Muhammad Bayramxon — ishq kuychisi.

011
Байрамхон, Муҳаммад ибн Сайд Алибек (тахм. 1501-1561.1.2) -Бобурийлар подшоҳлигидаги йирик саркарда ва давлат арбоби, шоир. Ҳумоюн подшоҳ вафотидан сўнг бобурийларнинг Ҳиндистонда мустаҳкам ўрнашиб қолиши ва мамлакат сарҳадларининг кенгайишда жуда катта ўрин тутган. Асли келиб чиқиши қорақуюнли туркий. Онаси Накиби (Нигина) хоним Нақшбандий хожалар авлодидан, отаси Сайд Алибек Бобурнинг мулозимларидан бўлган.

018 Байрамхон 16 ёшида Бадахшонда Ҳумоюн хизматига кирган. Байрамхондаги адабиёт ва шеъриятга бўлган қобилият сабаб уни Бобур саройига олиб келишган. Бобур ёш Байрамхоннинг саройдаги шеърий мажлисларда қатнашишига рухсат берган. Бобур вафотидан сўнг Ҳумоюн Байрамхонга муҳрдор вазифасини топширган. 1540 йили Қаннуж урушидан сўнг Ҳумоюндан ажралиб кетган. Ҳумоюн Эронга йўл олганида (1543 й.) Байрамхон Синдда яна келиб қўшилган. Ҳумоюннинг қайтадан Қандаҳор, Кобул ва Бадахшонни эгаллашида катта ёрдам кўрсатган. 1445 йили Байрамхон Қандаҳор ҳокими ва шаҳзода Акбарнинг аткаси қилиб тайинланган.
1555 йили Ҳумоюн Ҳиндистонни фатҳ этишида катта жонбозлик кўрсатган. Ҳумоюн Байрамхонга жияни Салима бегимни узатиб қардошлик ришталарини боғлаган. Бобурийлар хонадонига куёв бўлган Байрамхон хони хонон лавозимини эгаллаган. 1556 йили Ҳумоюн тўсатдан вафот этганида, Панжобда турган Байрамхон 13 ёшли Акбарни оқ кигизга ўтирғизиб, чингизийлар ва темурийлар удуми асосида подшоҳ деб эълон қилган. Деҳли тахтининг қўлдан чиққанини эшитган амирлар Кобулга чекинишни таклиф қилишганида Байрамхон қатъий равишда урушга киришни талаб қилган ва тарихда иккинчи Панипат жанги номи билан шуҳрат қозонган ҳал қилувчи урушда ғолиб чиққан бобурийлар яна Ҳиндистонни эгаллайдилар.
Байрамхон ёш Акбар номидан беш йил давомида давлатни идора қилган. Байрамхон қирқ йилдан кўпроқ бобурийларга хизмат қилган. Акбар Байрамхонни ҳокимиятдан четлатиб унинг ҳаж кетишига рухсат берган. Б. ҳажга кетаётиб Гужаротнинг Паттон деган жойига етганда лоҳани уруғидан бўлган Муборакхон томонидан ўлдирилган. Дастлаб Шайх Ҳусомиддин мақбарасига дафн этилган, кейинчалик унинг хоки Деҳлига, 1563 й.да эса Машҳадга келтирилиб, Имом Ризо мақбараси қўйилади.

004
Бобохон Муҳаммад Шариф
МУҲАММАД БАЙРАМХОН — ИШҚ КУЙЧИСИ
033

023   Бобурийлар империясининг улуғ давлат арбоби, моҳир саркарда, дипломат ва шоир Муҳаммад Байрамхон ХХУ1 аср ижтимоий-сиёсий ва адабий-маданий ҳаётида катта роль ўйнаган.У қорақўйинли туркманларининг баҳорли уруғига мансуб Сайф Алибек ва Нигина хонимнинг фарзанди бўлиб, 1505 йилда Ғазнада туғилган. Сайф Алибек  Бобурнинг ишончли кишиларидан бўлиб, Ғазна ҳокими этиб тайинланган. Байрамхон 16 ёшиданоқ Бобур қўшинида хизмат қила бошлайди ва жангларда кўрсатган мардлиги, ғайрат-шижоати, қаҳрамонлиги, ҳарбий маҳорати билан Бобурнинг назарига тушади. Уларнинг яқинлашишида Байрамхонинг шоирлиги ҳам маълум роль ўйнаган, албатта.  Бобурийлар империясининг шаклланиши, оёққа туриши, мустаҳкамланиши ва ривожланишида у катта хизмат қилади.

Байрамхон оддий аскарликдан “хони хонон” рутбасига эришган буюк саркарда бўлган, Ҳумоюннинг маслаҳатчиси, кейинчалик Акбарнинг оталиғи, бош вазир этиб тайинланган. У Ҳумоюннинг синглисининг қизи Салима султон бегимга уйланиб, саройнинг энг яқин кишиларидан бирига айланади. Ҳумоюн (1530-1555) Шершоҳ исёни сабабли мушкул вазиятга тушиб қолганида Байрамхон дипломатлик қобилиятини намойиш қилиб, Эрон шоҳи Таҳмоспдан ёрдам олишга эришади. Айниқса, Акбар (1556-1605) ҳукмронлиги даврида Байрамхоннинг давлат арбоби сифатидаги истеъдоди ёрқин намоён бўлган. У ислоҳотлар ўтказиб, давлат аппаратини бошқаришнинг илғор шакллари ва методларини жорий этади, армияни мустаҳкамлайди, солиқларни камайтиради. Бироқ ҳасадгўй душманлари 1560 йилда уни саройдан узоқлаштиришга муваффақ бўладилар.

Байрамхон ҳаж зиёратига кетаётган вақтда 1561 йил 31 декабрда Гужаротда ўлдирилади.

Муҳаммад Байрамхон давлат ишлари билан ниҳоятда банд бўлишига қарамай ижод қилишга доим вақт топган, мусиқни яхши тушунган, шоирлар, олимлар, хонандаю созандаларга ҳомийлик қилган. Байрамхон ўз даврининг билимли мунаввар кишиларидан бўлган. У 13 тилни, жумладан араб, форс, ҳинд тилларини билган, туркий ва форсийда гўзал шеърлар битган. Буларнинг ҳаммаси саройда ва халқ ўртасида унинг обрў- эътиборини оширган.

Ўз даври ижтимоий -сиёсий ва маданий ҳаётида ана шундай катта роль ўйнаган Байрамхоннинг ҳаёти ва ижоди ўша замонлардан то ҳозирггача тадқиқотчилар диққатини жалб қилиб келади. Гулбаданбегимнинг “Ҳумоюннома”, Муҳаммад Қосим Фариштанинг 1606 йилда ёзилган “Тарихи Фаришта” асарларида, ҳинд олими Рам Кишар Пандининг  1990 йилда инглиз тилида ёзилган “Муҳаммад Байрамхон туркманнинг ҳаёти ва қаҳрамонликлари” монографиясида, ҳинд тарихчилари Жавҳар Офтобчи, Боязид Баят, Абдулбоқи Нахаванди, Кевал Рам ва бошқаларнинг асарларида Байрамхоннинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида қизиқарли маълумотлар бор. Ўтган асрда ва ҳозирги вақтда унинг ҳаёти ва ижоди бутун дунё олимлари томонидан жиддий ўрганилди ва ўрганилмоқда. Инглиз  шарқшуноси Денис Росс 1910 йилда Калкуттада Байрамхоннинг 2000 байтини,покистонлик олим Маҳмуд Ҳасан Сиддиқий 1971 йилда Карачида унинг шеърларини чоп эттирди. Таниқли олима Суйима Ғаниева Ўзбекистонда биринчи бўлиб 1988 йилда Байрамхоннинг 38 ғазали, 10 рубоийси, 5 фардини “Асрлар нидоси” тўпламида эълон  қилди. Истеъдодли олим ва таржимон Эргаш Очилов Байрамхоннинг 20 та рубоийсини форсчадан таржима қилиб, 2009 йилда “Минг бир рубоий” тўпламида нашр эттирди.

Шоир ижоди Ҳаким Али Кавсар Чандпури (Ҳиндистон), Ғазанфар Алиев (Озарбойжон),М. Кўсаев, Р.Алиев, Б.Охундов (Туркманистон), Мунаввар Текжан (Туркия) каби олимларнинг китоблари ва мақолаларида тадқиқ этилган. Муҳаммад Байрамхон ижоди Ўзбекистонда нисбатан камроқ ўрганилган. Ўзбек олимларидан Б.Валихўжаев, Н.Комилов мақолаларида Байрамхон ва ижоди ҳақида айрим маълумотлар берилган. Таниқли ўзбек ёзувчиси Пиримқул Қодировнинг “Авлодлар довони” романида Байрамхон образи яратилган.

Табиийки, туркман олимлари ва тадқиқотчилари Байрамхон ижодий меросини оммалаштириш ва тадқиқ этишда алоҳида ғайрат қилишмоқда. Байрамхоннинг сайланма асарлари дастлаб “Туркманистон” нашриёти томонидан 1971 йилда (муҳаррирлар Б.Охундов ва Б.Кўсаев, Р.Алиев сўзбоши), сўнг девони “Bayram Han. Türkmen diwany” (нашрга тайёрловчи Н.Мамметсеидова, муҳаррир филология фанлари доктори А.Аширов) номи остида 2000 йилда “ТМҚИ” нашриёти томонидан нашр этилди. 2009 йилнинг 17-19 июнида Ашхабодда “Байрамхон ва мўғул империяси” халқаро илмий конференцияси ўтказилди.(Афсуски, Бобурийлар империяси жаҳон илмий жамоатчилиги томонидан ҳануз “Мўғуллар империяси” номи билан аталиб келинмоқда). Анжуманда Ҳиндистон, Покистон, Эрон, Афғонистон, араб ўлкалари, АҚШ, Буюк Британия, Россия, Туркия, Беларус,Чехия, Корея, Қозоғистон, Қирғистон, Ўзбекистон ва бошқа мамлакатларнинг олимлари қатнашиб, мазмундор маърузалар ўқишди, Байрамхон ижодининг жаҳоншумул аҳамиятга эга эканлигини таъкидлашди.

Маълумки, Байрамхоннинг ижодий меросидан бизга туркий тилда 718 мисра, форс тилида 1216 мисра шеър етиб келган. Байрамхон мумтоз адабиётнинг ғазал, рубоий, қасида, фард, қитъа сингари турли жанрларида асарлар ёзган. Байрамхон асарларида унинг ғоявий-ахлоқий қарашлари ёрқин акс этган. Ишқ, Эзгулик, Гўзаллик, Адолат ва Ҳақиқат Байрамхон ижодининг ўзагини ташкил этади.Шоир ишқ-муҳаббатни куйлар экан, инсонни шарафлайди, унинг қадр-қимматини ҳар нарсадан юксак қўяди, инсондаги инсонийликни емирадиган иллатларни, мураккаб замонасининг қусур ва камчиликларини қоралайди. Севги инсонни улуғлайдиган энг яхши фазилатлардандир. Севги туфайли инсон ҳаёти маъно-мазмун касб этади, севувчи инсон доим яхшилик, эзгуликка интилади,унинг учун ҳаёт гўзал, у бошқаларга фидойи, мунофиқлик, хиёнат, худбинлик унга ёт. Бошқа классик шоирларда бўлгани каби, Байрамхоннинг лирик қаҳрамони ҳам барча ёмонликларни, жабу жафоларни ўзига раво кўради, ёрни эса барча эзгуликлар, энг гўзал нарсаларга муносиб деб ҳисоблайди:

Ҳар жафо бўлса мен бетобға бўлсин насиб,
Йўқ турур тоби жафо хуршиди тобоним сенга.

Байрамхон шеърияти, Лутфий, Навоий, Бобур шеърияти сингари, бетакрор образлар,тимсоллар, метафораларга бой. Чунончи, Байрамхоннинг лирик қаҳрамони учун ёр “кўнгил мулкида султон”, “дардима дармон”, “хусрави хубон”, “шўхи ситамкор”, ёрнинг кўзлари “оламни қатл айлаган жаллод”, “сайёд”, бу кўзлар агар хоҳласа “кўнгулни қайғудин озод” эта олади ёки “байрамни ғам қилади”, ёр “сарв”, “ғунчаи хандон”, унинг сочлари ошиқни беқарор қилади, бу сочлар ҳаяжону эҳтирос тўри ва ҳоказо. Бу образлар, ўхшатишлар ёрнинг жамолини яққол тасаввур қилишга ёрдам бергани сингари, унинг характерини, хулқ-атворини очишга ҳам ёрдам беради. Ишқ-муҳаббатни садоқат, меҳр-мурувват, ростгўйликдан айро тасаввур қилиб бўлмайди:

Эй жафожў ғайр бирла ошнолиқ қилмағил,
Ошно бўлган ёронлардан жудолиқ қилмағил.

Ошнолиғ яхшидир, лекин ёмондир эл тили,
Тилға тушган халқ бирла ошнолиғ қилмағил.

Беадолиқдир вафо тарк айламак ҳусн аҳлиға,
Бевафолиғ таркин айла, беадолиқ қилмағил.

“Эй сарв”, “Ҳар неча”, “Яна кўзи” ғазаллари бу мисраларнинг мантиқий давомидир.
Бу ғазалларда шоир ёрга мурожаат этиб,ёзади: “Тенгри учунки, ҳамдами ағёр бўлмағил”, “Cен бир сари бу нав дилозор бўлмағил”, “Ишқ аҳли бўлмайин ишқингда содиқ бўлмасам”, “Ваъдага вафо қилурдин хушондурур кўнглум” ва ҳоказо.

Байрамхоннинг севги лирикасида ошиқ, ёр образлари билан бирга рақиб, ағёр образини ҳам учратиш мумкин. Бундай шеърларда шикоят, ғам, алам мотивлари устунлик қилади. Ошиқ севгилисини ҳар қанча улуғламасин, нақадар садоқатли, сабр-тоқатли бўлмасин, ёр ҳар доим ҳам унга мурувват кўрсатавермайди, гоҳо рақибни афзал кўради:

Нигоро, бир йўли мен зордин безорлиқ қилма,
Мени маҳрум этиб, ағёр бирла ёрлиқ қилма.

Кўнгул бердим сенга дилдор деб тенгри учун, эй гул,
Менинг кўнглум олиб ағёрга дилдорлиқ қилма.

Ёки:

Хуш улким, сарви нозим раҳм қилғай бенаволарға,
Нечукким, подшоҳлар марҳамат айлар гадоларға.

Ёки:

Мен эрдим маҳраму ағёр маҳрум эрдилар жоно,
Бўлуб ағёр маҳрам, мен не деб маҳрум бўлғаймен.

Ёки:

Йўқтурур олам аро ишқ аҳлидек бадном эл,
Ком топмай дўстдин, халқ аро душманком эл.

Мазкур мисраларда, гарчи ишқ ҳақида сўз бораётган бўлса-да, ижтимоий оҳанг яққол сезилиб турибди. Зотан чархи кажрафторнинг ишлари шундайки, киши халқ ва мамлакат йўлида, “тенгри учун” қанчалик буюк хизмат қилган бўлса-да, садоқат ҳам,хизматлар ҳам унутилиши, ўзи четлаштирилиши мумкин. Байрамхон ҳаётида ҳам шундай воқеалар бўлган. Саройдаги ҳасадгўй душманлар, ағёрларнинг фитналари оқибатида у умрининг охирида Акбар саройидан четлаштирилган, маҳрум “ағёр маҳрам”га, у эса “маҳрум”га айланган. Бу адолатдан эмас. Шунинг учун ҳам шоир шикоят қилади, подшоҳдан марҳамат кутади. Ҳар қандай сабр-тоқатнинг, фидойиликнинг ҳам чегараси бор. Агар ёр хиёнаткор, мурувватсиз бўлса, ялиниш, оҳ-воҳ уриб, кўз ёши тўкиш, ўз қадр-қимматини, ғурурини ерга уришнинг ҳеч бир маъноси йўқ.

Байрамхон ижодининг характерли хусусияти унинг тасаввуф таълимоти билан чамбарчас боғлиқ эканлигидадир. Бошқача бўлиши ҳам мумкин эмас эди.Зотан, аввало, классик адабиётимиз азалдан тасаввуф билан узвий боғлиқ ҳолда ривожланган. Бу адабий анъана Байрамхон ижодига таъсир ўтказмай қолмасди, албатта. Қолаверса, унинг  мурувватпеша ҳукмдори, валинеъмати Бобур нақшбандия тариқатига ихлос қўйган кишилардан эди. Бинобарин, Ҳиндистонда нақшбандия таълимотининг таъсири кучли бўлган. Акбар даврига келиб, Ҳиндистонда чиштия тариқати кенг ёйилган.Чунки бу тариқат таълимоти ҳундуизмнинг айрим элементларини қабул қилган ва анча-мунча ҳиндлар ҳам шу тариқатга кирган. Акбар давлат бирлигини барқарор этиш, кўп миллатли халқини жипслаштириш учун чиштийлар пири Шайх Салим Чиштийни устоз сифатида саройига жалб этган. Ҳукмдорларнинг тасаввуфга бўлган муносабати ҳам Байрамхон дунёқарашига таъсир ўтказган. Байрамхоннинг тасаввуф адабиёти формалари, техникаси, образлари, тимсолларидан унумли фойдаланиши унинг шеърияти бадиий жиҳатдан юксак  бўлишига хизмат қилган.

Маълумки, Ишқ, Ҳақиқат, Гўзаллик тасаввуф таълимотининг ўзак тушунчаларидан. Улар инсонни камолотга етказиш воситаси ҳисобланади. Байрамхоннинг лирик қаҳрамони учун ишқи илоҳий, ҳақиқат ва гўзаллик ҳар нарсадан устун эканлиги бежиз эмас. “Эй бехабарим…” ғазалида шоир ёзади:

Сендин хабарим бўлғали ҳаққоки ўзимдин,
Йўқдир хабарим, хоҳ инон, хоҳ инонма.

Йўқ сенча киши севгулик эл ичраки, йўқтур
Сендек севарим, хоҳ инон, хоҳ инонма.

Байрамхон шеърларида гоҳида илоҳий ишқ ва ҳаётий ишқ чатишиб, қўшилиб кетадики, уларни фарқлаш ниҳоятда мушкул. Бироқ ҳар икки ҳолда ҳам поклик, маънавий юксаклик, бир сўз билан айтганда, камолотга чорлаш шоирнинг асосий мақсади бўлиб қолаверади. Қуйидаги рубоийларда (форсийдан Эргаш Очилов таржимаси) буни  яққол кўриш мумкин:

Чеҳранг поклик кўзгусидир – кўрсам эдим,
Жо унда бутун шуълаю нур — кўрсам эдим.
Сен мисли қуёшсан бу булутли кунда,
Борми сира чорасики, бир кўрсам эдим.

Эй табъи латифу кўнгли поксан шу қадар,
Ишқ аҳли таянчисану арбоби назар.
Юзимдан агар ҳузур нурини тиласанг,
Ҳижрон тоғини тез ўртадан айла бадар.

Ошиқ эли эшигинг гадоси, эй ёр,
Ҳар лаҳза ширин лабинг фидоси, эй ёр.
Парвона каби чарх уриб атрофингда,
Юзинг шамининг барча адоси, эй ёр.

Байрамхон ҳаётга гўзаллик нуқтаи назаридан қарайди, инсонни ёмон иллату қусурлардан холи, мукаммал кўргиси келади.Гўзалликни севиш покликни севиш демакдир. Пок бўлиш учун инсон нафси аммора тўридан озод бўлмоғи, иккиюзламачилик, мунофиқлик, очкўзлик, ҳасад каби иллатлардан ўзини асрамоғи даркор.

Шоир ўз рубоийларида Аллоҳни васф этиб, “кўйинг сени Каъбаи саодат бизга”, “юзинг сени қиблаи ибодат бизга”, ўзинг “гўзал, кўркамсан” деб ёзади. Бироқ Байрамхон фақат тоат-ибодат билан шуғулланишга, таркидунёчиликкка чақирмайди. Унинг Аллоҳни чин юракдан севишга даъвати замирида олий маънавий қадриятлар, ҳақиқат ва адолатга чақириқ ётади. Фақат тоат-ибодат билан Ҳақиқат, Адолат ва Гўзалликни қарор топтиришмумкин бўлганида ер юзида аллақачон жаннат барқарор бўлган бўлурди. Бунинг учун  тоат-ибодат билан бирга жидду жаҳд, курашиш, меҳнат қилиш керак.

Байрамхон шеъриятида май образи ҳам ишқи илоҳий, Яратганга муҳаббат тимсоли бўлиб хизмат қилади. Май шоир учун ичкиликбозлик, кайф қилиш эмас, балки оби ҳаёт,Аллоҳни билиш, севиш воситасидир. Гўзаллик,адолат ва яхшиликка интилган, ишқ йўлидан юрган, турли иллатлар, нафси аммора хуружларидан қутулган инсонгина ишқи  илоҳийга эришиб, “масти лояқил” бўлади.

Масти лояқил бўлур эрмиш тамоми умрида,
Бедиликим, журъае нўш этса дилдор илкидин.
Ваҳ, нечук мен маст ўлмайин, эй дўстлар,
Ким, ичибман майлар ул шўхи жафокор илкидин.

Байрамхоннинг форс тилида битган рубоийларида ҳам май — илоҳий ишқ тимсолига бағишланган гўзал мисраларни учратиш мумкин.Чунончи, шоир ёзади (форсийдан Э.Очилов таржимаси):

Майдан тила бу жаҳон қувончин зинҳор,
Май дейди жаҳонда ҳар масту ҳушёр.
Май бўлмаса гар яратилиш воситаси,
Май нега азал куни деди: “Ё Жаббор!”

Байрамхон асарлари дунё муаммоларини Адолат, Гўзаллик ва Эзгулик асосида ҳал қилишга чорлайди, инсоннинг камолотга эришишида айни Ишқ асосий роль ўйнашига ишонтиради.
Шоир ўз ғоявий-маърифий қарашларини бадиий ифодалашда мумтоз адабиётимизнинг талмеҳ, тазод, таносиб,тарде, тасбе, тасдир, муболаға, ўхшатиш (ташбеҳ) каби анъанавий санъатларидан моҳирона фойдаланган.Чунончи, шоир ғазалларида Масиҳ, Мусо, Хизр, Лайли, Мажнун, Вомиқ, Узро, Сулаймон, Яқуб, Жамшид, Хусрав, Искандар, Рустам каби тарихий ёки афсонавий шахс исмлари талмеҳ сифатида қўлланган ва бу ўртага ташланаётган маъно-мазмунни янада теранроқ англашга ёрдам берган. Ўхшатиш санъати шоир ижодида жуда бисёр. Ёр жамоли тавсифида юқорида келтирилган мисолларни эслаш кифоя. “Ёрсиз жонимни…” ғазалидаги “Кўкраким чоку юрак юз пора, бағрим қон эмиш” мисрасидаги “кўкраким”, “юрак”, “бағрим” сўзлари мантиқан бир-бирига боғлиқ бўлгани учун таносиб санъатига мисол бўла олади. “Хуш улким…” ғазалидаги:

Балолардур манга ул кўз била зулфу қаду кокил,
Балолиғ кўз эрдиким, учрадим мундоғ балоларға

байтида биринчи мисранинг биринчи сўзи “балолар” иккинчи мисра охирида такрорланган, яъни шоир бу ўринда тасдир санъатини ишлатган. Бунинг акси, яъни тасбе санъатини “Жон топти…” ғазалининг:

Қилсанг жамоли шоҳиди ғайби кўрарга жаҳд,
Жаҳд ила мунқатеъ бўлакўр жоҳу молдин

байтида кўриш мумкин. “Фиғонки, ёр…” ғазалининг:

Кичик ёшида гирифторлар ғамин не билур,
Ки, ҳеч ғамға гирифтор бўлмади ҳаргиз

байтида тарде акс, яъни сўзларнинг биринчи мисрадаги жойлашиш тартиби иккинчи мисрада алмашиши санъати намунасига дуч келамиз.Бу байтнинг биринчи мисрасидаги “гирифторлар ғами”, иккинчи мисрасида “ғамға гирифтор” шаклида ўрин алмашган.

Байрамхон ғазалларини ўқир экансиз, Мавлоно Лутфий,Атоий, Алишер Навоий шеърияти унинг ижодига баракали таъсир ўтказганига гувоҳ бўласиз. Хусусан, Байрамхон Навоийнинг ва бошқа устозларнинг кўпгина радифларини ижодий қўллаган, тимсоллари, образларидан фойдаланган. Ҳатто баъзан Байрамхон буюк устознинг айрим  фикрларини айнан олган ҳоллар ҳам учрайди. Масалан, “Чун айлама…” ғазалидаги “Оламда яхшилик била ҳар ким чиқарса от” мисраси Навоийнинг айни мазмундаги машҳур мисрасини эсга солади. Лекин, асос эътибори билан олганда, Байрамхон ижодида тақлид ёки такрор ниҳоятда кам учрайди. У устозлар ижодидан илҳомланиб, оригинал, теша тегмаган образлар яратди. Байрамхон Лутфийнинг “Хоҳ инон, хоҳ инонма”  радифли ғазалидан таъсирланиб, унга назира боғлаган. Лутфийда:

Сенсан севарим, хоҳ инон, хоҳ инонма,
Қондир жигарим, хоҳ инон, хоҳ инонма.

Байрамхонда:

Эй бехабарим, хоҳ инон, хоҳ инонма,
Куйди жигарим, хоҳ инон, хоҳ инонма.

Кўриниб турганидек, Байрамхон Лутфий ғазалининг иккинчи мисрасини бироз ўзгартириб олган. Кейинги мисралар бўлса оригинал. Фақат қофия ва радифда ўхшашлик бор, холос. Байрамхоннинг бу ғазали унинг маҳоратидан далолат берувчи шеърлардандир. Шеърда ҳам радиф, ҳам ички қофия муваффақиятли қўлланган. Ички қофия бўлиб келган бехабарим, жигарим, гузарим,фитнагарим, назарим, хабарим, севарим, саҳарим сўзлари  оҳангдошлик касб этиб, ғазалнинг бадиий савиясини оширган.Шунингдек, бу ерда, худди Лутфийда бўлгани сингани, тазод санъати (хоҳ инон, хоҳ инонма) муваффақиятли қўлланган. Кейинчалик Машраб ҳам шу радифни қўллаб, гўзал ғазал яратган.Фақат Машраб “хоҳ инон, хоҳ инонма” радифини “хоҳи инон, хоҳи инонма” тарзида  ишлатганки, бу шеърга алоҳида жозибадорлик бағишлаган. Лутфий ва Байрамхон ғазалида “хоҳ” сўзи “ё, ёки” маъносида келса, Машраб ғазалида “хоҳи” форсча “хостан” (хоҳламоқ) сўзининг шарт майлидаги шаклида, яъни “хоҳласанг”, “истасанг” маъносида ишлатилган. Машраб ғазалида бу сўзнинг қайси маънода келганлигини ўз вақтида таниқли ўзбек олимлари Бегали Қосимов, Нусратулло Жумаев, Султонмурод Олимлар изоҳлаб ўтишган.

Байрамхон ғазалидаги “Сендин хабарим бўлғали, ҳаққоки, ўзимдин йўқдур хабарим…” байти ҳам диққатга сазовор. Бу ўринда муболаға кўзга ташланади. Ёр ошиқни шу даража ошуфта қилганки, илгари, ундан бехабар вақтида туппа-тузук юрган одамёрни кўргач, ирода-ихтиёри қўлдан кетиб, ҳатто ўзини таний олмайдиган даражага келиб қолган. Буларнинг ҳаммаси ёр жамолини янада равшанроқ тасаввур қилишга ёрдам беради.

Шоирнинг бошқа бир қанча ғазалларида ҳам ички ва ташқи қофия, сўзларни такрор ишлатиш усуллари самарали натижалар берган. Сўзлар гоҳ сатр бошида, гоҳ ўртасида, гоҳ охирида такрор ишлатилган. Масалан, “Жони шириним…” ғазалида “жон” сўзи сатр боши ва ўртасида, “Неча ҳижрон…” ғазалида “неча” сўзи сатр бошида такрор ишлатилиб, оҳангдорликни ошириб, маънони кучайтирган.

Байрамхоннинг туркий девонидаги асарлар тили содда, равон, ширали, жозибадор. Байрамхон туркий девонига кирган шеърларини Навоий, Бобурлар тилида ёзган. Шоир турк тилнинг бой имкониятларидан моҳирона фойдаланган.Ҳозирги ўзбек ўқувчиси унинг шеърларини бемалол тушунади.

Муҳаммад Байрамхоннинг ғоявий-ахлоқий қарашлари ҳозирги вақтда ҳам замондошларимизни юксак маънавий идеаллар руҳида тарбиялашга хизмат қилади. Байрамхоннинг ижоди турк, туркман, ўзбек, форс, ҳинд халқларига, Адолат, Гўзаллик ва Эзгулик идеалларини эъзозлайдиган барча кишиларга бирдай қадрлидир.

АДАБИЁТ

Bayram Han. Türkmen diwany. Aşgabat,2000.
Асрлар нидоси (Ўзбек адабиётидан намуналар). Т., 1982.
Минг бир рубоий. Т., 2009.
Bayram Han we mogollar şadöwletı.Халқаро илмий конференция материаллари,Ашхабод,2009.
Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, 10 -jild.Ankara,1998.

01`

004
MUHAMMED  BAYRAM HAN  — AŞK  ŞARKICISI
Babahan Muhammed Şerif
Çeviren: Esra Yavuz
09

023   Babür İmparatorluğunun büyük devlet adamı, yetenekli komutanı, diplomatı ve şairi Muhammed Bayram Han XVI. yüzyıl sosyal-siyasi ve edebi-medeni hayata ait konularda büyük rol oynamıştır. Karakoyunlu Türkmenlerinin Baharlı kabilesine mensup Sayf Alibek ve Nigina Hanımın oğlu olan Muhammed Bayram Han 1505 yılında Gazne’de doğmuştur. Sayf Alibek Babür’ün güvenilir kişilerinden biri olduğu için Gazne valisi olarak görevlendirildi. Bayram Han 16 yaşından itibaren Babür ordusunda hizmet vermeye başladı ve savaşlarda gösterdiği mertliği, cesareti, kahramanlığı, savaş kabiliyeti ile Babür’ün gözüne girdi. Onların yakınlaşmasında elbette ki Bayram Han’ın şairliği de belirgin bir rol oynamıştır. Babür İmparatorluğunun oluşması, yükselişi, güçlenmesi ve gelişmesinde onun büyük hizmetleri dokundu.

Bayram Han sıradan askerlikten sonra “hanlar hanı” rütbesine ulaşan büyük bir komutan olmuş, Hümayun’un akıl hocası, sonradan Ekber’in hamisi, baş vezir olarak görevlendirilmiştir. Hümayun’un kız kardeşinin kızı Selime Sultan Hanım ile evlenip, saraya en yakın insanlardan biri olmuştur. Hümayun (1530-1555), Şer Şah İsyanı nedeniyle zor duruma düştüğünde Bayram Han diplomatik yeteneğini gösterip, İran Şahı Tahmasp’tan yardım almayı başardı. Özellikle, Ekber’in (1556-1605) hükümdarlığı zamanında Bayram Han’ın devlet adamı olarak yeteneği açık bir şekilde görülür. O, bir takım yenilikler yapıp, devlet kurumlarını yönetmenin gelişmiş şekil ve metotlarını yürürlüğe koydu, orduyu güçlendirdi, vergileri azalttı. Ama onu çekemeyen düşmanları 1560 yılında onu saraydan uzaklaştırmayı başardılar. Bayram Han 31 Aralık 1561’de hac ziyaretine gittiği zaman Gujarat’ta öldürüldü.

bayramxon-haykali-ashgabadMuhammed Bayram Han devlet işleriyle son derece meşgul olmasına rağmen sanat yapmaya daima vakit bulan, müziği iyi bilen biridir ve şairlere, âlimlere, sanatçılara da sahip çıkmıştır. Bayram Han döneminin eğitimli aydınlarından biridir. O, 13 dili, tüm Arap, Fars, Hint dillerini öğrenmiş, Farsça ve Türk dillerinde güzel şiirler yazmıştır. Bütün bunlar saray ve halk arasında onun itibarını yükseltmiştir.

Döneminin içtimai-siyasi ve medeni yaşantısında işte böyle büyük rol oynayan Bayram Han’ın hayatı ve sanatı o zamanlardan bu zamana kadar araştırmacıların dikkatini çekmektedir. Gülbedenbegim’in “Hümayunname”, Muhammed Kasım Ferişta’nın 1606 yılında yazılmış “Tarih-i Ferişta” eserlerinde, Hint âlimi Ram Kişar Pandi’nin 1990 yılında İngilizce yazılmış “Muhammed Bayram Han Türkmenin Hayatı ve Kahramanlıkları” monografisinde, Hint tarihçileri Cevher Aftabçı, Bayazid Bayat, Abdulbaki Nahavandi, Keval Ram ve diğerlerinin eserlerinde Bayram Han’ın hayatı ve faaliyeti hakkında ilginç bilgiler yer almaktadır. Geçen asırda ve günümüzde – onun hayatı ve sanatı bütün dünya âlimleri tarafından ciddi bir şekilde öğrenildi ve öğrenilmektedir. İngiliz doğubilimcisi Denis Ross 1910 yılında Kalkutta’da Bayram Han’ın 2000 beyitini, Pakistanlı âlim Mahmud Hasan Sıddıkiy 1971 yılında Karaçi’de onun şiirlerimi yayınladı. Tanınmış âlim Süyima Ganiyeva Özbekistan’da ilk kez 1988 yılında Bayram Han’ın 38 gazeli, 10 rubaisi, 5 ferdini “Asırlar Nidası” derlemesinde duyurdu. Usta âlim ve tercüman Ergaş Oçilov, Bayram Han’ın 20 tane rubaisini Farsçadan tercüme edip, 2009 yılında “Bin Bir Rubai” derlemesinde yayımlattı. Şairin sanatı Hakim Ali Kevser Çandpuri (Hindistan), Gazanfer Aliyev (Azerbaycan), M. Köseyev, R. Aliyev, B. Ahundov (Türkmenistan), Münevver Tekcan (Türkiye) gibi âlimlerin kitapları ve makalelerinde incelenmiştir. Muhammed Bayram Han’ın sanatı Özbekistan’da nispeten daha çok öğrenilmiştir. Özbek âlimlerinden B. Velihocayev, N. Komilov’un makalelerinde Bayram Han ve sanatı hakkında bazı bilgiler verilmiştir. Tanınmış Özbek yazar Pirimkul Kadirov’un “Evladlar Divanı” romanında Bayram Han karakteri yaratılmıştır.

Tabii ki Türkmen âlimleri ve araştırmacıları Bayram Han’ın sanat mirasını yaygınlaştırma ve incelemede ayrı ayrı gayret göstermektedir. Bayram Han’ın seçme eserleri ilk önce “Türkmenistan” yayınevi tarafından 1971 yılında (Yazarlar B. Ahundov ve B. Köseyev, önsöz R. Aliyev), son divanı “Bayram Han. Türkmen divanı” (Yayına hazırlayan N. Mammetseidova, yazar dil bilimi doktoru A. Aşirov) ismi altında 2000 yılında “TMQI” yayınevi tarafından yayımlandı. 17-19 Haziran 2009 yılında Aşkabat’ta “Bayramhan ve Moğol İmparatorluğu” uluslar arası ilmi konferansı düzenlendi. (Ne yazık ki, Babür İmparatorluğuna dünya bilim topluluğu tarafından hala “Moğol İmparatorluğu” denilmektedir). Encümende Hindistan, Pakistan, İran, Afganistan, Arap ülkeleri, Arnavutluk, Büyük Britanya, Rusya, Türkiye, Belarus, Çek Cumhuriyeti, Kore, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve diğer ülkelerin âlimleri katılıp, anlamlı bildiriler sunuldu, Bayram Han’ın sanatının dünya çapında öneme sahip olduğu vurgulandı.

Anlaşılıyor ki, Bayram Han’ın sanat mirasından bize Türkçe 718, Farsça 1216 mısra şiir ulaşmış. Bayram Han seçkin edebiyatın gazel, rubai, kaside, ferd, kıt’a gibi çeşitli türlerinde eserler yazmıştır. Bayram Han eserlerinde kendi fikri-ahlaki düşüncelerini açıkça yansıtmıştır. Aşk, iyilik, güzellik, adalet ve hakikat Bayram Han’ın sanatının özünü teşkil etmektedir. Şair aşkı sevgiyi söylerken, insanı yüceltmekte, onun kadir kıymetini her şeyden üstün tutmakta, insana ait güzel hasletleri yok eden kötülükleri, karmaşık zamanının kusur ve eksikliklerini kötülemektedir. Sevgi insanı yücelten en güzel faziletlerdendir. İnsan sevgi sayesinde hayatı anlar. Seven insan daima güzellik, iyilik peşinde koşar. Onun için hayat güzeldir. Diğer taraftan ikiyüzlülük, hıyanet, bencillik ona yabancıdır. Diğer klasik şairlerde olduğu gibi, Bayram Han’ın lirik kahramanı da kendine bütün kötülükleri, acıları; sevgiliye ise hep iyi ve güzel şeyleri reva görmektedir.

Her ne cefa gelecekse ben biçareye olsun nasip,
Uğramasın cefa güneş ışığım sana

Bayram Han’ın şiiri, Lütfi, Nevayi, Babür şiiri gibi, tekrarı olmayan karakterler, örnekler, metaforlar açısından zengindir. Yani, Bayram Han’ın lirik kahramanı için sevgili “gönül mülkünde sultan”, “derdime derman”, “güzeller güzeli”, “sitemkâr güzel”, sevgilinin gözleri “üzüntüyü katleden cellât”, “avcı”, bu gözler eğer istese “gönlü kederden uzaklaştırır” ya da “bayramı zehir eder”, sevgili “selvi”, “gülen gonca”, onun saçları aşığın aklını başından alır, bu saçlar ihtiras heyecanının ağı vs.’dir. Bu karakterler, benzetmeler sevgilinin cemalini net bir şekilde tasavvur etmeye yardım ettiği gibi, onun karakterini, huyunu açıklamaya da yardımcı olur.

Aşkı, sevgiyi, sadakati, şefkati, doğruluktan ayrı düşünmek olmaz:

Ey cefakâr başkasıyla arkadaşlık etme,
Arkadaş olan yarenlerinden ayrılma
Arkadaşlık iyidir, ama kötüdür el dili
Dile düşenler ile arkadaşlık etme.
Edasızlıktır vefayı terk etmek güzellik için,
Vefasızlığı terk et, edasızlık etme.

“Ey Selvi”, “Her ne kadar”, “Yine Gözü” gazelleri bu mısraların mantıken devamıdır. Bu gazellerde şair sevgiliye çağrıda bulunup, yazar: “Allah için ki, yakın arkadaş yabancı olmaz”, “Sen bir kez olsun böyle gönül yaralayıcı olma”, “Âşık olma, aşkına sadık olmazsam”, “Sözüne vefa göstermesinden hoşnuttur gönlüm” vb.

Bayram Han’ın sevgi şiirinde âşık, sevgili karakteri ile birlikte rakip, yabancı karakterlerine de rastlanması mümkün. Böyle şiirlerde şikâyet, gam, keder motifleri üstünlük gösterir. Âşık, sevgilisini her zaman yüceltmez, o derece sadakatli, sabırlı olmaz, sevgili her zaman ona cömertlik göstermez, bazen de rakibi tercih eder:

Ey sevgili, bir kez olsun ben biçareden usanma,
Beni mahrum edip, yabancılarla dostluk kurma,

Ey sevgili Tanrı için sana gönül verdim sevgili diye,
Benim gönlümü alıp yabancılarla yakınlık kurma

Ya da:

Güzel o ki, nazlı servinin acıması zavallılara,
Nasıl ki padişahlar merhamet ederse dilencilere.

Ya da:

Ben başkalarına mahremdim mahrum ettiler cana,
Yabancı mahrem olup, ben niye mahrum olayım.

Ya da:

Yoktur âlem içinde âşık gibi kınanan kimse,
Ermez muradına dostun, halk içinde muradına erer düşman kimse.

Sözü geçen mısralarda, gerçi aşk hakkında söyleniyor olsa da, sosyal uyum açıkça sezilmektedir. Zaten çarkıfeleğin işleri öyle ki, kişi halk ve memleket yolunda, “Allah için” ne kadar önemli görevlerde bulunmuş olsa da, doğruluk ve hizmetlerin unutulması, kendisinin bulunduğu makamdan uzaklaştırılması mümkündür. Bayram Han’ın hayatında da böyle olaylar olmuş. Saraydaki düşmanlarının kendisini çekememesi, yabancıların fitneleri neticesinde ömrünün sonunda Ekber sarayından uzaklaştırılmış, mahrum “yabancı mahrem”e, o ise “mahrum”a dönüşmüş. Bu hiç adaletli değil. Bunun için de şair şikâyet ediyor, padişahtan merhamet bekliyordu. Her çeşit sabrın, fedakârlığın da sınırı vardır. Eğer sevgili hain, alçak ise, yalvarmanın, ahvah etmenin, gözyaşı dökmenin, kişinin gururunu, kendine olan saygısını ayaklar altına almasın hiçbir anlamı yoktur.

Bayram Han’ın sanatının karakterli özelliği onun tasavvuf öğretisi ile çok yakından ilgili olmasındandır. Farklı olması da mümkün değildir. Zaten, öncelikle, klasik edebiyatımız eskiden beri tasavvuf ile yapısal olarak bağlı durumda gelişmiştir. Bu edebi geleneğin Bayram Han’ın sanatına etki etmemesi mümkün değildir. Kaldı ki, onun yiğit hükümdarı, velinimeti Babür, Nakşibendî tarikatına bağlılık gösteren kişilerdendi. Bu yüzden, Hindistan’da Çiştiyye tarikatı geniş bir şekilde yayılmıştır. Çünkü bu tarikat öğretisi Hinduizmin bazı elementlerini kabul etmiş ve birçok Hintli de bu tarikata girmiştir. Ekber devletin birlik beraberliğini sağlamak, çok uluslu halkını güçlendirmek için Çiştiyler piri Şeyh Selim Çiştiy’i hoca olarak sarayına almıştır. Hükümdarların tasavvufa olan ilgisi Bayram Han’ın dünya görüşüne de etki etmiştir. Bayram Han’ın tasavvuf edebiyatı biçimleri, tekniği, karakterleri, simgelerinden geniş olarak faydalanması, onun şiir sanatının önemli şekilde gelişmesine hizmet etmiştir.

Muhakkak ki, aşk, hakikat, güzellik tasavvuf öğretisinin öz düşüncelerindendir. Bunlar insanı kemale erdirme vesilesi sayılır. Bayram Han’ın lirik kahramanı için ilahi aşkın, hakikatin ve güzelliğin her şeyden üstün olması boşuna değildir. “Ey Habersizim…” gazelinde şair şöyle demektedir:

Senden haberim olalı hakiki özümdün
Yoktur haberim, ister inan ister inanma.

Yok, senin gibi biri sevgili âlem içinde, yoktur
Senin gibi sevdiğim, ister inan ister inanma.

Bayram Han’ın şiirlerinde bazen de ilahi aşk ve gerçek aşk karşılaşıp, birleştiği için onları ayırmak son derece zor olur. Ama her iki durumda da temizlik, manevi yükseklik, kısacası, kemale erme şairin esas amacı olmaktadır. Aşağıdaki rubailerde (İranlı Ergash Ochilov tercümesi) bunu açıkça görmek mümkün.

Yüzün saflık aynasıdır – görseydim,
Onda bütün alev-i nur – görseydim.
Sen güneş gibisin bu bulutlu günde
Var mı hiç çaresi, bir görseydim.

Ey yaratılmış güzel, gönlü temizsin bu kadar,
Aşk ehli dayanağı düşünce ehli.
Yüzümden eğer huzur nurunu dilersen
Hicran dağını tez ortadan kaldır.

Âşık yabancı kapının dilencisi, ey yar
Her an tatlı dudağın uğruna feda, ey yar
Pervane gibi dönüp etrafına,
Yüzün mumunun bütün edası, ey yar

Bayram Han hayata güzellik açısından bakıp, insanın kötü kusurlarının yerine, mükemmel olarak görmek istiyor. Güzelliği sevme, saflığı sevme demektir. Saf olmak için insanın nefsi duygulardan uzak durması, ikiyüzlülük, arabozuculuk, aç gözlülük, haset gibi kötülüklerden kendini koruması gerekmektedir.

Şair kendi rubailerinde Allah’ı övüp, “Bıraksın seni Kabe-i saadet bize”, “yüzün seni kıble-i ibadet bize”, kendin “güzel, görkemlisin” diye yazar. Ama Bayram Han sadece sevgi ve özveriyle uğraşmaya, inzivaya çekilmeye davet etmez. Onun Allah’ı içten sevmesinin altında yatan sebep, yüksek manevi değerler, hakikat ve adalete davettir. Sadece sevgi ve özveri ile Hakikat, Adalet ve Güzelliği gerçekleştirmek mümkün olduğunda yeryüzünde bir cennet meydana gelmiş olurdu. Bunun için sevgi ve özveri ile birlikte her şeyini vermek, mücadele etmek, emek vermek gerekir.

Bayram Han’ın şiirlerinde şarap konusu da ilahi aşk, Yaradan’a sevgi örneği olarak hizmet etmektedir. Şarap şair için ayyaşlık, keyif alma değil, belki ab-ı hayat, Allah’ı tanıma, sevme vasıtasıdır. Güzellik, adalet ve güzelliğe heveslenen, aşk yolunda yürüyen, çeşitli illetler, insanı kötülüğe zorlayan nefis tuzaklarından kurtulan insan ilahi aşka erişip, “sarhoş” olur.

Sarhoş olurmuş ömrü boyunca,
Bir âşık, bir yudum içki içse sevgili elinden
Niçin ben sarhoş olmayım, ey dostlar
İçmişim meyleri o cefakâr güzelin elinden

Bayram Han’ın Farsça yazılan rubailerinde de şaraba – ilahi aşk simgesine adanan güzel mısralara rastlamak mümkün. Mesela, şair şöyle demektedir (Farsçadan E. Açilov tercümesi):

Meyden dile bu cihan sevincin asla,
Mey deydi cihanda her akıllı sarhoşu.
Mey değilse kötü yaratılış vasıtası,
Mey niye ezel günü dedi: “Ya Cabbar!”

Bayram Han eserleri dünya problemlerini adalet, güzellik ve iyilik esasında halletmeye davet ediyor, insanın olgunluğa ulaşmasında aynı aşk duygularının varlığına inandırıyordu.

Şair kendi düşünce-kültür görüşlerini edebi ifadelerde mümtaz edebiyatımızın telmih, tezat, tenasüp, tardiye, tesbi’, tasdir, mübalağa, benzetme (teşbih) gibi geleneksel sanatlarından ustaca faydalanmıştır. Mesela, şair gazellerinde Mesih, Musa, Hızır, Leyla, Mecnun, Vamık, Azra, Süleyman, Yakup, Cemşit, Hüsrev, İskender, Rüstem gibi tarihi veya efsanevi insanların isimlerini telmih olarak kullanmış ve bu ortaya konan anlam-içeriğin ayrıntılı bir şekilde anlaşılmasına vesile olmuştur. Benzetme sanatı şairin eserlerinde çok aşırıdır. Sevgilinin yüzü tasvir edilirken yukarıda bahsedilen örnekleri hatırlamak yeterli. “Yarsız Canımı…” gazelindeki “Göğsüm yürek yarası yüz parça, bağrım kan imiş” mısrasındaki “göğsüm”, “yürek”, “bağrım” sözleri mantıken birbirine bağlı olduğu için tenasüp sanatına örnek olarak alındı. “Hoş ülküm…” gazelindeki:

Belalardır bana o göz ile zülfü boyu kâkül,
Belalı göz imiş de, uğradım bunun gibi belalara

beyitinde birinci mısranın ilk sözü “belalar” ikinci mısra sonunda tekrarlanmış, yani şair burada tasdir sanatını kullanmıştır. Bunun tersi, yani tesbi sanatını “Can Buldu…” gazelinin:

Etsen gaybi güzellik cemalini görmeye gayret,
Gayret ile uzak olasın makam ve maldan.

beyitinde görmek mümkün. “Ağlama, Yar…” gazelinin:

Küçük yaşında tutsakların derdini ne bilir,
Ki, hiç derde tutsak olmadı asla.

beyitinde tard ü akis, yani sözlerin birinci mısradaki yerleşme düzeni, ikinci mısrada değişme sanatı örneğine rastlıyoruz. Bu beyitin birinci mısrasındaki “tutsakların derdi”, ikinci mısrasında “derde tutsak” şeklinde yer değiştirmiştir.

Bayram Han’ın gazellerini okuduğunuzda, Mevlana, Lütfiy, Ataiy, Ali Şir Nevai şiirlerinin onun sanatına oldukça tesir ettiğine tanık olursunuz. Aslında, Bayram Han Nevai’nin ve diğer üstatların birçok redif sanatını destekleyen, simgeleri ve karakterlerinden faydalanmıştır. Hatta bazen Bayram Han’ın büyük üstadın farklı fikirlerini aynen aldığı da görülmektedir. Örneğin “Doğru Eyleme…” gazelindeki “Âlemde iyilik ile her kim çıkarsa at” mısrası Nevai’nin aynı mazmundaki meşhur mısrasını akla getirir. Ancak, esas itibari ile bakıldığında, Bayram Han’ın sanatında taklit veya tekrara son derece az rastlanır. Lütfi’nin “İster inan, ister inanma” redifli gazelinden etkilenip, ona nazire yazmış. Lütfi’de:

Sensin sevdiğim, ister inan, ister inanma,
Kandır ciğerim, ister inan, ister inanma.
Bayram Han’da:
Ey bihaberim, ister inan, ister inanma,
Yandı ciğerim, ister inan, ister inanma.

Görüldüğü gibi, Bayram Han Lütfi’nin gazelinin ikinci mısrasını biraz değiştirmiştir. Sonraki mısralar ise orijinaldir. Yalnız kafiye ve redifte benzerlik vardır. Bayram Han’ın bu gazeli onun maharetine kanıt olan şiirlerdendir. Şiirde hem redifi, hem iç kafiyeyi başarıyla kullanmış. İç kafiye olan bihaberim, ciğerim, sokağım, fitnekarım, nazarım, haberim, severim, seherim sözleri ahenklilik ifade edip, gazelin sanat seviyesini artırmıştır. Bununla birlikte burada aynı Latifi’de olduğu gibi, tezat sanatı (ister inan, ister inanma) başarılı bir şekilde kullanılmıştır. Sonradan Maşrab da bu redifi kullanıp, güzel bir gazel yaratmıştır. Ancak Maşrab “xoh inon, xoh inonma” redifini “xohı inon, xohı inonma” şeklinde kullanmış ki, bu şiirin cezibesini artırmıştır. Lütfi ve Bayram Han’ın gazelinde “xoh” sözü “ya, veya” anlamına gelir, Maşrab gazelinde “xohı” Farsça “xostan” (istemek) sözünün şart eğilimindeki şeklinde, yani “istesen” anlamında kullanılmıştır. Maşrab’ın gazelinde bu sözün hangi anlama geldiğini dönemin ünlü Özbek âlimleri Begali Kasimov, Nusratulla Cumaev, Sultanmurad Alimlar açıklamıştır.

Bayram Han’ın gazelindeki “Senden haberim olalı, hakiki, kendimden yoktur haberim…” beyiti de dikkate değer. Burada mübalağa göze çarpar. Yar, aşığı bu derece sevgisiyle kendinden geçirir ki, sonra ondan haber alamadığı zaman gayet iyi gezen adam yârini görünce, idareyi kaybedip, hatta kendini tanıyamaz dereceye gelir. Bunların hepsi sevgilinin cemalini yine de güzelce düşünmeye yardım eder.

Şairin başka birkaç gazelinde de iç ve dış kafiye, sözleri tekrar kullanma usulleri verimli neticeler vermiş. Sözler kâh satır başında, kâh ortasında, kâh sonunda tekrar edilmiştir. Örneğin “Can-ı Şirinim…” gazelinde “can” sözü satır başı ve ortasında “Ne kadar Hicran…” gazelinde “ne kadar” sözü satır başında tekrar edilmiş, ahengini artırıp, anlamını güçlendirmiştir. Bayram Han’ın Türkçe divanındaki eserlerin dili sade, akıcı, anlamlı, çekicidir. Bayram Han’ın Türkçe divanına giren şiirlerini Nevai, Babürlerin dilinde yazmıştır. Şair Türk dilinin zengin imkânlarından ustaca faydalanmıştır. Günümüz Özbek okuyucusu onun şiirlerini rahatça anlayabiliyor.

Muhammed Bayram Han’ın fikri ve ahlaki görüşleri günümüzde de çağdaşlarımızı yüksek manevi değerlerle terbiye etmeye hizmet etmektedir. Bayram Han’ın sanatı Türk, Türkmen, Özbek, Fars, Hint halklarına, Adalet, Güzellik ve İyilik düşüncelerine saygı duyan bütün insanlar için aynı kıymete haizdir.

Kaynaklar

Bayram Han, Türkmen Diwany, Aşgabat 2000.
Asrlar Nidası (Özbek Edebiyotidan Namunalar), T. 1982.
Bin Bir Rubai, T. 2009.
Bayram Han ve Moğollar Şadövleti, Halkara İlmiy Konferentsiya Materialları, Aşhabod, 2009.
Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, 10. Cilt, Ankara, 1998.


Kaynak: Kardeş Kalemler 55

 

032

09

(Tashriflar: umumiy 217, bugungi 1)

Izoh qoldiring