумкин:
1. Олам – кўзгу. Илоҳий зот ана шу кўзгу орқали ўзини акс эттиради. Демак, Аттор кўзгуда акс этиш муносабати орқали биринчидан илоҳий зотнинг мутлақ борлиқ эканлигини далиллайди.
2. Бинобарин, олам илоҳий зотнинг санъатигина эмас, балки илоҳий зотнинг мавжудлигини намоён қиладиган бирламчи бош шарти ҳисобланади.

Бу нуқтани Аттор “Мантиқ-ут-тайр” достонида бир рамзий-символик ҳикоят орқали янада аниқ баён қилади. Атторнинг ёзишича, ҳусн-жамолда тенгсиз бир подшоҳ бўлиб “оламнинг гўзаллиги, назокати унинг сирларидан бир саҳифа, зеболиги нафисликда унинг дийдоридан бир оят каби эди”. Бу подшоҳнинг номи оламга тарқалиб, ҳамма унинг ҳуснига мафтун бўлади. Аммо подшоҳнинг ҳусни қуёшдек нурли бўлгани учун, ҳечким унга қарашга ботинолмайди. Атторнинг сўзи билан айтганда, кишилар уни “кўрмасликка сабр-тоқат қилолмас, аммо кўришга ҳам чидаб туролмас эдилар”. Шунинг учун подшоҳ катта бир кўзгу ясатиб шу кўзгуга қарайди. Кўзгуда унинг ҳусни акс этиб, ундан нур атрофга таралади. Кишилар ана шу нур орқали подшоҳнинг ҳуснидан баҳраманд бўладилар. Аттор ҳикоятни хулосалаб, қуйидагиларни ёзди:
– Эй инсон, сенинг подшоҳинг ҳам ҳилол ой қасридур, қаср эса қуёш нуридан равшандур. Ўз подшоҳингни кўнглингда танигин, шундай қилиб аршни заррада кўргин. Бу бепоён олам саҳросида вужудга келган ҳарбир сурат, ҳар бир либос гўзал семурғнинг соясидур. Аммо, гарчи сен буни тасаввур этолмасанг-да соя семурғдан мустасно эмас. Соя билан семурғ бир-бирига сирдош ҳамда маҳрамдир, улар бир-бирини интизор қилади, излайди, шарт қилади. Агар билсанг сенинг вазифанг соядан кечиб, семурғга интилишдир. Агар семурғга етишсанг, парда ичида офтобни кўрасан, шунда соя билан семурғ бирлашади, сен ўзингни ҳам қуёш ичида кўрасан.
Атторнинг ғоясига асосланганда, оламнинг бирлиги руҳдан иборат бўлиб, борлиқ ҳодисалар руҳнинг инъикосидир. Шундай экан, оламни тушуниш учун руҳни тушиниш керак бўлади. Руҳ бир хил илоҳий қудрат, у оламнинг сирини очадиган бирдан бир очқич, мавжудликнинг моҳияти ана шу очқични излаш ва топиш керак.
Ўткинчилик билан абадийлик ўртасидаги зиддиятнинг мақсади янада абадийликдир. Соя ҳамон нурга қўшилиб кетади. Коинотнинг негизи фақат биттадир, у ҳам бўлса мутлақ руҳдир. Буткил борлиқ яна шу мутлоқ руҳнинг сифати ёки сояси ҳисобланади. Демак, олам ташқи кўриниш жиҳатидан моддийликнинг, моҳият жиҳатидан илоҳийликнинг рамзи деб қаралади. Шундай экан, илоҳий зот, яъни худо коинотдан мустасно ҳолда мавжуд бўлиб турмасдан, балки коинот билан бирликда мавжуд бўлиб туради, у абадий ҳамда поёнсиздир. Аттор “Илоҳийнома” номли асарида шу ғояни илгари сурган ҳолатда бундай деб ёзади:
– Дунёдаги борлиқ ҳодисалар, ашёлар, кўплик ва озлик, салбий ва ижобийлик, раддия ва тасдиқлар унинг мавжудлигини исботлашга хизмат қилади. Магар синчиклаб қарасанг, мавжуд ижобий сифатлар унинг ўзидир. Бутун борлиқнинг вужуди (моддийлиги) унинг улуғлиги сояси, қудратининг белгиси, ижодиёти ва санъатидир.
Бу ерда Атторнинг дунёқараши янада равшанлашади. У жамики оламни зоти пок, илоҳий зотнинг далили деб қараб, моддий борлиқни илоҳий зотнинг сифатларигина эмас, балки ўзи деб тушунади. У ҳар қандай мавжудликда илоҳий зотнинг жилвасини кўради. Унинг назарида коинотнинг жавҳари чарақлаб турган бир даста нур, у нур қаерга тушса шу ер жилоланади. Гўё бир қуёшнинг пориллаши билан буткул коинот ёришиб кетгандек бўлади.
Атторнинг кўз қарашича, олам ягона, бетакрор, чексиз борлиқдир. У азалий ва абадий бўлган илоҳий зотнинг яратилиши бўлиб, у тинимсиз ҳаракатланиб туради. Атторнинг олам ҳақидаги қараши унинг инсон ҳақидаги қарашлари билан чуқур киришиб кетади.
Барча тасаввуф таълимотчиларига ўхшаш Атторнинг назарида ҳам инсон ташқи шакл жиҳатидан моддий дунёнинг бир таркибий қисми бўлса-да, аммо унинг қалбида илоҳий нур мавжуд. Инсоннинг вужуди бир турли қобиқ ёки пўстлоқдан иборатдир. Унинг моҳияти руҳ бўлгани учун у шарафлидир. Мана шу маънони кўзда тутиб Аттор инсонга қарата нидо қилади:
– Сенинг гавҳаринг, яъни руҳинг фаришталарнинг саждагоҳи эканлигини унутма. Бошингда халифалик тожи бор. Одам ато фарзандисан, яъни Оллоҳнинг ердаги ноибисан. Жаннатдан тушгансан, яна ўша гулшан, яъни жаннат сари интилгин… одамийлик ва илоҳийлик сифатларидан узоқлашма, сенинг атлас тўнинг одамийлик сифатингдир.
Инсоннинг моддийлик сифати уни мутлоқ руҳнинг баҳридан айриб турадиган бир пардадир. Ана шу парда сабабидан инсон ғафлатга гирифтор бўлади, надомат чекади, ҳижрон илкида заифлашади, ўзини маъносиз йўлини қоронғи, қисматини хира ҳис қилади. Турли ташвиш, изтироблар унга ором бермайди. Умидсизлик ичида ўзини ёруғликдан, ҳақиқатдан йироқ деб қараб эсанкирайди. Булар модда билан руҳ ўртасидаги зиддиятнинг инсон туйғусидаги ифодалари бўлиб, бунда инсон ўзидаги моддий маломатларни бўйсундириб, яъни пардани йиртиб, руҳият манзилига қадам ташлай олса, шубҳасизки, у шон-шуҳрат тахтида улуғворлик тожини кияолади. Аттор Инсоннинг ана шу паллага етишини орзу қилади ҳамда унга ета олишига ишонади. Шундан, у кескин ҳолда ёзади:
– Сенинг ичингда жавҳар – мутлақ руҳнинг сири бор, аммо бу ерда сенга йўл кўрсатувчи йўқ. Охири йўқотган нарсанг сенинг ўзингдир, сен бу зоҳирий сирларнинг тузоғига гирифтор бўлгансан. Сен яратгучининг зоти ва сифатлари жавҳарига эгасан, лекин унинг дийдоридан узоқсан. Сенинг жавҳаринг ҳаммадан афзал, шу жавҳар сен учун ҳақиқий зотга олиб борадиган раҳбардир. Ҳаёт, фалак ва юлдузлар сенинг кўзларинг нигоҳларингдир, уйинг ичидасану хаёлингда эшикнинг сиртида тургандайсан, ҳам кўринасан, ҳам йўқсан.
Атторнинг бу сўзлари ажойиб чуқур фалсафий маъно ва мушоҳадаларга бой. Инсонда “мутлақ руҳнинг сири бор”. Бу Аттор учун ҳарқандай шубҳадан мустаснодир. Бироқ, инсон, яъни, сен “уйнинг ичидасану хаёлингда эшикнинг сиртида тургандайсан”. У ҳолда “эшикни очиб”, уйнинг ичига кириш учун нима қилиш керак? Жавоб фақат битта, қалб эшигини очиш керак. Худди шу нуқтани кўзда тутган Аттор шундай дейди:
“Руҳ одамнинг ички дунёсидир, шу боис инсон ўз ичига сафар қилиши керак. Бунинг усули ҳам битта, яъни ўзини билиш, аслий “мен”га қайтишдир. Инсоннинг фожиаси ўз моҳиятидан олислаб кетганлигидадир. Буни Атторнинг қуйидаги қарашларидан билиш мумкин:
– Чунки, сен ўз-ўзингдан айрилган, ўз аслингдан бегона бўлиб, йўқолгансан. Сен ўзингга маъшуқсан, ўзингга қайт, саҳрода кезма, ватанга қайт. Ушбу ватан муҳаббатидан иймон пок бўлғусидир, негаки, маъшуқинг пок жонингнинг ичидадир. Одамлар ўзгаларнинг қиёфасида ўзларини кўради, лекин ўзларини ўзлари танишмайди. Илоҳий таниш ҳам шунга ўхшайди. Тангри таолони ҳарким аввал ўзидан изласин, “ўзини таниган раббини ҳам танийди” деган ҳадисни эсидан чиқармасин. Ўзликни таниш эса маърифатдир, маърифат йўли чин вафо, қалб кўзининг очилишидир.
Бу парчани ортиқча шарҳлашнинг албатта ҳожати бўлмаса керак. Фақат юқорида тилга олинган “қалб эшиги” деган сўзни Аттор бу ерда янада образли ва ёрқин ҳолатда “қалб кўзи” деб олган холос.
Аттор яна инсоннинг вужудини моддий борлиқ, яъни сурат, ундаги илоҳий руҳни маъно, яъни моҳият деб қараб, ҳақиқий мавжудликни руҳ билан боғлаб тушунтиради. Одам инсофдан қараса руҳни бирламчи, вужуд, яъни моддани иккиламчи ҳисоблайди. Демак, Атторнинг қарашича, одамнинг вужуди – ташқи шаклига эмас, қалбига қараш керак. Асосий субъект яна шу одам, руҳ ёки маъно одамнинг оламга бўлган муносабатини ўлчайдиган бирдан бир омилдир. Аттор бундай деб ёзади:
– Нима учун суратнинг дардига мубталосан, агар сен суратни ташласанг кулли-борлиқ ичидасан. Сен суратнинг ҳамроҳлигидан қутулсанг, худонинг маъносидан хабардор бўласан. Сурат сенинг ҳеч бир ишингга ярамайди, худо дийдорини жонда кўрсатади. Агар суратни синдирсанг, шак-шубҳасиз сен ҳақсан.
“Суратни синдирсанг шак-шубҳасиз сен ҳақсан”. Бу Атторнинг инсон моҳияти ҳақидаги қарашларининг биридир. Тухумни ёриб чиққандан кейин унинг моҳияти намоён бўлади, яъни тухумнинг бир хил шакл ёки сурат эканлиги ойдинлашади. Демак, тухумнинг маъноси исботланади. Буни одамга таққослаганда, тан бир хил шакл, ана шу шаклнинг физиологик, психик асоратларидан тозалаб жавҳарни, яъни жонни танигандагина, одамнинг моҳиятини билиш мумкин. Атторнинг назарида одам билан илоҳий зотнинг муносабати ана шундай. Аттор инсонни юксак даражадаги шараф соҳиби деб билади. Инсонда бундай руҳнинг аломати бўлганлиги учун, ҳатто уни мантиқий йўсинда мутлақ руҳ билан бир ўринга қўяди. Бу эса Аттордаги ўз даврига – ўрта аср Шарқ ислом муҳитини ёриб чақишдек бир тушунчани ҳосил қилади. Бинобарин, бу Аттор идеясидаги юксак шижоат ва жасоратнинг маҳсулидир дейиш мумкин. Бундай руҳ эса худо, инсонни худога баробар қўйиш бу куфрдан дарак беради. Боязид Бистомий ана шу қараши туфайли кофирликда айбланиб, маломат даштида сарсон-саргардон бўлди. Мансур Ҳаллож ана шу қараш орқасида кофирликда айбланиб, аввал дарра билан жазолаш, кейин эса жасадини ўтда куйдириш усули билан ўлдирилди. Аттор буларни ниҳоятда яхши биларди. У ҳолда яна шу “хавфли қараш”ни шарҳлашдан мақсад нима эди?
Атторнинг назарида бу қараш ҳаргиз ҳам куфрдан дарак бермасди. Уни куфр деб қараш беҳудлик, юзакилик, нодонлик, мутаассибликдан бошқа нарса эмас эди. Илоҳий маърифатни сезмаган, ўзидаги зоҳирий тушунчалардан қутулмаган, ўз қалбига қулоқ солмаган, сувни кўлмаклардан ичиб, ҳақиқий булоқни эсдан чиқарган кишилар бу қарашнинг мағзини асло чақолмайди, шунинг учун, уни юзаки ҳолда куфр деб тушунади. Бироқ, майли Боязид Бистомий бўлсин, майли Мансур Ҳаллож бўлсин ва майли Аттор бўлсин, инсонни Худога тенглаш ширкдир.
Лекин, Атторнинг қарашича, инсоннинг ўз моддий пўстини бўйсундириб, руҳ томон юзланиши осонликча амалга ошадиган жараён эмас. Бу жараёнда турли васваса ва мушкулотлар инсонни маърифатдан гўё юксак бир қалъа деворидек айириб туради. Уни абадийлик нисбатидан, яъни олам неъматлари орқали маҳрум қилади, уни ўткинчи жилвалар орқалик ғафлатга бошлайди. Инсондаги ижобий ва салбий аломатлар ўртасида мана шу тахлитда тўхтовсиз кураш бўлиб туради, бу курашнинг натижаси инсоннинг тақдирига бевосита таъсир кўрсатади. Аттор бу курашда инсонни шараф манзилига, яъни ижобий хислатларга ундайди. Аттор ўзининг “Панднома” сида бундай деб ёзган:

Камбағаллик гарчи қаттиқ, эй жавон,
Бўлмағай ҳаргиз жаҳолатдан ёмон.

Атторнинг қарашича, инсон учун моддий жиҳатдаги йўқсиллик ҳеч гап эмас, ҳаммадан ёмони маънавий йўқсилликдир. Жаҳолат – нодонлик, разолат, зулм кабилар маънавий йўқсилликнинг муҳим аломатларидир. Ҳадисларда жаҳолат қиёматнинг бир турли аломати қаторида тилга олинган.

Кимки ул уйқудадир ўлган эрур,
Аҳли ғафлатға бу иш бўлғон эрур.
Кимки онинг ақлу ҳуши бўлмаса,
Ул ўлуктур, сен тириклардин дема.

Атторнинг назарида, инсоннинг жисмоний жиҳатдан бор ёки йўқ бўлиши ҳаргиз ҳам унинг ўлик, тириклигига кафолат бўлмайдиган ҳақиқий ўлимдир, унинг ифодаси қалбидадир. Аттор “Тазкиратул-авлиё”да ёзади:
Молик Динор бундай дейди:
– Мен Ҳасан Басрийдан: “Бу дунёдаги энг оғир азоб­уқубат нима?” деб сўрадим, у жавоб айлаб:
– Қалб ўлими, – деди.
Мен яна:
– Қалб ўлими дегани недур? – деб сўрадим. У:
– Ўткинчи дунёга муҳаббат, – деб жавоб айлади.
– Ўткинчи дунёга муҳаббат нимадан дарак беради? – деган саволга Ҳасан Басрий бир оғиз сўз билан:
– Нафсдан, – деб жавоб берган. Бу ерда Атторнинг инсонга қарашидаги яна бир нуқта майдонга чиқади.

“Ул эрур бил одамийнинг одами,
Йиғса аввал нафси бедин ҳар дами”.

“Боқмағил лаззати нафсоний сари,
Боқмағил ҳам олами фоний сари”.

“Нафсни зиндонға солғон яхшироқ,
Ҳарна деса аксин олғон яхшироқ”.

Бу каби мисолларни Аттор асарларида кўплаб учратиш мумкин. Чунки Аттор нафсни инсондаги муҳим довон деб қарайди. Нафс ўзи нима? Лўнда қилиб айтганда, инсондаги ҳайвоний хислатларнинг бош кўтаришидир. Инсон нафс иллатларидан покланмас экан, ўзидаги илоҳий руҳни ҳис қилиш шарофатидан маҳрум бўлади.
Аттор объектив реалликка нисбатан муносиб инсоний маишатларни ҳам ҳаргиз назардан соқит этмайди. Аммо ҳалол ва ҳаромдан иборат нозик инсоний мезонни инсон олдига шарт қилади.

Ким ҳаромдин ботинин пок этмади,
Руҳи, бил, ўз манзилиға етмади.

Ҳалоллик инсон учун бурч ва фазилатдир. Ҳаром бўлса ҳайвоний иллатдир. Одам ўзини камол топтириш учун, ҳалоллик шарофатини азиз тутиб, ҳаромдан доимо сақланиши керак.
Аттор фалсафий қарашининг туб негизи комил инсон ғоясидан иборатдир. Инсон илоҳий маърифатга нечоғлик теран кирса, унинг қалби шунчалик ёришади ва покланади. Покланишнинг даражаси камолотнинг даражасига таъсир кўрсатади.
Комил инсонлик ҳаргиз ҳам етиб бўлмайдиган қуруқ ғоя эмас. Ҳасан Басрий, Боязид Бистомий, имом Бухорий, ат-Термизий, имом Муслим, Аҳмад Ҳанбал кабилар комиллик даражасига етган инсонлардир. Бундай одамлар ҳарбир даврда майдонга келади. Шу даврнинг маърифатини намоён қилади, шу даврнинг садосини жаранглатади.
Аттор инсон қалбини бир тиниқ шишага, поклигини унинг жилосига ўхшатади. У покликка алоҳида урғу беради.

Ҳар бир мусулмонки бўлса ботамиз,
Тўртни тўртдан пок тутсун ул азиз.
Дилни сен аввал ҳасаддин пок қил,
Ўзни сўнгра соҳиби идрок қил.
Пок қилғил кизбу ғийбатдин забон,
Ўтмасун десанг имонимға зиён.
Пок агар бўлса зиёдин дил, амал,
Етмағай ҳаргиз имонингға халал.
Етмаса қорнинға бир зарра ҳаром,
Марди имондор бўлғайсан тамом.
Ким ҳаромдин ботинин пок этмади,
Руҳи, бил, ўз манзилиға етмади.
Кимни кирдори риёдин пок эмас,
Буриёдек сурати бир нафсу бас.

Аттор бу парчада тўрт нарсани тўрт нарсадан, яъни дилни ҳасаддан, тилни ғийбатдан, дилни иккиюзламачиликдан, нафсни ҳаромдан пок тутиш зарурлигини таъкидлайди. Чунки, Атторнинг қарашича, ҳасад, ғийбат, иккиюзламачилик, ҳаром каби иллатлар инсон руҳини хиралаштирадиган, булғайдиган, инсоннинг эътиқодини сустлаштириб, маърифатдан йироқлаштирадиган, ҳайвоний истакларга йўл очадиган иллатлардир.
Аттор “Илоҳийнома”да ўзининг садоқати ва поклиги билан шоҳлик тахтига етган бир аёл ҳақидаги таъсирли, алангали ажойиб бир ҳикоятни мисол қилиб келтиради. Аёл деярли ҳар бир қадамда шаҳват ва ҳирсни қўзғаган азоб-уқубатларга дучор бўлади. Мақсадига етолмаган кишилар ҳар хил пас, бузуқ воситалар орқали аёлга зулм қилади. Аммо аёл ўлим хавфи олдида ҳам ўзининг поклигини олдинги ўринга қўяди. Натижада у ахири мурод-мақсадига етади.
Аттор ҳикояда персонаж тили орқали бундай дейди:
– Тўғри, дунёда ҳеч бир жонзот шаҳватдан холи эмас, бу сирни билмаган одам жисмоний жиҳатдан майиб, нуқсонликдир. Ундай киши соғлом эмас. Аммо, шаҳват ҳаддидан ошса ҳирс, ифлослик келиб чиқади, кейин уни тўхтатиб бўлмайди. Шаҳват шавқи кучайса орадан муҳаббат кўтарилади. Ҳолбуки, инсоннинг моҳияти муҳаббатдир. Бироқ, муҳаббат ҳам чегараланиб туриши керак, агар чегарадан чиқиб кетса, жонинг муҳаббатнинг кўзи олдида ожиз, арзимас бўлиб қолади.
Аттор инсонга нисбатан меъёрида бўлган шаҳватни соғломликнинг ифодаси деб билади. Чунки у ҳикояда яна: “Агар эрлар билан аёллар қўшилмаса одамзотнинг насли қандай давом қилади? Оламнинг тузилиши, қонунияти бузилмайдими? Чунки, бу илоҳий ҳикматнинг тартиб тадбиридир, мулк ва мамлакат, дунё ишлари шу асосга қурилган. Барча жонзотлар қўшилиб, кўпайиб, наслини давом эттиради.
Доимий ривожланиш шундан келиб чиқади. Одамзод минг-минг йиллардан ошиб қанчадан қанча риёзат ривожланишни ўтказиб, ҳозирги ҳолга келган”. Аттор инсон моҳияти муҳаббат эканлигини, муҳаббат оламнинг тузилиши, инсоният тадрижий тараққиётининг асоси эканлигини таъкидлайди. Бироқ муҳаббат ҳаддидан ошса ҳирсга, нафснинг қулига айланиб, покликка таъсир етказишини, муҳаббатни нуқул шаҳватдан иборат деб тушунмасликни уқтиради.
Аттор инсоний муҳаббатни қадрлайди, инсоний муҳаббат йўлидаги жасоратни мадҳ этади. Чунки инсоний муҳаббатни “илоҳий ҳикматнинг тартиб тадбири” деб қарайди. Инсоний меҳр, шафқат ва қадр-қимматни куйлаш Атторга хос фазилат бўлиб, унинг асарларидаги муҳим ғоявий мазмунларнинг бири ҳисобланади. У бу нуқтани ўз асарларида ҳар хил тафсилот – ҳикоятлар орқали образли, таъсирли ҳолда ёритиб беради. Жумладан, “Мантиқ-ут-тайр” достонидаги нон воситаси билан ўлимдан қутулиб қолган бир асир ҳақидаги ҳикоятдан буни яққол кўриш мумкин. Ҳикоятда баён қилинишича, бир баҳодир жангда рақибини енгади ҳамда уни ўлдириш мақсадида ханжар олгани уйига кириб кетади. Худди шу орада боҳодирнинг хотини асирга нон беради. Баҳодир қайтиб келиб асирнинг қўлида нон турганлигини кўриб, “Бу нонни сенга ким берди?” деб сўрайди. Асир “Аёлинг берди” деб жавоб беради. Буни эшитган баҳодир “сени ўлдириш энди менга ҳаром бўлди. Чунки, бизнинг нонимизни еган ҳар қандай кишига биз тиғ кўтаролмаймиз” деб асирни озод қилиб юборади.

ТЎРТИНЧИ БОБ

ФАРИДИДДИН АТТОРНИНГ СИЁСИЙ, ИЖТИМОИЙ, АХЛОҚИЙ ҚАРАШЛАРИ

Ўрта асрлар – инсоният тафаккур тарихида саралаш аҳамиятига эга бир палла бўлиб ҳисобланади. Ҳозирги замон Ғарб ва Шарқ олимлари бирдай эътироф қилганидек, бу палла авваламбор Шарқ мусулмон элларида уйғониш вазифасини ўтаган. Маънавий, диний-фалсафий масалалар ҳақидаги баҳс-мунозаралар тадрижий чуқурлашди ва муайян асос ҳозирловчи оқим, таълимотлар майдонга келди. Мансур Ҳаллож, Боязид Бистомий, Абуллоҳ Ансорий (1005-1088), Юсуф Ҳамадоний (1048­1148), Саноий (1045-1141), Муҳаммад Ғаззолий (1059-1111), Аҳмад Яссавий (1105-1167), Ибн Рушд (1126-1198), Ибн Арабий (1105-1167), Саъдий Шерозий (1184-1298), Жалолиддин Румий (1207-1273) каби уламо олимлар етишиб чиқиб, ислом фалсафаси тараққиётига зўр туҳфалар қўшдилар. Фаридиддин Аттор ана шундай гирдобли тошқинликда, шунингдек, диний, сиёсий ва ижтимоий зиддиятларга тўлиб-тошган алангали, силсилали бир шароитда яшаб ижод қилади.
Аттор ўз даврининг иймонли, виждонли, ақл соҳиби ва бурчига содиқ вакили бўлиб, айни давр шароитидаги сиёсий, ижтимоий ва ахлоқий масалаларга нисбатан ўз кўз қарашларини ҳар хил шакл ва воситалар орқали ўртага қўйиб ўтган.
Атторнинг диёнатли, маърифатли, адолатли, тариқат йўлини тутган шоҳ ҳақидаги орзу-армонлари гуманистик ғояларининг муҳим таркибий қисмини ташкил қилади.
Агар подшоҳ келган балога кулса, яъни беҳудлик қилса, унинг давлатига қатъий нуқсон етади. Давлатнинг бехатар, омон бўлиши эл учун бахт-саодат, шоҳ учун оғир масъулиятдир. Агар шоҳ бепарволик қилса, рақибларни заиф чоғлаб мағрурланса, давлатга зиён етади. Шунинг учун шоҳ ҳар доим ҳушёр, огоҳ бўлмоғи, давлатга, элга посбон бўлмоғи керак. Бу шоҳ учун энг муҳим шартдир.

Суҳбати ҳар бенавою ҳар ҳақир,
Подшоҳға еткузур бешак ҳақир.
Боз аврат бирла кўп суҳбат этар,
Ўзини ул шоҳ беҳурмат этар.

Давлатни бошқаришда оқилларнинг маслаҳатларига амал қилган подшоҳ оқилдир. Аммо, дидсиз, маърифатдан йироқ кишиларнинг муҳаббатига, хушомадига ишониш подшоҳга хўрлик, бечораликдан бошқа нарса олиб келмайди. Кеча-кундуз кайф-сафо, айш-ишратга берилган подшоҳ ҳам элнинг назаридан қолади.

Қилса гар оҳангки зулм ул подшоҳ,
Суд қилмас анга, бил, хайлу сипоҳ.

Маъноси: Магар подшоҳ халқига зулм – жафо қилса, авомнинг ҳам, унинг қўл остидаги сипоҳларнинг ҳам унга фойдаси бўлмайди.
Подшоҳ золим эрса элдан яхшилик кўрмайди. Донишмандларда “эл рози – худо рози” деган гап бор. Элнинг розилиги албатта худонинг марҳаматидан дарак беради. Элдан яхшилик кўрмаслик – элнинг қарғишига, нафратига қолиш демакдир. Қарғиш ва танбеҳ-қораюзлик, дўзахийликнинг белгисидир. Ўзини мусулмон ҳисоблаган ҳар бир банда учун (ҳатто у подшоҳ бўлса-да,) золимликдан ўзга оғир гуноҳ, дўзахдан ортиқ оғир жазо йўқ.
Мақтанчоқлик, ёлғончилик инсоний хислатларга ёт, айниқса, подшоҳлар учун ёмон иллатдир. Подшоҳнинг мақтанчоқлиги ва ёлғончилигининг зиёни бутун элга офатдир. Бу моҳиятан қараганда инсоният шон-шарафига қилинган ҳақорат, шунингдек, руҳий зулматдир. Бунга лоқайдлик билан қараган подшоҳнинг зар либослари “ано ридо”, яъни машаққат тўнидир. Шу боис Аттор бундай мисраларни битади:

Подшоҳларга керакдур адлу дод,
То раиййат адлдин бўлғуси шод.
Қилса гар лашкарга султон кўп карам,
Лашкари ҳам жон берур баҳри дарам.

Яъни: Подшоҳларга диёнат, адолат керак, шу билан у халқнинг диёнатига эришолади.
Подшоҳ ҳам, унинг қўл остидагилар ҳам одил бўлса мамлакат ва шоҳга барқарорлик насиб бўлади.
Агар подшоҳ лашкарларга яхшилик қилса, лашкарлари ҳам унинг учун жонларини аямайди.
Қисқаси, адолат – подшоҳ учун бош мезон. Адолат бўлгандагина эл равнақ топади, мамлакат мустаҳкамланади.
Аттор асарларида подшоҳларни инсофли, диёнатли бўлишга, тариқат йўлини тутишга, маърифат эгаллашга ундайди. Чунки ўзи камол топган подшоҳ элни ҳам камолот йўлига бошлай олади.
Атторнинг назарида подшоҳлар ҳам аслида одатдагидек бир одам. Агар подшоҳ ўзининг шоҳлик тожини ва шоҳона тўнларини ечса, унинг оддий кишилардан ҳеч қандай фарқи қолмайди. Шундай экан, подшоҳ нуқул подшоҳлик тахтидагина ўтириб қолмай, ўзининг одамлигини тез-тез эслаб турса, эл орасига кириб элнинг ҳол-аҳволидан хабардор бўлиб турса, шавкати янада ошади. Аттор “Мантиқ-ут-тайр” достонида Искандар ҳақидаги теран маъноли қисқа бир ҳикоятни мисол қилиб келтиради:
Жаҳонгир Искандар бир куни бир мамлакатга элчи юбормоқчи бўлди. Бир неча одамга бир хил кийим кийдирди ва ўзи ҳам шу кийимдан кийиб элчилар билан бирга йўлга чиқди. Ҳеч ким қайси бири Искандар, қайсилари элчилар эканлигини билмасди. Ва яна ҳеч кимда Искандардан аломат йўқ эди. Агар бирортаси мен Искандарман деса ҳам ҳеч ким бунга ишонмасди…
Искандар эса ҳаммани кўриб турарди ҳамда ҳамманинг аҳволидан хабардор эди. Искандарнинг ҳар бир кўнгилга йўл топишга имкони, ихтиёри бор эди. Гумроҳ дилларга йўл топиш қийин, гумроҳларнинг йўли – гумроҳлик, ғафлат ва адашиш йўлидир. Шоҳ гарчи ҳужранинг сиртида бегона одамдек туюлса-да, лекин хужра ичида ҳаммага маҳрам, яъни ҳамхона эди.
Бу парчадаги жумлани қисқача шарҳлаб ўтишга тўғри келади. Ҳукмдор эл орасига кирганда ёки авомнинг бир таркибий қисмига айланганда у подшоҳ эмас, одатдаги оддий бир одам бўлиб қолади. Лекин у шу орқали гумроҳликдан, ғафлат ва адашишдан сақланиб, ҳар бир кўнгилга йўл топади, натижада у қалб ҳужрасида эл билан биргаликка эришади. Бу билан Атторнинг, подшоҳ ҳақидаги фалсафий қарашлари равшанлашади. Мақсад эл қалбига йўл топиш, эл билан ҳамнафасликдир. Мана Атторнинг адолатли шоҳ ғояси ва адолатли давлат тушунчаси; бу ислом динининг маънавий ва сиёсий, ижтимоий жавҳарларига асосланган ўрта асрлар шароитидаги демократик руҳдаги ҳокимият андозасидир.
Аттор раҳмдиллик ва саховатни подшоҳларнинг муҳим белгиси деб қарайди. У “Мантиқ-ут-тайр”да бундай бир ҳикоятни келтиради:
Бир подшоҳнинг қадди-қомати келишган, жасур бир шаҳзода фарзанди бўлиб барча одамлар унга ҳавас қилишарди. Шу қаторда бир дарвиш шаҳзодага ошиқу беқарор бўлибди. У ҳар вақт шаҳзоданинг йўлига зор-интизор бўлиб, шаҳзода от миниб шаҳар кўчаларидан ўтганда у шаҳзода минган отнинг туёқ изини кўзларига суртиб фиғон чекаркан. Бу иш ҳамма ерга овоза бўлиб кетибди, шаҳзода ўнғайсиз ҳолатда қолиб, бу ишни отасига баён қилибди. Подшоҳ бу гапни эшитиб ғазаби жунбушга келибди ҳамда дарҳол дарвишни тутиб отга боғлаб ўлдиришни амр қилибди. Дарвиш қўлга олиниб, жазони ижро қилишга тайёрланибди. Шунда дарвиш подшоҳга, сўнгги бир ўтиниши борлигини, ўлдиришда шаҳзоданинг отига боғлаб ўлдиришни орзу қилишини айтибди. Дарвишнинг бундай садоқати ва жасоратидан таъсирланган подшоҳ уни ўлимдан озод қилиш билан бирга уни ўз саройига бошлаб ўғлига ҳамроҳ қилиб қўйибди.
Аввало шуни айтиш керакки, Аттор асарларида тасвирланган воқеалар бир эмас, бир неча маъно ва мазмун қатламларини бирлаштиради. Юқоридаги воқеада Аттор бир тарафдан подшоҳнинг раҳмдил, ўғлининг юмшоқ ва оддийлигини, диёнатни улуғлаш орқали ҳукмронларга ишора қилса, яна бир томондан муҳаббат, садоқат, вафо ҳам жасоратнинг куч-қудратини намоён қилиш орқали инсоннинг ўз бахти учун ўлимдан қўрқмай, содиқ қолишни кўрсатади. Бу хил руҳ Атторнинг инсон озодлиги ҳақидаги ғоясининг бир таркибий қисмидир.
Саховат ва ҳиммат ҳақидаги фикрлар Аттор асарларидаги муҳим нуқталарнинг бири ҳисобланади. У подшоҳлардан тортиб ҳар бир фуқарогача саховат ва ҳимматни ўзига мезон қилишни тарғиб этади. Чунки, саховат ва ҳиммат диёнатнинг, холисликнинг, меҳр-шафқатнинг, шунингдек, яна улуғликнинг белгиси ҳамдир. Алишер Навоий ҳазратлари саховат ва ҳимматга бундай таъриф беради: “Саховат инсоният боғининг ҳосилдор дарахти ҳамда шу дарахтнинг фойдали мевасидур. Саховат одамийлик мамлакатининг мавж уриб турган денгизидур, тўлқинли денгизнинг бебаҳо гавҳаридур. Саховатсиз одам ёмғирсиз баҳор булутига ва ҳиди йўқ анбарга ўхшайди… Одам бир тан бўлса, ҳиммат унинг жонидур.
… Ҳимматсиз киши эр эмас, жонсиз танни ҳеч ким тирик демас”.
Аттор “Илоҳийнома”да ҳиммат ва саховатга ишора қилиб, бундай ҳикоятни келтиради:
– Кунлардан бир куни Ануширвони Одил вазир-вузаролари билан юрт айланишга чиқди. Боғларни, ҳосилдор далаларни кўрди. Йўли саҳрога тушиб, белини уч ердан боғлаб, сув ташиб саҳронинг бир бўлагини обод қилиб кўчат экаётган бир нуроний мусафид қарияга дуч келди. Қария шижоат ва завқ билан ишларди. Ануширвони Одилнинг қарияга ҳаваси келди ва отидан тушиб унинг олдига борди.
– Ассалому алайкум ота, ҳорманг. Соқолингиз оқариб, ёшингиз ҳам бир ерга бориб қолибди. Уйда ўтириб дам олсангиз бўлмайдими, бу дунёйингиздан у дунёйингиз яқинроқ кўринади. Сиз эккан кўчатлар кўкариб то ҳосил бергунча қанча йиллар керак, унгача сиз борми, йўқми? – деди. Қария подшоҳга қараб табассум билан деди:
– Эй подшоҳи олам, бизгача қанчадан-қанча одам дарахт кўкартириб кетди. Мевасини биз едик. Энди навбат бизга келди. Мен бу кўчатларни ўзим ҳузурини кўрай деб экаётганим йўқ, балки келгусида яшайдиган одамлар, яъни авлодлар мевасини есин деб экаяпман.
Қариянинг гаплари Ануширвони Одилга манзур бўлди. У хурсанд бўлиб, шу саҳрони обод қилишга сарфлагайсиз, деб бир ҳамён олтин берди.
– Шоҳим, мана кўрдингизми, мен эккан кўчатлар мева берди, – деди нуроний оқсоқол қария ҳамёнга ишора қилиб.
Подшоҳ қариянинг бу сўзидан янада яйраб кетди ва яна бир ҳамён олтин ҳадя қилди.
Аттор “Панднома”да подшоҳга фитна-фасод келтирадиган ишлар ҳақида тўхталиб бундай деб ёзади:

Аввалидур мулкиға жабру амир,
Яна қилса кўп хиёнат ул вазир.
Ким яна беги хиёнатлик эрур,
Подшоҳ бундин залолатлик эрур.

Яъни: Қўл остидагиларга жабр-ситам қиладиган амир, хиёнаткор вазир ҳамда хиёнаткор беклардан подшоҳга яхшилик келмайди, улар подшоҳни ҳақ йўлидан оздиради.
Амир қўл остидагиларга жабр-зулм қилса, вазир ва беклар хиёнат қилса, бунинг оқибатида подшоҳ йўлдан адашади. Шунинг учун ҳукмдор доимо ҳушёр бўлиши ва адолат ила иш юритиб, қонунга қаттиқ риоя қилиши керак бўлади. Золим ва хиёнаткорлар, амалдор, судхўрлар, порахўрларни вақтида бирёқли қилиш керак. Фосиқ амалдорлар халқнинг ғазабини қўзғатиб, ҳукмдорни оёқ ости қиладиган, давлатнинг тагига сув қуйиб, пароканда ва вайрон қиладиган кишилардир. Тўғрироғи, улар тубан унсурлардир.

Ҳам вазири бўлса ғофил, бехабар,
Мулки шоҳ ондин бўлур зеру забар.
Қилса гар шоҳ мулкиға беги ситам,
Подшоҳга еткусидур ранжу алам.
Вазир қатъий зийрак, доно бўлиши керак. Чунки у подшоҳнинг таянчи, элнинг кўз-қулоғидир. Магар вазир ғофил бўлса элга тинчлик, хотиржамлик бўлмайди. Беклар элга зулм қилса бунинг ранжу алами подшоҳга бўлади. Демак, подшоҳ элнинг отаси. Қолган амалдорлар подшоҳнинг воситасидир. Воситадан чатоқ чиқса жамиятнинг тартиби бузилади. Унинг зиёни элга ҳам, бинобарин подшоҳга ҳам бирдек бўлади, шунинг учун:

Чун салоҳият ишини шоҳ этар,
Бекки ҳам қўл зулмидин кутаҳ этар.
Бўлмаса гар воқифу доно вазир,
Подшоҳға кўп етар ондин зарар.
Тутмаса гар шоҳ сиёсатни бакор,
Бузғой ул шоҳ мулкини кўп нобакор.

Яъни: Агар подшоҳ сиёсатни қаттиқ тутмаса, нобоп кишилар унинг давлатини бузади, яъни ишдан чиқаради.
Ғийбат – эл орасига фитна-фасод уруғини сочиб иноқликни бузадиган, инсоний фазилатларни куйдириб, араз-ғараз, бегоналашув эшигини очадиган, элнинг маънавий мувозанатига заҳар сочадиган разил иллатдир. Аттор ана шу масалани кўзлаб, бундай деб ёзади:

Солма тил ғийбат сари, эй хушманд,
Тушмасун то қўл оёғинг узра банд.
Ким тилин ғийбат сиридин сақлади,
Ул ўзини офат соридин сақлади.

Яъни: Эй ҳушёр одам, ғийбатга берилма, ғийбат туфайли сенга кишан солинмасин.
Ким тилини ғийбатдан сақласа, шу ўзини офатдан сақлайди.
Ғийбатнинг зиёни аввало ғийбат қилувчининг ўзига бўлади. У ғийбат орқали ўзига кишан солади. Элнинг назаридан қолади. Дўст-биродарларининг ҳурматидан тушади. Ахлоқ мезонларининг жазосига учрайди. Ғийбат кўнгилни булғаб, маърифатнинг юзига ҳаёсизлик пардасини тортади. Ғам-хусумат воситасида тухумга тук ундиради. Шу боис:

Пок қилғил кизбу ғийбатдан забон,
Етмасун десанг иймонингға зиён.

Зийрак кишилар ҳар вақт ўзини ғийбатдан йироқ тутади. Чунки ғийбат қилиш фосиқлик, аҳмоқликнинг аломатидир. Аттор аҳмоқнинг аломатини қуйидагича сезади:

Аҳмоқда уч аломат бордур,
Бири улдур – егани мурдордур.
Биридур кўп сўзламоқ одат анго.
Ҳам ибодат вақтидур куҳлат анго.

Яъни: Аҳмоқнинг уч аломати бордир, унинг бири ҳаром ейиш, бири кўп сўзлашни одат қилиш, яна бири ибодат вақтида ясаниш.
Шоир фосиқларнинг белгисини бундай тасвирлайди:

Бўлди фосиқлардан уч иш ошкор,
Бири фосид иш эрур лайли наҳор.
Доим озори халойиқдур бири,
Таркидур доим шариат буйруғи.

Яъни: Фосиқлардан уч иш ошкора бўлади, бири кеча-кундуз бузуқ иш қилиш, бири доим халойиққа озор бериш, яна бири шариат буйруғини бажармасликдир.

* * *

Аттор кишилар орасидаги бахтсизлик, раҳмсизлик ва нокаслик аломатлари манбаини жаҳолатда деб қарайди. Жаҳолатдан қутулмай туриб, одам равнақ тополмайди, элга осойишталик бўлмайди. Шу боис у кишиларни огоҳлантириб ёзади:

Ким жаҳолатдин узун дур этмади,
Ҳаргиз ондин бахти бад айрилмади.
Ким халойиқға тараҳҳум қилмағой,
Ўтса нокасликда ҳар кимнинг куни,
Келмағай самийға давлатнинг уни.

Яъни: Ким жаҳолатдан ўзини йироқ тутмаса, ундан бахтсизлик аримайди.
Ким халойиққа раҳм-шафқат қилмаса, анга бахт-давлат асло келмайди.
Куни нокасликда ўтган кишининг қулоғига бахт-давлатнинг уни етмайди.

Жаҳолат исканжасидан ўзини озод қилишнинг йўли – илм эгаллашдир. Аммо бунинг учун зийраклик, ижтиҳод керак. Аттор илм олишда ақлни биринчи ўринга қўяди. Чунки ақл соғлом тафаккур, ўткир фаросат, уйғоқ онг, тебранмас ирода ва алангали шижоатнинг йиғиндиси, покиза қалб, самимий эътиқоднинг ифодасидир. Руҳий ва жисмоний жиҳатдан бехуд, маслаксиз, мақсадсиз, ўзининг инсоний бурчи-қимматини йўқотган кишилар бу насибага нойил бўлолмайди.
Аттор кишиларни шахсий манфаатни кўзламасликка, элнинг қадрига етишга, дўстликни қадрлашга, қаноатли бўлиб, нафснинг қулига айланмасликка, одамийлик, мард, камтар кишилардан ўрганишга чорлайди.

Назм:

Қилма ҳаргиз ўз муродинг бирла иш,
Ким муродингга пушаймон бор эмиш.
Эл қадрини билғил, эй писар,
То сенинг қадрингни билсун ўзгалар.
То тилим бўлсун десанг элға дароз,
Дўст ҳожат айла, сиридин айла оз.
Дўстларға кимнинг қадри бўлмади,
Ул ўлукдур, гарчи жони ўлмади,
Кимда гар йўқдур қаноатдин нишон,
Бас, они бой айламас мулки жаҳон.
Ҳам тавозийлик бўлуб, бўл боадаб,
Марди тақво суҳбатин қилғил талаб.

Дарвоқе, назар доираси тор, кўзи кичик, дўстликнинг қадрини билмайдиган, ҳа деганда нафсига чўғ ташлайдиган, такаббур, илмдан бехабар кишилар жамиятни булғаб, элнинг шаънига доғ туширади. Уларни доимо ҳидоятга ундаш Аттор каби табаррук зотларнинг виждоний бурчидир. Аттор ана шу нуқтаи назардан қараб, жамиятдаги ҳар соха, ҳар касб кишиларига ахлоқий, ақлий, виждоний дастурларни беради.

Ким сенинг юзингға айбинг айтадур,
Бил сени зулматдин нурга қайтарур.
Сенга ҳар ким гар бўлубдур раҳнамо,
Жон бирлан қилғил они шукрин бажо.
Ҳам хирадманди замонингни тани,
Яхши хулқу яхши халқингни тани.

Дунёда айбсиз – нуқсонсиз одам йўқ, айбни тузатиб, поклик мартабасига етиш учун айбни билиш керак. Биров айбингни юзингга солиши сенга қилинган улкан ёрдамдир. Бу сени зулматдан нурга бошлаган билан баробардир. Айбни кўрсатиб берувчи сен учун раҳнамо – йўл бошловчидир, сен унга жон, дилинг билан раҳмат айтишинг керак. Шу боис, сен замоннинг фаросат эгаларини, яхши хулқ ҳамда сенга шу хулқни ўргатган яхши халқингнинг қадрини билгил.
Атторнинг назарида инсон барча ижтимоий муносабатларнинг негизи ҳисобланади. Шундай экан, инсондаги айб-нуқсонлар ёлғиз бир одам билангина чекланиб қолмасдан, борлиқ ижтимоий муносабат турларига таъсир кўрсатади; жамият мезонларига зарар етказади. Шу боис адолатли, баркамол, соғлом жамият барпо қилишда ишни ҳар бир одамдаги айб-нуқсонларни тузатишдан бошлаш керак. Ҳар бир одамнинг хулқи яхшилангандагина, буткул халқнинг хулқи яхшиланади.
Яхшилик ва ёмонлик инсонга нисбатан ахлоқий масъулият мезони ҳисобланади. Бу мезонда инсоннинг қай томонга мойиллиги унинг ахлоқий қиёфасини белгилайди. Инсон ана шу мезонда ўзининг эл-юртга қадр-қиммати ва ор-номуси бор-йўқлигини кўрсатади. Шунинг учун Аттор асарларида яхшилик ва ёмонлик тушунчасига алоҳида урғу беради:

Кимда бўлса ақл ва донишдин чироқ,
Юргай у тўрт нарсадин доим йироқ.
Нолойиқ ишларға йўл қўймайди у,
Кишиларни ноумид қолдирмайди у.
Ҳушёр бўл, қилма ёмонлик майлини,
Бўлма енгил, қил омонлик майлини.

Яъни: Кимда ақл-фаросатдин нишон бўлса у тўрт нарсадин доим йироқ бўлади:
У нолойиқ ишларга йўл қўймайди, кишиларни ноумид қолдирмайди.
Ҳушёр бўлиб, ёмон ўйларга бормайди, енгиллик қилишдан ўзини тортиб, омонликни ўйлайди.
Ишкал, ёмон ишларни қилиш албатта ёмондир; шунингдек, ёмон ишларга йўл қўйиш, кишиларни ноумид қолдириш ҳам ёмонликдир. Ҳусусан, кишиларни ноумид қолдириш, турли иш-амалларда кишиларнинг ақида-ихлосини, орзу умидларини писанд қилмаслик, афсуски, кўпларда учрайди. Шундай экан, бу албатта ёмонликдир.

Доимо бўлай десанг соғу омон,
Яхшилик кўрсун сендин буткул жаҳон…
Ким биров бағрини зулмда тилди,
У ўз вужудини ярадор қилди.

Шунинг учун Аттор кишиларга нидо қилади:
Қўлингдан яхшилик келмаса, ёмонлик ҳам қилма, токи вужудинг қилмишингдан кўрмасин азоб-алам.

Яхши хулқ – яхшиликнинг асосидир, у кишиларнинг иззат-ҳурматини ўзига жалб қилади.

Керак бўлса обрў оламда,
Яхши хулқ бўлсун одамда.

Аттор яхши сўзни ҳам яхшиликнинг аломати деб билади:

Эй биродар, бўлса эс-ҳушдин нишон,
Бўл мулойим, боадаб, ширин забон.

Қисқаси, Аттор ўз даврининг ижтимоий муҳитини атрофлича чуқур кузатиш, таҳлил қилиш орқали барча инсоний хислатларнинг йиғиндисини яхшилик, инсоний хислатларга ёт барча иллатларни ёмонлик тушунчаси билан шарҳлайди.
Атторнинг бахт-саодат ҳақидаги қарашлари ҳам унинг яхшилик ғоясига ёндашган ҳолда қойил қоларли мазмунларни ўз ичига олади. Масалан, у миннатсиз эҳсон, кишига озор бермаслик ва адашганни тўғри йўлга бошлаш каби уч ишни саодатнинг бошланиши деб қарайди. Бу уч ишнинг замири фақатгина ўзгаларга яхшилик қилиш, меҳр-шафқат кўрсатиш, ўзгаларни ўйлаш асосига қурилган бўлиб, инсонпарварликдан иборат оламшумул гўзал фазилатдир.
Аттор оғиздан чиққан сўз, камондан отилган ўқ, бошга келган бало-қазо ва зое кетган умрдан иборат тўрт ишни ортга асло қайтариб бўлмаслиги сабабидан одамга пушаймондан ўзга бир яхшилик келтирмайди деб талқин қилади ҳамда камондан отилган ўқни оғиздан чиққан сўзга, зое кетган умрни бошга келган бало-қазога ўхшатади. Бу орқали эса кишиларни тилда ўзига огоҳ бўлишга, умрни маъносиз ишларга зое қилмасликка қатъий ундайди.
Аттор яна қуйидаги етти ишни одамга хорлик олиб келади деб қарайди:
1)Чақирилмаган жойга меҳмон бўлиб бориш, 2) жоҳиллик, 3) жанжал-кашлик, 4) ўзини кўз-кўз қилиш, 5) биров қулоқ солмаса ҳам тўхтамай сўзлаш, 6) душмандан умидвор бўлиш, 7) аёл кишига ва болага ҳазил қилиш.
Аттор асарларида ахлоқ масаласи бошдан охир муҳим ўринда туради.
Чунки Аттор фалсафасининг марказий қисми бўлган комил инсон ғоясининг тартиблари энг аввал ахлоқий мукаммалликдан бошланади.

БЕШИНЧИ БОБ

ФАРИДИДДИН АТТОР ҒОЯЛАРИ ВА АСАРЛАРИНИНГ КЕЙИНГИ ДАВРЛАРДАГИ ТАЪСИРИ

Атторнинг тасаввуф ғояларини илгари сурган ҳолда ёзган асарлари ундан кейинги форс, шунингдек, Ўрта Осиёдаги туркий тилли халқлар тасаввуф таълимоти ва адабиётига зўр даражада таъсир кўрсатган.
Атторнинг таълимоти биринчилардан бўлиб ижодий ворислик қилган, уни бойитиб яна бир поғона юқори кўтарган киши болалигида отаси билан Атторни йўқлаган, унинг назарига тушиб, у ҳадя қилган “Асрорнома” асарини энг қимматли ёдгорлик қаторида ёнидан қўймаган мавлоно Жалолиддин Румий бўлган эди. У тасаввуф адабиётини бойтиш ҳам қанот ёйдиришда Аттордан атрофлича руҳий озиқ олди, Атторни ўзининг устози деб билди.
Жалолиддин Румий Атторнинг тасаввуф таълимотидаги устозлик ўрнини назарда тутиб, уни яна бир машҳур тасаввуф шоири Саноий билан тенглаштиради.

Аттор руҳ буду, Санойи ду чашми ў,
Мо аз пайи Саноию Аттор омадем.

Яъни:
Аттор руҳ эди, Саноий унинг икки кўзи эди, биз Саноий ҳам Атторнинг ортидан эргашиб келдик1 .
Кейинги ўрта асрлар Шарқ мумтоз адабиёти вакиллари ичида майли чуқур ёки қисман бўлсин, Атторнинг таъсиридан баҳраманд бўлмаганлар деярли йўқ даражада эди. Майли, тасаввуф таълимоти нуқтасидан бўлсин ёки фалсафий шеърият нуқтасидан бўлсин, Аттор ҳамон жозибали, сеҳрли кучи орқали ижодкорларни ўзига жалб қилиб келди ва келмоқда. Кейинги даврлардаги форс мутафаккирларидан Ҳофиз Шерозий (1300–1389, Абдураҳмон Жомий (1414–1492), Алишер Навоий (1441–1501) каби мутафаккир шоирлар болалик чоғларидан Атторни севиб, Атторнинг таъсиридан беҳад баҳраманд бўлганлар.
ХV асрга келганда туркий шеърият даҳоси Алишер Навоий Аттор таълимотини туркий тилда ижодий шарҳлаб, унинг туркий тилли халқлар орасидаги ўрнини юксакларга кўтарди. У Атторга назира тарзида ёзган “Лисон-ут-тайр” (“Қуш тили”) номли асарида Аттор ҳақида бундай деб ёзади: “У менга тилнинг мушкулларини ўргатиб, мени бу тилнинг устози қилиб тарбиялади. Бу тил соҳасида шундай етилдимки, қушларнинг сўзларини туркий тил билан сўзладим, туркларча созларга солиб, туркларча куй ва қўшиқларни жўр қилдим; сархушлик ичида гўёки ёқимли сайрагучи қушдек наво қилдим”.
Кўрамизки, Амир Алишер Навоий ҳазратлари болалигидаёқ Фаридиддин Атторнинг “Мантиқ-ут-тайр” асарини ўқиб ва ҳатто ёд олиб, уни қўлидан туширмаган ва бу асар унга келажакда буюк шоир бўлишида сўзсиз улкан илҳомбахш таъсир кўрсатган. Дарвоқе, Навоий Аттор ғоялари ва ижтимоий таъсирини туркий халқлар орасида тарқатиб, форслар ва туркий халқлар ўртасидаги ғоявий ҳамда адабий алоқаларни яна бир поғона юклаштиришда ғоят зўр аҳамиятга эга кўприк вазифасини ўтаган мутафаккирларнинг биридир. Навоий Атторни самимий ифтихор туйғуси билан “фонийлик кўҳиқофининг анқоси, жамики қушлар тилининг доноси, шариат йўлларининг пешвоси, тариқат авлиёларининг қиблагоҳи, ҳидоят шами билан қалбларни нурлантиргувчи, ҳақиқат сирларининг кашфиётчиси, нозиклик нурларининг мазҳари, маърифат аҳлларининг тождори” деб таърифлайди. Бу Навоийдек мутафаккир адибнинг Аттор ҳақидаги фақат ҳаяжонли туйғусининг маҳсули бўлмасдан, балки узоқ муддатли ўрганиш, чуқур, атрофлича мулоҳаза қилиш натижасида келинган хулоса, ҳақиқий ҳайрат ва виждоний бурч ва ифтихор туйғуларининг ифодаси эди. Туркий халқлар Навоийнинг бу сўзларини ана шундай самимий эътиқод билан қабул қилган.
Атторнинг “Панднома” каби бир қисм асарлари Шарқ мусулмон халқлари, айниқса Ўрта Осиёдаги туркий халқлар орасида мунтазам ўқув қўлланмаси сифатида қўлланилади. Бу билан Атторнинг таъсир доираси янада кенгайиб, ўқимишли одамларнинг деярли ҳаммаси Аттор руҳидан қурби етгунча баҳраманд бўлиш имкониятига муяссар бўлганлар.
Атторнинг “Мухторнома” номли асари номаълум таржимон томонидан Султон Салим даври (1566-1574 йиллар)да туркчага таржима қилинган.
ХV асрда яшаган Муҳаммад Бадахшоний “Мантиқ-ут-тайр”ни қисқартириб ёзиб турк султони Боязид I га тақдим қилган
ХVIII асрнинг бошларида яшаган хўтанлик шоир Иброҳим ибн Юсуф ал Хўтаний “Мантиқ-ут-тайр”ни уйғур тилида етук ижодий баркамолликда амалга оширган.
Атторнинг “Мусибатнома” номли асари Султон Муроднинг топшириғи билан Пирмуҳаммад исмли таржимон томонидан “Тариқатнома” деган ном билан усмонли турк тилига таржима қилинган.
Атторнинг “Илоҳийнома” номли асари ҳам Султон Муроднинг топшириғи билан Шамсиддин Аҳмад Сивосий деган киши тарафидан туркий тилга қисқартириб таржима қилинган.
“Панднома” турк, фаранг, олмон, лотин ва ҳинд тилларига таржима қилинган, кўп марта шарҳлар ёзилган. Бу асарнинг таржимон Убайдуллоҳ томонидан 1899 йили амалга оширилган туркий таржимаси “Булоқ” журналининг 1999 йил 2-сонида эълон қилинган.
“Тазкират-ул-авлиё”нинг уйғур тилига қилинган бир таржима нусхаси форс миллий кутубхонасида сақланмоқда. Асарнинг 1890 йили нашр қилинган французча таржимаси ҳам бор. Туркияда унинг туркчага ўгирилган таржималари мавжуд.
“Гумгумнома”нинг русчага ва туркчага қилинган таржималари ҳам бор. Асарнинг туркча таржимаси 1873 йили Қозон дорилфунуни матбаасида нашр қилинган.
Кези келганда яна шуни ҳам қўшиб қўйишга тўғри келадики, тарихда Аттор асарлари узлуксиз тарзда кўчирилиб тарқатилиб келинган, жуда кўп тилларга ағдарилган ҳамда шарҳланган. Бу ҳақда махсус изланишга, атрофлича тадқиқотлар олиб боришга тўғри келади.

ХОТИМА

Шундай қилиб Аттор ҳақидаги бу сафарги изланишларим шу ерда якунланди. Бу жараёнда мен шуни ҳис қилдимки, Аттор дунёси чин маъноси билан ажойиб бир сирлар хазинаси экан. Бу хазинага назар ташлаган ҳар бир одам Атторнинг сеҳр кучидан ҳайратланмай қолмайди. Агар мен бу ёзмаларим орқали ўқувчиларга Аттор тўғрисида озми-кўпми маърифат етказолган бўлсам, ўзимни бу буюк зотнинг шарафли номи олдида виждоний бурчимни қисман адо этган бўламан.
Охирида ўқувчиларга буларни ёзиш жараёнидаги баъзи масалалар ҳақида қуйидагича эслатма бериб ўтишни зарур деб ҳисобладим:
1. Атторнинг номидан келтирилган мисолларнинг кўп қисми мен кўриш имкониятига муяссар бўлган асарлардан олинди. Яна бир қисм мисоллар чет эллик атторшуносларнинг Аттор ҳақидаги тадқиқотида келтирилган манбалардан олинди. Фақат Атторнинг тасаввуф таълимотига тааллуқли баъзи умумий тушунчалар ҳақидаги айрим бир-икки мисоллар Навоийнинг “Лисон-ут-тайр” номли асарининг Мулла Сиддиқ Ёркандий тарафидан насрийлаштирилган нусхасидан олинди. Бунда Навоийнинг ўз тилидан ёзган: “Мен бу сўзларнинг лойиҳасини ўзим тузмадим, балки, Шайх Фаридиддин Атторнинг сўзларини шарҳладим, Менинг умидим шуки, ҳар ким бу китобимга кўз солиб ўқиса, қушларнинг сўзларидан кўнглига ҳарорат тушса, уни Шайхнинг нафасларидан деб билсин,” деган сўзлари келтирилган.
2. Асосий мисоллар қайта баён қилинди. Фақат жумла ичида келган айрим мисол ва кўчирма сўзларгина қўштирноқ ичида олинди. Мисоллар ўқишга қулай бўлиши учун насрий баёни бўйича олинди. “Панднома”дан олинган мисоллар ҳозирги замон уйғур ва ўзбек тилларида баён қилинди.
3. Аттор дунёқарашини инкор этадиган баъзи мисоллар гарчи Аттор асарларида бўлмаса-да, Аттор қарашларини ёритишга мос келадиган бошқа тасаввуф таълимоти ва тадқиқотига оид манбалардан олинди.
4. Бадиани ёзишда асосан ўзбек олими, тасаввуф таълимоти бўйича етук тадқиқотчи ва файласуф, таржимон Нажмиддин Комилов жанобларининг Аттор ҳақидаги тадқиқотларидан ҳам фойдаландим. Бу ерда олимга шахсан самимий миннатдорчилигим ва ташаккуримни билдираман ҳамда чуқур иззат-ҳурматимни изҳор қиламан.

Манба: “Жаҳон адабиёти” журнали, 2009 йил 12-сон.
Бадиа матни www.ziyouz.uz сайтидан олинди

0667

086
Aziziy
FARIDIDDIN ATTOR
Badiani  Habibulla Zayniddin tarjima qilgan
08

   Taniqli uyg’ur shoiri, adibi va tarjimon Aziziy 1962 yili Xo’tan viloyati, Chiryo tumanining Mozorko’l kentida tavallud topgan. 1985 yili Shinjong universitetining adabiyot kulliyotini tamomlagan. Uning ijodiy ishlari o’rta maktab o’quvchiligi davridayoq boshlangan. Hozirgacha  50 dan ortiq badialari, 20 dan ziyod maqolalari, 200 ga yaqin tarjima asarlari kitobxonlar qo’liga yetib borgan. Ba’zi asarlari xitoy va o’zbek tiliga tarjima qilingan. Bir necha bor Xitoy va Shinjong mukofotlariga sazovor bo’lgan. “Oshiq rivoyati”, “Alangali tilaklar”, “Farididdin Attor” “Donolar durdonalaridan” kabi o’ndan ziyod kitoblari nashr qilingan va kitobxonlarning samimiy olqishlariga muyassar bo’lgan. Hozir Urumchida chop etiladigan yoshlar jurnalida ishlaydi.

08

BIRINCHI BOB

FARIDIDDIN ATTORNING HAYOTI VA IJODI

Melodiy XI asrning boshlarida, Eron va Turon tarixida mustahkam birlikka ega bo‘lgan qudratli saljuqiylar sulolasi maydonga kelgan edi. 1038 yili saljuqiylar sulolasining ilk sultoni To‘g‘rulbek g‘aznaviylar sulolasiga qarashli Sharqiy Xurosonning bosh shahri – Nishopurni ishg‘ol qilgan. 1040 yili saljuqiylar bilan g‘aznaviylar o‘rtasida Dandanakon yaqinida bo‘lgan so‘nggi hal etuvchi jangda g‘aznaviylar mag‘lub bo‘ladi. Natijada saljuqiylarning ta’sir doirasi yanada kuchayadi.
Sulton Malikshoh (1072­1092 yil) hukmronlik qilgan davrga kelganda saljuqiylar sulolasi zo‘r darajada qudrat topib yuksalgan, madaniyat ishlari ham gullab-yashnagan bir palla edi. Bu hol albatta sulton Malikshohning donishmand vaziri a’zami, “Nizomulmulk”, ya’ni davlat tayanchi deb nom olgan Abu Ali Hasan ibn Ishoq bilan munosabatlari quyuq bo‘lganida ko‘rinadi. Nizomulmulk o‘zining “Siyosatnoma” nomli mashhur asari bilan dong taratgan boobro‘ davlat arbobi bo‘lgan shaxs edi.
Sulton Malikshoh vafot etib, ichki ziddiyatlar bir muddat barham topgach, 1118 yili saljuqiylar sulolasining vorisi Sanjar hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi.
XII asrning 30-yillariga kelganda budda diniga e’tiqod qiladigan qoraxitoylar (ular tarixida ba’zi manbalarda qora qidon, qidon, yoxud qorachoponliklar deb ham ataladi) O‘rta Osiyoga bostirib kirganlar. Ular avval Bolosog‘unni, O‘sh, O‘zgand shaharlarini ishg‘ol etishdi, so‘ng bora-bora butun Uyg‘uristonni ham o‘z domiga tortgan holda qoraxoniylar sulolasining Movaraunnahr muzofotiga hukmronlik qilayotgan Elik xoni Mahmudxonni ham bo‘ysundirib har yili qoraxitoylarga o‘lpon to‘lab turish sharti bilan uni o‘rnida qoldirib qaytib ketdilar. 1141 yili Qoraxitoylar yana Movarounnahrga bostirib kelganlar. Saljuqiylardan sulton Sanjar bu safar qoraxoniy Mahmud bilan birlikda Samarqand atrofidagi Katvon dashtida ularga qarshi urush olib bordilar. Ammo urushda sulton Sanjar bilan Mahmud butunlay mag‘lub bo‘ldi. Shu bilan Saljuqiylar sulolasining kuch-qudrati ham o‘z yakuniga yeta boshladi. Sulton Sanjar 1157 yili Marvda olamdan o‘tadi. Xorazmda O‘g‘izg‘on avlodidan bo‘lgan Anushteginlardan Xorazmshoh Otsiz mustaqil hukmdor bo‘lib taxtga o‘tirdi.
XII asrning oxirlariga kelib Saljuqiylar qo‘l ostidagi barcha yerlar, shu jumladan, butun Eron zamini ham Xorazm davlatiga bo‘ysundirildi. Xorazmshoh Aloviddin Muhammad II taxtga o‘tirgan yillar (1200-1220 yillar) Xorazm davlatining shon-shuhrati, qudrati o‘zining eng cho‘qqisiga chiqqan bir davr edi. Ammo bunday qudratli davlatning taqdiri ham afsuski mustahkam bo‘lib chiqmadi.
XIII asrning boshlari. Oradan ozroq vaqt o‘tgandan keyin, ya’ni 1210-1215 yillari oralig‘ida mo‘g‘ullardan chiqqan shafqatsiz hukmdor hoqon Chingizxon va uning botir qo‘shinlari haqidagi xabarlarga yaqindan diqqat qilgan Aloviddin Muhammad II birinchi bo‘lib Chingizxonga elchi yo‘llagan. Chingizxon ham elchilarni yaxshi kutib olib, yaxshi javob bilan yo‘lga solgan. Ammo ikki qo‘chqorning boshi bir qozonda qaynamaganidek, bu ikki buyuk hukmdorlar o‘rtasidagi munosabat ham 1218 yilning oxirlariga kelib buziladi. Xorazmshoh Aloviddin Muhammad II qo‘l ostidagilar, aniqrog‘i, uning onasi qipchoqlarning xoni Jonkishaning qizi bo‘lmish hokimiyatparast johil, Turkon xotunning jiyani G‘ayirxon Inolchiq tomonidan Chingizxonning 500 tuya karvonidan iborat 450 kishi boshchiligidagi shohona boy savdo karvoni O‘tror chegara shahrida to‘xtatib qolinib, talon-taroj qilingan, inobatli savdogarlarning deyarli hammasi qatl etilgan edi.
Bu qabohatli mash’um ishdan xabar topgan Chingizxon behad darg‘azab bo‘lgan holda 1219 yili 210 ming kishilik katta kuch bilan Xorazmshoh davlatiga qarshi yalpi yurishni boshlaydi. O‘zini Iskandari zamon deb atagan Xorazmshoh Alovuddin Muhammad II dushman bilan ro‘baro‘ bo‘lishdan qo‘rqib, yurt va xalqni o‘z holiga tashlab, yangi kuchli qo‘shin to‘plash bahonasida ulkan mamlakatni tark etgan. 1220 yili Chingizxon Buxoroni ishg‘ol etadi, so‘ng Samarqandni, birin-ketin barcha shaharlarni egallaydi. 1221 yili Chingizxon qo‘shinlari Xorazm davlatining poytaxti Urganchni ham ishg‘ol etgan. Shuning bilan Xorazm davlati tugatilib, bu davlatga mansub shaharlarning hammasi uzil-kesil mo‘g‘ullar ixtiyoriga o‘tgan edi.
Farididdin Attor mana shunday og‘ir, murakkab tarixiy jarayonda yashab ijod bilan shug‘ullangan siymolardan biri bo‘lgan.

1. FARIDIDDIN ATTORNING HAYOTI

Nishopur uzoq va shuningdek, dovrug‘li tarixga ega shaharlardan biri hisoblanardi. Ayniqsa, o‘rta asrlarda bu shahardan har qaysi sohalar bo‘yicha ko‘pgina olimu fuzalolar yetishib chiqqanlar. Hatto boshqa el va shaharlardan bir qism ilm ahillari ham bu shaharga kelib, bilim va mahoratini oshirib, ijod bilan shug‘ullanganlar. Natijada bu shahar o‘z davrida Sharqdagi mashhur madaniyat markazlarining biriga aylangandi. Nomi el orasida mashhur bo‘libgina qolmay, balki harqaysi tarixiy, adabiy asarlarda hurmat bilan zikr qilingan. Yuksak madaniyat, ilm-urfonga yo‘g‘rilgan bu xil muhit Nishopurning shon-shavkati, shuhratini yanada oshirgan.
O‘rta asrning dastlabki vaqtlarida ana shu shavkatli shahar – Nishopur atrofida Ibrohim ismli taqvodor bir musulmon istiqomat qilardi. Ibrohim o‘z davriga nisbatan anchagina yuqori darajada ilm tahsil qilgan, tabobatchilik ilmining sir-asroridan yetarli darajada xabardor, samimiy, diyonatli odam edi. U Qutbiddin Haydar ismli mashhur darvishdan diniy ilmlar, ayniqsa, tariqat talablari bo‘yicha ta’lim olgan bo‘lib, kundalik turmushda o‘ziga xos mavqe bilan turli insoniy fazilatlarga asoslangan holda halol-pok yashashga tirishardi.
Ibrohimning attorlik, ya’ni xush hidli buyumlar va dori-darmon tijorati bilan shug‘ullanadigan do‘koni bor edi. Shu bois u doimo yaqin-yiroq shaharlarga borib, ifor, mushki anbar degandek yoqimli xushbo‘y narsalar hamda qimmatli shifobaxsh dori-darmon mahsulotlarini olib kelib sotib tirikchilik qilardi. Yaqin atrofda Ibrohim va uning do‘konini bilmaydigan kishilar deyarli yo‘q edi.
Kunlardan bir kuni Ibrohim uchun zamin zilsilayu osmon larzaga kelgandek bo‘ldi. Uning murod-maqsadlarini nurlantirib qalbida bir quyosh porladi. Go‘yo uzoq yillik toat-ibodati va tilaklari ijobat bo‘lgandek, bir o‘g‘il farzandlik bo‘ldi. U yaratganning inoyat-iltifotiga cheksiz shukronalar aytib, o‘g‘liga Muhammad deb, rasulullohning ismini qo‘ydi, atrofidagi yetim-esirlarga in’om-ehsonlar qildi.
Ibrohimning shodligi cheksiz edi. U chinakam merosxo‘r dunyoga kelganligidan bag‘oyat mamnun edi. Muhammad chuqur mehr-muhabbatda o‘sib voyaga yetdi. U atrofidagi hamma narsalarga alohida qiziqish bilan boqishi, tinmay savol berishi va ziyrakligi Ibrohimga yanada ishonch va umid ato qilardi. Ibrohim Muhammadni Nishopurdagi eng bilimdon olimlarning qo‘lida o‘qitdi. Muhammad madrasani tamomlab, diniy-dunyoviy ilmlarda peshqadamlikni qo‘lga kiritgan, insoniylikka xos yuksak fazilatlarga erishib, el nazariga tushaboshlagan chog‘da Otasi Ibrohim bu foniy dunyo bilan vidolashdi. Shundan keyin Muhammad ota kasbiga zo‘r ixlos bilan vorislik qildi. Tijoratda otasining o‘rgatganlari bo‘yicha diyonat va halollikni oldingi o‘ringa qo‘yib, xuddi otasidek odamlarning ishonchi, izzat-hurmatiga sazovor bo‘ldi. Natijada uning tijorati kundan-kunga ravnaq topibgina qolmay, o‘zi ham jamiyatning qadrli kishisiga aylandi. El orasida “Attor” degan nom bilan tanildi.
Bir kuni Muhammadning do‘koni oldida darvishsifat yirtiq-yupun kiyingan bir devona paydo bo‘ldi. U har xil xush hidli narsalar, dori-darmonlar bilan to‘lgan do‘konga, qadamlari uzilmay kelib-ketib turgan xaridorlarga, shuningdek, tijorat bilan band do‘kondorga bir muddat qarab turgandan keyin:
– Ey, do‘kondor, Olloh tijoratingizga baraka bersin, bir g‘arib odamga sadaqa qiling, – dedi Muhammadga.
Muhammad xaridorlarning ko‘pligidan, tijoratning shoshilinchligidan, qo‘li-qo‘liga tegmayotganligidanmi yoki boshqa sababdanmi, harqalay, devonaning so‘zlariga diqqatini bo‘lolmadi. Shunda devona yana Muhammadga murojaat etib:
– Ey xoja, sen qanday o‘lishingni bilurmusen? – dedi.
Bu so‘zga Muhammad e’tibor bermadi va beparvolik bilan:
– Sen qanday o‘lsang, men dag‘i shunday ulurmen, – deya javob ayladi.
Devona:
–Yo‘q, sen mendek o‘lolmassen, – dedi.
Muhammad devonadan:
–Nechun? – deb so‘radi.
Devona:
– Shuning uchunkim, mening yukim yengil, quruq tanam va uni yopib turgan jandamdan o‘zga hech vaqoyim yo‘q. Mening bu dunyo do‘konini tashlab ketishim oson. Ammo, sening ersa yuking og‘ir, hashamatli imorating, molga to‘la do‘koning, pulga to‘la hamyoning, xizmatkor-chokarlaring bor. Shuncha yuk birlan manzilg‘a qanday yetodursen? Sen o‘z ishingning chorasini qilg‘il, men ersam bunday o‘lodurmen, – dedi-da, belidan suv ichadigan jomni olib boshiga qo‘yib yerga uzala yotgancha jon uzdi.
Muhammad bir lahzada ko‘z oldida yuz bergan bu holdan hayronu lol bo‘ldi. Qalbiga shiddatli bir iztirob, zilzila tutashib, vujudini dahshatli titratib o‘tdi. U o‘zining to hozirgachayin bexudlik ilkida kun o‘tkazganligini g‘ira-shira his qilgandek bo‘ldi-da, cheksiz nadomat bilan tavba, istig‘forga qo‘l ko‘tardi.
Muhammad karomat egasi bo‘lgan bu darvishning jasadini o‘z qo‘li bilan dafn etdi. So‘ngra xesh-aqrabolar, xizmatkor-chokarlarini yig‘ib barcha mol-mulkini ularga ulashib berdi. Shuning bilan attorlikni tark etib, tariqat yo‘liga kirdi. “Attor” degan so‘z keyinchalik uning taxallusi bo‘lib qoldi hamda shu nom bilan olamga mashhur bo‘ldi.
Darvishning o‘limi bilan aloqador bu voqeani Attorning o‘zi “Tazkiratul-avliyo” muqaddimasida bayon qilgan. Mazkur rivoyat Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy tazkiralarida ham keltirilgan bo‘lib, u Attorning g‘oyatda ulkan va zo‘r burilishga yuzlanganligidan dalolat berardi. Bunday hodisalar o‘rta asr kishilari uchun hargiz ham aqlga sig‘maydigan, bema’no tuyg‘u emas, balki mashhur shayxlar hayotida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan ma’naviy va g‘oyaviy burilishlariga sabab bo‘ladigan har xil hodisalarning ro‘y berishi tabiiy hol hisoblanardi. Attorning hayotida ham ana shunday yuz bergan bu voqea uning hayoti va g‘oyasining javhari hisoblangan tasavvuf ta’limotiga o‘zini bag‘ishlashida sirli muqaddima bo‘lib qoldi. U ruhiy jihatdan kuchli bir holatga duch kelgandi.
Attorning tariqatda ustozlari kim ekanligi haqidagi qarashlarda hali ham bir fikrga kelinganicha yo‘q. Abdurahmon Jomiyning ma’lumotiga qaraganda, Attor darvishlik xirqasini, ya’ni darvishlik yo‘liga kirganligining nishoni bo‘lgan jandani Shayx Najmiddin Qubro (1145-1221 yil)ning davomchilaridan bo‘lgan Majdiddin Bag‘dodiyning qo‘lidan kiyganligi ma’lum. Ba’zilar, ya’ni Davlatshoh Samarqandiyning ma’lumotiga qaraganda Attorni garchi darvishlik xirqasini Majdiddin Bag‘dodiy qo‘lidan kiygan esa-da, lekin tariqat ta’limotlarini Shayx Rukniddindan olganligini ta’kidlaydi. Yana Attor otasining ustozi Qutbiddin Haydardan ta’lim olgan degan qarashlar ham yo‘q emas. Amir Nizomiddin Alisher Navoiy hazratlarining bu haqdagi ma’lumotlari Abdurahmon Jomiyning ma’lumoti bilan birdek. Jumladan, Navoiy “Nasoim-ul-muhabbat” (“Muhabbat shabadalari”)da bunday deb yozadi: “…Alar Shayx Majdiddin Bag‘dodiyning muridlaridurlar va “Tazkirat-ul-avliyo” kitobikim, alarning musannifotidindur, oning debochasida o‘zlarining Shayx Majdidding‘a irodatlaridin zohir qilibdurlar va ba’zilar debturlarkim, Uvaysiy ekandurlar”1
Binobarin, qisqa qilib aytadigan bo‘lsak, Attor shayx Majdiddin Bag‘dodiyning muridlaridan biri edi. “Tazkirat-ul-avliyo” (“Avliyolar tazkirasi”) kitobini Attor yozgan bo‘lib, u ushbu kitobning muqadimasida o‘zining shayx Majdiddin Bag‘dodiyga bo‘lgan ixlosini nomoyon qilgan va uning Uvaysiy ekanligini aytgan.
Bu yerdagi Uvaysiy tasavvufga xos atama bo‘lib, u tariqat yo‘liga kirgan kishining bevosita holda o‘zidan oldin o‘tgan biror mashhur ulamo ruhiyatidan madad va ta’lim olib takomillashganini ko‘rsatadi. Ammo manbalarda Majdiddin Bag‘dodiyning o‘z davrining mashhur din arbobi shayx Najmiddin Kubrodan ta’lim olganligi tilga olinadi. Masalan, Navoiy “Nasoyim-ul-muhabbat”ida shayx Najmiddin Kubro haqidagi bayonlarining oxirida quyidagilarni yozadi: “Hazrati shayxda muridlar ko‘p erdilar, ammo alardin nechasi jahonda yagona va zamonda muqtado va farzona erdilar. Andoqki, shayx Majdiddin Bag‘dodiy va shayx Sa’diddin Hamaviy va Bobo Kamol Jandiy va shayx Rizoiddin Ali Lol va shayx Sayfiddin Boxarziy va shayx Najmiddin Roziy va shayx Jamoliddin Giliylardur2 , ba’zilar hazrati Mavlono Jaloliddin Rumiyning otasi Bahouddin Valadni ham uning muridlari bo‘lgan deydilar.3
Demak, Majdiddin Bag‘dodiy shayx Najmiddin Kubroning oldingi safdagi shogirdi hisoblanadi. Shunday qilib, Majdiddin Bag‘dodiy har ikkala tarzda ham botiniy, ham zohiriy tomondan tarbiyalanish sharofatiga sazovor bo‘lgan ilm sohibi bo‘lgan.
Tasavvuf ta’limoti va uning tarixi bo‘yicha e’tirofli bilim egasi, yozuvchi Radiy Fishning ma’lumotiga qaraganda, Turkon xotun Majididdin Bag‘dodiyni Xorazmshoh o‘rdasiga taklif qilib, uni nevara qiziga ustoz tutgan. Ammo o‘rdadagi fitna-fasod sababidan Xorazmshoh Aloviddin Muhammad II Majdiddin Bag‘dodiyni qatl ettiradi. Majdiddin Bag‘dodiyning vafoti manbalarda 1217 yil deb ko‘rsatilgan.
Tasavvuf tarixida tariqat yo‘liga kirgan muridning bir emas bir necha pir ustozdan ta’lim olgan hollar ham ko‘p uchraydi. Shu bois Attorni Majiddin Bag‘dodiy Qutbiddin Haydar yoki Shayx Rukniddindan ta’lim olgan degan qarashlarning hech qaysisini chetga surib bo‘lmaydi.
Attor Nishopurda butun ixlosi bilan har tomonlama ilm tahsil qiladi. Bu davrda butkul musulmon Sharqida tasavvuf ta’limoti ilg‘or g‘oya sifatida shiddatli to‘lqinga aylangandi. Jumladan, Attor yashagan hudud tasavvuf ta’limotining eng qizg‘in markazlari biri hisoblanardi. Madrasalardagi ta’lim-tarbiyaning muhim halqasini tasavvuf ta’limoti nazariyasi va falsafiy tamoyillari tashkil etardi. Shu bois, Attor yoshligidanoq tasavvuf ta’limoti ruhida tarbiyalangan hamda o‘zi ham bu ta’limotga o‘zgacha bir ma’naviy ishtiyoq bilan yondashgan. Bu haqda Attorning o‘zi shunday deb yozadi:
“Bolalik ayyomidan o‘shal toifag‘a (ya’ni tasavvuf ahlig‘a) muhabbatim shu qadar kuchli va jo‘shqin ediki, u toifaning chiroyli so‘zlari meni o‘ziga tortar, dilimda bu so‘zlardan shodliq jilvalanar edi, u so‘zlar qanchalik ulug‘vor, pardalangan bo‘lmasin, ularni tanib oladigan bo‘lgandim”.
Attor Nishopurdagi ilm tahsil qilish va o‘z-o‘zini tarbiyalash bosqichlarini ma’lum darajaga yetkazgandan keyin haj qilish uchun Makkai mukarrammaga safarga chiqadi. U haj ishlarini ado qilib bo‘lgandan keyin Misr, Shom (Suriya), Hindiston singari mamlakatlarda talay mashhur shayxlar bilan uchrashib, ularning suhbat va ta’limlaridan bahramand bo‘ladi. Ilgari olamdan o‘tgan avliyo-anbiyo hamda shayxul-mashoyixlarning muqaddas ziyoratgohlarini va ular yashagan maskanlarni ziyorat qiladi, ular haqidagi tarix va rivoyatlarni, hikoyat hamda o‘gitlarni ixlos bilan o‘rganadi. Ular haqida yozilgan asarlarni izlab topib mutolaa qiladi. Attor haqidagi izlanishlarda, Attorning ana shunday mashhur kishilar haqidagi mingga yaqin kitoblarni mutolaa qilganligi manbalarda aytilgan. Farididdin Attor “Tazkirat-ul-avliyo” asarida yozganidek: “Avliyolarga mehr-muhabbatimiz, ularning kamoli va jamoliga, shuningdek, ularning borliq ish-harakatlariga bo‘lgan hurmat-ehtiromlarimiz natijasidir. Ushbu sadoqat qalbimizga Olloh solgan muhabbatning nuri kabi porloqdir. U buyuk zotlarga bo‘lgan ta’zimimizni ifodalaydi. Olloh taoloning muborak nomlarini har zamon tildan tushirmaydigan aziz-avliyolar ma’rifatidan bahramand bo‘lgan, har qancha va har qanday holatda Ollohni unutmay, yod etgan kishilar uchun avliyolar hayoti namunadir”. Darvoqe, Attor aziz-avliyolarning ma’rifatidan chinakam ixlos ila bahramand bo‘lgan kishilarning biri edi.
Attor uzoq safardan yanada kamolot kasb etib keldi. Bu jarayonda u tariqat ta’limotining peshvosiga, ilohiy ma’rifat g‘oyasini jo‘shqin joziba bilan kuylaydigan yetuk shoirga aylanadi. Natijada o‘z maslagiga sobit va sodiq shoir bilan xalq orasida “Farididdin” – ya’ni dinning yagonasi, “Shayx” degan sharafli, faxrli nomlarga sazovor bo‘lib, Muhammad Farididdin ibn Ibrohim shayx Attor Nishopuriy degan nom bilan shuhrat qozonadi. Shu sababdan Attorning keyingi davrlardagi davomchilaridan bo‘lgan Mavlono Abdurahmon Jomiy: “Uning masnaviylari va g‘azallarida tavhid asrori, ruh zavqi bilan vujud haqiqati shu qadar ko‘p ifodalanganki, bu toifaning hech birining so‘zinda topilmaydur”, deb ta’riflasa, Alisher Navoiy “Mahbub-ul-qulub” (“Ko‘ngillarning sevgani”) nomli asarida uni: “Ilohiy ma’rifat xazinasining javohirlari bilan boyitgan va xalq ta’rifiga ehtiyoj sezmagan”, “she’r yozishdan maqsadi ilohiy sirlarni bayon qilish va cheksiz ma’rifat tarqatish” bo‘lgan sharafli zotlar qatorida tilga oladi. Davlatshoh Samarqandiy Attorni “Sulton – ul-orifin” (“Oriflar sultoni”) deb ataydi, hamda: “U shariat ham tariqatda yagona, ishq va talabgorlik, kuyish-o‘rtanishda zamonasining shamchirog‘i, ilmi urfon dengiziga cho‘mgan, haqiqat daryosiga sho‘ng‘ib javohirlarini tergan” deb yuksak baholaydi.
Attor “Mazhar-ul ajoyib” (“Mo‘‘jizaning ko‘rinishi”) nomli asarida to‘rtinchi xalifa Ali ibn Abutolibga bo‘lgan ixlosini ifodalaydi. Bu esa Ali shia mazhabiga ixlos qo‘yganligini ko‘rsatar edi. Shu bois, bu hol Nishopurdagi sunniylar mazhabiga mansub ulamolarning g‘azabini qo‘zg‘atadi. Natijada, Attor shia mazhabini targ‘ib etganligi, “yo‘ldan ozganligi” gunohi bilan ayblanib, dastlab o‘limga hukm etiladi. Keyin esa, jazo yengillashtirilib, mol-mulki musodara qilinadi, o‘zi shahardan badarg‘a qilinib, shahar atrofidagi tashlandiq joylarda ta’qib ostida yashashga majbur bo‘ladi. Bu paytlarda Attor anchagina keksayib, deyarli kuchdan qolgandi.
Bir kuni Attor turayotgan yerga uning ustozi Majdiddin Bag‘dodiyning yaqin do‘sti, “Sulton-ul-ulamo” (“Ulamolar sultoni”) deb shuhrat qozongan Mavlono Bahouddin Valad1 (1230 yili olamdan o‘tgan) uni yo‘qlab keladi. Bu uchrashuvni Radiy Fish bunday bayon qiladi: “Egniga qorayib, rangi o‘chib ketgan kamzul, boshiga baland cho‘qqi kuloh kiygan, ojiz bir qariya tez-tez yurib, uning oldiga chiqdi. Uning yurishidan andesha emas, balki shiddat aks etib turardi. U go‘yo favqulodda bir muhim ish ustida turgandek, yoxud to‘satdan bir aziz mehmon kelib qolgandek holatda ko‘rinardi. Attor o‘sha yurishi bilan kelib, go‘yo ko‘rinmas bir to‘siqqa duch kelgandek mehmonga yaqin qolganda shartta to‘xtadi va asta egilib salom berdi. Ular uch marta bir-birlariga ta’zim bajo keltirishgandan so‘ng, so‘nay deb qolgan gulxanning ikki tomonida, bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilgan toshlar ustiga o‘tirishdi. Boshiga sust malla rangli salla o‘ragan baland bo‘yli, sirli qiyofadagi ulamo darvishlarga xos libosda edi. Cho‘qqi kuloh kiygan, qaddi biroz bukilgan shoir lom­mim demay, mehmon bilan bir-biriga qarashgan ko‘yi uzoq tikilib o‘tirishdi”. Attorning diqqatini Sulton-ul-avliyoning 12 yoshli o‘g‘li ko‘proq o‘ziga jalb qiladi. U bu o‘g‘ilning ko‘zlaridan lovullab turgan o‘t uchqunlarining, porillab turgan aql- farosat nurlarining belgisini ko‘rgandek bo‘ladi hamda uning kelgusida buyuk inson bo‘lishligidan bashorat berib, “Asrornoma” (“Sirnoma”) degan asarini o‘sha o‘smir bolaga mamnuniyat bilan taqdim etadi. Bu bola keyinchalik Attorning maslakdoshi, davomchisi sifatida butun musulmon dunyosida ma’lum va mashhur bo‘lgan Mavlono Jaloliddin Rumiy edi. Jaloliddin Rumiy Attorni bilardi, Chunki u “Mantiq-ut-tayr”ni o‘qigandi.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, Attorning o‘limi nihoyatda fojiali kechgan. Chingizxon boshchiligidagi qo‘shin Nishopurga bostirib kirib, butun shaharni talon-taroj qiladi. O‘lja ilinjida hech qaerni qoldirmay axtarib, yaraydigan narsalar borki hammasini tortib oladi, hatto qizg‘in jarayonda omon qolgan odamlarni ham qul qilib bo‘lishib oladi. Shular qatorida Attor ham bir mo‘g‘ul cherikiga asir tushadi. Mo‘g‘ul cheriki uni bog‘lab ko‘chada olib ketayotganda, Attorni tanigan bir odam uchrab qoladi, u mo‘g‘ul cherikiga:
– Qulingni menga sot, men senga ming dinor beraman, – deydi.
Mo‘g‘ul cheriki rozi bo‘lib turganda Attor:
– Sotma, bu narx juda kam, men ko‘p pulga yarayman – deydi. Mo‘g‘ul cheriki uni ming dinorga bermay sudrab yurishda davom etadi. Yo‘lda unga o‘z qavmidan bo‘lgan bir mo‘g‘ul uchraydi. U o‘z “o‘lja”sini unga sotmoqchi bo‘ladi. U jinsdoshini mazax qilgan holda:
– Mayli olaqolay, haqiga bir qop somon beraman, – deydi. Shunda Attor mo‘g‘ul cherikiga:
– Tezda rozi bo‘laver, men bundan ortig‘iga arzimayman. – deydi.
Bundan g‘azablangan mo‘g‘ul cheriki shu zahotiyoq Attorni qilich bilan chopib tashlaydi.
Radiy Fish Attorning nima uchun o‘lim yo‘lini tanlaganligi haqida: “Attor o‘z jonini qutqazishi mumkin edi, lekin endi unga hayotning hech qanday qizig‘i qolmagandi” deb yozadi.
Attor Nishopurga dafn etiladi, qabr boshiga oddiygina maqbara quriladi. Ammo oradan bir fursat o‘tgandan keyin Attorning maqbarasi xarobalashib ketadi. XV asrga kelganda Alisher Navoiy Attor maqbarasining xarobalashib ketganligini eshitib qabr boshiga bag‘oyat ko‘rkam, haybatli bir maqbara qurdiradi.
Attorning tavalludi va qismat haqidagi qarashlar afsuski hali ham yakuniga yetganicha yo‘q. Ko‘pgina manbalarda uning tug‘ilgan vaqti 1119 yili deb olingan. Ammo, “Mazhar-ul-ajoyib”ning bir nusxasida Attorning bu asarni 1188 yilda yozganligi va o‘sha vaqtlarda o‘zining 100 yoshdan oshganligini eslatib o‘tganligi ma’lum. Agar shunday bo‘lsa Attorning 1119 yili tavallud topganligi haqidagi qarashlar ham uzil-kesil o‘z isbotini topmagan. Attorning tavallud yilini 1136, 1145 yili deb qaraydiganlar ham uchraydi. Attorning vafot etgan yili haqidagi qarashlar ham bir-biriga uyg‘un kelmaydi. Bu haqdagi yil hisobini 1193 yili, 1221 yili deb qarovchilar ham bor. Jomiy va Davlatshoh Samarqandiy Attorni 114 yil umr ko‘rgan deb qayd etganligi ma’lum. Amir Alisher Navoiy hazratlari “Nasoyim-ul-muhabbat”da Attorni hijriy 627 (melodiy 1231 yil) yili vafot etgan va 104 yil yashagan deb yozadi.
Turkiyalik Mustafo Uslu o‘zining Attor haqidagi bir maqolasida u “Mazhar-ul-ajoyib” asarida uzoq vaqtdan beri hazrati Aliga ixlos qilganligini ta’kidlaydi. Attorning shia mazhabiga moyilligi keksayib qolganda boshiga balo bo‘lgan. Samarqandiy taxallusli, sunniy mazhabidagi bir muftiyning “Mazhar-ul-ajoiyb” kitobini yoqish haqida bergan fatvosi bilan bu asar kuydirilgan. Shu hodisa sababidan Attorning uyi talon-taroj qilingan, o‘zi Makkaga qochishga majbur bo‘lgan. Attor keyingi asari “Lison-ul-g‘ayb” (“G‘oyiblar tili”)ni Makkada yozgan,1 deb ko‘rsatadi. Mustafo Usluning bu qarashlari olmoniyalik sharqshunos Helmut Ritterning Attor haqidagi qarashlari bilan bir xil.
Ko‘rinib turibdiki, Attorning hayoti haqidagi qarashlar bir-biriga mos kelmaydi. Shuning uchun Attorning hayoti – faoliyati haqidagi masalada biror muhim xulosaga kelish qiyin. Attorni faqat taxminiy holda XII asrning boshlaridan XIII asrning dastlabki choraklarigacha bo‘lgan oraliqda yashab o‘tgan siymolardan biridir deb qarashga to‘g‘ri keladi.

2. FARIDIDDIN ATTORNING ASARLARI

Attor hayotda ko‘p bora qiyinchilik va talon-tarojlarga duch kelgan, hayotning og‘ir sinovlari, larzali qismatlarni o‘z boshidan kechirgan, xotirjam yashash imkoniyati unda juda oz bo‘lishiga qaramay, uning ijodiyoti baribir samarali kechgan. U har tomonlama, chuqur ahamiyatga ega talay asarlarni kelajak avlodlarga abadiy meros qilib qoldirgan. Davlatshoh Samarqandiy “Tazkirat-ush-shuaro” nomli asarida Attor asarlarining umumiy hajmini 250 ming baytga yaqin deb ko‘rsatganligi ma’lum.
Olmoniyalik sharqshunos olim Helmut Ritterning “Islom qomusi”da bosilgan ma’lumotida Attor asarlari yozilish tartibi bo‘yicha quyidagidek ko‘rsatilgan:
1) “Haydarnoma”. Bu asar bizning davrimizgacha yetib kelmagan. 2) “Devon” – she’rlar. 3) “Javohirnoma”. 4) “Sharhul-qalb” – “Qalb sharhi”. 3-, 4-asarni Attorning o‘zi yo‘qotgan. 5) “Xusravnoma”. 6) “Asrornoma”. 7) “Man-tiq-ut-tayr”. 8) “Musibatnoma”. 9)”Muxtornoma”. 10) “Ilohiynoma”. 11) “Bul-bulnoma”. 12) “Pandnoma” (“Nasihatnoma”). 13) “Tazkirat-ul-avliyo” (“Avliyolar tazkirasi”). 14) “Me’rojnoma”. 15) “Gumgumnoma”. 16) “Vuslatnoma”. 17) “Ush-turnoma”. 18) “Javhar-uz-zot”. 19) “Hallojnoma”. 20) “Basirnoma”. 21) “Mazhar-ul-ajoyib” (“Mo‘‘jizaning ko‘rinishi”). 22) “Lison-ul-g‘ayb” (“G‘oyiblar tili”). Yuqoridagilardan boshqa “Haft vodiy” (“Yetti vodiy”), “Hayiatnoma” (“To‘quvchilik haqida”). “Vasiyatnoma”. “Kanzul – haqoyiq” (“Haqiqatlar xazinasi”). “Kanzul asror” (“Sirlar xazinasi”). “Ixvonus safo” (“Pok birodarlar”). “Valadnoma” (“Tug‘ilish haqida”). “Miftoh-ul-futuh” (“Hukmronlar kaliti”) kabi qator asarlarni tadqiqotchilar Attor deb qarashadi.
Helmut Ritter Attor asarlarini mazmun va uslub jihatidan uch davrga bo‘lish mumkin deb qaraydi:
Birinchi davr: Attor she’riyatning borliq sirini yaxshi biladigan san’atkor ustoz sifatida ko‘zga tashlanadi. Asarlaridagi kichik charjavali (hoshiyali) rivoyatlarga tasavvufga xos ma’no va mazmunlarni juda kuchli mahorat bilan singdirgan holda amalga oshiradi.
Ikkinchi davr: Attor ijodida reja va tartibga unchalik ahamiyat berilmaydi. Attorning o‘ziga xos fazilatlaridan biri shuki, she’riy asarlarida bir so‘z xabar misraning boshida davomli takrorlanib keladi. Hatto bir so‘z, ketma-ket hayajon bilan 100 marotabadan ko‘proq takrorlanadigan hollar ham mavjud. Attordagi bu xususiyat dunyo adabiyotida deyarli uchramaydi.
Uchinchi davr: Attorning hayajonli, shiddatli ijodiyoti biroz sustlashgani ko‘rinadi.
“Devon” – bu Attorning g‘azal va boshqa lirik she’rlaridan tarkib topgan she’rlar to‘plami bo‘lib, unda Attorning tasavvuf g‘oyalari bir xil lirik tuyg‘ularda yo‘g‘rilib ifodalangan.
“Xusravnoma” – bu masnaviy shaklida yozilgan ishq-muhabbat dostoni bo‘lib, dostonda, Rum imperiyasining imperatori Qaysarning bir kanizagidan bo‘lgan o‘g‘li – Xisrav bilan Xuziston podshohining qizi Gul o‘rtasidagi muhabbat voqealari tasvirlangan.
“Asrornoma” – bu Attorning tasavvuf ruhi bilan sug‘orilgan dostonlaridan birinchisidir. Doston 26 maqolatdan (bobdan) iborat bo‘lib, tasavvufga xos mazmunlar qisqa hikoyalar vositasida izohlangan.
“Mantiq-ut-tayr” – bu Attorning eng mashhur asari. Dostonda Attorning falsafiy qarashlari, tasavvuf tushunchasi nozik, atroflicha sharhlangan. Doston asosan hikoya va ko‘pgina qissa, rivoyatlar, masal, matallardan tarkib topgan.
“Muhabbatnoma” – bu doston ham Attorning tasavvuf g‘oyalari bilan sug‘orilgan. Dostonda bir solik (suluk ahli, tariqat yo‘liga kirgan murid) pirning amri bilan ilohiy zotni izlab, ruh arshga sayohat qilib, Isrofil, Mikoyil, Azroyil va boshqa farishtalarning yordamida jannat, jahannam, quyosh, oy, to‘rt anosir, to‘rt unsur tog‘, dengiz, hayvonot, qushlar, Iblis, Odam, Nuh, Ibrohim, Muso, Dovud, Iso, Muhammad, Aql, His, Xayol, Qalb va Jon bilan uchrashadi. Eng oxiri u ilohiy zotni o‘z qalbidan topadi. Bu dostonning asosiy hikoyasi ilohiy zotni izlash jarayonidagi qayg‘u-alamlarning bayonidan iborat bo‘lib, unga yana ko‘pgina kichik hikoyatlar ham kiritilgan.
“Ilohiynoma” – ushbu doston 300 dan ziyod hikoyat va qissadan tarkib topgan. Unda bir podshoh o‘zining olti o‘g‘lini huzuriga chorlab: “Dunyoda eng yaxshi ko‘radigan narsanglar nima?” deb so‘raydi. Podshohning birinchi o‘g‘li parilar podshohining qizini, ikkinchi o‘g‘li sehrgarlikni, uchinchi o‘g‘li Jamshidning jomini, to‘rtinchi o‘g‘li obihayot (tiriklik suvi)ni, beshinchi o‘g‘li Sulaymon uzugini, oltinchi o‘g‘li oltinlarga ega bo‘lishni yaxshi ko‘rishliklarini bayon qiladilar. Podshoh olti o‘g‘lining orzusiga qarata tasavvuf g‘oyasidagi ibratlik hikoyalarni keltirib, ularni to‘g‘ri yo‘lga undaydi. Bu hikoyatlarda Attorning podshoh tilidan bergan mulohazalari alohida ahamiyatga ega.
“Bulbulnoma” – bu kichik bir doston bo‘lib, unda qushlar Sulaymon payg‘ambarga, bulbul saharlari gulning ishqida sayrab oramizni buzayapti, degan mazmunda arz qiladi. Sulaymon payg‘ambar bulbulni huzuriga chaqirtiradi va buning uchun uni bir umr faryod chekishga amr qiladi.
“Pandnoma” – bu asar Attorning odob-axloq masalalariga bag‘ishlangan didaktik dostoni bo‘lib, unda, kishilik turmushidagi har xil yaxshi-yomon aqida-udum, ish-harakat, so‘z va hodisalar chuqur amaliy asoslar bilan ijobiy nuqtadan sharhlab berilgan. Mazkur asar Eron va O‘rta Osiyo muzofotida ta’lim-tarbiya ishlaridagi eng muhim darslik qatorida qo‘llanilgan.
“Tazkirat-ul-avliyo” – bu Attorning birdan-bir nasriy shaklda yozilgan asari bo‘lib, unda talay avliyolarning ijod yo‘llari yoritiladi. Asar tasavvuf ta’limotining taraqqiyot jarayoni va g‘oyaviy asoslarini tadqiq etishda muhim manba sifatida ulkan ahamiyatga egadir.
“Me’rojnoma” – asarida esa Muhammad payg‘ambarning Buroqqa minib, yettinchi osmonga chiqqanligi va u yerda Ollohning jamoliga muyassar bo‘lganligi haqidagi holatlar bayon qilingan.
“Gumgumnoma” – asari kichik bir hikoyatdan iborat bo‘lib, unda Iso payg‘ambar cho‘lda bir bosh suyakni topib olib, duo bilan uni tiriltiradi hamda u bilan suhbatlashadi. U yetti iqlimga hukmron bo‘lgan bir podshohning boshi bo‘lib, payg‘ambarga o‘zining kechmishlarini so‘zlab beradi. Iso alayhissalom uni imonga da’vat qiladi, u imon aytib bir fursatdan keyin yana bungacha bo‘lgan asli holatiga, oxiratiga qaytadi.
“Vuslatnoma” – ushbu asar vahdati vujud g‘oyalari va so‘fiylarga xos hikoyatlardan tarkib topgan bo‘lib, unda Mansur Halloj voqeasi asosiy o‘rinda turadi.
“Ushturnoma” – asosan hikoyatdan iborat bo‘lsa-da, lekin bayon qilish usuli tarqoq bo‘lib, bu asarda takroriy jumlalar juda ko‘p uchraydi. Asarning markaziy g‘oyasi tasavvuf ta’limotini oldinga suradi. Asarda bir qo‘g‘irchoq o‘ynatuvchi o‘z qo‘g‘irchoqlarini sahnada navbatma-navbat o‘ynatgandan so‘ng, sandiqqa solib qulflab qo‘yadi. Attor bu orqali ilohiy zotning olamdagi maxluqotlarni ana shu qo‘g‘irchoq qatorida ko‘rishligiga ishora qiladi. Asardagi yana bir hikoyatda bir murid ilohiy zotni izlab yetti qavat sirlar pardasini ochadi va oxiri g‘aroyib bir ahvol ostida o‘zlikni tushunadi. G‘oyibdan kelgan bir sado orqali murid bir mozordan sirli bir kitobni topib oladi. Kitobda ilohiy zotga yetishning yo‘llari ko‘rsatilgan bo‘lib, bu yo‘l Mansur Hallojning fano ta’limoti, ya’ni ilohiy zotni izlagan odam o‘zining jismoniy istaklaridan qutulish zarurligi haqidagi fikri bo‘lib chiqadi. Bu asardagi hikoyatlarning deyarli hammasi ramziy ma’noga egadir.
“Javhar-uz-zot” – asaridagi asosiy fikr oqimi fanolik bo‘lib, unda tomchining dengizga qo‘shilganiga o‘xshash insonning ilohiy zotga qo‘shilishi yo‘lidagi otashin istaklar o‘z ifodasini topgan. Asarning asosiy qismini vujuddagi ilohiylikni tushunib, o‘zini dengizga otgan bir yosh bolaning hikoyasi tashkil qiladi. Asarda yana, cho‘lda o‘sgan bir qamishning ilohiy sirlardan xabardor bo‘lganligi, qamish kesilib nay qilingandan keyin, o‘sha sirlarni fosh qilganligi voqeasi hikoya qilinadi. Bu yerda Attor qamish vositasi orqali hazrati Alining ilohiy sirlar sohibi ekanligini ta’kidlaydi. Asarda o‘rtaga qo‘yilgan yana bir g‘oya, inson o‘zining moddiy vujudida kichik ilohiy javohirni asrashi kerak, shunday qilgandagina ilohiy zotni bilish sharafiga muyassar bo‘ladi, degan fikrdan iboratdir. Attor bu asarda umuman ilohiy zotning vasliga yetishish mumkinligi haqidagi yuksak g‘oyalarni sharhlaydi.
“Hallojnoma” – Attor bu asarida asosiy maqsadni Hallojning fazilatlarini bayon qilish va sharhlashga qaratadi. Attor Mansur Halloj va uning g‘oyasini yuksak darajada ideallashtirib, uni haqiqatni tanib yetgan barkamol inson ramzi deb qaraydi. Mansur Hallojning “anal haq” (“men haqman”) g‘oyasining asoslarini har tomonlama dalillab, qizg‘inlik bilan kuylaydi. Bu orqali o‘zining Mansur Halloj g‘oyasiga bo‘lgan moyilligini nomoyon qiladi.
“Basirnoma” – Attorning kichik dostonlaridan biri bo‘lib, unda ham fano, baqo, ilohiy zotning ruhi va nuriga o‘zini baxshida qilish masalalari olg‘a surilgan.
“Mazhar-ul-ajoyib” – bu asar Attor ijodiyotining uchinchi davri boshlaganini ko‘rsatadi. Dostonda hazrati Ali siymosi asosiy o‘rinda turadi. Undan boshqa Attorning hayoti, tarjimai holiga oid qisqa parchalar va Attorga aloqador boshqa ma’lumotlar ham mana shu asardan o‘rin olgan.
“Lison-ul-g‘ayb” – bu Attorning mashhur asarlaridan biri bo‘lib, unda shia mazhabiga bo‘lgan hurmat va ixlos tuyg‘ulari alohida ko‘zga tashlanib turadi. Hazrati Ali va uning avlodlari iftixor bilan ulug‘lanadi. Attorning o‘tkinchi dunyo g‘avg‘olaridan xalos bo‘lib, yashirin, tanho holda o‘zini xudoga bag‘ishlash hislari haqidagi oshiqlarga xos qarash va mulohazalari bayon qilinadi.
Yuqoridagi asarlar ichida “Javhar-uz-zot” uch kitobdan iborat bo‘lib, “Hallojnoma” bilan “Vuslatnoma” shu asarga taalluqli ikki kitob hisoblanadi degan qarashlar ham mavjud. Hatto ba’zilar, yuqoridagi asarlar ichidagi ayrim mashhur asarlarni Attorga taalluqli emas, boshqalar tomonidan yozilgan deganga o‘xshash qarashlarni ham o‘rtaga qo‘ygan. Bular hali Attor asarlarini izlash, tadqiq qilish hamda nashr etishni taqozo etadigan murakkab jarayonlardan biridir deyish mumkin.

IKKINCHI BOB

FARIDIDDIN ATTOR DUNYOQARASHINING ASOSIY YO‘NALISHI

Shuni qat’iy qilib aytishga to‘g‘ri keladiki, Attor dunyoqarashi asosini o‘rta asr Sharq islom falsafasining ilg‘or oqimi bo‘lgan tasavvuf ta’limoti tashkil etadi. Tasavvuf ta’limoti o‘ziga xos g‘oyaviy asoslarga ega, murakkab, shuningdek, jozibali falsafiy oqim. Attor tasavvuf falsafasining yirik siymolaridan biridir. Shu bois Attorning dunyoqarashi haqida izlanish g‘oyat zo‘r aqliy quvvat, yuksak zehn va did, Attorona kuzatish, nozik tahlil talab qiladigan mashaqqatli jarayondir.
Attorning dunyoqarashi haqida ko‘plab asar yozish mumkin. Attorning ma’naviy dunyosini shu qadar buyuk bir ummon deb faraz qilsa bo‘ladiki, unga qanchalik teran sho‘ng‘igan sari shunchalik qimmatli, shunchalik ko‘p javohirotlarni topish mumkin. Afsuski, bunday buyuk ummonga sho‘ng‘igudek shijoat va madordan o‘zini yiroq his qilgan kaminaning bu intilishlarini qadrli o‘quvchilari ana shu ummondan bir tomchi misolida qabul etishlarini umid qilaman.
Attorning asarlari – mayli u bevosita falsafiy mulohazalarni asos qilgan asar bo‘lsin yoki ramziy bashoratli asar bo‘lsin, avvalambor adib dunyoqarashini yoritib berish uchun xizmat qiladi. Uning ijodiy yo‘li (agar shunday deyishga to‘g‘ri kelsa) ilohiy sirlarni kashf etish yo‘lidir. Bunday aytganda, Attor shoir-faylasuf emas, balki faylasufdir. Bu nuqtani XV asr muarrixi Davlatshoh Samarqandiy ta’kidlab, “shoirlik uning kasbi, odati emas edi” deb yozadi. Demak, Attorning hamma asarlarida falsafiy-tasavvufiy dunyoqarash asosiy o‘rinda turadi.
Attorning “Mantiq-ut-tayr” asari quyuq ramziy tusga ega, ko‘p qatlamli falsafiy, ruhiy-axloqiy, ijtimoiy g‘oyalar bilan to‘lib-toshgan murakkab doston. Uning bosh mavzusi ilohiy zot bilan insonning munosabati masalasiga bag‘ishlangan. Asarning bosh mavzusini ochishda asosiy yetakchi hikoyat va asosiy g‘oyani dalillash uchun xizmat qiladigan masal, kichik hikoyatlardan tarkib topgan.
“Mantiq-ut-tayr” dostonida barcha qushlar bir yerga jam bo‘lib, majlis qurishadi. Biroq bazmdagi tartib masalasida, ya’ni o‘rin – martaba, izzat-hurmat, sharaf-salohiyat, ulug‘lik – tubanlik, kamtarlik va manmanlik, o‘zini bilish va bilmaslik kabi masalalarda ziddiyatlar kelib chiqib, mojaro yuz beradi. Qushlar o‘zlariga insof-diyonatli, odil, haqqoniy bir podshoh saylash zarurligini, shu orqali o‘z jamoatida yuz bergan janjal mojaro, qiziqqonlik holatlariga barham berish muhimligini his qiladi. Xuddi shu chog‘da popushak Hudhud bashorat berib, qushlar naslidan bir podshoh Semurg‘ borligini, uning qushlar ahvolini miridan-sirigacha bilishligini, u garchi qushlarga juda yaqin bo‘lsa-da, qushlar g‘ofillik va nodonliklari sababli undan ancha yiroqlashib ketganligini aytadi. Endilikda qushlar ana shu Semurg‘ning visoliga noyil bo‘lsalargina barcha tahlikalar va nizolardan forig‘ bo‘lish mumkinligini aytadi. Qushlar xursand bo‘lib Hudhudga ana shu Semurg‘ dargohiga boshlab borishni taklif qilishadi. Hudhud Semurg‘ning dargohiga yetib borish jarayonida duch kelishi muqarrar bo‘lgan talay mashaqqatli qiyinchiliklar, azob-uqubatli sinovlar kutajagini ham bayon qiladi. Ma’lumki, Attor bu yerda Hudhud va qushlar timsoli orqali o‘zining tariqat g‘oyasini bayon qiladi. Ya’ni ramziy ma’nodagi ustoz-pirning Hudhud orqali aqldan ozib g‘aflatda qolgan kishilarga qarata qilingan nasihati sifatida nazm tiliga ko‘chiradi.
Tariqat – arabcha so‘z bo‘lib, ma’nosi yo‘l, sulukdir. Solik (suluk a’zosi) va “Murid” degan so‘zlarning ma’nosiga kelsak, u odatda tasavvuf yo‘liga qadam qo‘ygan shogirdning maqsad yo‘lida ruhiy, jismoniy va axloqiy jihatlardan o‘zini poklab, kamolotga intilish, ilohiy ma’rifatni egallab, haqiqatga, ya’ni javhariy zotning vasliga yetish yo‘lida riyozat chekayotgan tolib, talabalardir. Ayrim, ta’limotchilar sulukni shariat, tariqat va haqiqatdan iborat uch qismga bo‘ladilar. Birinchi xil qarashdagilar ma’rifatni haqiqatning bir tarkibiy qismi deb qarab, uni bosqichlar qatoridan soqit qiladilar. Uchinchi xil qarashdagilarning fikricha esa, shariat har bir musulmon uchun amal qilish zarur bo‘lgan qoidalar bo‘lib, tariqatda shariatning asosiy mezonlari o‘z aksini topganligi uchun, u ko‘p hollarda alohida tilga olinmasdan balki, tariqat bosqichidan boshlanadi.
Tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, tasavvuf ta’limotchilari tariqatni “chin, to‘g‘ri yo‘l” deb ta’riflashgan. Tariqat ahli uch narsada, ya’ni holat, qadam, lutfu karamda boshqalarga ibrat bo‘lishlari kerakligi alohida ta’kidlangan. Bundagi holat – o‘rinsiz gaplardan, o‘zini haromdan tortishni, behuda ishlarga qadam qo‘ymaslikni, lutfu karam ila foydali ishlar qilishni, ochiq chehrali, muruvvatli bo‘lishni talab etadi.
Tariqat yo‘liga kirgan har bir murid dunyo maishatidan, nafs balosidan, hoyu-havasdan, jismoniy rohat-farog‘at, kibru havo, quruq shon-shuhrat, g‘aflat va jaholatdan voz kechib, ruhiy dunyosini poklashi, butun irodasi va fikr-hayolini bir yerga jamlab, ezgu maqsad sari yo‘naltirishi lozim bo‘lgan.
Tariqat yo‘lida e’tiqod bilan g‘aflat, iroda bilan ikkilanish, toblanish bilan pushaymon, sevgi va nafrat o‘rtasida har doim ziddiyat yuz berib turadi. Bu yo‘lda e’tiqodi chin, irodasi mustahkam, turli azob-uqubatlarga bardosh beradiganlargina yuksak maqomga erisha oladilar. Shunga ko‘ra, “Mantiq-ut-tayr”da ham qushlar Semurg‘ning ilohiy ishq otashiga payvand bo‘lib, zavq bilan bu yo‘lga qadam qo‘yishgan bo‘lsa-da, ziddiyatli sinovlarga bir qism qushlar bardosh berolmay, Hudhudga turli bahonalar bilan uzr aytib, safdan chiqadilar. Bu orqali Attor tariqatning bir mushkul bosqich ekanligini, garchi bu yo‘lga juda ko‘p kishilar kirsa-da, lekin hammasi ham bu yo‘lning qaytmas, qa’tiyatli jasoratli yo‘lovchilari bo‘lish sharafiga munosib emasligini ta’kidlaydi.

1. “SHAYX SAN’ON” QISSASI VA PIR – MURIDLIK MEZONI

Tasavvuf adabiyotida “Shayx San’on” qissasi ajoyib zo‘r sehrli kuchga ega, falsafiy hikmatlarga boy, nozik badiiy tuyg‘ular jilvalanib turadigan, kishining ruhiy dunyosini larzaga soladigan, o‘lmas qissalarning biridir. Attor “Mantiq-ut-tayr”da bu qissadan faylasuflarga xos farosat, shoirlarga xos nafis san’atlardan mohirona foydalanadi.
Qissaning qisqacha mazmuni quyidagicha kechadi:
Shayx San’on o‘z zamonasining mashhur piri bo‘lib, ilmu urfon, karomat va alomatda yagona kishi edi. U Makkada 50 yil shayxlik qilgan bo‘lib, to‘rt yuz muridi bor edi. 50 marta haj qilgan bo‘lib, bundan boshqa umra hajini ham hargiz qo‘ldan bermagandi.
Bir kechasi shayx San’on tush ko‘radi. U tushida Rumda yurgan emish va bir but sanamga sajda qilayotgan emish. Shayx uyg‘onib ko‘rgan tushidan g‘amgin bo‘ladi. San’on muridlarini yig‘ib bu tushning ta’birini bilish uchun, Rumga borishni niyat qilganligini aytadi. Muridlari ham shayxga ergashib bu safarda unga hamroh bo‘ladilar. Oxiri shayx va uning muridlari Rumga yetib keladilar. Ular Rumda bir shahardan o‘tishayotganda bir hashamatli ayvonda o‘tirgan nasroniy qizga ko‘zi tushadi. Bu qiz husn-jamolda tengi yo‘q, go‘zallik olamidagi quyoshdek porloq edi. Shayx San’on qizga yaqinlashib unga tikildi. O‘zini yo‘qotib holsizlandi. Bu tarso qiz shayx San’onning tushiga kirgan sanamning o‘zginasi edi.
Shayxning muridlari bu holni ko‘rib hayron qoldilar, shayxni bu yo‘ldan qaytarishga urindilar, ammo shayxga nasihat kor qilmadi, u hammani unutgandi. Muridlar shayxning ko‘nglini ko‘tarmoqchi bo‘lib imon, vasvasa, gunoh, kufr va tavbadan so‘z ochdilar. Lekin, shayx quloqqa gap oladigan emas, aksincha, ularga hikmatli, yolqinli va kuchli sabab – natijali so‘zlar bilan raddiya berdi. Shayxning muridlariga bergan eng so‘nggi javobi “Bu otashni mening vujudimga Tangri taoloning o‘zi soldi, men buni o‘z ixtiyorim bilan o‘zimdan nari qilolmayman” deyish bo‘ldi.
Shayx San’on butun es-yodi bilan tarso qizning visoliga intildi, kecha-kunduz uning eshigi oldida dashnom-haqorat eshitib xokisor bo‘lib yotdi. Kunlar o‘tishi bilan shayx holdan ketib, ishq dardida kasal bo‘lib qoldi.
Bu voqeani eshitgan tarso qiz tashqariga chiqib shayxga bunday deydi:
– Agar sen rostdan ham menga oshiq bo‘lsang unda quyidagi to‘rt shartimni bajarishing kerak bo‘ladi, birinchidan, butga sajda qilasan, ikkinchidan, Qur’onni kuydirasan, uchinchidan, sharob ichasan, to‘rtinchidan, imoningdan kechasan.
Oshiqlik – beqarorlik yo‘lida jismi o‘rtangan shayx sharob ichishga rozi bo‘ldi. Tarso qiz shayxga o‘z qo‘li bilan sharob quyib beradi. Vasli diydor yo‘lida sharob ichgan shayx tarso qizning visolidan hushini yo‘qotib, qolgan shartlarni ham amalga oshiradi. Ammo, tarso qiz bu shartlardan keyin ham shayxning visol tashnaligini qanoatlantirmaydi, aksincha shayxni visol haqi (nikoh puli) to‘lashga qistaydi hamda shayxning hech narsasi yo‘qligidan foydalanib uni visol haqi hisobiga o‘z cho‘chqalarini bir yil boqib berishga da’vat qiladi. Shayx ilojsiz cho‘chqa boqishga ham rozi bo‘ladi. Xuddi shu yerda Attor o‘zining tariqat haqidagi xitobini qiladi: “Ey mard, agar tariqatga qadam qo‘ymoqchi bo‘lsang, bu yo‘ldagi butlar, cho‘chqalar kabi ming turli balolardan qo‘rqma. Agar tariqat yo‘li shunchalik azobli bo‘lmaganda edi, shayx San’ondek musulmon ham rasvo bo‘lib Rum shahrida g‘avg‘o ko‘tarmas, sarson-sargardon bo‘lmas edi”.
Tariqat yo‘li shu qadar jafoli mashaqqatli, azob-uqubatli yo‘l ekanki, uni biror rahnamosiz poyoniga yetkazib bo‘lmaydi. Buning uchun tariqat yo‘liga kirgan murid talabgor bir pir ustozga qo‘l berib, bu yo‘lda uning yo‘l ko‘rsatishi, madad berishi, har xil jabru jafo, mashaqqatlararo olg‘a yetaklab borishi kerak bo‘ladi. Mana bu tariqat yo‘lidagi muhim halqalarning biri – pir-muridlik halqasidir.
Pir – muridlik munosabatida muridning asosiy xislati talabgor bo‘lish, piri komilning yo‘lini mahkam tutib, uning ko‘rsatmalariga so‘zsiz amal qilishdir. Pirga qo‘l bermagan murid tariqat yo‘lida mustahkam turolmaydi, manziliga yetolmaydi. Boshqacha aytganda, muridni cheksiz ummonga kirgan kemaga, pirni esa shu kemani to‘g‘ri yo‘lga solguvchi darg‘aga o‘xshatish mumkin. Kemachidan ayrilgan kemaning taqdiri vayron bo‘lishdir.
Shayx San’onning ish harakatlarini ko‘rib muridlarning undan ko‘ngli qoladi hamda Makkaga qaytib ketadilar. Shayx esa tarso qizning cho‘chqasini boqishga kirishadi.
Shayx San’onning yana bir zehni o‘tkir muridi bor bo‘lib, Shayx Rumga yo‘l olganda u Makkada yo‘q edi. U boshqa muridlarning shayxni tashlab qaytib kelganlarini ko‘rib ko‘ngli buziladi. Boshqa muridlar bo‘lgan ahvolni unga aytib beradilar. Aqlli murid bu qissani eshitgandan keyin boshqa muridlarga bunday deydi:
– Ey noahili bevafo yorlar, yorlik va do‘stlikka muvofiq ish qilmabsizlar, aksincha, nomardlarning ishini qilibsizlar. Sadoqatli murid, payvandli yor bo‘lsanglar og‘ir paytda unga yarab, birga bo‘lib, dardiga malham bo‘lar edinglar. Agar o‘z shayxinglarga sodiq bo‘lganlaringda har qanday sharoitda ham uning yonida turish lozim edi.
Hayf senlarga, sadoqat, vafo! Pir haqini ado qilish shu bo‘ldimi? Agar shayxinglar beliga zunnor bog‘lagan bo‘lsa, sizlar ham darhol belinglarga zunnor bog‘lashinglar kerak edi.
Agar u tarso bo‘lsa, hammanglar unga qo‘shilib tarso bo‘lishinglar kerak edi. Sizlarning qilganinglar muridlikka xilof, balki munofiqlik va dushmanlikdan o‘zga ish emas. O‘z yorining do‘sti bo‘lgan odam agar yori kofir bo‘lsa-da, uni tark qilmasligi kerak edi. Shayx dengizga cho‘kib, nahangning komiga tushibtur, sizlar bo‘lsanglar qo‘rqib, uni tashlab qochibsizlar.
Mana bu Attorning pir-muridlik mezoni, tariqat tushunchasidagi o‘zak qarashidir. Ko‘rinib turibdiki Attorning bu qarashlari hech qanday sharxga hojat qoldirmaydi.
Shundan keyin muridlar Rumga qaytib boradilar, Shayx muridlarini ko‘rib esi joyiga keladi hamda muridlari bilan birga yana Makkaga qaytib keladi. Tarso qiz bir kechasi ajoyib tush ko‘radi, tushida bir ilohiy nidoni eshitadi. Shunda u shayxga qilgan qilmishlariga pushaymon bo‘ladi va haq yo‘lga kirib Shayxning ortidan Makkaga safar qildi. Bu xabar shayxga yetadi hamda shayx qizning yo‘liga chiqadi. Ular yo‘lda uchrashadilar, ammo qiz jabr­jafo dastidan holi xarob bo‘lgandi. Qiz tavba qilib, shayxdan o‘zini iymonga boshlashni so‘raydi. Shayx unga iymon o‘rgatadi, shuning bilan qiz jon uzadi. Ko‘z oldida ro‘y bergan bu holdan shayx ham dardu alam ilkida bu foniy olam bilan vidolashadi. Muridlar bu ikki sadporalarning jasadini yonma-yon dafn qilishadi. Bu ikki qabrdan ikki tup sarv daraxti o‘sadi. Bu yerda yana zilol buloq paydo bo‘lib uning suvi bahrida atrof yashillikdan gullarga burkanadi, keyinchalik kishilarning tavobgohiga aylanadi. Dard-hasrat va mung bilan yozilgan “Shayx San’on” qissasining qisqacha bayoni ana shulardan iboratdir.
Kezi kelganda aytish kerakki, “Shayx San’on” qissasi ko‘p holda Attorning pir va murid o‘rtasidagi qarashlarini sharhlashdangina iborat emas. Unda yana bashoratli, ramziy vositalar orqali komil inson, ilohiy ishq, vafo va sadoqat, g‘ofillik hamda asliga qaytish, gunoh va tavba, qismat va mag‘firat, kufr, poklanish, sinov, iroda kabi bir butun o‘tkir masalalar aqliy va hissiy yo‘lda yoritib berilgan.
Attor asar oxirida “Shayx San’on” haqida “Attorning qissasi bir oy yuzli qiz uchun emas” deydi. Demak, mohiyatan bu qissada chuqur ilohiy sir va ma’no yashirilganligini anglash mumkin. Bu esa o‘quvchilarning qissa ma’nolarini anglashdagi birdan-bir ochqich (kalit), Attorning ko‘zda tutgan maqsadi ham shu bo‘lgan.

2. FARIDIDDIN ATTOR VA TARIQAT

Maqom – arabcha so‘z bo‘lib, uning ma’nosi olis manzil, martaba, mavqe demakdir. Bu so‘z tasavvufda tariqat yo‘liga kirgan muridning maqsadiga yetishi muhim bo‘lgan axloqiy va ma’naviy kamolot tartiblarini ravshan ko‘rsatadi.
Attor o‘z ta’limotlarida tariqat masalasini boshdan-oxir asosiy o‘ringa qo‘yib ta’kidlaydi hamda uni ibratli misol, aqliy tushunchalar orqali atroflicha sharhlaydi. Attorning tariqat masalasiga alohida ahamiyat bilan qarashi hargiz o‘zigagina xos bo‘lgan aqida, ixlos, taqvodorlik bilangina aloqador bo‘lmasdan, balki barcha inson uchun dahldor mukammal g‘oyalarga asos hozirlagan mutafakkirlarga xos bashoratning natijasi edi.
Umuman olganda tariqat inson uchun bir maktabdir. Bu maktabning maqsadi insonni ruhiy va aqliy jihatdan tarbiyalab takomillikka yuzlantirish, o‘z amaliyoti orqali o‘zini tarbiyalab insoniy fazilatni mustahkamlashdir. Tariqat o‘ziga xos qurilmaga ega bo‘lgan bir turli tarbiya tartiblaridir. Uning yo‘nalishi avvalambor insonning ma’naviy dunyosini soflashtirib, qalb ko‘zini ochishdan iboratdir.
Nima uchun tariqat tarbiyasi ruh va qalbdan boshlanadi? Chunki ruhning maskani qalb, binobarin inson mohiyatida burilish bo‘lmay turib, amalda o‘zgarish bo‘lmaydi. Attor ruh haqida to‘xtalib bunday deydi:
– Butun olamlarning hammasi sen bilan yashnaydi, sen bilan mustahkam, osmon va yer senga bog‘langan. Sen hammani o‘z ichingga olgansan-u, lekin o‘zing bizdan yiroqsan, ko‘zga ko‘rinmaysan-u, biroq barchani ko‘rasan. Jannat, do‘zax, qiyomat – bularning hammasi noming o‘rnida keladigan omonat so‘z, belgi, o‘xshatish, xolos.
Bu parchadan shuni his qilish mumkinki, Attorning nazarida ruh koinotning mezonidir. Unda jannat va do‘zax, yaxshilik va yomonlik, ijobatlik va salbiylikdan iborat keskin ziddiyatlar mavjud. Odam bilan odam, odam bilan jamiyat, odam bilan tabiat o‘rtasidagi munosabatlarda ana shu ziddiyatlar o‘zaro kurashadi. Shuning uchun, tarbiya ruhdan boshlanishi kerak. Ruhdagi salbiy illatlar tozalanib, ijobiy xislatlar taraqqiy ettirilgandagina insonning qalb ko‘zi ochiladi, o‘zidagi ilohiy fazilatlarni tanishga boshlaydi.
Tariqatdagi maqomlarni odamning ma’naviy jihatdan yetilish jarayonidagi tarbiyalanish bosqichlariga o‘xshatish mumkin. Bu bosqichlar har bir tariqat ta’limotchilarining tushunchasi tarafidan belgilanadigan bo‘lgani uchun uning soni ham birdek emas. Ba’zilar bularni olti maqom desa, ba’zilar to‘qqiz maqom deb qaraydi, yana ayrimlari undan ham ko‘p deb qaraydilar. Biz Attor g‘oyasini imkon qadar kengroq doirada tushunishga yordam bersin deb, tariqatdagi olti maqom – bosqich ustida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
Tariqatdagi ilk maqom – tavba bo‘lib, buning ma’nosi qaytish demakdir. Tariqat yo‘liga kirgan muridning niyat va ixlosi tavba orqali o‘z aksini topadi. Tavbaning haqiqati muridning o‘z nuqsonlarini his qilish va undan forig‘ bo‘lishga intilish, kufrdan va barcha yomon ishlardan saqlanish, adolatsizliklardan xoli bo‘lish haq va fazilatlarda ayon bo‘ladi.
Tavba – inson uchun bir xil inoyat, o‘zini unutishning muqaddimasidir. Shu bois Attor “Shayx San’on” qissasida payg‘ambar tili orqali insonga shunday xitob qiladi: “Sen shu narsaga ishonginki, olam-olam gunoh bo‘lsa-da, birgina tavba tufayli kechiriladi”1 .
Hikoyat:
Piri komil Boyazid Bistomiy bunday degan:
– Bir kuni tavhid (tanholik) maqomining g‘olib ishoratidan sahroga chiqqandim. O‘zimda qilcha ixtiyor yo‘q edi. Bir xalta un ko‘tarib olgan bir kampir uchrab menga “Kel, bu xaltadagi unimni uyimga olib borib ber” dedi.
Mening esa xaltadagi unni ko‘tarishga hafsalam yo‘q edi. Shu bois, bir sherni ishorat bilan chaqirib, kampirning unini sherga yuklab qo‘ydim hamda kampirga:
– Shaharga borsang kimni ko‘rdim deysan? – dedim.
Kampir:
– Bir zolim va takabburni ko‘rdim deyman, – dedi.
Men:
– Nima uchun bunday deysan, – desam, kampir:
– Olloh taolo sherni bandasining xizmati uchun yaratmagan. Sen nima uchun uni xizmatga solasan? Bu zulm emasmi? – dedi. Men:
– Bu aytganing to‘g‘riku-ya, takabbur deganing nima uchun, – deb so‘radim. Kampir:
– Shuning uchunki, sening xohishing sherning senga bo‘ysunganligi va farmonbardor bo‘lganligingni shahar ahliga bildirishdir. Darvoqe, sen karomat egasisan. Ammo, bu takabburlik emasmi? – dedi. Men dedim:
– To‘g‘ri, shunday. Buning uchun tavba qildim. Balanddan pastga tushdim. Sen menga pirdursan.
Ikkinchi maqom – vara’a – poklik bo‘lib, uning ma’nosi taqvodorlik, parhezkorlik, musofirlikdir. Vara’a muriddan turli bulg‘anishlardan, shubhalardan o‘zini asrashni talab qiladi. Ma’lumotlarga qaraganda, vara’aning uch turi bor ekan. Birinchisi, til vara’asi (pokligi), ya’ni tilni bema’ni gaplardan asrash, g‘iybat shikoyat qilmaslik; ikkinchisi ko‘z pokligi, shubhali narsalarga qaramaslik; uchinchisi qalb pokligi, ko‘ngilni ifloslantiruvchi bahillik, ichi qoralik, dilozorlik, takabburlik kabi narsalardan parhez qilish, ta’madan saqlanish, pastkashlikni tark etishdir. Qisqasi, til, ko‘z, qalbda parhezli bo‘lish, turli nafs balosidan qutulish, haromga yaqin yo‘lamaslik, o‘zini doimo pok tutish vara’aning asosiy ma’nosi hisoblanadi.
Attorning qarashicha, halollik va poklik tariqat yo‘liga kirgan odamning muqaddas burchidir. Chunki bu odamning niyat va iqbolini belgilaydigan omildir. Niyat va iqboli durust bo‘lmagan odam tariqat manziliga qadam bosmaydi, aksincha, o‘zini xarob qiladi. Shuning uchun, Attor yozadi: “Agar donishmand bo‘lsang, o‘zingga o‘zing eshikni yop! Odam farzandining hirsi buncha ko‘p bo‘lmasa, u olamda bunchalik hayronu sargardon bo‘lmasdi. Ey, hirslar bilan qalb ko‘zi ko‘r bo‘lgan kishi, to sen o‘lguncha hirsning yarasiga faqat o‘lim davo bo‘loladi xolos”1. Odamni bulg‘aydigan va sharmanda qiladigan narsa nafsdir. Nafs balosidan qutulmay turib tariqatdan so‘z ochib bo‘lmaydi. U hatto iymonni zaiflashtirib, odamni jaholatga boshlaydi. Attor “Ilohiynoma”dagi bir hikoyatda pari shaklida kirib olgan nafs tilidan shularni yozadi: “Men Nafsman, ko‘rinishda chiroyli, dilkashman. Hammani maftun qilaman, domimga tortaman, mag‘lublarni o‘zimga qaratib olaman. Men turli qiyofaga kirolaman. Agar nafsi ammora – (shaytoniy nafs) bo‘lsam, it va qobondan bo‘lgan bo‘laman, shu maxluqlarning qiyofasiga kiraman. Xotirjam bo‘lgandan keyin insonning iymonini yemirishga boshlayman, uni tubanlikka tortaman. Shunda hech kim mendan qochib qutulolmaydi, kishilarning boshiga falokatlar keltiraman, balo-qazolarni yog‘diraman”2.
Uchinchi maqom – faqirlik bo‘lib u moddiy muhtojlikni yengib, ruhiy jihatdan o‘zini takomillashtirishni, ulug‘vor ilohiy mohiyatni egallab, ixlosmand, kamtar, bag‘ri keng bo‘lib, borliqni haq yo‘liga atashni ko‘rsatadi.
Attor bu nuqtani “Mantiq-ut-tayr”da shunday bir hikoyat orqali sharhlab o‘tadi:
Bir pok inson huzurida muhabbat haqida so‘z bo‘layotgandi, o‘tirganlardan biri dedi:
– Men oltin oshig‘iman, pul va boylikni yaxshi ko‘raman. Oltinga oshig‘ligim vujudimda jon bilan barobardur. Agar qo‘limda oltin guldek ochilib yaltirab turmasa, men ham guldek kulib turolmayman. Meni dunyo ishqi g‘amlardan ozod etdi. Odamlar orasida obro‘-e’tiborli bo‘ldim. Men – dunyoparastman, mening sig‘inadigan tangrim ham boylik, pul – oltindir.
Shunda pok, xudojo‘y odam unga qarab dedi:
– Ey baloi nafsga giriftor bo‘lgan g‘ofil banda, sen mohiyatga emas, suratga shaydo bo‘lgan, suratning tuzog‘iga tushgan odamsan, ko‘nglingdan safo sehrining nuri olisdir. Sen chumoliga o‘xshaysan. Kovaklardan boshqa narsani bilmaysan. Kecha kunduz devonadek yelib – yugurasan. Suratga shaydo bo‘lib, unga aldanib qolmagin, ma’noni izla, surat bir arzimas narsadir, haqiqiy mohiyat ma’nodir. Oltin ko‘rinishi bo‘yalgan yaltiroq toshdir. Sen yosh bolaga o‘xshash rang bo‘yoqlarga payvand bo‘libsan. Sening oltinlaring hech bir ishga yaramaydi. Qiyomat kuni bu jonsiz narsang bilan hech kimga yordam berolmaysan. Sen o‘yinchoqlardan lazzat topasan, soxta yaltiroqlikdan shodlanasan. Sen mohiyatga intilmaysan, nurning manbaini izlamaysan. Pok joningni oltinning iskanjasidan xalos et, ey jon, oxiri mohiyat – abadiyatning oshig‘i bo‘lish kerak. Har qanday mushkulliklarni sabr bilan yenggan muridgina o‘zi ko‘zlagan manzilga yeta oladi. Sabrsizlik va irodasizlik odamni adashtiradi.
Bu mohiyatda o‘z ustidan g‘olib kelish jarayonidir. Attor asarlarida sabr-toqat orqali haqiqatga yetish masalasi bilan bog‘liq ko‘pgina falsafiy mulohazalar va ibratli hikoyatlar mavjud.
Tariqatdagi beshinchi maqom – tavakkul bo‘lib, barcha yaxshi – yomon ish va hodisalarni ilohiy zotning amri deb, ilohiy zotning irodasini o‘z irodasi deb bilishdir. Shu sababdan tavakkul ilohiy visolga intilgan muridning iymoni tarafidan belgilanadi; ya’ni u ilohiy ma’rifatning bir tarkibiy qismidir.
Tariqatdagi oltinchi maqom – rizo, rozilik bo‘lib, muridning qalb jihatdan tozalanib, ollohning roziligiga yetishini ko‘rsatadi. Bunda murid barcha nafsoniy his – tuyg‘ulardan ozod bo‘lib, qalbida faqat ilohiy zotninggina yodi qoladi. Ilohiy zotning visoli yo‘lidagi har qanday qismatga zarracha e’tiroz bildirmaydi. Shu orqali ilohiy zotning roziligiga musharraf bo‘lish talab qilinadi.
Attorning muhim asarlaridan biri hisoblangan “Ilohiynoma”ni ma’lum ma’noda shoirning tariqat qarashlarini sharhlashga bag‘ishlangan asar deyish mumkin. Asarning hoshiyasini tashkil qiladigan hikoyatda bir podshoh o‘zining olti o‘g‘lini huzuriga chorlab: “Aziz farzandi arjumandlarim, qani menga aytinglarchi, sizlarning qanday orzu-armoninglar bor, dunyoda nimani xohlab, nimani izlaysizlar? Nimaiki orzu-istaklaring bo‘lsa menga istiholaga bormay dadil ayon qilinglar. Har biringlarning fikr-o‘yinglarni bilishni istayman. Shunga qarab men sizlarga yo‘l ko‘rsatishim mumkin,”1 deydi. Garchi podshohning o‘g‘illari Attor ta’biri bilan aytganda hammasi zamonasining barcha ilmlarini o‘zlashtirib “donishmand” bo‘lgan esalar-da, lekin ma’naviy ilmlardan butkul xabarsiz bo‘lganlari uchun bebaqo ­ o‘tkinchi dunyoning hoyu-havaslaridan so‘z ochadilar. Buning bilan podshoh o‘g‘illarining ma’naviy dunyolari qorong‘uligini his qilib, har xil ibratli hikoyatlar orqali ularni hidoyatga undaydi. Attor podshoh siymosi orqali uning o‘g‘illarini (ular orqali barcha insonlarni) tariqatga da’vat qiladi. Asardagi barcha hikoyatlar amaliyotda tariqatning maqom – bosqichlarini tanishtirish, sharhlash va dalillashga xizmat qiladi.
Attor tariqat va uning maqomlarini o‘ziga xos, eng zarur ruhiy ilmlar deb qaraydi. Insonni ana shu ruhiy ilmlar orqali voyaga yetkazmay turib takomillikdan so‘z ochib bo‘lmaydi. Shuning uchun, podshohning farzandlari turli o‘tkinchi vasvasalarga maftun bo‘lib, insonning asli mohiyatiga xos bo‘lgan ulug‘vor g‘oyalardan emas, balki nafsoniy istaklardan so‘z ochadilar. Attor aqlga tayanib mohiyatga yetuvchi, nazariy-amaliy fanlarning ahamiyatini hargiz chetga surmaydi. Uni inson taraqqiyotidagi zarur bo‘lgan aqliy bosqich, ruhiy ilmlarga yuzlanishining tayyorlik bosqichi deb qaraydi. Ammo, Attorning nazarida faqat aqliy bilimlar bilan olamning mohiyatiga yetib bo‘lmaydi. Chunki, haqiqiy mohiyatning ochqichi ruhdadir. Shuning uchun Attor “Ilohiynoma”da ruh haqida bunday deb yozadi: “Qandayligini bilib bo‘lmaydigan ajoyib bir qushsanki, bizning tushuncha va tasavvurimiz hamda tasdig‘imizdan, inkor ham raddiyamizdan tashqarisan. Na yerda, na ko‘kda emas, tangri taoloning huzuridasan. Hamma narsa sensan, ammo hamma yo‘qlik ham yana o‘zingsan. Ko‘zga ko‘rinmaysan, ammo ko‘zlarning nurisan”.
Attorning tariqat haqidagi ta’limotlari boshdan oxiri ruhiy takomillikni targ‘ib qiladigan taraqqiyot jarayonidan iborat bo‘lib, u insonning ruhiy kamolatini maqsad qiladi. Bu nuqtadan Attorning tariqat ta’limotlari XIX asarning oxiri va XX asrning boshlarida Ovrupoda maydonga kelib, dunyoviy ta’sirga ega bo‘lgan, avstriyalik faylasuf Zigmund Freyd tomonidan asos solinib, Nitshe, Shopengauer, Erix Fromm kabi mutafakkirlar tomonidan taraqqiy ettirilgan “Ruhiy analiz” ta’limoti bilan ma’lum ohangdoshliklarga ega.

3. FARIDIDDIN ATTORNING MA’RIFAT VA HAQIQAT HAQIDA QARASHLARI

“Mantiq-ut-tayr”da qushlar ming bir mashaqqatlar bilan tariqat bosqichini poyoniga yetkazadilar. Bu jarayonda talay qushlar safdan chiqadilar. Shunda ham Semurg‘ning vaslidan nishona ko‘rolmaydilar. Bu holdan iztirobga tushgan qushlar Hudhuddan bu yo‘lning qachon oxiri ko‘rinadi, Semurg‘ visoliga qachon yetishamiz deb so‘raydilar. Hudhud javob aylab, oldinda yana juda mushkul yetti vodiy, manzillar borligini, bu vodiylarni bosib o‘tmay turib Semurg‘ visolidan so‘z ochib bo‘lmasligini aytib, bu yetti vodiyni qisqacha ta’riflaydi. Shu yerda Attor asar qurulmasining asosiy ip uchini uzib qo‘ymagan holda Hudhudning yetti vodiy haqidagi bashorati orqali bu yetti vodiy haqida ayrim-ayrim to‘xtalib o‘tadi.

1. Talab vodiysi

Talab vodiysi – bu vodiyga qadam qo‘ygan solik, ya’ni suluk ahlining ruhiy dunyosi chuqur iztirobga tushadi, solik qalbida ilohiy zotning vasliga bo‘lgan talab va intizorlikdan zavqlansa-da, lekin visol topolmaslik, ya’ni ilohiy zotning vasliga yetish yo‘lidagi cheksizlikdan alam-iztirob tortadi. Shularga qaramay solik, yo‘lchi bu visoldan umid uzmaydi. Dunyoning dushvorligini butunlay unutib, borliqni visol tashnaligiga baxshida qiladi. Shuning bilan uning maqsadga yetish yo‘lidagi talabgorligi soflanib, nurlanadi. Bu xil nurlanish uning qalbiga takomillik ato qiladi. U o‘zining g‘oyat zo‘r yuksakligini his qiladi. Poyonsiz bir tiniq dunyo unga quchoq ochadi.
Attor talab vodiysining unumdorligi va fazilatlari orqali solikning ilohiy visol yo‘lidagi iroda va sadoqatini sharhlaydi, tolib talabga erishish uchun qat’iy qoyim iroda, mutloq sof sadoqatga ega bo‘lishi, shu orqali o‘zining ruhiy intizorligini takomillashtirishi kerak deb qaraydi.

2. Ishq vodiysi

Ishq vodiysida Attor ilohiy ishqning ulug‘vorligi va shavkatini bayon qiladi. Attorning qarashicha, talabgorlik ishqning bashorati, ruh so‘zlagandagina ishq otashi yolqinlaydi. Ishq oshiqning ko‘ngil orzusi, u yolqinlash orqali oshiqqa nur baxsh etadi. Yolqin kuydiradi, kuyishdan qo‘rqqan oshiq ishqqa erisholmaydi. Quymagan oshiq ishqning fayzini his qilolmaydi. Oshiq bilan ishqning munosabatini parvona bilan shamning munosabatiga taqqoslasa bo‘ladi. Parvona haqiqiy oshiq bo‘lganligi uchun talabgorlik bilan o‘zini otashga otadi, kuyib o‘rtanish orqali o‘zining oshiqligini namoyon qiladi. Ishq vodiysiga qadam ranjida qilgan odamda ham shunday parvona bo‘lishi kerak. Oshiq ishq yo‘lida fidokorlik ko‘rsatishni o‘z xislati deb bilishi kerak. Oshiqlik tabiiy bo‘lishi kerak. Chunki u mohiyat orqali o‘zini namoyon qiladi. Tasavvufda Samandar oshiqqa timsol qilinadi, Samandar o‘tda, otash ichida o‘z mohiyatini javlon qildiroladi.

3. Ma’rifat vodiysi

Attorning ko‘z qarashicha, ma’rifat vodiysi cheksiz vodiydir. Bu vodiyda bir-biriga o‘xshamaydigan juda ko‘p yo‘llar bor, shuningdek, maqsad va nishonlari ham bir-biriga o‘xshamaydigan talay yo‘lovchilar bor. Har bir yo‘lovchi o‘z yo‘lini to‘g‘ri yo‘l deb qaraydi, shu sababdan ular o‘rtasida farq maydonga kelgan. Bu farq ularning irfon – tushunchasi tomonidan belgilanadi. Tushuncha va maqsadning qanday bo‘lishidan qat’i nazar, har kim bu yo‘lda kamolotga yetishni orzu qiladi. Lekin, bu yo‘lni bosib tugatmay turib, hech kim kamolotga yetolmaydi. Kamolotga yetishning birdan bir yo‘li ma’rifatdir.
Ma’rifatning mazmunan teran bo‘lishi maqsadning natijasini belgilaydi. Bu yerda Attor barcha aqida – e’tiqodlarni ma’rifat nuqtasidan kuzatadi. Uning nazarida e’tiqodning barcha turi birday yaxshi, uni yomon, yuqori, quyi deb ajratilmaydi. Bu yerdagi farq faqat hosil qilingan ma’rifatning darajasidadir. Ma’rifat nechog‘lik kuchli bo‘lsa, e’tiqod shunchalik yorqinlashadi. Chunki ma’rifat e’tiqodning ochqichi (kaliti), ilohiy zotni tanishning vositasidir.

4. Istig‘no vodiysi

Ma’rifat manzilini bosib o‘tgan solikda hojatmandlik butunlay yo‘qoladi. Shu bilan istig‘no hojatsizlik manziliga qadam qo‘yadi. Istig‘no – ruhiy takomillikning yana bir pallaga yuksalganligini ifodalaydi. Bu yerda katta-kichik, yuqori-quyi bir to‘g‘ri chiziq ustida uyg‘unlashadi. Moddiy borliq, his-tuyg‘u va orzu-havaslar arzimas narsaga aylanadi. Jannat va do‘zax, e’tiqod va kufr o‘rtasida farq qolmaydi. Solikning ruhida faqat kamolot fayzigina to‘lqinlanadi.

5. Tavhid vodiysi

Shu nomning o‘zidan ma’lum bo‘lib turganidek, bu manzilning mutlaq mezoni tavhid, tanholik, yagonalikdir. Bu vodiyda ikkinchi bir borliqning tasavvur qilinishi hojat emas, hatto mumkin ham emas. Attorning qarashicha, tavhid ahlining birdan bir istagi tanholikdir.
Tavhid vodiysida solik eng avval ilohiy zot haqiqatini bilib yetishi, shu orqali uning tanholigiga iymon keltirishi, so‘ngra ilohiy zotning vasliga intilib, u bilan birlik hosil qilishi kerak. Birlik g‘oyasining mohiyati bilan qo‘shilishi yanada birlik, yagonalik bilan natijalanadi. Attor dunyoqarashida tavhid masalasi ma’lum o‘rinda turadi. U ko‘p asarlarida o‘z ta’limotini mana shu masalani olg‘a surgan holda qanot yozdiradi.
Masalan, “Javhar-uz-zot” nomli asarida, Attor butkul olamning yagonaligi, insonning ana shu olamdagi o‘rni va mohiyati haqida fikr yuritib, uning mavjudligining sharti – o‘zidagi nafsoniy tilaklardan kechib ilohiy zotga qo‘shilish, ya’ni tavhid ekanligini sharhlaydi.
Attor tavhidni shu qadar muhim o‘ringa qo‘yadiki, uning asarlari bevosita ilohiy zotning nomi bilan boshlanadi. Jumladan, “Ilohiynoma” ni tangri taoloning nomi bilan boshladim” deb boshlasa, “Javhar-uz-zot” asarini “Jism va jonning nuri bo‘lganning oshkora va yashirin bo‘lgan xudoning nomi bilan boshlayman” deb yozadi. Attor asarlarining muqaddimasida olamning birligi, hududning yagonaligi, barcha mavjudlik xudoning ism va sifatlaridan iborat ekanligi, mohiyatning siri – vahdat, ya’ni tavhid, ekanligidan boshqa hamdu sano uchramaydi.
Attor tavhidni “Javhar-uz-zot” asarida ko‘za va daryo misoli orqali juda jonli tushuntiradi: u ko‘zani odamga, ilohiy zotni daryoga qiyoslab, ko‘zani suvga botirganda to ichi suvga to‘lguncha qultullab ovoz chiqaradi, ammo ichiga suv to‘lgandan keyin u ovoz chiqarishdan to‘xtaydi, ya’ni u daryoga qo‘shilib ketadi deb qaraydi. Demak, inson ruhi ilohiy zotga qo‘shilgandagina mutlaq bir butunlikka, ya’ni tavhid siriga yetadi. Attor tavhid haqida quyidagilarni yozadi:
“Agar sen tavhid xilvatxonasiga mahram bo‘lsang, olamning toji, odam fazilatlarining faxri bo‘lib qolasan. Agar xurshid (quyosh), ya’ni tangri oshkora bo‘lsa, sen soya bo‘lgin, chunki sen soya kabi quyosh nurida yo‘qolib unga mahram bo‘lasan”.
Attor bu parchada tavhidni yana nur va soya misolida sharhlaydi. Soya bir surat, o‘tkinchi hodisa, nur — ma’no — haqiqiy hodisa, nur bor yerda soya muqarrar g‘oyib bo‘ladi, ya’ni nurga qo‘shilib ketadi. Soyaning nurga qo‘shilishi tavhidning ifodalanishidir.
Attor tavhidni bevosita Mansur Halloj (melodiy 875-922 yil) bilan bog‘lab tushuntiradi. Chunki, xuddi Alisher Navoiy hazratlari yozganlaridek: “Mavlono Jaloliddin Rumiy so‘zlarida mazkurdirki, Shayx Mansur Halloj nuri 150 yildan so‘ngra Shayh Farididdin Attor ruhiga tajalliy qilib oning murabbiysi bo‘lubtur”.
Attorning qarashicha, inson ham tavhidning bir qismiga kiradi. Buni tomchi va daryo misolida tushunish mumkin. Tomchi daryoning bir tarkibiy qismidir. Tomchi orqali daryoning mohiyatini bilish mumkin. Chunki tomchi ham, daryoga o‘xshash suvdir. Tomchi daryoga qo‘shilsa baribir suv bo‘ladi. Demak, tomchida ham daryoning aksi mavjud. Mansur Haloj xuddi mana shu nuqtadan “Anal haq” (“men haqman”) degan. Bu nuqtani tushunmagan, ma’rifat fayzidan bebahra ruhoniylar uni o‘limga hukm qildilar. Ammo Mansur Halloj vahdat (birlik) sharobidan qalbi nurlangan, haqiqiy tavhid ahlining eng yorqin siymosi edi. Attor tavhid deganda eng avvalam Mansur Hallojni ko‘z oldiga keltirardi. Shu bois, Attor Mansur Halloj va uning “Anal haq” qarashi haqida quyidagilarni yozib, misolda tushunarli bo‘lishi uchun nasriy yechimini keltiradi:
“Anal haq” – men haqman deganning boshini kesdi, shunda ham bu doston tillardan tushmay keladi. Ey do‘stim, “anal haq” degan odam haq bo‘ladi, chunki u kulliyotga (borliqqa) intilib, yakdillik ko‘rsatib, haqning do‘sti bo‘ldi. “Anal haq” dedi va buni oshkora qildi, natijada o‘zini-o‘zi pora-pora qildi. “Anal haq” deb birlik, ya’ni vahdatdan so‘z ochdi, darhaqiqat u haq edi va hech shubhalanmasdan “anal haq” deb dunyodan o‘tdi, shu bilan nomi manguga barhayot qoldi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Mansur Halloj siymosi Attor asarlarida muhim o‘rin tutadigan markaziy siymolarning biri hisoblanadi. Attor o‘z qarashlarini dalillashda ko‘p hollarda Mansur Hallojga murojaat qiladi, uning qarashlari orqali o‘z g‘oyalarini sharhlaydi. Albatta, buning ham o‘ziga xos tarixiy orqa ko‘rinishi bor, chunki, Attorning tasavvuf ta’limoti orqali o‘rtaga qo‘ymoqchi bo‘lgan birdan-bir chiqish nuqtasi – ya’ni tavhid qarashi Mansur Hallojning “anal haq” qarashi bilan mohiyat jihatdan o‘xshashlikka ega. Shu bois Attor o‘z asarlarida:
“Haqiqat o‘zi nima? Attor kabi bo‘lish. Hamisha sirlardan ogoh bo‘lish.
Haqiqat o‘zi nima? Ey birodar, jondan kech, mana Attorni ko‘rdingmi, barchasi – shu.
Barakalla Attor, ilohiy sirdan ko‘zga ravshanlik yetkazding, shu sababdan sen shohsan.
Ma’nolar siriga intilib beadablik qilishing ham yaxshi, sen haqni, ya’ni ma’nolar izhorini ko‘rishing muqarrar.
Jahonda sen Haq vasliga yetganlarning timsoli, ya’ni gavdalangan shaklisan, shuning uchun bunday sirni ayon qilolding” deb yozadi.

6. Hayrat vodiysi

Hayrat vodiysi – sarxushlik, bexudlik manzili bo‘lib, u gipnoz holatiga o‘xshab ketadi. Ilohiy ishq yo‘liga kirgan oshiq ilohiy sharob, ya’ni “Sharobi antahur” – dan mastu mustag‘riq bo‘lib hayronlik ilkida hammani unutadi.
Bu xil sarxushlik oshiqlikning yorqin ifodasi bo‘lib, oshiq aqliy tuyg‘ulardan xoli holda ruhiy jununlik pallasiga yetib, alohida bir iqtidor ilkida ma’rifat zavqidan bahramand bo‘ladi. Bunday “ongsiz ong” holati fanolikning bashorati bo‘lib, oshiqning ruhiy kamolot bosqichidan darak beradi. Bunga yana “Shayx San’on” qissasidan misol keltirish mumkin. Shayh San’on tarso qizning ishqida hayronlik ilkida behudlashib, hammani unutadi. U bir majnun, savdoyiga aylanadi. Muridlari uni, o‘zining kimligini unutib qo‘ymaslikka, aqlini yig‘ib olishga da’vat qilganda, u “Oshiq uchun aqlning nima keragi bor, ishqqa aqlning kuchi yetmaydi” deb javob beradi.

7. Faqru fano vodiysi

Attor “Faqru fano vodiysi” tasnifida o‘zining fano, ya’ni yo‘qlik va baqo, abadiyat haqida qarashlarini bayon qiladi. Uning qarashicha, maxluqot olamidagi barcha narsalar surat, shakl, ko‘rinishdangina iborat bo‘lib, ular o‘tkinchi – foniy narsalardir; faqat zoti mutlaqlar birdan bir borliqdir, shu bois u boqiy – abadiydir. Boqiylikka yetish uchun suratdan qo‘l uzub ma’noga qo‘shilish kerak.
Ba’zilar fanoni ilohiy zotdan boshqa hamma narsani rad etish deb qaragan. Ba’zilar Bistomiy “Ilon po‘st tashlagani kabi men ham o‘zimni tark etdim. Bir mahal o‘z mohiyatimga boqsam… Oh, men unga aylanib qolibman!” degan hamda bu holatni fano deb atagan, deydilar. Demak, ilohiy ishqqa payvand bo‘lgan solik o‘zligini o‘zidan soqit etib ilohiy zot bilan birlik hosil qilishi kerak. Bu ilohiy zotning vasliga yetishdagi oxirgi nuqtadir.
Umuman olganda ma’rifat yo‘lidagi bu vodiy-manzillar bir-birini to‘ldiruvchi ruhiy kamolot bosqichlari bo‘lib, u solikda ilohiy ma’rifatning namoyon bo‘lishi uchun zamin hozirlaydi.
Ma’rifat o‘z ruhiy olamiga chuqur kirib borish, o‘z-o‘zini anglash va o‘z-o‘zini takomillashtirish orqali ilohiy zotni tanishga yetaklaydi. Buni temir va o‘t misolida bir qadar aniq tushunish mumkin. Aslida temir va o‘t boshqa-boshqa narsa bo‘lsa-da, temir o‘tga solinsa, qizib u ham o‘tning rangiga kiradi, aslidagi temirlik shakli o‘tning tusiga qo‘shilib ketadi. Bunday ahvolda temir ham, o‘t ham bir jismga aylanib ketadi. Xuddi shu sababdan tasavvuf tariqatchilari ma’rifat pallasini “tavhid”, ya’ni birlashish yoki “fano” moddiylikdan yo‘qolish deb qaraganlar.
Ma’rifat – aqldan ustun turadigan, ammo shubhadan xoli ruhiy ilmlarning javharidir. Inson ilohiy zotning bir zarrasi bo‘lganligi uchun unda ilohiy ma’rifatga yetish imkoniyati bor. Bu insonning kamolotga yetish yo‘lidir.
U holda, haqiqatning o‘zi nima?
Bu uquvning ma’no va mazmun doirasidan xabardor bo‘lish uchun yana “Mantiq-ut-tayr” dostoniga qaytishga to‘g‘ri keladi.
Mashaqqatli safar jarayonida juda ko‘pchilik qushlar bardosh berolmay safdan chiqadi. Ulardan eng oxirida faqat 30 ta qush omon qoladi. Omon qolgan bu 30 ta qush oxirgi madorlari va nafaslarida bir poyonsiz manzilga yetib keladilar. Qushlar endi safarni davom ettirishga o‘zlarida qilcha darmon qolmaganligini, shuncha mushkil masofani bosib o‘tib ham hech narsaga erisholmaganliklarini his qilib, umidsizlik ichida nadomat chekadilar. Xuddi shu chog‘da g‘oyibdan bir sado kelib ularning maqsadini so‘raydi. Qushlar javob aylab, o‘zlariga podshoh saylash uchun Semurg‘ni izlab kelganliklarini aytadilar. G‘oyibdan kelgan sado qushlarga o‘z chog‘iga qaramay, Semurg‘ da’vosini qilmay qaytib ketishni buyuradi. Qushlar hayronlik ilkida dod-faryod ko‘taradilar. Hudhud ularga tasalli berib Semurg‘ning marhamatidan nishona so‘zlarni aytadi. Natijada qushlarda yana visol umidi jo‘sh uradi. Sadoqat va ixlosmandlik kuchayadi. Shu bilan ular yuksak darajadagi foniylik, ya’ni ruhiy jihatdan yor (ilohiy zot) vasliga erishish sharafiga muyassar bo‘ladi. O‘rtadan pardalar ko‘tarilib haqiqat ayon bo‘ladi:
30 ta qush qarasa, ular shubhasiz o‘sha “Semurg‘” (Simurg‘), ya’ni o‘zlari bo‘lib chiqqanligini ko‘radilar.
Attorning bu so‘zlari bunday ikki yoqlama ma’noga ega; birinchisi “Vahdati vujud” tushunchasidir. Bu so‘zning to‘g‘ri ma’nosi, mazmuni, olam mutlaq ruhning samarasi yoxud tajalliysi (aks etishi)dan iboratdir. Umumiy qilib aytganda olam mutlaq ruh tufayli mavjuddir, degan ma’noni anglatadi. Demak, 30 ta qush Semurg‘ning sharpasi bo‘lib, ularda ham Semurg‘lik xislat bor bo‘lgani bois, qushlar Semurg‘ni axtarib, natijada o‘zlari Semurg‘ga aylanganlar. Ikkinchisi, Attor 30 ta qush va semurg‘ munosabatini ham ramziy, ham so‘z san’ati nuqtasidan poetik jilvalantradi. Zero, semurg‘ so‘zi aslida forscha “si murg‘” (o‘ttiz qush) degan ma’noni ham bildiradi.
Demak, haqiqat haqni – ilohiy zotni tanish va u bilan bir vujudga aylanish demakdir. U ma’rifat bilan ildizi bir ekanligini ko‘rsatadi. Shuningdek, haqiqat o‘zlikning oxirlashib, abadiylikning boshlanishidagi ulug‘vor g‘oyaning reallikka aylanishi, yuksak darajadagi kamolotning tantanasi deb ham qaraladi. Attor haqiqat haqida bunday deb yozadi:
– Haqiqat o‘zi nima? Benuqson xudoni ko‘rish, sen, manmanlikni tark etsang, u bilan bir bo‘lasan.
– Haqiqat o‘zi nimadir? U bilan bir bo‘lmoqdir. Dur kabi vositalik dengizida yagona bo‘lmoqdir.
– Haqiqat o‘zi nima? Hamisha sirlardan ogoh bo‘lish…
– Haqiqat o‘zi nima?… Jondan kechishdir.
Ko‘p tadqiqotchilar “Vahdati vujud” qarashini keyingi davrdagi Ovrupo faylasuflarining tabiat dialektikasi haqidagi qarashlariga muvofiq tadqiq etish orqali uni inson ruhiga shiddat bilan yorib kirgan faol ta’limot deb qarashmoqda. Shunday bo‘lgach, Farididdin Attor “Vahdati vujud” ta’limotini sistemalashtirib, bir qadar mufassal mavqega ega qilgan alloma ustozlarinig biridir. U bizning o‘zimizni teran o‘rganishimizni, u cho‘kkan sir-asror xazinalaridan yanada yorqin javohirotlarni terib, bugungi avlod kishilarini ulardan bahramand qilishimizni kutib turibdi. Kishilarning ruhiy dunyosini kamol toptirishda Farididdin Attordek buyuk siymolarning iltifotiga erishish bag‘oyat foydalidir.

UCHINCHI BOB

FARIDIDDIN ATTORNING OLAM VA INSON HAQIDAGI QARASHLARI

Attorning asarlarida bu olam degan tushuncha deyarli doimo ko‘zga tashlanib turadi. Ammo, bu so‘zlar bilangina Attorning olam haqidagi qarashlariga baho berib bo‘lmaydi.
Attorning fikricha, bu olam, ya’ni moddiy, dunyo foniy, o‘tkinchidir, u olam, ya’ni ruhiy dunyo boqiy mangulikdir. Chunki ruhiy dunyo ilohiy zotning manbasi, javharidir. Moddiy dunyo ruhiy dunyoning po‘sti yoki qo‘riqchidir. Moddiy borliq surat, ruhiy borliq ma’nodir. Ammo, moddiy borliq yagona mavjud bo‘lib turadigan borliq bo‘lmasdan, balki ruhiy borliq, ilohiy zotning tajalliysidir. Suratning mavjud bo‘lishi ma’noning xosiyatidan bo‘lganidek, narsalar olami ham ilohiy olamning jilvasidir. Moddiy olam – olami sag‘ir, ya’ni, kichik olam, bo‘lib, ruhiy olam olami kabir, ya’ni poyonsizlik olamidir.
Moddiy olam ilohiy zotning ilohiy san’ati sifatida chuqur uyg‘unlikka ega. Ya’ni ular ko‘rinishda boshqa-boshqa narsalar bo‘lsa-da, mohiyatda bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Chunki, hamma borliqda ilohiy zotning jilvasi bor. Shu bois Attor yozadi:
– Uning zoti bilan mavjud bo‘lgan olam shunday mustahkam ildizdoshlikka, o‘zaro bog‘lanishga egaki, suvdagi baliqdan falakdagi oygacha jamiki narsalar bir-biri bilan bevosita bog‘liq — aloqadordir.
Demak, ilohiy zotning qudratidan iborat bo‘lgan zamin va osmon, dengiz va quruqlik, olam va odam o‘rtasida uzviy muvozanat mavjuddir. Ana shu qudrat sababidan olam hamisha harakatlanib, taraqqiy qilib, o‘zgarib, yangilanib turadi. Attorning nazarida jamiki taraqqiyot, o‘zgarish va yangilanishlar bevosita ilohiy zot qudratining ko‘rinishlaridandir. Chunki olam ilohiy zot uchun bir ko‘zgudir. Shu bois Attor yozadi:
– Jahonning butun ashyolari – zarralari uning ko‘zgusidir. Qandayki narsa ko‘rsang, uning oyatlari kitobidan sahifalar deb bilgil.
Binobarin, olam ko‘zgu ekan, undagi jamiki mavjudodlarning hammasi ilohiy zotning “oyatlari kitobidan sahifalar”dir.
Attorning olam va ko‘zgu munosabatidan menimcha bunday ikki xil qatlamli mazmunni his etish mumkin:
1. Olam – ko‘zgu. Ilohiy zot ana shu ko‘zgu orqali o‘zini aks ettiradi. Demak, Attor ko‘zguda aks etish munosabati orqali birinchidan ilohiy zotning mutlaq borliq ekanligini dalillaydi.
2. Binobarin, olam ilohiy zotning san’atigina emas, balki ilohiy zotning mavjudligini namoyon qiladigan birlamchi bosh sharti hisoblanadi.

Bu nuqtani Attor “Mantiq-ut-tayr” dostonida bir ramziy-simvolik hikoyat orqali yanada aniq bayon qiladi. Attorning yozishicha, husn-jamolda tengsiz bir podshoh bo‘lib “olamning go‘zalligi, nazokati uning sirlaridan bir sahifa, zeboligi nafislikda uning diydoridan bir oyat kabi edi”. Bu podshohning nomi olamga tarqalib, hamma uning husniga maftun bo‘ladi. Ammo podshohning husni quyoshdek nurli bo‘lgani uchun, hechkim unga qarashga botinolmaydi. Attorning so‘zi bilan aytganda, kishilar uni “ko‘rmaslikka sabr-toqat qilolmas, ammo ko‘rishga ham chidab turolmas edilar”. Shuning uchun podshoh katta bir ko‘zgu yasatib shu ko‘zguga qaraydi. Ko‘zguda uning husni aks etib, undan nur atrofga taraladi. Kishilar ana shu nur orqali podshohning husnidan bahramand bo‘ladilar. Attor hikoyatni xulosalab, quyidagilarni yozdi:
– Ey inson, sening podshohing ham hilol oy qasridur, qasr esa quyosh nuridan ravshandur. O‘z podshohingni ko‘nglingda tanigin, shunday qilib arshni zarrada ko‘rgin. Bu bepoyon olam sahrosida vujudga kelgan harbir surat, har bir libos go‘zal semurg‘ning soyasidur. Ammo, garchi sen buni tasavvur etolmasang-da soya semurg‘dan mustasno emas. Soya bilan semurg‘ bir-biriga sirdosh hamda mahramdir, ular bir-birini intizor qiladi, izlaydi, shart qiladi. Agar bilsang sening vazifang soyadan kechib, semurg‘ga intilishdir. Agar semurg‘ga yetishsang, parda ichida oftobni ko‘rasan, shunda soya bilan semurg‘ birlashadi, sen o‘zingni ham quyosh ichida ko‘rasan.
Attorning g‘oyasiga asoslanganda, olamning birligi ruhdan iborat bo‘lib, borliq hodisalar ruhning in’ikosidir. Shunday ekan, olamni tushunish uchun ruhni tushinish kerak bo‘ladi. Ruh bir xil ilohiy qudrat, u olamning sirini ochadigan birdan bir ochqich, mavjudlikning mohiyati ana shu ochqichni izlash va topish kerak.
O‘tkinchilik bilan abadiylik o‘rtasidagi ziddiyatning maqsadi yanada abadiylikdir. Soya hamon nurga qo‘shilib ketadi. Koinotning negizi faqat bittadir, u ham bo‘lsa mutlaq ruhdir. Butkil borliq yana shu mutloq ruhning sifati yoki soyasi hisoblanadi. Demak, olam tashqi ko‘rinish jihatidan moddiylikning, mohiyat jihatidan ilohiylikning ramzi deb qaraladi. Shunday ekan, ilohiy zot, ya’ni xudo koinotdan mustasno holda mavjud bo‘lib turmasdan, balki koinot bilan birlikda mavjud bo‘lib turadi, u abadiy hamda poyonsizdir. Attor “Ilohiynoma” nomli asarida shu g‘oyani ilgari surgan holatda bunday deb yozadi:
– Dunyodagi borliq hodisalar, ashyolar, ko‘plik va ozlik, salbiy va ijobiylik, raddiya va tasdiqlar uning mavjudligini isbotlashga xizmat qiladi. Magar sinchiklab qarasang, mavjud ijobiy sifatlar uning o‘zidir. Butun borliqning vujudi (moddiyligi) uning ulug‘ligi soyasi, qudratining belgisi, ijodiyoti va san’atidir.
Bu yerda Attorning dunyoqarashi yanada ravshanlashadi. U jamiki olamni zoti pok, ilohiy zotning dalili deb qarab, moddiy borliqni ilohiy zotning sifatlarigina emas, balki o‘zi deb tushunadi. U har qanday mavjudlikda ilohiy zotning jilvasini ko‘radi. Uning nazarida koinotning javhari charaqlab turgan bir dasta nur, u nur qaerga tushsa shu yer jilolanadi. Go‘yo bir quyoshning porillashi bilan butkul koinot yorishib ketgandek bo‘ladi.
Attorning ko‘z qarashicha, olam yagona, betakror, cheksiz borliqdir. U azaliy va abadiy bo‘lgan ilohiy zotning yaratilishi bo‘lib, u tinimsiz harakatlanib turadi. Attorning olam haqidagi qarashi uning inson haqidagi qarashlari bilan chuqur kirishib ketadi.
Barcha tasavvuf ta’limotchilariga o‘xshash Attorning nazarida ham inson tashqi shakl jihatidan moddiy dunyoning bir tarkibiy qismi bo‘lsa-da, ammo uning qalbida ilohiy nur mavjud. Insonning vujudi bir turli qobiq yoki po‘stloqdan iboratdir. Uning mohiyati ruh bo‘lgani uchun u sharaflidir. Mana shu ma’noni ko‘zda tutib Attor insonga qarata nido qiladi:
– Sening gavharing, ya’ni ruhing farishtalarning sajdagohi ekanligini unutma. Boshingda xalifalik toji bor. Odam ato farzandisan, ya’ni Ollohning yerdagi noibisan. Jannatdan tushgansan, yana o‘sha gulshan, ya’ni jannat sari intilgin… odamiylik va ilohiylik sifatlaridan uzoqlashma, sening atlas to‘ning odamiylik sifatingdir.
Insonning moddiylik sifati uni mutloq ruhning bahridan ayrib turadigan bir pardadir. Ana shu parda sababidan inson g‘aflatga giriftor bo‘ladi, nadomat chekadi, hijron ilkida zaiflashadi, o‘zini ma’nosiz yo‘lini qorong‘i, qismatini xira his qiladi. Turli tashvish, iztiroblar unga orom bermaydi. Umidsizlik ichida o‘zini yorug‘likdan, haqiqatdan yiroq deb qarab esankiraydi. Bular modda bilan ruh o‘rtasidagi ziddiyatning inson tuyg‘usidagi ifodalari bo‘lib, bunda inson o‘zidagi moddiy malomatlarni bo‘ysundirib, ya’ni pardani yirtib, ruhiyat manziliga qadam tashlay olsa, shubhasizki, u shon-shuhrat taxtida ulug‘vorlik tojini kiyaoladi. Attor Insonning ana shu pallaga yetishini orzu qiladi hamda unga yeta olishiga ishonadi. Shundan, u keskin holda yozadi:
– Sening ichingda javhar – mutlaq ruhning siri bor, ammo bu yerda senga yo‘l ko‘rsatuvchi yo‘q. Oxiri yo‘qotgan narsang sening o‘zingdir, sen bu zohiriy sirlarning tuzog‘iga giriftor bo‘lgansan. Sen yaratguchining zoti va sifatlari javhariga egasan, lekin uning diydoridan uzoqsan. Sening javharing hammadan afzal, shu javhar sen uchun haqiqiy zotga olib boradigan rahbardir. Hayot, falak va yulduzlar sening ko‘zlaring nigohlaringdir, uying ichidasanu xayolingda eshikning sirtida turgandaysan, ham ko‘rinasan, ham yo‘qsan.
Attorning bu so‘zlari ajoyib chuqur falsafiy ma’no va mushohadalarga boy. Insonda “mutlaq ruhning siri bor”. Bu Attor uchun harqanday shubhadan mustasnodir. Biroq, inson, ya’ni, sen “uyning ichidasanu xayolingda eshikning sirtida turgandaysan”. U holda “eshikni ochib”, uyning ichiga kirish uchun nima qilish kerak? Javob faqat bitta, qalb eshigini ochish kerak. Xuddi shu nuqtani ko‘zda tutgan Attor shunday deydi:
“Ruh odamning ichki dunyosidir, shu bois inson o‘z ichiga safar qilishi kerak. Buning usuli ham bitta, ya’ni o‘zini bilish, asliy “men”ga qaytishdir. Insonning fojiasi o‘z mohiyatidan olislab ketganligidadir. Buni Attorning quyidagi qarashlaridan bilish mumkin:
– Chunki, sen o‘z-o‘zingdan ayrilgan, o‘z aslingdan begona bo‘lib, yo‘qolgansan. Sen o‘zingga ma’shuqsan, o‘zingga qayt, sahroda kezma, vatanga qayt. Ushbu vatan muhabbatidan iymon pok bo‘lg‘usidir, negaki, ma’shuqing pok joningning ichidadir. Odamlar o‘zgalarning qiyofasida o‘zlarini ko‘radi, lekin o‘zlarini o‘zlari tanishmaydi. Ilohiy tanish ham shunga o‘xshaydi. Tangri taoloni harkim avval o‘zidan izlasin, “o‘zini tanigan rabbini ham taniydi” degan hadisni esidan chiqarmasin. O‘zlikni tanish esa ma’rifatdir, ma’rifat yo‘li chin vafo, qalb ko‘zining ochilishidir.
Bu parchani ortiqcha sharhlashning albatta hojati bo‘lmasa kerak. Faqat yuqorida tilga olingan “qalb eshigi” degan so‘zni Attor bu yerda yanada obrazli va yorqin holatda “qalb ko‘zi” deb olgan xolos.
Attor yana insonning vujudini moddiy borliq, ya’ni surat, undagi ilohiy ruhni ma’no, ya’ni mohiyat deb qarab, haqiqiy mavjudlikni ruh bilan bog‘lab tushuntiradi. Odam insofdan qarasa ruhni birlamchi, vujud, ya’ni moddani ikkilamchi hisoblaydi. Demak, Attorning qarashicha, odamning vujudi – tashqi shakliga emas, qalbiga qarash kerak. Asosiy sub’ekt yana shu odam, ruh yoki ma’no odamning olamga bo‘lgan munosabatini o‘lchaydigan birdan bir omildir. Attor bunday deb yozadi:
– Nima uchun suratning dardiga mubtalosan, agar sen suratni tashlasang kulli-borliq ichidasan. Sen suratning hamrohligidan qutulsang, xudoning ma’nosidan xabardor bo‘lasan. Surat sening hech bir ishingga yaramaydi, xudo diydorini jonda ko‘rsatadi. Agar suratni sindirsang, shak-shubhasiz sen haqsan.
“Suratni sindirsang shak-shubhasiz sen haqsan”. Bu Attorning inson mohiyati haqidagi qarashlarining biridir. Tuxumni yorib chiqqandan keyin uning mohiyati namoyon bo‘ladi, ya’ni tuxumning bir xil shakl yoki surat ekanligi oydinlashadi. Demak, tuxumning ma’nosi isbotlanadi. Buni odamga taqqoslaganda, tan bir xil shakl, ana shu shaklning fiziologik, psixik asoratlaridan tozalab javharni, ya’ni jonni tanigandagina, odamning mohiyatini bilish mumkin. Attorning nazarida odam bilan ilohiy zotning munosabati ana shunday. Attor insonni yuksak darajadagi sharaf sohibi deb biladi. Insonda bunday ruhning alomati bo‘lganligi uchun, hatto uni mantiqiy yo‘sinda mutlaq ruh bilan bir o‘ringa qo‘yadi. Bu esa Attordagi o‘z davriga – o‘rta asr Sharq islom muhitini yorib chaqishdek bir tushunchani hosil qiladi. Binobarin, bu Attor ideyasidagi yuksak shijoat va jasoratning mahsulidir deyish mumkin. Bunday ruh esa xudo, insonni xudoga barobar qo‘yish bu kufrdan darak beradi. Boyazid Bistomiy ana shu qarashi tufayli kofirlikda ayblanib, malomat dashtida sarson-sargardon bo‘ldi. Mansur Halloj ana shu qarash orqasida kofirlikda ayblanib, avval darra bilan jazolash, keyin esa jasadini o‘tda kuydirish usuli bilan o‘ldirildi. Attor bularni nihoyatda yaxshi bilardi. U holda yana shu “xavfli qarash”ni sharhlashdan maqsad nima edi?
Attorning nazarida bu qarash hargiz ham kufrdan darak bermasdi. Uni kufr deb qarash behudlik, yuzakilik, nodonlik, mutaassiblikdan boshqa narsa emas edi. Ilohiy ma’rifatni sezmagan, o‘zidagi zohiriy tushunchalardan qutulmagan, o‘z qalbiga quloq solmagan, suvni ko‘lmaklardan ichib, haqiqiy buloqni esdan chiqargan kishilar bu qarashning mag‘zini aslo chaqolmaydi, shuning uchun, uni yuzaki holda kufr deb tushunadi. Biroq, mayli Boyazid Bistomiy bo‘lsin, mayli Mansur Halloj bo‘lsin va mayli Attor bo‘lsin, insonni Xudoga tenglash shirkdir.
Lekin, Attorning qarashicha, insonning o‘z moddiy po‘stini bo‘ysundirib, ruh tomon yuzlanishi osonlikcha amalga oshadigan jarayon emas. Bu jarayonda turli vasvasa va mushkulotlar insonni ma’rifatdan go‘yo yuksak bir qal’a devoridek ayirib turadi. Uni abadiylik nisbatidan, ya’ni olam ne’matlari orqali mahrum qiladi, uni o‘tkinchi jilvalar orqalik g‘aflatga boshlaydi. Insondagi ijobiy va salbiy alomatlar o‘rtasida mana shu taxlitda to‘xtovsiz kurash bo‘lib turadi, bu kurashning natijasi insonning taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Attor bu kurashda insonni sharaf manziliga, ya’ni ijobiy xislatlarga undaydi. Attor o‘zining “Pandnoma” sida bunday deb yozgan:

Kambag‘allik garchi qattiq, ey javon,
Bo‘lmag‘ay hargiz jaholatdan yomon.

Attorning qarashicha, inson uchun moddiy jihatdagi yo‘qsillik hech gap emas, hammadan yomoni ma’naviy yo‘qsillikdir. Jaholat – nodonlik, razolat, zulm kabilar ma’naviy yo‘qsillikning muhim alomatlaridir. Hadislarda jaholat qiyomatning bir turli alomati qatorida tilga olingan.

Kimki ul uyqudadir o‘lgan erur,
Ahli g‘aflatg‘a bu ish bo‘lg‘on erur.
Kimki oning aqlu hushi bo‘lmasa,
Ul o‘luktur, sen tiriklardin dema.

Attorning nazarida, insonning jismoniy jihatdan bor yoki yo‘q bo‘lishi hargiz ham uning o‘lik, tirikligiga kafolat bo‘lmaydigan haqiqiy o‘limdir, uning ifodasi qalbidadir. Attor “Tazkiratul-avliyo”da yozadi:
Molik Dinor bunday deydi:
– Men Hasan Basriydan: “Bu dunyodagi eng og‘ir azob­uqubat nima?” deb so‘radim, u javob aylab:
– Qalb o‘limi, – dedi.
Men yana:
– Qalb o‘limi degani nedur? – deb so‘radim. U:
– O‘tkinchi dunyoga muhabbat, – deb javob ayladi.
– O‘tkinchi dunyoga muhabbat nimadan darak beradi? – degan savolga Hasan Basriy bir og‘iz so‘z bilan:
– Nafsdan, – deb javob bergan. Bu yerda Attorning insonga qarashidagi yana bir nuqta maydonga chiqadi.

“Ul erur bil odamiyning odami,
Yig‘sa avval nafsi bedin har dami”.

“Boqmag‘il lazzati nafsoniy sari,
Boqmag‘il ham olami foniy sari”.

“Nafsni zindong‘a solg‘on yaxshiroq,
Harna desa aksin olg‘on yaxshiroq”.

Bu kabi misollarni Attor asarlarida ko‘plab uchratish mumkin. Chunki Attor nafsni insondagi muhim dovon deb qaraydi. Nafs o‘zi nima? Lo‘nda qilib aytganda, insondagi hayvoniy xislatlarning bosh ko‘tarishidir. Inson nafs illatlaridan poklanmas ekan, o‘zidagi ilohiy ruhni his qilish sharofatidan mahrum bo‘ladi.
Attor ob’ektiv reallikka nisbatan munosib insoniy maishatlarni ham hargiz nazardan soqit etmaydi. Ammo halol va haromdan iborat nozik insoniy mezonni inson oldiga shart qiladi.

Kim haromdin botinin pok etmadi,
Ruhi, bil, o‘z manzilig‘a yetmadi.

Halollik inson uchun burch va fazilatdir. Harom bo‘lsa hayvoniy illatdir. Odam o‘zini kamol toptirish uchun, halollik sharofatini aziz tutib, haromdan doimo saqlanishi kerak.
Attor falsafiy qarashining tub negizi komil inson g‘oyasidan iboratdir. Inson ilohiy ma’rifatga nechog‘lik teran kirsa, uning qalbi shunchalik yorishadi va poklanadi. Poklanishning darajasi kamolotning darajasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Komil insonlik hargiz ham yetib bo‘lmaydigan quruq g‘oya emas. Hasan Basriy, Boyazid Bistomiy, imom Buxoriy, at-Termiziy, imom Muslim, Ahmad Hanbal kabilar komillik darajasiga yetgan insonlardir. Bunday odamlar harbir davrda maydonga keladi. Shu davrning ma’rifatini namoyon qiladi, shu davrning sadosini jaranglatadi.
Attor inson qalbini bir tiniq shishaga, pokligini uning jilosiga o‘xshatadi. U poklikka alohida urg‘u beradi.

Har bir musulmonki bo‘lsa botamiz,
To‘rtni to‘rtdan pok tutsun ul aziz.
Dilni sen avval hasaddin pok qil,
O‘zni so‘ngra sohibi idrok qil.
Pok qilg‘il kizbu g‘iybatdin zabon,
O‘tmasun desang imonimg‘a ziyon.
Pok agar bo‘lsa ziyodin dil, amal,
Yetmag‘ay hargiz imoningg‘a xalal.
Yetmasa qorning‘a bir zarra harom,
Mardi imondor bo‘lg‘aysan tamom.
Kim haromdin botinin pok etmadi,
Ruhi, bil, o‘z manzilig‘a yetmadi.
Kimni kirdori riyodin pok emas,
Buriyodek surati bir nafsu bas.

Attor bu parchada to‘rt narsani to‘rt narsadan, ya’ni dilni hasaddan, tilni g‘iybatdan, dilni ikkiyuzlamachilikdan, nafsni haromdan pok tutish zarurligini ta’kidlaydi. Chunki, Attorning qarashicha, hasad, g‘iybat, ikkiyuzlamachilik, harom kabi illatlar inson ruhini xiralashtiradigan, bulg‘aydigan, insonning e’tiqodini sustlashtirib, ma’rifatdan yiroqlashtiradigan, hayvoniy istaklarga yo‘l ochadigan illatlardir.
Attor “Ilohiynoma”da o‘zining sadoqati va pokligi bilan shohlik taxtiga yetgan bir ayol haqidagi ta’sirli, alangali ajoyib bir hikoyatni misol qilib keltiradi. Ayol deyarli har bir qadamda shahvat va hirsni qo‘zg‘agan azob-uqubatlarga duchor bo‘ladi. Maqsadiga yetolmagan kishilar har xil pas, buzuq vositalar orqali ayolga zulm qiladi. Ammo ayol o‘lim xavfi oldida ham o‘zining pokligini oldingi o‘ringa qo‘yadi. Natijada u axiri murod-maqsadiga yetadi.
Attor hikoyada personaj tili orqali bunday deydi:
– To‘g‘ri, dunyoda hech bir jonzot shahvatdan xoli emas, bu sirni bilmagan odam jismoniy jihatdan mayib, nuqsonlikdir. Unday kishi sog‘lom emas. Ammo, shahvat haddidan oshsa hirs, ifloslik kelib chiqadi, keyin uni to‘xtatib bo‘lmaydi. Shahvat shavqi kuchaysa oradan muhabbat ko‘tariladi. Holbuki, insonning mohiyati muhabbatdir. Biroq, muhabbat ham chegaralanib turishi kerak, agar chegaradan chiqib ketsa, joning muhabbatning ko‘zi oldida ojiz, arzimas bo‘lib qoladi.
Attor insonga nisbatan me’yorida bo‘lgan shahvatni sog‘lomlikning ifodasi deb biladi. Chunki u hikoyada yana: “Agar erlar bilan ayollar qo‘shilmasa odamzotning nasli qanday davom qiladi? Olamning tuzilishi, qonuniyati buzilmaydimi? Chunki, bu ilohiy hikmatning tartib tadbiridir, mulk va mamlakat, dunyo ishlari shu asosga qurilgan. Barcha jonzotlar qo‘shilib, ko‘payib, naslini davom ettiradi.
Doimiy rivojlanish shundan kelib chiqadi. Odamzod ming-ming yillardan oshib qanchadan qancha riyozat rivojlanishni o‘tkazib, hozirgi holga kelgan”. Attor inson mohiyati muhabbat ekanligini, muhabbat olamning tuzilishi, insoniyat tadrijiy taraqqiyotining asosi ekanligini ta’kidlaydi. Biroq muhabbat haddidan oshsa hirsga, nafsning quliga aylanib, poklikka ta’sir yetkazishini, muhabbatni nuqul shahvatdan iborat deb tushunmaslikni uqtiradi.
Attor insoniy muhabbatni qadrlaydi, insoniy muhabbat yo‘lidagi jasoratni madh etadi. Chunki insoniy muhabbatni “ilohiy hikmatning tartib tadbiri” deb qaraydi. Insoniy mehr, shafqat va qadr-qimmatni kuylash Attorga xos fazilat bo‘lib, uning asarlaridagi muhim g‘oyaviy mazmunlarning biri hisoblanadi. U bu nuqtani o‘z asarlarida har xil tafsilot – hikoyatlar orqali obrazli, ta’sirli holda yoritib beradi. Jumladan, “Mantiq-ut-tayr” dostonidagi non vositasi bilan o‘limdan qutulib qolgan bir asir haqidagi hikoyatdan buni yaqqol ko‘rish mumkin. Hikoyatda bayon qilinishicha, bir bahodir jangda raqibini yengadi hamda uni o‘ldirish maqsadida xanjar olgani uyiga kirib ketadi. Xuddi shu orada bohodirning xotini asirga non beradi. Bahodir qaytib kelib asirning qo‘lida non turganligini ko‘rib, “Bu nonni senga kim berdi?” deb so‘raydi. Asir “Ayoling berdi” deb javob beradi. Buni eshitgan bahodir “seni o‘ldirish endi menga harom bo‘ldi. Chunki, bizning nonimizni yegan har qanday kishiga biz tig‘ ko‘tarolmaymiz” deb asirni ozod qilib yuboradi.

TO‘RTINCHI BOB

FARIDIDDIN ATTORNING SIYOSIY, IJTIMOIY, AXLOQIY QARASHLARI

O‘rta asrlar – insoniyat tafakkur tarixida saralash ahamiyatiga ega bir palla bo‘lib hisoblanadi. Hozirgi zamon G‘arb va Sharq olimlari birday e’tirof qilganidek, bu palla avvalambor Sharq musulmon ellarida uyg‘onish vazifasini o‘tagan. Ma’naviy, diniy-falsafiy masalalar haqidagi bahs-munozaralar tadrijiy chuqurlashdi va muayyan asos hozirlovchi oqim, ta’limotlar maydonga keldi. Mansur Halloj, Boyazid Bistomiy, Abulloh Ansoriy (1005-1088), Yusuf Hamadoniy (1048­1148), Sanoiy (1045-1141), Muhammad G‘azzoliy (1059-1111), Ahmad Yassaviy (1105-1167), Ibn Rushd (1126-1198), Ibn Arabiy (1105-1167), Sa’diy Sheroziy (1184-1298), Jaloliddin Rumiy (1207-1273) kabi ulamo olimlar yetishib chiqib, islom falsafasi taraqqiyotiga zo‘r tuhfalar qo‘shdilar. Farididdin Attor ana shunday girdobli toshqinlikda, shuningdek, diniy, siyosiy va ijtimoiy ziddiyatlarga to‘lib-toshgan alangali, silsilali bir sharoitda yashab ijod qiladi.
Attor o‘z davrining iymonli, vijdonli, aql sohibi va burchiga sodiq vakili bo‘lib, ayni davr sharoitidagi siyosiy, ijtimoiy va axloqiy masalalarga nisbatan o‘z ko‘z qarashlarini har xil shakl va vositalar orqali o‘rtaga qo‘yib o‘tgan.
Attorning diyonatli, ma’rifatli, adolatli, tariqat yo‘lini tutgan shoh haqidagi orzu-armonlari gumanistik g‘oyalarining muhim tarkibiy qismini tashkil qiladi.
Agar podshoh kelgan baloga kulsa, ya’ni behudlik qilsa, uning davlatiga qat’iy nuqson yetadi. Davlatning bexatar, omon bo‘lishi el uchun baxt-saodat, shoh uchun og‘ir mas’uliyatdir. Agar shoh beparvolik qilsa, raqiblarni zaif chog‘lab mag‘rurlansa, davlatga ziyon yetadi. Shuning uchun shoh har doim hushyor, ogoh bo‘lmog‘i, davlatga, elga posbon bo‘lmog‘i kerak. Bu shoh uchun eng muhim shartdir.

Suhbati har benavoyu har haqir,
Podshohg‘a yetkuzur beshak haqir.
Boz avrat birla ko‘p suhbat etar,
O‘zini ul shoh behurmat etar.

Davlatni boshqarishda oqillarning maslahatlariga amal qilgan podshoh oqildir. Ammo, didsiz, ma’rifatdan yiroq kishilarning muhabbatiga, xushomadiga ishonish podshohga xo‘rlik, bechoralikdan boshqa narsa olib kelmaydi. Kecha-kunduz kayf-safo, aysh-ishratga berilgan podshoh ham elning nazaridan qoladi.

Qilsa gar ohangki zulm ul podshoh,
Sud qilmas anga, bil, xaylu sipoh.

Ma’nosi: Magar podshoh xalqiga zulm – jafo qilsa, avomning ham, uning qo‘l ostidagi sipohlarning ham unga foydasi bo‘lmaydi.
Podshoh zolim ersa eldan yaxshilik ko‘rmaydi. Donishmandlarda “el rozi – xudo rozi” degan gap bor. Elning roziligi albatta xudoning marhamatidan darak beradi. Eldan yaxshilik ko‘rmaslik – elning qarg‘ishiga, nafratiga qolish demakdir. Qarg‘ish va tanbeh-qorayuzlik, do‘zaxiylikning belgisidir. O‘zini musulmon hisoblagan har bir banda uchun (hatto u podshoh bo‘lsa-da,) zolimlikdan o‘zga og‘ir gunoh, do‘zaxdan ortiq og‘ir jazo yo‘q.
Maqtanchoqlik, yolg‘onchilik insoniy xislatlarga yot, ayniqsa, podshohlar uchun yomon illatdir. Podshohning maqtanchoqligi va yolg‘onchiligining ziyoni butun elga ofatdir. Bu mohiyatan qaraganda insoniyat shon-sharafiga qilingan haqorat, shuningdek, ruhiy zulmatdir. Bunga loqaydlik bilan qaragan podshohning zar liboslari “ano rido”, ya’ni mashaqqat to‘nidir. Shu bois Attor bunday misralarni bitadi:

Podshohlarga kerakdur adlu dod,
To raiyyat adldin bo‘lg‘usi shod.
Qilsa gar lashkarga sulton ko‘p karam,
Lashkari ham jon berur bahri daram.

Ya’ni: Podshohlarga diyonat, adolat kerak, shu bilan u xalqning diyonatiga erisholadi.
Podshoh ham, uning qo‘l ostidagilar ham odil bo‘lsa mamlakat va shohga barqarorlik nasib bo‘ladi.
Agar podshoh lashkarlarga yaxshilik qilsa, lashkarlari ham uning uchun jonlarini ayamaydi.
Qisqasi, adolat – podshoh uchun bosh mezon. Adolat bo‘lgandagina el ravnaq topadi, mamlakat mustahkamlanadi.
Attor asarlarida podshohlarni insofli, diyonatli bo‘lishga, tariqat yo‘lini tutishga, ma’rifat egallashga undaydi. Chunki o‘zi kamol topgan podshoh elni ham kamolot yo‘liga boshlay oladi.
Attorning nazarida podshohlar ham aslida odatdagidek bir odam. Agar podshoh o‘zining shohlik tojini va shohona to‘nlarini yechsa, uning oddiy kishilardan hech qanday farqi qolmaydi. Shunday ekan, podshoh nuqul podshohlik taxtidagina o‘tirib qolmay, o‘zining odamligini tez-tez eslab tursa, el orasiga kirib elning hol-ahvolidan xabardor bo‘lib tursa, shavkati yanada oshadi. Attor “Mantiq-ut-tayr” dostonida Iskandar haqidagi teran ma’noli qisqa bir hikoyatni misol qilib keltiradi:
Jahongir Iskandar bir kuni bir mamlakatga elchi yubormoqchi bo‘ldi. Bir necha odamga bir xil kiyim kiydirdi va o‘zi ham shu kiyimdan kiyib elchilar bilan birga yo‘lga chiqdi. Hech kim qaysi biri Iskandar, qaysilari elchilar ekanligini bilmasdi. Va yana hech kimda Iskandardan alomat yo‘q edi. Agar birortasi men Iskandarman desa ham hech kim bunga ishonmasdi…
Iskandar esa hammani ko‘rib turardi hamda hammaning ahvolidan xabardor edi. Iskandarning har bir ko‘ngilga yo‘l topishga imkoni, ixtiyori bor edi. Gumroh dillarga yo‘l topish qiyin, gumrohlarning yo‘li – gumrohlik, g‘aflat va adashish yo‘lidir. Shoh garchi hujraning sirtida begona odamdek tuyulsa-da, lekin xujra ichida hammaga mahram, ya’ni hamxona edi.
Bu parchadagi jumlani qisqacha sharhlab o‘tishga to‘g‘ri keladi. Hukmdor el orasiga kirganda yoki avomning bir tarkibiy qismiga aylanganda u podshoh emas, odatdagi oddiy bir odam bo‘lib qoladi. Lekin u shu orqali gumrohlikdan, g‘aflat va adashishdan saqlanib, har bir ko‘ngilga yo‘l topadi, natijada u qalb hujrasida el bilan birgalikka erishadi. Bu bilan Attorning, podshoh haqidagi falsafiy qarashlari ravshanlashadi. Maqsad el qalbiga yo‘l topish, el bilan hamnafaslikdir. Mana Attorning adolatli shoh g‘oyasi va adolatli davlat tushunchasi; bu islom dinining ma’naviy va siyosiy, ijtimoiy javharlariga asoslangan o‘rta asrlar sharoitidagi demokratik ruhdagi hokimiyat andozasidir.
Attor rahmdillik va saxovatni podshohlarning muhim belgisi deb qaraydi. U “Mantiq-ut-tayr”da bunday bir hikoyatni keltiradi:
Bir podshohning qaddi-qomati kelishgan, jasur bir shahzoda farzandi bo‘lib barcha odamlar unga havas qilishardi. Shu qatorda bir darvish shahzodaga oshiqu beqaror bo‘libdi. U har vaqt shahzodaning yo‘liga zor-intizor bo‘lib, shahzoda ot minib shahar ko‘chalaridan o‘tganda u shahzoda mingan otning tuyoq izini ko‘zlariga surtib fig‘on chekarkan. Bu ish hamma yerga ovoza bo‘lib ketibdi, shahzoda o‘ng‘aysiz holatda qolib, bu ishni otasiga bayon qilibdi. Podshoh bu gapni eshitib g‘azabi junbushga kelibdi hamda darhol darvishni tutib otga bog‘lab o‘ldirishni amr qilibdi. Darvish qo‘lga olinib, jazoni ijro qilishga tayyorlanibdi. Shunda darvish podshohga, so‘nggi bir o‘tinishi borligini, o‘ldirishda shahzodaning otiga bog‘lab o‘ldirishni orzu qilishini aytibdi. Darvishning bunday sadoqati va jasoratidan ta’sirlangan podshoh uni o‘limdan ozod qilish bilan birga uni o‘z saroyiga boshlab o‘g‘liga hamroh qilib qo‘yibdi.
Avvalo shuni aytish kerakki, Attor asarlarida tasvirlangan voqealar bir emas, bir necha ma’no va mazmun qatlamlarini birlashtiradi. Yuqoridagi voqeada Attor bir tarafdan podshohning rahmdil, o‘g‘lining yumshoq va oddiyligini, diyonatni ulug‘lash orqali hukmronlarga ishora qilsa, yana bir tomondan muhabbat, sadoqat, vafo ham jasoratning kuch-qudratini namoyon qilish orqali insonning o‘z baxti uchun o‘limdan qo‘rqmay, sodiq qolishni ko‘rsatadi. Bu xil ruh Attorning inson ozodligi haqidagi g‘oyasining bir tarkibiy qismidir.
Saxovat va himmat haqidagi fikrlar Attor asarlaridagi muhim nuqtalarning biri hisoblanadi. U podshohlardan tortib har bir fuqarogacha saxovat va himmatni o‘ziga mezon qilishni targ‘ib etadi. Chunki, saxovat va himmat diyonatning, xolislikning, mehr-shafqatning, shuningdek, yana ulug‘likning belgisi hamdir. Alisher Navoiy hazratlari saxovat va himmatga bunday ta’rif beradi: “Saxovat insoniyat bog‘ining hosildor daraxti hamda shu daraxtning foydali mevasidur. Saxovat odamiylik mamlakatining mavj urib turgan dengizidur, to‘lqinli dengizning bebaho gavharidur. Saxovatsiz odam yomg‘irsiz bahor bulutiga va hidi yo‘q anbarga o‘xshaydi… Odam bir tan bo‘lsa, himmat uning jonidur.
… Himmatsiz kishi er emas, jonsiz tanni hech kim tirik demas”.
Attor “Ilohiynoma”da himmat va saxovatga ishora qilib, bunday hikoyatni keltiradi:
– Kunlardan bir kuni Anushirvoni Odil vazir-vuzarolari bilan yurt aylanishga chiqdi. Bog‘larni, hosildor dalalarni ko‘rdi. Yo‘li sahroga tushib, belini uch yerdan bog‘lab, suv tashib sahroning bir bo‘lagini obod qilib ko‘chat ekayotgan bir nuroniy musafid qariyaga duch keldi. Qariya shijoat va zavq bilan ishlardi. Anushirvoni Odilning qariyaga havasi keldi va otidan tushib uning oldiga bordi.
– Assalomu alaykum ota, hormang. Soqolingiz oqarib, yoshingiz ham bir yerga borib qolibdi. Uyda o‘tirib dam olsangiz bo‘lmaydimi, bu dunyoyingizdan u dunyoyingiz yaqinroq ko‘rinadi. Siz ekkan ko‘chatlar ko‘karib to hosil berguncha qancha yillar kerak, ungacha siz bormi, yo‘qmi? – dedi. Qariya podshohga qarab tabassum bilan dedi:
– Ey podshohi olam, bizgacha qanchadan-qancha odam daraxt ko‘kartirib ketdi. Mevasini biz yedik. Endi navbat bizga keldi. Men bu ko‘chatlarni o‘zim huzurini ko‘ray deb ekayotganim yo‘q, balki kelgusida yashaydigan odamlar, ya’ni avlodlar mevasini yesin deb ekayapman.
Qariyaning gaplari Anushirvoni Odilga manzur bo‘ldi. U xursand bo‘lib, shu sahroni obod qilishga sarflagaysiz, deb bir hamyon oltin berdi.
– Shohim, mana ko‘rdingizmi, men ekkan ko‘chatlar meva berdi, – dedi nuroniy oqsoqol qariya hamyonga ishora qilib.
Podshoh qariyaning bu so‘zidan yanada yayrab ketdi va yana bir hamyon oltin hadya qildi.
Attor “Pandnoma”da podshohga fitna-fasod keltiradigan ishlar haqida to‘xtalib bunday deb yozadi:

Avvalidur mulkig‘a jabru amir,
Yana qilsa ko‘p xiyonat ul vazir.
Kim yana begi xiyonatlik erur,
Podshoh bundin zalolatlik erur.

Ya’ni: Qo‘l ostidagilarga jabr-sitam qiladigan amir, xiyonatkor vazir hamda xiyonatkor beklardan podshohga yaxshilik kelmaydi, ular podshohni haq yo‘lidan ozdiradi.
Amir qo‘l ostidagilarga jabr-zulm qilsa, vazir va beklar xiyonat qilsa, buning oqibatida podshoh yo‘ldan adashadi. Shuning uchun hukmdor doimo hushyor bo‘lishi va adolat ila ish yuritib, qonunga qattiq rioya qilishi kerak bo‘ladi. Zolim va xiyonatkorlar, amaldor, sudxo‘rlar, poraxo‘rlarni vaqtida biryoqli qilish kerak. Fosiq amaldorlar xalqning g‘azabini qo‘zg‘atib, hukmdorni oyoq osti qiladigan, davlatning tagiga suv quyib, parokanda va vayron qiladigan kishilardir. To‘g‘rirog‘i, ular tuban unsurlardir.

Ham vaziri bo‘lsa g‘ofil, bexabar,
Mulki shoh ondin bo‘lur zeru zabar.
Qilsa gar shoh mulkig‘a begi sitam,
Podshohga yetkusidur ranju alam.

Vazir qat’iy ziyrak, dono bo‘lishi kerak. Chunki u podshohning tayanchi, elning ko‘z-qulog‘idir. Magar vazir g‘ofil bo‘lsa elga tinchlik, xotirjamlik bo‘lmaydi. Beklar elga zulm qilsa buning ranju alami podshohga bo‘ladi. Demak, podshoh elning otasi. Qolgan amaldorlar podshohning vositasidir. Vositadan chatoq chiqsa jamiyatning tartibi buziladi. Uning ziyoni elga ham, binobarin podshohga ham birdek bo‘ladi, shuning uchun:

Chun salohiyat ishini shoh etar,
Bekki ham qo‘l zulmidin kutah etar.
Bo‘lmasa gar voqifu dono vazir,
Podshohg‘a ko‘p yetar ondin zarar.
Tutmasa gar shoh siyosatni bakor,
Buzg‘oy ul shoh mulkini ko‘p nobakor.

Ya’ni: Agar podshoh siyosatni qattiq tutmasa, nobop kishilar uning davlatini buzadi, ya’ni ishdan chiqaradi.
G‘iybat – el orasiga fitna-fasod urug‘ini sochib inoqlikni buzadigan, insoniy fazilatlarni kuydirib, araz-g‘araz, begonalashuv eshigini ochadigan, elning ma’naviy muvozanatiga zahar sochadigan razil illatdir. Attor ana shu masalani ko‘zlab, bunday deb yozadi:

Solma til g‘iybat sari, ey xushmand,
Tushmasun to qo‘l oyog‘ing uzra band.
Kim tilin g‘iybat siridin saqladi,
Ul o‘zini ofat soridin saqladi.

Ya’ni: Ey hushyor odam, g‘iybatga berilma, g‘iybat tufayli senga kishan solinmasin.
Kim tilini g‘iybatdan saqlasa, shu o‘zini ofatdan saqlaydi.
G‘iybatning ziyoni avvalo g‘iybat qiluvchining o‘ziga bo‘ladi. U g‘iybat orqali o‘ziga kishan soladi. Elning nazaridan qoladi. Do‘st-birodarlarining hurmatidan tushadi. Axloq mezonlarining jazosiga uchraydi. G‘iybat ko‘ngilni bulg‘ab, ma’rifatning yuziga hayosizlik pardasini tortadi. G‘am-xusumat vositasida tuxumga tuk undiradi. Shu bois:

Pok qilg‘il kizbu g‘iybatdan zabon,
Yetmasun desang iymoningg‘a ziyon.

Ziyrak kishilar har vaqt o‘zini g‘iybatdan yiroq tutadi. Chunki g‘iybat qilish fosiqlik, ahmoqlikning alomatidir. Attor ahmoqning alomatini quyidagicha sezadi:

Ahmoqda uch alomat bordur,
Biri uldur – yegani murdordur.
Biridur ko‘p so‘zlamoq odat ango.
Ham ibodat vaqtidur kuhlat ango.

Ya’ni: Ahmoqning uch alomati bordir, uning biri harom yeyish, biri ko‘p so‘zlashni odat qilish, yana biri ibodat vaqtida yasanish.
Shoir fosiqlarning belgisini bunday tasvirlaydi:

Bo‘ldi fosiqlardan uch ish oshkor,
Biri fosid ish erur layli nahor.
Doim ozori xaloyiqdur biri,
Tarkidur doim shariat buyrug‘i.

Ya’ni: Fosiqlardan uch ish oshkora bo‘ladi, biri kecha-kunduz buzuq ish qilish, biri doim xaloyiqqa ozor berish, yana biri shariat buyrug‘ini bajarmaslikdir.

* * *

Attor kishilar orasidagi baxtsizlik, rahmsizlik va nokaslik alomatlari manbaini jaholatda deb qaraydi. Jaholatdan qutulmay turib, odam ravnaq topolmaydi, elga osoyishtalik bo‘lmaydi. Shu bois u kishilarni ogohlantirib yozadi:

Kim jaholatdin uzun dur etmadi,
Hargiz ondin baxti bad ayrilmadi.
Kim xaloyiqg‘a tarahhum qilmag‘oy,
O‘tsa nokaslikda har kimning kuni,
Kelmag‘ay samiyg‘a davlatning uni.

Ya’ni: Kim jaholatdan o‘zini yiroq tutmasa, undan baxtsizlik arimaydi.
Kim xaloyiqqa rahm-shafqat qilmasa, anga baxt-davlat aslo kelmaydi.
Kuni nokaslikda o‘tgan kishining qulog‘iga baxt-davlatning uni yetmaydi.

Jaholat iskanjasidan o‘zini ozod qilishning yo‘li – ilm egallashdir. Ammo buning uchun ziyraklik, ijtihod kerak. Attor ilm olishda aqlni birinchi o‘ringa qo‘yadi. Chunki aql sog‘lom tafakkur, o‘tkir farosat, uyg‘oq ong, tebranmas iroda va alangali shijoatning yig‘indisi, pokiza qalb, samimiy e’tiqodning ifodasidir. Ruhiy va jismoniy jihatdan bexud, maslaksiz, maqsadsiz, o‘zining insoniy burchi-qimmatini yo‘qotgan kishilar bu nasibaga noyil bo‘lolmaydi.
Attor kishilarni shaxsiy manfaatni ko‘zlamaslikka, elning qadriga yetishga, do‘stlikni qadrlashga, qanoatli bo‘lib, nafsning quliga aylanmaslikka, odamiylik, mard, kamtar kishilardan o‘rganishga chorlaydi.

Nazm:

Qilma hargiz o‘z muroding birla ish,
Kim murodingga pushaymon bor emish.
El qadrini bilg‘il, ey pisar,
To sening qadringni bilsun o‘zgalar.
To tilim bo‘lsun desang elg‘a daroz,
Do‘st hojat ayla, siridin ayla oz.
Do‘stlarg‘a kimning qadri bo‘lmadi,
Ul o‘lukdur, garchi joni o‘lmadi,
Kimda gar yo‘qdur qanoatdin nishon,
Bas, oni boy aylamas mulki jahon.
Ham tavoziylik bo‘lub, bo‘l boadab,
Mardi taqvo suhbatin qilg‘il talab.

Darvoqe, nazar doirasi tor, ko‘zi kichik, do‘stlikning qadrini bilmaydigan, ha deganda nafsiga cho‘g‘ tashlaydigan, takabbur, ilmdan bexabar kishilar jamiyatni bulg‘ab, elning sha’niga dog‘ tushiradi. Ularni doimo hidoyatga undash Attor kabi tabarruk zotlarning vijdoniy burchidir. Attor ana shu nuqtai nazardan qarab, jamiyatdagi har soxa, har kasb kishilariga axloqiy, aqliy, vijdoniy dasturlarni beradi.

Kim sening yuzingg‘a aybing aytadur,
Bil seni zulmatdin nurga qaytarur.
Senga har kim gar bo‘lubdur rahnamo,
Jon birlan qilg‘il oni shukrin bajo.
Ham xiradmandi zamoningni tani,
Yaxshi xulqu yaxshi xalqingni tani.

Dunyoda aybsiz – nuqsonsiz odam yo‘q, aybni tuzatib, poklik martabasiga yetish uchun aybni bilish kerak. Birov aybingni yuzingga solishi senga qilingan ulkan yordamdir. Bu seni zulmatdan nurga boshlagan bilan barobardir. Aybni ko‘rsatib beruvchi sen uchun rahnamo – yo‘l boshlovchidir, sen unga jon, diling bilan rahmat aytishing kerak. Shu bois, sen zamonning farosat egalarini, yaxshi xulq hamda senga shu xulqni o‘rgatgan yaxshi xalqingning qadrini bilgil.
Attorning nazarida inson barcha ijtimoiy munosabatlarning negizi hisoblanadi. Shunday ekan, insondagi ayb-nuqsonlar yolg‘iz bir odam bilangina cheklanib qolmasdan, borliq ijtimoiy munosabat turlariga ta’sir ko‘rsatadi; jamiyat mezonlariga zarar yetkazadi. Shu bois adolatli, barkamol, sog‘lom jamiyat barpo qilishda ishni har bir odamdagi ayb-nuqsonlarni tuzatishdan boshlash kerak. Har bir odamning xulqi yaxshilangandagina, butkul xalqning xulqi yaxshilanadi.
Yaxshilik va yomonlik insonga nisbatan axloqiy mas’uliyat mezoni hisoblanadi. Bu mezonda insonning qay tomonga moyilligi uning axloqiy qiyofasini belgilaydi. Inson ana shu mezonda o‘zining el-yurtga qadr-qimmati va or-nomusi bor-yo‘qligini ko‘rsatadi. Shuning uchun Attor asarlarida yaxshilik va yomonlik tushunchasiga alohida urg‘u beradi:

Kimda bo‘lsa aql va donishdin chiroq,
Yurgay u to‘rt narsadin doim yiroq.
Noloyiq ishlarg‘a yo‘l qo‘ymaydi u,
Kishilarni noumid qoldirmaydi u.
Hushyor bo‘l, qilma yomonlik maylini,
Bo‘lma yengil, qil omonlik maylini.

Ya’ni: Kimda aql-farosatdin nishon bo‘lsa u to‘rt narsadin doim yiroq bo‘ladi:
U noloyiq ishlarga yo‘l qo‘ymaydi, kishilarni noumid qoldirmaydi.
Hushyor bo‘lib, yomon o‘ylarga bormaydi, yengillik qilishdan o‘zini tortib, omonlikni o‘ylaydi.
Ishkal, yomon ishlarni qilish albatta yomondir; shuningdek, yomon ishlarga yo‘l qo‘yish, kishilarni noumid qoldirish ham yomonlikdir. Hususan, kishilarni noumid qoldirish, turli ish-amallarda kishilarning aqida-ixlosini, orzu umidlarini pisand qilmaslik, afsuski, ko‘plarda uchraydi. Shunday ekan, bu albatta yomonlikdir.

Doimo bo‘lay desang sog‘u omon,
Yaxshilik ko‘rsun sendin butkul jahon…
Kim birov bag‘rini zulmda tildi,
U o‘z vujudini yarador qildi.

Shuning uchun Attor kishilarga nido qiladi:
Qo‘lingdan yaxshilik kelmasa, yomonlik ham qilma, toki vujuding qilmishingdan ko‘rmasin azob-alam.

Yaxshi xulq – yaxshilikning asosidir, u kishilarning izzat-hurmatini o‘ziga jalb qiladi.

Kerak bo‘lsa obro‘ olamda,
Yaxshi xulq bo‘lsun odamda.

Attor yaxshi so‘zni ham yaxshilikning alomati deb biladi:

Ey birodar, bo‘lsa es-hushdin nishon,
Bo‘l muloyim, boadab, shirin zabon.

Qisqasi, Attor o‘z davrining ijtimoiy muhitini atroflicha chuqur kuzatish, tahlil qilish orqali barcha insoniy xislatlarning yig‘indisini yaxshilik, insoniy xislatlarga yot barcha illatlarni yomonlik tushunchasi bilan sharhlaydi.
Attorning baxt-saodat haqidagi qarashlari ham uning yaxshilik g‘oyasiga yondashgan holda qoyil qolarli mazmunlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, u minnatsiz ehson, kishiga ozor bermaslik va adashganni to‘g‘ri yo‘lga boshlash kabi uch ishni saodatning boshlanishi deb qaraydi. Bu uch ishning zamiri faqatgina o‘zgalarga yaxshilik qilish, mehr-shafqat ko‘rsatish, o‘zgalarni o‘ylash asosiga qurilgan bo‘lib, insonparvarlikdan iborat olamshumul go‘zal fazilatdir.
Attor og‘izdan chiqqan so‘z, kamondan otilgan o‘q, boshga kelgan balo-qazo va zoe ketgan umrdan iborat to‘rt ishni ortga aslo qaytarib bo‘lmasligi sababidan odamga pushaymondan o‘zga bir yaxshilik keltirmaydi deb talqin qiladi hamda kamondan otilgan o‘qni og‘izdan chiqqan so‘zga, zoe ketgan umrni boshga kelgan balo-qazoga o‘xshatadi. Bu orqali esa kishilarni tilda o‘ziga ogoh bo‘lishga, umrni ma’nosiz ishlarga zoe qilmaslikka qat’iy undaydi.
Attor yana quyidagi yetti ishni odamga xorlik olib keladi deb qaraydi:
1)Chaqirilmagan joyga mehmon bo‘lib borish, 2) johillik, 3) janjal-kashlik, 4) o‘zini ko‘z-ko‘z qilish, 5) birov quloq solmasa ham to‘xtamay so‘zlash, 6) dushmandan umidvor bo‘lish, 7) ayol kishiga va bolaga hazil qilish.
Attor asarlarida axloq masalasi boshdan oxir muhim o‘rinda turadi.
Chunki Attor falsafasining markaziy qismi bo‘lgan komil inson g‘oyasining tartiblari eng avval axloqiy mukammallikdan boshlanadi.

BESHINCHI BOB

FARIDIDDIN ATTOR G‘OYALARI VA ASARLARINING KEYINGI DAVRLARDAGI TA’SIRI

Attorning tasavvuf g‘oyalarini ilgari surgan holda yozgan asarlari undan keyingi fors, shuningdek, O‘rta Osiyodagi turkiy tilli xalqlar tasavvuf ta’limoti va adabiyotiga zo‘r darajada ta’sir ko‘rsatgan.
Attorning ta’limoti birinchilardan bo‘lib ijodiy vorislik qilgan, uni boyitib yana bir pog‘ona yuqori ko‘targan kishi bolaligida otasi bilan Attorni yo‘qlagan, uning nazariga tushib, u hadya qilgan “Asrornoma” asarini eng qimmatli yodgorlik qatorida yonidan qo‘ymagan mavlono Jaloliddin Rumiy bo‘lgan edi. U tasavvuf adabiyotini boytish ham qanot yoydirishda Attordan atroflicha ruhiy oziq oldi, Attorni o‘zining ustozi deb bildi.
Jaloliddin Rumiy Attorning tasavvuf ta’limotidagi ustozlik o‘rnini nazarda tutib, uni yana bir mashhur tasavvuf shoiri Sanoiy bilan tenglashtiradi.

Attor ruh budu, Sanoyi du chashmi o‘,
Mo az payi Sanoiyu Attor omadem.

Ya’ni:
Attor ruh edi, Sanoiy uning ikki ko‘zi edi, biz Sanoiy ham Attorning ortidan ergashib keldik1 .
Keyingi o‘rta asrlar Sharq mumtoz adabiyoti vakillari ichida mayli chuqur yoki qisman bo‘lsin, Attorning ta’siridan bahramand bo‘lmaganlar deyarli yo‘q darajada edi. Mayli, tasavvuf ta’limoti nuqtasidan bo‘lsin yoki falsafiy she’riyat nuqtasidan bo‘lsin, Attor hamon jozibali, sehrli kuchi orqali ijodkorlarni o‘ziga jalb qilib keldi va kelmoqda. Keyingi davrlardagi fors mutafakkirlaridan Hofiz Sheroziy (1300–1389, Abdurahmon Jomiy (1414–1492), Alisher Navoiy (1441–1501) kabi mutafakkir shoirlar bolalik chog‘laridan Attorni sevib, Attorning ta’siridan behad bahramand bo‘lganlar.
XV asrga kelganda turkiy she’riyat dahosi Alisher Navoiy Attor ta’limotini turkiy tilda ijodiy sharhlab, uning turkiy tilli xalqlar orasidagi o‘rnini yuksaklarga ko‘tardi. U Attorga nazira tarzida yozgan “Lison-ut-tayr” (“Qush tili”) nomli asarida Attor haqida bunday deb yozadi: “U menga tilning mushkullarini o‘rgatib, meni bu tilning ustozi qilib tarbiyaladi. Bu til sohasida shunday yetildimki, qushlarning so‘zlarini turkiy til bilan so‘zladim, turklarcha sozlarga solib, turklarcha kuy va qo‘shiqlarni jo‘r qildim; sarxushlik ichida go‘yoki yoqimli sayraguchi qushdek navo qildim”.
Ko‘ramizki, Amir Alisher Navoiy hazratlari bolaligidayoq Farididdin Attorning “Mantiq-ut-tayr” asarini o‘qib va hatto yod olib, uni qo‘lidan tushirmagan va bu asar unga kelajakda buyuk shoir bo‘lishida so‘zsiz ulkan ilhombaxsh ta’sir ko‘rsatgan. Darvoqe, Navoiy Attor g‘oyalari va ijtimoiy ta’sirini turkiy xalqlar orasida tarqatib, forslar va turkiy xalqlar o‘rtasidagi g‘oyaviy hamda adabiy aloqalarni yana bir pog‘ona yuklashtirishda g‘oyat zo‘r ahamiyatga ega ko‘prik vazifasini o‘tagan mutafakkirlarning biridir. Navoiy Attorni samimiy iftixor tuyg‘usi bilan “foniylik ko‘hiqofining anqosi, jamiki qushlar tilining donosi, shariat yo‘llarining peshvosi, tariqat avliyolarining qiblagohi, hidoyat shami bilan qalblarni nurlantirguvchi, haqiqat sirlarining kashfiyotchisi, noziklik nurlarining mazhari, ma’rifat ahllarining tojdori” deb ta’riflaydi. Bu Navoiydek mutafakkir adibning Attor haqidagi faqat hayajonli tuyg‘usining mahsuli bo‘lmasdan, balki uzoq muddatli o‘rganish, chuqur, atroflicha mulohaza qilish natijasida kelingan xulosa, haqiqiy hayrat va vijdoniy burch va iftixor tuyg‘ularining ifodasi edi. Turkiy xalqlar Navoiyning bu so‘zlarini ana shunday samimiy e’tiqod bilan qabul qilgan.
Attorning “Pandnoma” kabi bir qism asarlari Sharq musulmon xalqlari, ayniqsa O‘rta Osiyodagi turkiy xalqlar orasida muntazam o‘quv qo‘llanmasi sifatida qo‘llaniladi. Bu bilan Attorning ta’sir doirasi yanada kengayib, o‘qimishli odamlarning deyarli hammasi Attor ruhidan qurbi yetguncha bahramand bo‘lish imkoniyatiga muyassar bo‘lganlar.
Attorning “Muxtornoma” nomli asari noma’lum tarjimon tomonidan Sulton Salim davri (1566-1574 yillar)da turkchaga tarjima qilingan.
XV asrda yashagan Muhammad Badaxshoniy “Mantiq-ut-tayr”ni qisqartirib yozib turk sultoni Boyazid I ga taqdim qilgan
XVIII asrning boshlarida yashagan xo‘tanlik shoir Ibrohim ibn Yusuf al Xo‘taniy “Mantiq-ut-tayr”ni uyg‘ur tilida yetuk ijodiy barkamollikda amalga oshirgan.
Attorning “Musibatnoma” nomli asari Sulton Murodning topshirig‘i bilan Pirmuhammad ismli tarjimon tomonidan “Tariqatnoma” degan nom bilan usmonli turk tiliga tarjima qilingan.
Attorning “Ilohiynoma” nomli asari ham Sulton Murodning topshirig‘i bilan Shamsiddin Ahmad Sivosiy degan kishi tarafidan turkiy tilga qisqartirib tarjima qilingan.
“Pandnoma” turk, farang, olmon, lotin va hind tillariga tarjima qilingan, ko‘p marta sharhlar yozilgan. Bu asarning tarjimon Ubaydulloh tomonidan 1899 yili amalga oshirilgan turkiy tarjimasi “Buloq” jurnalining 1999 yil 2-sonida e’lon qilingan.
“Tazkirat-ul-avliyo”ning uyg‘ur tiliga qilingan bir tarjima nusxasi fors milliy kutubxonasida saqlanmoqda. Asarning 1890 yili nashr qilingan fransuzcha tarjimasi ham bor. Turkiyada uning turkchaga o‘girilgan tarjimalari mavjud.
“Gumgumnoma”ning ruschaga va turkchaga qilingan tarjimalari ham bor. Asarning turkcha tarjimasi 1873 yili Qozon dorilfununi matbaasida nashr qilingan.
Kezi kelganda yana shuni ham qo‘shib qo‘yishga to‘g‘ri keladiki, tarixda Attor asarlari uzluksiz tarzda ko‘chirilib tarqatilib kelingan, juda ko‘p tillarga ag‘darilgan hamda sharhlangan. Bu haqda maxsus izlanishga, atroflicha tadqiqotlar olib borishga to‘g‘ri keladi.

XOTIMA

Shunday qilib Attor haqidagi bu safargi izlanishlarim shu yerda yakunlandi. Bu jarayonda men shuni his qildimki, Attor dunyosi chin ma’nosi bilan ajoyib bir sirlar xazinasi ekan. Bu xazinaga nazar tashlagan har bir odam Attorning sehr kuchidan hayratlanmay qolmaydi. Agar men bu yozmalarim orqali o‘quvchilarga Attor to‘g‘risida ozmi-ko‘pmi ma’rifat yetkazolgan bo‘lsam, o‘zimni bu buyuk zotning sharafli nomi oldida vijdoniy burchimni qisman ado etgan bo‘laman.
Oxirida o‘quvchilarga bularni yozish jarayonidagi ba’zi masalalar haqida quyidagicha eslatma berib o‘tishni zarur deb hisobladim:
1. Attorning nomidan keltirilgan misollarning ko‘p qismi men ko‘rish imkoniyatiga muyassar bo‘lgan asarlardan olindi. Yana bir qism misollar chet ellik attorshunoslarning Attor haqidagi tadqiqotida keltirilgan manbalardan olindi. Faqat Attorning tasavvuf ta’limotiga taalluqli ba’zi umumiy tushunchalar haqidagi ayrim bir-ikki misollar Navoiyning “Lison-ut-tayr” nomli asarining Mulla Siddiq Yorkandiy tarafidan nasriylashtirilgan nusxasidan olindi. Bunda Navoiyning o‘z tilidan yozgan: “Men bu so‘zlarning loyihasini o‘zim tuzmadim, balki, Shayx Farididdin Attorning so‘zlarini sharhladim, Mening umidim shuki, har kim bu kitobimga ko‘z solib o‘qisa, qushlarning so‘zlaridan ko‘ngliga harorat tushsa, uni Shayxning nafaslaridan deb bilsin,” degan so‘zlari keltirilgan.
2. Asosiy misollar qayta bayon qilindi. Faqat jumla ichida kelgan ayrim misol va ko‘chirma so‘zlargina qo‘shtirnoq ichida olindi. Misollar o‘qishga qulay bo‘lishi uchun nasriy bayoni bo‘yicha olindi. “Pandnoma”dan olingan misollar hozirgi zamon uyg‘ur va o‘zbek tillarida bayon qilindi.
3. Attor dunyoqarashini inkor etadigan ba’zi misollar garchi Attor asarlarida bo‘lmasa-da, Attor qarashlarini yoritishga mos keladigan boshqa tasavvuf ta’limoti va tadqiqotiga oid manbalardan olindi.
4. Badiani yozishda asosan o‘zbek olimi, tasavvuf ta’limoti bo‘yicha yetuk tadqiqotchi va faylasuf, tarjimon Najmiddin Komilov janoblarining Attor haqidagi tadqiqotlaridan ham foydalandim. Bu yerda olimga shaxsan samimiy minnatdorchiligim va tashakkurimni bildiraman hamda chuqur izzat-hurmatimni izhor qilaman.

Manba: “Jahon adabiyoti” jurnali, 2009 yil 12-son.

07

(Tashriflar: umumiy 501, bugungi 3)

1 izoh

  1. SALOM MUHTARAM USTAZ HURSHID DAVRON!
    avval ozum hakta kiska izoh beray:man 1962-yili hotanda tugulganman.hazir urumchida-shinjong yoshliri jornalida ishliyapman.bir nachta kitobim nashir boldi.asosan sheir yaziman.uzundin beri uzbek adabiyotiga kizikip keliman.sizning sheirliringiz bilan aldinki asirning 80 yilliridin beri tonushman.sheir kitobliringiz manda toluk bor.saytinizni izchil korup bariman.juda zor sayt,man uchun tolimu mohim,ahmiyatlik sayt.kecha ibrohim haqquluv damla kangan idi,bir top olim,adiplar jam bolup sohbat kilduq.ayniksa sohbatta siz hakta kop gap boldi.ibrohim aka siz hakta kop gapirip bardi.bolupmu kashkardin adabiyot bilan munasivatsiz bir adddi moshino haydavchi sizning oglum temurga digan sheiringizni telefunda okup bardi.bundin bizmu,ibrohim akimu zor suyunduq.kiskisi sizni biz zor shoir bilimiz.
    Bugun saytinizda mening attor haktiki badiani korup juda hursan boldum.kimmatlik saytingizdin manga orun berilishi mening bahtim.
    sizga soglik,ijodi barikat tilap hormat bilan:Aziziy

Izoh qoldiring