Chingiz Aytmatov. Axloq bilan axloqsizlikning farqi qolmasa…

aytmatov

Айрим кишиларнинг Ғарбга кўр–кўрона тақлид қилишлари,ғарбона турмушга онгсиз эргашишлари намоён бўлган фикрларини баён қилганларида мен уларга ўз муносабатимни билдириб келяпман. Аммо, улар бундай маъносиз фикрларни рад этишимни Ғарбни ёқтирмаслик деб талқин этишга уринмоқдалар.  Тўғри, Ғарбнинг бугунги қиёфаси,айниқса, унинг халқаро майдонда юритган босқинчи (калониал) сиёсати, хусусан,демократияни тарқатиш ниқоби остида исломни заифлаштиришга,муқаддас қадриятларимизни қоралашга қаратилган хатти–ҳаракатларини мен мутлақо рад этаман. Асрлар давомида инсон ҳаёти ва турмушининг асоси бўлиб келган жамоа,оила,ота–она, никоҳ тушунчаларини бутунлай йўққа чиқариш билан боғлиқ ғарбона ғайриинсоний ақидаларга ҳам тамоман қаршиман.
Аммо,буни Ғарбни бутунлай рад этиш деб тушунмаслик керак.  Ғарбдан жуда кўп эзгу нарсаларни ўргандик,бундан кейин ҳам ўрганамиз. Қолаверса,Шарқда ,хусусан,ўзим яшаб турган юртда ҳам мен буткул рад этадиган нарсалар ҳар қадамда учрайди. Шарқда ҳам асрлар давомида жуда кўп халқларнинг,шу жумладан ўзбекларнинг миллий тараққиётига тўсиқ бўлиб келаётган иллатлар мавжуд. Менинг назаримда,жадид боболаримиз бошлаган маърифий ва маиший ислоҳотлар (уларнинг дастлабки амалга оширган ишларини ҳисобга олмаганда) вақт ўтиб тақа–тақ тўхтаган. 70 йиллик шўролар тузуми давридаги «На месте шагом марш» ҳамон давом этмоқда. Агар ҳали оёғимизга тушов бўлиб келаётган миллий-маҳаллий иллатлар ёнига Ғарбнинг ғарибона таъсири қўшилса, ўпкамизни чиритган сил миямизни қурита бошлашга ўтади деб ҳисоблайман.

Айни шу сабабдан Ғарбга кўр–кўрона тақлид қилиш,унга онгсиз равишда эргашишни кескин рад этаман ва айни шу йўлдаги ҳар қандай уринишларга ўз муносабатимни билдиришни зарур деб ҳисоблайман.Шу мақсадда нафақат ўзимнинг,балки миллатимиз манфаати, унинг тараққиёти  учун хизмат қиладиган ғоялар ва муносабатлар акс этган фикрлар билан замондошу ватандошларимни,биринчи навбатда ёшларни таништириб боришни бурчим деб биламан.

Бу ишни кўпчилигимиз учун ибрат бўлиб қолган буюк сиймо — Чингиз Айтматовнинг бир кичик мақоласини тақдим этиш билан бошламоқчиман. Мақола ёзилганидан буён анча вақт ўтган бўлса-да,у бугунги кундаям ўз аҳамиятини йўқотмаган.Бугун адабиётимизга Ғарбнинг оммабоп ва сариқ адабиёти-ю матбуотига хос уятсизликларни олиб кираётган,чет элларга бориб «Ўзбекистонда эротик адабиёт» мавзуида маърузалар ўқиётган адибларимизга устоз ёзувчининг сўзлари таъсир қилар деган умиддаман.

Хуршид Даврон

gul ЧИНГИЗ АЙТМАТОВ
 АХЛОҚ БИЛАН АХЛОҚСИЗЛИКНИНГ ФАРҚИ ҚОЛМАСА…
012

  03ар-хил тилда сўзлашса ҳам,ҳар хил динга эътиқод қўйган бўлса ҳам инсоният умумий тутумларни,асосларни кўп асрлар давомида салмоқлаб,танлаб олди.  Шундай эмасми?  Худога беадад шукурлар бўлсинким,худди шундай!  Агар кимдир орзиқиб кутилган озодликни қўлга киритгач,бошқаларга намуна қилиб кўрсатиш учун ахлоқсизликни,бачканаликни тарғиб қила бошласа нима бўларди?

 1993 йили менга Берлиндаги халқаро фестивалда жюри аъзоси бўлиб қатнашишни таклиф қилдилар. Фестивалда бутун дунёдан – Америкадан,Испаниядан,Англиядан келган кино ва адабиёт намоёндалари иштирок этдилар. Собиқ Совет Иттифоқидан каминани таклиф этдилар.
Бизнинг вазифамиз – фестивалга тавсия этилган фильмларни таҳлил қилишдан ва баҳолашдан иборат эди. Энг яхши янги кинолар намойиш қилинди.

Ниҳоят,америкалик бир режиссёрнинг киноасарига навбат келди. Ҳали овоз бериш бошланмасдан бутун жюри аъзолари фильмни мақтаб,бир овоздан,шу пайтгача кўрганларимизнинг энг яхшиси шу, деб таъкидлай бошладилар. Фильм сюжети Куба билан боғлиқ эди. Дастлаб ўйладимки,ярим яланғоч,оч-наҳор Кубанинг фожиали тақдири намойиш қилинса керак. Ростини айтсам,тезроқ фильмни тамоша қилишни истардим. Маълум бўлишича,фильмда кўтарилган энг асосий муаммо – америкалик гомосексуалистларнинг ўз ҳақ-ҳуқуқи ва эркинлиги учун курашишини кўрсатишдан иборат экан.  Фильмнинг қисқача мазмуни бундай : Фидель Кастрога бутун қалби билан содиқ бўлган ёшгина партия ходими хизмат юзасидан ватандоши билан учрашади. У гомосексуалист-хунаса бўлиб чиқади. Унинг эътиқоди ва майлидан хабар топган кастрочи-коммунист янги дўстидан юз ўгириш ўрнига,аксинча барча муносабатларга сирдош дўст тутинади.  Охир-оқибат ўзининг сиёсий эътиқодидан ҳам воз кечиб юборади.

Муҳокама пайтида жюрининг мендан бошқа барча аъзолари ўша фильмни бир овоздан кўкларга кўтариб мақтадилар :  “Ажойиб,гўзал!” деб баҳоладилар.  Мен ёлғизланиб қолдим.Бари бир сўзимни айтдим:

— Сизларнинг фикр-мулоҳазаларингизга қўшила олмайман. Боз устига,бу фильмни зарарли деб ҳисоблайман,- дедим ўрнимдан туриб, — Тўғри,инкор этмайман,ҳаётда шундай воқеа бўлиши мумкин. Дунёда нималар бўлмайди дейсиз! Лекин жазаваси тутган инсоннинг тубан,бузуқ қилиқларини экранда кўрсатиш,гомосексуалистни ҳақиқий қаҳрамон сифатида талқин этиш,уни илоҳийлаштириш – миллионлаб томошабинларнинг ахлоқий бузилишига сабаб бўлади,одамларни ёмон йўлга бошлайди.
Ҳеч ким,ҳатто энг қудратли мамлакат президенти ҳам инсонинг ҳақ-ҳуқуқларига, эркинлигига ғов бўла олмайди! Ҳақиқий демократия шунақа бўлади,қандай қилиб  Сиз демократияга қарши чиқасиз?
Хуллас, жюрининг бошқа аъзолари ҳар тамондан менга ташланиб қолишди. Мен ҳам уларга тик қараб  айтдим:
— Мен эмас, балки ўзларинг норасо ғояни тарғиб қилиб,одамларнинг ор-номусига,виждонига,инсонлик шаънига зўравонлик билан таъсир ўтказяпсизлар. Бироқ, нима бўлса ҳам, ифлослик ҳеч қачон эркинлик тимсоли бўла олмайди!  Шак-шубҳасизки,сизларнинг аҳлоқсиз қарорларингга қарши қўйиладиган восита,йўлларингга ғов бўладиган кучлар ҳам мавжуд.

Ростини айтсам,мен чинакамига ғазабланиб кетдим.Ўша ҳодисадан сўнг кўп ўйладим. Ҳамма томонни тарозга солиб кўрдим.Балки,мен ҳаётдан орқада қолаётгандирман? Янги русумларни тушунмаётган бўлсам-чи? Лекин,русум-бу ўткинчи,ўзгарувчан ҳодиса-ку!Агар бугун русум бизни гомосексуалистлар томон бошласа,эртага қаёққа эргаштириб кетади? Охир-оқибат,ўша гомосексуалистинг орқасидан юраверсак,биз инсон билан ҳайвоннинг фарқига бормай қоламиз-ку! Фақат миллий,халқона таълим-тарбия билан маънавият,ички маданият пайванд қилинсагина одамларни ҳар қандай пасткашликдан, тубанликдан асраб қолиш мумкин.Худди соҳира каби асрайди.Агар инсонга чексиз озодлик берилса,ҳатто у аҳлоқдан ҳам озод қилинса,дунёқараши ва аҳлоқи шаклланиб улгурмаган ҳозирги ёшлар асрлар давомида тўпланган миллий қадриятларга тупуриб,анъаналар ва урф одатлардан юз ўгириб, маркиз де Сад тараннум этган тубан,ҳайвоний эхтиросларнинг қулига айланиб қолмайдиларми?

Билмадим,каминанинг қатъий эътирозим таъсир этдими,ҳар ҳолда,ўша фильмга бош совринни бермадилар.Шунга қарамасдан,совринли ўринлардан бири берилди.
Энг қизиғи шундаки,кейинчалик ўша фильм Нью-Йоркдаги кинофестивалга тавсия этилди-ю “Оскар”ни олди!
Ишончим комилки, тушунчалар сохтаси билан алмаштирилса, ахлоқ билан ахлоқсизликнинг фарқи қолмаса, қадриятлар қадрсизланса, ҳозирги тараққиётни ич-ичидан кемираётган қусурлар баттар кўпаяди

aytmatov

091yrim kishilarning G’arbga ko’r–ko’rona taqlid qilishlari,g’arbona turmushga ongsiz ergashishlari namoyon bo’lgan fikrlarini bayon qilganlarida men ularga o’z munosabatimni bildirib kelyapman. Ammo, ular bunday ma’nosiz fikrlarni rad etishimni G’arbni yoqtirmaslik deb talqin etishga urinmoqdalar. To’g’ri, G’arbning bugungi qiyofasi,ayniqsa, uning xalqaro maydonda yuritgan bosqinchi (kalonial) siyosati, xususan,demokratiyani tarqatish niqobi ostida islomni zaiflashtirishga,muqaddas qadriyatlarimizni qoralashga qaratilgan xatti–harakatlarini men mutlaqo rad etaman. Asrlar davomida inson hayoti va turmushining asosi bo’lib kelgan jamoa,oila,ota–ona, nikoh tushunchalarini butunlay yo’qqa chiqarish bilan bog’liq g’arbona g’ayriinsoniy aqidalarga ham tamoman qarshiman.

Ammo,buni G’arbni butunlay rad etish deb tushunmaslik kerak. G’arbdan juda ko’p ezgu narsalarni o’rgandik,bundan keyin ham o’rganamiz. Qolaversa,Sharqda ,xususan,o’zim yashab turgan yurtda ham men butkul rad etadigan narsalar har qadamda uchraydi. Sharqda ham asrlar davomida juda ko’p xalqlarning,shu jumladan o’zbeklarning milliy taraqqiyotiga to’siq bo’lib kelayotgan illatlar mavjud. Mening nazarimda,jadid bobolarimiz boshlagan ma’rifiy va maishiy islohotlar (ularning dastlabki amalga oshirgan ishlarini hisobga olmaganda) vaqt o’tib taqa–taq to’xtagan. 70 yillik sho’rolar tuzumi davridagi «Na meste shagom marsh» hamon davom etmoqda. Agar hali oyog’imizga tushov bo’lib kelayotgan milliy-mahalliy illatlar yoniga G’arbning g’aribona ta’siri qo’shilsa, o’pkamizni chiritgan sil miyamizni qurita boshlashga o’tadi deb hisoblayman.

Ayni shu sababdan G’arbga ko’r–ko’rona taqlid qilish,unga ongsiz ravishda ergashishni keskin rad etaman va ayni shu yo’ldagi har qanday urinishlarga o’z munosabatimni bildirishni zarur deb hisoblayman.Shu maqsadda nafaqat o’zimning,balki millatimiz manfaati, uning taraqqiyoti uchun xizmat qiladigan g’oyalar va munosabatlar aks etgan fikrlar bilan zamondoshu vatandoshlarimni,birinchi navbatda yoshlarni tanishtirib borishni burchim deb bilaman.

Bu ishni ko’pchiligimiz uchun ibrat bo’lib qolgan buyuk siymo — Chingiz Aytmatovning bir kichik maqolasini taqdim etish bilan boshlamoqchiman. Maqola yozilganidan buyon ancha vaqt o’tgan bo’lsa-da,u bugungi kundayam o’z ahamiyatini yo’qotmagan.Bugun adabiyotimizga G’arbning ommabop va sariq adabiyoti-yu matbuotiga xos uyatsizliklarni olib kirayotgan,chet ellarga borib «O’zbekistonda erotik adabiyot» mavzuida ma’ruzalar o’qiyotgan adiblarimizga ustoz yozuvchining so’zlari ta’sir qilar degan umiddaman.

Xurshid Davron

gul CHINGIZ AYTMATOV

AXLOQ BILAN AXLOQSIZLIKNING FARQI QOLMASA…
012

097ar-xil tilda so’zlashsa ham,har xil dinga e’tiqod qo’ygan bo’lsa ham insoniyat umumiy tutumlarni,asoslarni ko’p asrlar davomida salmoqlab,tanlab oldi. Shunday emasmi? Xudoga beadad shukurlar bo’lsinkim,xuddi shunday! Agar kimdir orziqib kutilgan ozodlikni qo’lga kiritgach,boshqalarga namuna qilib ko’rsatish uchun axloqsizlikni,bachkanalikni targ’ib qila boshlasa nima bo’lardi?

1993 yili menga Berlindagi xalqaro festivalda jyuri a’zosi bo’lib qatnashishni taklif qildilar. Festivalda butun dunyodan – Amerikadan,Ispaniyadan,Angliyadan kelgan kino va adabiyot namoyondalari ishtirok etdilar. Sobiq Sovet Ittifoqidan kaminani taklif etdilar.
Bizning vazifamiz – festivalga tavsiya etilgan fil`mlarni tahlil qilishdan va baholashdan iborat edi. Eng yaxshi yangi kinolar namoyish qilindi.

Nihoyat,amerikalik bir rejissyorning kinoasariga navbat keldi. Hali ovoz berish boshlanmasdan butun jyuri a’zolari fil`mni maqtab,bir ovozdan,shu paytgacha ko’rganlarimizning eng yaxshisi shu, deb ta’kidlay boshladilar. Fil`m syujeti Kuba bilan bog’liq edi. Dastlab o’yladimki,yarim yalang’och,och-nahor Kubaning fojiali taqdiri namoyish qilinsa kerak. Rostini aytsam,tezroq fil`mni tamosha qilishni istardim. Ma’lum bo’lishicha,fil`mda ko’tarilgan eng asosiy muammo – amerikalik gomoseksualistlarning o’z haq-huquqi va erkinligi uchun kurashishini ko’rsatishdan iborat ekan. Filmning qisqacha mazmuni bunday : Fidel Kastroga butun qalbi bilan sodiq bo’lgan yoshgina partiya xodimi xizmat yuzasidan vatandoshi bilan uchrashadi. U gomoseksualist-xunasa bo’lib chiqadi. Uning e’tiqodi va maylidan xabar topgan kastrochi-kommunist yangi do’stidan yuz o’girish o’rniga,aksincha barcha munosabatlarga sirdosh do’st tutinadi. Oxir-oqibat o’zining siyosiy e’tiqodidan ham voz kechib yuboradi.

Muhokama paytida jyurining mendan boshqa barcha a’zolari o’sha fil`mni bir ovozdan ko’klarga ko’tarib maqtadilar : “Ajoyib,go’zal!” deb baholadilar. Men yolg’izlanib qoldim.Bari bir so’zimni aytdim:

— Sizlarning fikr-mulohazalaringizga qo’shila olmayman. Boz ustiga,bu fil`mni zararli deb hisoblayman,- dedim o’rnimdan turib,
— To’g’ri,inkor etmayman,hayotda shunday voqea bo’lishi mumkin. Dunyoda nimalar bo’lmaydi deysiz! Lekin jazavasi tutgan insonning tuban,buzuq qiliqlarini ekranda ko’rsatish,gomoseksualistni haqiqiy qahramon sifatida talqin etish,uni ilohiylashtirish – millionlab tomoshabinlarning axloqiy buzilishiga sabab bo’ladi,odamlarni yomon yo’lga boshlaydi.

Hech kim,hatto eng qudratli mamlakat prezidenti ham insoning haq-huquqlariga, erkinligiga g’ov bo’la olmaydi! Haqiqiy demokratiya shunaqa bo’ladi,qanday qilib Siz demokratiyaga qarshi chiqasiz?
Xullas, jyurining boshqa a’zolari har tamondan menga tashlanib qolishdi. Men ham ularga tik qarab aytdim:
— Men emas, balki o’zlaring noraso g’oyani targ’ib qilib,odamlarning or-nomusiga,vijdoniga,insonlik sha’niga zo’ravonlik bilan ta’sir o’tkazyapsizlar. Biroq, nima bo’lsa ham, ifloslik hech qachon erkinlik timsoli bo’la olmaydi! Shak-shubhasizki,sizlarning ahloqsiz qarorlaringga qarshi qo’yiladigan vosita,yo’llaringga g’ov bo’ladigan kuchlar ham mavjud.

Rostini aytsam,men chinakamiga g’azablanib ketdim.O’sha hodisadan so’ng ko’p o’yladim. Hamma tomonni tarozga solib ko’rdim.Balki,men hayotdan orqada qolayotgandirman? Yangi rusumlarni tushunmayotgan bo’lsam-chi? Lekin,rusum-bu o’tkinchi,o’zgaruvchan hodisa-ku!Agar bugun rusum bizni gomoseksualistlar tomon boshlasa,ertaga qayoqqa ergashtirib ketadi? Oxir-oqibat,o’sha gomoseksualisting orqasidan yuraversak,biz inson bilan hayvonning farqiga bormay qolamiz-ku! Faqat milliy,xalqona ta’lim-tarbiya bilan ma’naviyat,ichki madaniyat payvand qilinsagina odamlarni har qanday pastkashlikdan, tubanlikdan asrab qolish mumkin.Xuddi sohira kabi asraydi.Agar insonga cheksiz ozodlik berilsa,hatto u ahloqdan ham ozod qilinsa,dunyoqarashi va ahloqi shakllanib ulgurmagan hozirgi yoshlar asrlar davomida to’plangan milliy qadriyatlarga tupurib,an’analar va urf odatlardan yuz o’girib, markiz de Sad tarannum etgan tuban,hayvoniy extiroslarning quliga aylanib qolmaydilarmi?

Bilmadim,kaminaning qat’iy e’tirozim ta’sir etdimi,har holda,o’sha fil`mga bosh sovrinni bermadilar.Shunga qaramasdan,sovrinli o’rinlardan biri berildi.
Eng qizig’i shundaki,keyinchalik o’sha fil`m N`yu-Yorkdagi kinofestivalga tavsiya etildi-yu “Oskar”ni oldi!
Ishonchim komilki, tushunchalar soxtasi bilan almashtirilsa, axloq bilan axloqsizlikning farqi qolmasa, qadriyatlar qadrsizlansa, hozirgi taraqqiyotni ich-ichidan kemirayotgan qusurlar battar ko’payadi

25

(Tashriflar: umumiy 85, bugungi 1)

Izoh qoldiring