Yusuf Xos Hojib. Qutadg’u bilik. Qadimiy turkiydan yangi tabdil.

kitob

    «Қутадғу билиг» — XI-аср сўз санъатининг нодир намунаси бўлиб, унда ўз даврининг илғор ижтмоий-сиёсий, маънавий-ахлоқий масалалари бадиий талқин қилинган, туркий халқлар тарихи, маданияти, илм-фани, урф-одат ва анъаналари, турмуш тарзи, кадриятлари хусусида батафсил маълумот берилган. Юсуф Хос Ҳожиб уни Болосоғунда бошлаб, Қашқарда ёзиб тугатган ва қорахоний ҳукмдор Тавғоч Буғрохонга тақдим этган. Буғрохон муаллифни тақдирлаб, унга «Хос Ҳожиб» («Эшик оғаси») унвонини берган. Шундан кейин шоир «Юсуф Хос Ҳожиб» номи б-н машҳур бўлган. Лекин достоннинг охиридаги шикоят оҳангларига қараганда, шоир умрининг охири бу давлатнинг таназзули даврига тўғри келган, шунга мувофиқ ҳаёти ҳам оғир кечган. Шоирнинг Қашқардаги мақбараси (саҳифа ўртасидаги фотосуратда)  зиёратгоҳга айланган.

09

ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ ҲАҚИДА

07   Юсуф Хос Ҳожиб Болосоғуний (асл исми Юсуф) (тахм. 1.020/21, Болосоғун— ?) — туркигўй шоир, мутафаккир,давлат арбоби. «Қутадғу билиг» достони муаллифи. Унинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида маълумотлар берувчи ягона манба ҳам «Қутадғу билиг» китобидир. Ушбу китобга кўра, у замонасининг барча асосий илмларини атрофлича ўрганган, араб ва форс тилларини мукаммал билган. Маҳмуд Кошғарий каби туркий тилнинг мавқеини ошириш, унинг маданий-адабий ҳаётдан ўзига муносиб урин эгаллаши учун курашган.
Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» («Саодатга йУлловчи билим», 1069—70) асари исломий туркий адабиётни бошлабгина бермай, уни янги тараққиёт босқичига ҳам кўтарди. У нафақат туркий ҳалқлар адабиёти анъаналари, балки қардош халқлар, жумладан, форсий адабиёт тажрибаларини ҳам ижодий ўзлаштирган ҳолца яратилган. «Шоҳнома» каби мутақориб вазнида ёзилган ва «Туркий Шоҳнома» номи б-н шуҳрат қозонган (73 боб, 6520 байт ва тўртликлардан иборат).
«Кутадғу билиг» — 11-аср сўз санъатининг нодир намунаси бўлиб, унда ўз даврининг илғор ижтмоий-сиёсий, маънавий-ахлоқий масалалари бадиий талқин қилинган, туркий халқлар тарихи, маданияти, илм-фани, урф-одат ва анъаналари, турмуш тарзи, кадриятлари хусусида батафсил маълумот берилган. Юсуф Хос Ҳожиб уни Болосоғунда бошлаб, Қашқарда ёзиб тугатган ва қорахоний ҳукмдор Тавғоч Буғрохонга тақдим этган. Буғрохон муаллифни тақдирлаб, унга «Хос Ҳожиб» («Эшик оғаси») унвонини берган. Шундан кейин шоир «Юсуф Хос Ҳожиб» номи б-н машҳур бўлган. Лекин достоннинг охиридаги шикоят оҳангларига қараганда, шоир умрининг охири бу давлатнинг таназзули даврига тўғри келган, шунга мувофиқ ҳаёти ҳам оғир кечган. Шоирнинг Қашқардаги мақбараси зиёратгоҳга айланган ((Ўзбекистон Миллий Энциклопедиясидан олинган маълумот).

ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ
ҚУТАДҒУ БИЛИГ
Қадимий туркийдан Ваҳоб Раҳмонов
ва Абдуҳамид Пардаев табдили
09

БИСМИЛЛАҲИ-Р-РАҲМАНИ-Р-РАҲИМ

Ҳамду сано, шукрона ва мақтовлар (бўлсин) энг азиз ва энг улуғ Тангригаки, (у) улуғлик соҳиби, тугал қудратли подшоҳ, ерни, кўкни яратган, ҳамма тин олувчиларга ризқ бергандир. (У) нимаики истаса қилгандир, шунингдек, нимани истаса қилгусидур, яфъалу мо яшау ва яҳкаму мо юрид . Шунингдек, одамлар орасида сараси (бўлмиш) Тангрининг расулига сонсиз саломлар бўлсин, (расулнинг) сафдошлари (бўлмиш) азиз ва қимматли саҳобалар узра, ризваноллоҳу алайҳум ажмаина.

Бу китоб жуда азиздир. Чин донишмандларининг масаллари билан яратилган, Мочин донишмандларининг ашъорлари билан тартиб берилган бу китобни ўқигувчи, бу байтларнинг маъносини чақувчи (киши) китобдан (ҳам) яхши азизроқ бўлади. Мочин олимлари, донишмандлари бир қарорга келдиларки, Машриқ вилоятида, Туркистон элларида Буғрахон тилида бирор кимса ҳаргиз бу китобдан яхшироқ (китоб) ёзган эмас. Бу китоб қайси подшоҳ(лик)га ёки қайси иқлимга етса, ғоят яхшилигидан, ниҳоятидан ортиқ даражада жозибалилигидан ўша элларнинг донишмандлари, олимлари қабул қилиб, ҳар бирлари бир турли от-лақаб бердилар. Чинликлар “Одоб ул мулук” (деб) от бердилар, Мочин маликининг надимлари “Ойин ул мамлакат” (деб) атадилар, машриқликлар “Зийнат ул умаро” деб атадилар, эронликлар “Шоҳномаи туркий” дедилар, шунингдек баъзилар “Пандномаи мулук” дебдилар, туронликлар “Қутадғу билиг” деб айтибдилар.

Бу китобни тартиб берувчи Баласоғунда туғилган, парҳез соҳиби (яъни тийилган, сабр-қаноатли) кишидир. Аммо бу китобни Кошғарда тугал қилиб, Машриқ малики Тавғачхон даргоҳига келтирибдир. Малик уни ёрлақаб, улуғлаб, ўз (саройида) Хос Ҳожиблик (лавозим)ини унга берибди. Шунинг учун Юсуф Улуғ Хос Ҳожиб деб машҳур номи тарқалибди. (Бу китоб) шулар билан қадрлидир: бири – адл, иккинчиси – давлат, учинчиси –ақл, тўртинчиси – қаноат. Адлга Кунтуғди элиг номини бериб, подшо лавозимида тутибди, давлатга Ойтўлди номини бериб, вазир лавозимига қўйибди, ақлга (эса) Ўгдулмиш номини бериб, вазирнинг ўғли ўрнида тутибди, қаноатга Ўзғурмиш номини бериб, (Ўгдулмишнинг) қариндоши деб айтибди. Шунингдек, улар орасида мунозара савол-жавоби бўлиб ўтгани тарзида ҳикоя қилибди. Ўқувчи кўнгли очилиб, мусаннифни эзгу дуолар билан ёд қилсин, иншоллоҳу таоло.

ДЕБОЧА

Азизу мукаррам қодир Раббано,
Шаънингга беадад минг ҳамду сано.

Улуғдан-улуғ, муқтадир зулжалол,
Яратгувчи, аввал-охир баркамол.

Ҳалойиқ, замину само Раҳмони,
Беармон егайсан, бисёр ош-нони.

Зиёда қамуғга ғоят ризқ-рўзи,
Едирар қамуғни, емас ҳеч ўзи.

Очин қўймас зинҳор жонлини барча,
Едирар, ичирар сонлини барча.

Унинг истагича бўлди бор қамуғ,
Тиласа кимни у айлагагай улуғ.

Расули Акрамга дуруду салом,
Чоҳарёрларга ҳам минг бир ассалом.

Муҳаммад пайғамбар барча эл боши,
Қамуғ аҳли муслим ҳам кўзу қоши.

Муаззам бу китоб бағоят азиз,
Билимлига бўлгай билимдан денгиз.

Азалдан эъзоз илму фан негизи,
Қаноат, шукрона — толе эгизи.

Қамуғ аҳли дониш сўзи берилган,
Жавоҳир каби риштага терилган.

Бу Машриқ малиги, Мочинлар беги,
Оқилу донишманд, одамзот йэги ,

Қамуғ бу китобни олиб ўзламиш ,
Хазина ичинда асраб гизламиш.

Бириндан биринга меросга қолиб,
Нодонларга бермай ўзига олиб.

Зиёда фойдаси ҳеч зарар қилмас,
Талай турклар теран маъносин билмас.

Китобдан эшитган билар тек уни,
Ўқиган, битиган ҳам ўқимас буни.

Ўқиса гар ихлос билан ҳар киши,
Раво икки олам ичра ҳар иши.

Мочин ҳакимлари, бу Чин бахшиси,
Деган тан бериб: Китоблар яхшиси!

Бу Машриқ элинда қамуғ турк ичра
Бу каби китоб йўқ ажунда сира.

Китоб қадрини ҳам билимли билар,
Уқушсиз кишилар жоҳиллик қилар.

Китоб ҳар кимга ҳам бериш нораво,
Яқин дўстингга ҳам кўрма ҳеч раво.

Ахир қавми нодон билмас ҳеч буни,
Фақат доно ўқиб, авайлар уни.

Бу Буғрахон вақти китоб битилди,
Яна хон тилинда баён этилди.

Бу янглиғ китобни ким битмиш қадим,
Кейин ҳам битарми қай зот, билмадим.

Бирор кимса шундай битса гар китоб,
Таърифин куйлашга тайёрман шитоб.

Қаю жой – кент-овул, шаҳру қасрда,
Китоб номи турфа айни асрда.

Ажун улусларин ҳакимлари хос,
Атар элин азал удумига мос.

“Адабул мулук” дер уни аҳли Чин,
“Ойин ул мамолик” мочинлик учун.

Бу Машриқ элин бор улуғи аро,
Бу китоб асил “Зийнат ул-умаро”.

Атар “Шоҳномаи турк” аҳли Эрон,
“Қудатғу билиг” дер бор аҳли Турон.

Калому сўз тафаккуру тилдаги,
Китоб ичра ҳозир қамуғ элдаги.

Китобга ном бермиш кабир зот улуғ,
Байат ёрлақагай бу эзгу қулуғ .

Неки туркий тилда ажиб-бебаҳо,
Китоб шоҳ байтлари ичра жо-бажо.

Улусга ёғду-нур сочар нома бу,
Соҳиби тахт учун зафарнома бу.

Соҳиби мулк киму ҳам камина ким,
Керакли ҳар неки сўзлар ҳар ҳаким.

Маликлар қўрғони, асбоб-анжоми,
Молу мулк тартибу қонун-низоми,

Мамолик хароби, толе етиши,
Ё мулкат тинчлиги, қўлдан кетиши,

Қўшину лашкару аскарлар ботир,
Сафар-зафарига оид асотир,

Китобда барчаси қилинган баён,
Сараланган, аҳли эл учун аён.

Яна мулкни маҳкам тутар ҳар киши,
Омилкорлар билан битар ҳар иши.

Зарур заковатли ҳам латиф таби,
Чироққа ой ёғду бергани каби.

Элу юрт олдида масъул шоҳ-султон,
Эли ҳам маликка бурчдор бегумон.

Улус адо этгай султон фармонин,
Авайлагай шоҳ ҳам эл тану жонин.

Шоҳу султон учун уруш қилишни,
Урушлар пайтида лашкар тузишни,

Қамал қилиб осон ўнгу сўлини,
Баён этар ёвни енгиш йўлини.

Не бир тадбир билан шоҳи аозим,
Элу юртин йўлга солиши лозим.

Омилкор шоҳ қадри эл ичра ошар,
Висолин тилаб халқ, қошига шошар.

Тожу тахт пойида нияти холис,
Ўзидан кимларни тутганча олис,

Садоқатли ҳар зот қадрига етгил,
Ёвуз ётсирарлар баҳридан ўтгил.

Огоҳ бўл сиёсий ҳар найрангбоздан,
Ўзинг йироқ тутма содиқ ҳамроздан.

Не соз шоҳ – донишманд ҳам ботир юрак,
Хазина ҳам тўлиб-тошиши керак.

Раиятга бўлса тоғдек тоқати,
Қамуғ иш бобида тайин роҳати.

Насиҳат қиларман, бас, ўйлаб сени,
Дуо бирла мудом ёд айла мени.

Назар сол синчиклаб, эй илмпарвар,
Ҳунар аҳли ичра муаллиф сарвар.

Фазилат билан минг, заковат билан,
Мукаррам эл аро саховат билан.

Бутунлигу ҳурмат зуҳд билан баланд,
Андиша, илму фан — покликка пайванд.

Замини жаннату фаровон эли,
Насаби-наслин ҳам куйлагай тили.

Туғилган юртимдан бош олиб кетдим,
Машаққат билан минг китобим битдим.

Қамуғин битиб, тартибладим уни,
Бу Кошғар элинда битирдим буни.

Маъқул султонга ҳам даврон достони,
Бу Тавғоч Қора Буғра хонлар хони.

Бошим устига эҳтиром, хилъати,
Қалам ҳақи ҳам заковат ҳурмати.

«Бу Хос Ҳожиб!» дея менга бериб ном,
Ўзига ҳабиб ҳам этди субҳу шом.

Сарой аҳли ичра ҳатто ҳар азим,
«Юсуф Хос Ҳожиб!» деб қилар боз таъзим.

Бу достон битишда қанот хуш ният,
Негизи табаррук тўртта қадрият.

Бириси – адолат, тўғрилик асос,
Ик(к)инчиси – давлат, қут, иқбол ҳассос.

Учинчи – улуғлик, тафаккур-ақл,
Қаноат-офият – тўртинчи нақл.

Бу асно номладим улар ҳар бирин,
Баён қилгум аста асрору сирин.

Адолат Кунтуғди элиг номланар,
Мақомин юксак шоҳу султон санар.

Аталар Ойтўлди деб бунда давлат,
Уни вазир дея англа басавлат.

Хирадни атаган у деб Ўгдулмиш,
Уни ул вазирнинг ўғлони демиш.

Қаноатга бермиш Ўзғурмиш деб от,
Яқин туғишгандай вазирга бу зот.

Китоб қиммати тўрт қадрият билан,
Битилди эзгу ҳам хуш ният билан.

Арабий ҳам форсий мўл бундай китоб,
Яратдим ҳам туркий шоҳ асар шитоб.

Билимли ҳеч дариғ тутмай ҳимматин,
Доно ҳам сарбаланд билгай қимматин.

Бу туркий тарона иноят сенга,
Ўқишда дуолар бахш айла менга.

Борурман дунёдан, эшит сен ўзинг,
Сабоқ олиб очгил ҳар икки кўзинг.

Илоҳо, ёрлақа, қўлла ҳаммани,
Зиёд ризқ-рўзин мўмин оммани.

Бисмиллаҳи-р-раҳмани-р-раҳим
1
Шаънингга минг ҳамду туман минг сано,
Қодиру воҳидга йўқ асло фано.

Бўз замин, яшил кўк, кун, ой, тунларни,
Яратди ҳалойиқ даврон, кунларни.

Олий истак билан яратди Ўзи,
Бор олам негизи бир оғиз сўзи.

Қамуғ барча эмас аламдан ҳоли,
Ягона Яратган порлоқ иқболи.
5
Азиму муаззам, эй эркли, қодир,
Ярашмас ўзгага бу нисбат нодир.

Улуғлардан улуғ, буюкдан буюк,
Ҳолиқи аъзамсан меҳрибон суюк.

Ҳозирсан ҳар жойда, ботину зоҳир,
Ўзингсан ибтидо, интиҳо-охир.

Беадад хислатинг йўқ ҳеч ҳисоби,
Паноҳ аҳли башар узра нисоби.

Таърифинг ҳеч бир сўз қилолмас баён,
Олам аҳли учун аёнсан, аён.
10
Соҳиби сир-асрор, эй ҳаққул яқин,
Нигоҳимдан ниҳон, қалбимга яқин.

Бамисли офтоб-ой нурга пайваста,
Синоат-сирингга тафаккур хаста.

Оламинг минг битта ичра таносуб,
Қамуғи ягона ўзингга мансуб.

Ажунлар яратдинг кичик ҳам йирик
Йитар, ёлғиз ўзинг то абад тирик.

Яратган борлиги учун минг нишон,
Яратган ҳар неда муҳри бегумон.

Қиёси йўқ асло, беадад раҳми,
Қодиру қаҳҳор ҳам ожиз эл фаҳми.

На юрар, на ётар, ҳамиша бедор,
Топилмас тимсоли қидирма бекор.

На аввал, на охир, огоҳ бўл инсон,
Соҳиби макону вале ломакон.

Оламлар Тангриси гар йўқ ҳеч ўрни,
Усиз орзу қилма на пойгак-тўрни.

Э, сирга яқину қалбимга азиз,
Олам ичра сендан минг бир нишон, из.
20
Яратдинг беадад аёлу эрни,
Тоғу уммонлару қир-адир ерни.

Самони безадинг минг юлдуз билан,
Қора тунни минг бир минг кундуз билан.

Учару юрару мавжудотки бор
Нозу неъмат, ризқин айладинг бисёр.

Олий Аршдан тортиб, то замин қадар,
Умидвор ҳар не Сенга кўзин қадар.

Э мўмин, ҳунару билими шомил,
Баимкон айлагин имонинг комил.

Сўрама асрорин бамисли синчи,
Қанот қилгину ўзинг тут, тинчи.

Қаёну қандай деб қийнама ўзинг,
Эътироф айлаю чўзма ҳеч сўзинг.

Раҳмони меҳрибон, бу содиқ қулуғ ,
Афу айлагайсан гуноҳин қамуғ.

Умидим ўзингдан, сиғиндим сенга,
Зиёда армоним, лутф айла менга.

Ноил қил Ҳабибинг мукофотига,
Қиёматда олгай шарофатига.

Чоҳарёрларга ҳам минг бир саломим,
Ҳамон етказгайсан эзгу каломим.

Рўзи қиёматда кўрсатгил юзин,
Паноҳ айлагайсан ҳар азиз сўзин.

Муносиб санога ожизман ўзим,
Кечир осий банданг, тугатдим сўзим.

Пайғамбар алайҳиссалом фазилатлари борасида (69)

33 Расулин юборди меҳрибон Раҳмон,
Башар аҳли ичра сарвар бегумон.

Қоронғу зулматда муслим зиёси,
Восил айлар саодатга кимёси.

Расули Оллоҳ у ҳар ишга қодир,
Толе топдинг лутфи билан, баҳодир.

Отаю онасин йулуғ қилди ул,
Содиқ умматига йўл берди мақбул.

Сену мени дея тунлар ҳам бедор,
Саодат ёлворди Тангридан такрор.

Тилади бахтимиз минг заҳмат билан,
Руҳин шод айлагил минг раҳмат билан.

Қамуғ қайғуси эрди уммат учун,
Қутулмоқ тилар эрди роҳат учун.

Отадан, онадан ҳатто меҳрибон,
Нажот умматига тиларди ҳар он.

Мўминлар учун Тангридан иноят,
Мулойим атвори, хулқи хуш ғоят.

Аъло атворию феъли ҳам силиг,
Беназир, сахий зот ҳам очиқ илиг.

Замину самога бир йўла пайванд,
Мақомин айлади Тангри сарбаланд.

Азиз-авлиёга азалдан бошчи,
Қамуғ набийларга сарвар, йўлбошчи.

Шиор этдим Набий ҳаёти тарзин,
Адо этдим дилдан суннату фарзин.

Илоҳо, индирма кўнглимга ҳеч гард,
Қиёматда паноҳ ҳабибингдай мард.

47 Рўзи Маҳшар кўрсат тўлин ой юзин,
Илоҳо, қилгайсан раҳнамо, ўзин.

Пайғамбар саҳобаларининг, ризвоноллоҳи алайҳим,
фазллари борасида
48
Бани башар аҳлин тўрт бахтиёри,
Расули акрамнинг тўрт чоҳарёри.

Қайинота икки, куёв иккиси,
Бани башар ичра йўқ ҳеч қиёси.

Отин дастлабкисин дегайлар Отиқ,
Кўзию кўнгли туз , Худога содиқ.

Молу жону танин айлади қурбон,
Расул саодатин тилади ҳар он.

Кейингиси Форуқ, йўқ ҳеч таъбири,
Тили ҳам дили бир, улус кабири.

Ҳидоятга бошлар дин файзи мутлоқ,
Шариатдан берди улусга сабоқ.

Яна бири Усмон, хушфеъл, мулойим,
Қўли очиқ, ҳиммат қиларди доим.

Фидо этди молу ҳаттоки ўзин,
Ялавач унга берди икки қизин.

Али эрди бири ҳар ишга қодир,
Оқилу ботир не, шердай баҳодир.

Қўли очиқ, ғоят баланд ҳиммати,
Билимли, тадбирли, улуғ қиммати,

Булар дин-шариат бор юкин ортган,
Кофир, мунофиқлар азобин тортган.

Чоҳарёрлар билан безавол зотим,
Улар билан маъмур ҳаёт-мамотим.

Беадад йўлларман уларга салом,
Саломим етказиб, раво айла ком.

61 Камина ёд этиб дуо йўллагай,
Токи қиёматда мени қўллагай.

Шавкатли, зафарли, мададли, ҳақиқат ва дин танячи Тавғоч улуғ Буғро Қорахон або Али Ҳасан бинни Арслонхон раҳматуллоҳи алайҳим шаънига

Туғардин эса келди кўклам ели,
Очилди олам учун жаннат йўли.

Гўзал рўйи замин қор, кофур кетиб,
Безади ер юзини жаннат этиб.

Баҳор ели қиш фаслин ҳайдаб солиб,
Яшил туғин тикди тўрт томон ғолиб.

Қуёш қайтди, яна келди ўрнига,
Балиқ қуйруғидан Қўзи бурнига .

Совуқ қаҳратон қаҳри ичра карахт,
Безанди камалак каби дов-дарахт.

Хитой карвонин Тавғоч ёйган мисол
Замин узра зумрад гилам бетимсол.

Адирлар баҳорий куй-жаранг билан,
Қошу кўзин безар минг бир ранг билан.

Туман тар чечаклар кулиб очилар,
Равон ҳар томон минг атри сочилар.

Сабо оғушида чиннигул ҳиди,
Ифор билан сармаст олам ҳудуди.

Ғозу бор парранда юксак парвози,
Тарона-алёри – аҳли ишқ рози.

Тизилиб саф тортган турналар вазмин,
Бамисли тимсоли чўнг карвон азмин.

Самода сарбаланд юлдуздай порлаб,
Уларқуш модасин сайрагай чорлаб.

Навозиш билан каклик ҳам овора,
Қизил оғзи қондек, қоши қоп-қора.

Бешафқат дағдаға қилгандай дарға,
Совуқ қағиллайди қора зоғ – қарға.

Баҳор танга даво ҳавоси ширин,
Чаман ичра булбул навоси ширин.

Илик-кулмиз майса узра хиромон,
Сиғун-муйғоқ лар ҳам яйрар беармон.

Само қовоқ уйиб, кўздан ёш сочар,
Гулу ғунчалар бор чиройин очар.

Таъна билан айтар дунё ўз сўзин,
Наҳот ҳеч кўрмадинг сен ҳоқон юзин?

Етар ухлаётганинг, ниҳоят оч кўз,
Эшитмаган бўлсанг, тингла мендан сўз:

Туман йил оҳ чекдим мен тулларга хос,
Ниҳоят эгнимда беғубор либос.

Безандим бегим бўлди ҳоқон улуғ,
Мана, гар истаса жоним ҳам йулуғ.
83
Булут гумбурлади ногоҳ сержаранг,
Яшин яшнади, хон каби қилар жанг.

Олам узра ўйнар чақмоқ яроғи,
Довулидан титрар яқин-йироғи.

Ажун хони Тавғоч улуғ Буғрохон,
Оти қутлуғу мулки икки жаҳон.

Э, дину диёнат, давлат таянчи,
Э, миллат бошида тожу қувончи.

Раво қилмиш Байат барча тилагин,
Яна ҳам забардаст қилгай билагин.
88
Э, дунё жамоли, улуғликка кўрк,
Э, мулкатга нур, э йайиғ қутқа ўрк .

Фалак амри сенга берди тожу тахт,
То абад кетмагай ҳеч бу тахту бахт.

Олам омон, ҳоқон амрида ортиқ,
Нелар жондан бўлак айламас тортиқ.

Самовотдан келган фалак қушлари,
Қаю ҳинд ражи ҳам рум қайсарлари,
92
Таърифин айлар оламда овоза,
Шаънига алёрлар айтдилар тоза.

Бу турли чечаклар, жаннатдай боғлар,
Далаю адирлар, сарбаланд тоғлар.

Қаю атри билан айлагай тапуғ,
Қаю кўрки билан кенг очар қапуғ.

Қаю қўлин чўзар чилим тутгандай,
Муаттар бўй билан олам кутгандай.

Қаюси Туғардан минг инъом билан,
Қаюси Ботардан эҳтиром билан,

Тапуғқа келиб қут қапуғда турар,
Қапуғда турғули тапуғда турар .

Бу янглиғ тапуғқа тутинди ажун,
Ёғий бўйин эгди, йитурди ўзин.

Довули титратар олам томин ҳам,
Ғанимлар йўқотди бор оромин ҳам.

Адолат билан эл тинчу юрт обод,
Адолатли хонни эл улуғлар шод.

Сахий дийдорига қай банда ташна,
Ҳоқон билан бўлгай ҳамнафас, ошна.

Тиласанг жафосиз вафодор киши,
Ҳоқон юзига боқ — вафо ҳар иши.

Зиёнсиз бўлсангу хуш бўлса аҳдинг,
Ҳоқон хизматидан топарсан бахтинг.

Феъли мулойим ҳам меҳрибон, ҳалол,
Кўрайин десанг кел, унга назар сол.
105
Э, феъли аълою э, асли улуғ,
Ажун қолмагай васлингиздан қуруғ.

Байат берди давлат, бахтинг фикрин қил,
Саною ҳамд билан унинг шукрин қил.

Нечун қулоқ тутмай қадимий пандга:
Ота ўрни, оти мерос фарзандга.

Иноят келтирди туман минг илиг,
Қабул айла ҳадям – “Қудутғу билиг”.

Иноятлар минг бир эмас безавол,
Вале тортиғимга йўқ асло завол.

Неча терса дунё, тугар-йўқолар,
Муқаддас сўз қолар, оламни олар.

Китобга битилди бу ҳоқон оти,
Бу от мангу қолгай, бахтли турк зоти.

Ё Раб, давлат бергил яна беадад,
Қамуғ ишда бўлгил сен таянч-мадад.

Соғу омон дўст-ёр, ёвлари йитгай,
Севинчи зиёда, бор дарди кетгай.

Оби раҳмат билан гул-чечак қийғос,
Дову дарахт кийиб ям-яшил либос.

Омаду бахт қанот фалак эврулиб,
Саодат ёр, ғаним боши қаврулиб .

Йағиз ер бўлмагунча мисдай қизил,
Ва ё унмагунча ўт-чечак яшил,

Зиёда турк қавмин иқбол, ризқ-рўзи,
Кўролмас ғанимлар тешилгай кўзи.

Қаю эзгу ният, не тилагинг бор,
Қодир Парвардигор мангу мададкор.

Ҳаким Луқмон каби эл ёшин яшаб,
Беармон яйрагай ризқ-рўзин ошаб.

Етти сайёра ва ўн икки бурж (ҳақида)
120
Байат оти бирла сўзим бошладим,
Яратган, яшнатган, бағри кенг надим.

Оламга бахш этиб тенгсиз чиройни,
Яратди бир йўла офтобу ойни.

Фалакни яратди ўн чаккиз минг тарҳ,
Фалакка басма-бас ҳам айланар чарх.

Яшил кўк яратди юлдузи билан,
Қора тунни ёруғ кундузи билан.

Бу кўкдаги юлдуз нечаси безак,
Нечаси раҳнамо, нечаси езак .
125
Нечаси ҳалойиқ учун бегумон,
Йўлин йўқотганга раҳнамо, сарбон.

Қаюси юксагу қаю қуйироқ,
Қаюси хираю, қаюси чироқ.

Булар энг устида Секантир пайдо,
Ики йил, сэкиз ой бурж ичра шайдо.

Кейин Ўнгай-Муштарий жой олар,
Бир буржда ўн ҳамда икки ой қолар.

Учинчиси Кўруд – соҳиб эҳтиром,
Қуригай қай томон қилса гар хиром.

Яшиқ тўртинчиси – мунаввар чироқ,
Нури билан равшан яқину йироқ.

Жамолин кўрсатар бешинчи Савит,
Севиб назар солса, сен ўзинг овут.

Уторуд сарбаланд тилак-орзулар,
Нега ёвуқ келса, ўзини улар.

Булардан энг пастда бу Ялчиқ юрар,
Яшиқ бирла ўтру келса, бас, тўлар.

Ўн икки Ўкак нинг ўзга сирлари,
Бири жуфт хонали, тоқ қай бирлари.
135
Қўзи баҳоргию сўнгра Уд келар,
Эрандиз Қучиқ билан яқин юрар.

Жасур Арслону қўшни Буғдойбоши ,
Кейин Улгу — Чазан ва Ёй нинг эши.

Яна келар Ўғлақ , Кўнак ва Балиқ ,
Улар лутфи билан ёришар қалиқ .

Учи баҳорию, учи ёзги, бил,
Кузу қишки ҳам учтадан, фикр қил.

Учи ўт, учи об, учи ҳаво-ел,
Учи хок – яралган ажун-олам, эл.
140
Ғанимдай бир-бирин йўлларин тўсган,
Ёғийга ёв бўлиб, қудратин кесган.

Қоришмас ҳеч ёвлар қўлга бериб қўл,
Берар бир-бирига кенглик билан йўл.

Байат ўзи суриб минг тана тошин,
Бириктирар яхши-ёмонлар бошин.

Башар мадҳи — сўзим даромади бу,
Билим, ақлу идрок каромати бу.

Инсоннинг қадри билим билан белгиланади
144
Байат азиз айлаб аҳли йанқулуғ ,
Ҳунар берди, берди билим ва уқуғ .

Тафаккуру кўнгил ҳам бийрон тилиг ,
Одобу андиша, феъл-атвор силиг .

Билим боис йанлуқ юксалди бу кун,
Уқув билан осон минг мушкул-тугун.

Байат кимга берса уқуш, ўг , билиг,
Талай эзгуликка узатгай илиг.

Билимни буюк бил, уқувни улуғ,
Бу иккиси билан сарбаланд қулуғ.

Бу калом исботи учун бир сўз бор,
Қулоқ тут, пандимга бергил эътибор:

Уқуш қайда бўлса, улуғлик шунда,
Билимга буюклик эш бу очунда.

Заковатли уқар, билимли битар,
Билимли, ақлли тилакка етар.
152
Билим маънисин бил, нелар дер билиг:
Билим билса, кетар эрдан дарду иг .

Билимсиз киши барча дардли бўлар,
Даво қилмаса гар киши тек ўлар.

Даво қил дардингга, нодон, ҳамоно,
Билимсиз тубансан, мўътабар – доно.
155
Уқуш ул бурундуқ, уни тутса эр,
Тилаклари раво, нозу неъмат ер.

Уқуш бўлса эрда, наф топар лазиз,
Билим билса, бўлар эл ичра азиз.

Уқуш билан қамуғ иш-амал равон,
Билим билан беклар соҳиби даврон.

Тилнинг фазилати, фойда-зарарлари ҳақида сўзлайди
158
Уқушга, билигга бу тилмочи – тил,
Саодатманд этар равон забон, бил.

Тили билан азиз, бахт топар киши,
Тили боис баъзан ёрилар боши.
160
Забонни ким тутқун арслон ҳам дегай,
Қафасдаги йиртқич бошинг ҳам егай.

Тилидан панд еган эр не дер, эшит,
Амал қил, наф кўриб, ҳар ишинг пишит:

Тилим вайрон этар неча бор дилим,
Бошим кесмасидан кесайин тилим.

Сўзинг ўйлаб сўзла, бошинг кетмасин,
Тилинг эҳтиёт қил, тишинг синмасин.

Будун тили ёмон, сени сўзлагай,
Кишилар ҳасадгўй, ич-этинг егай.
165
Билим берди тилга Раҳмони одил.
Бошинг асрагайсан, эй соҳиби тил.

Омонлик тиласанг сенинг бу ўзинг,
Тилингдан чиқарма яроғсиз сўзинг.

Билиб сўзламоқ сўз, ҳар доно иши,
Нодон сўзи билан кетар ўз боши.

Зиёда сўзда ҳеч фойда кўрмадим,
Зиёда сўзлашдан ҳам наф топмадим.

Етарли сўзла сўз, кўп сўзлашдан қоч,
Туман сўз маънисин бир сўз билан оч.
170
Киши сўз туфайли азиз, мукаррам,
Беҳуда сўз қилар бошин ерга хам.

Зиёда сўзласанг, эзма дер дарров,
Яна сўзламасанг, дерлар гунг-соқов.

Аъло бил эл билан алоқа тарзин,
Муомала билан пиёда фарзин.

Тилинг эҳтиёт фил, саломат бошинг,
Сўзинг қисқа қилгин, зиёда ёшинг.

Зиёда тил нафи, бўлсанг бас огоҳ,
Гоҳо тил мақталар ҳам янилар гоҳ.
175
Неча мундоғ эрса, билиб сўзла сўз,
Сўзинг бўлсин кўзи басир учун кўз.

Билимсиз бамисли сўқир бегумон,
Билимдан улушинг олгин, эй нодон.

Туғилган ўлар, кўр, ном-нишон қолмас,
Сўзи эзгу фақат то абад ўлмас.

Қаримас эр икки шарт билан ўзи,
Бири — эзгу хулқи, бир — эзгу сўзи.

Сўзи қолар, йитар гар инсон зоти,
Ўзи ўлар, вале барҳаёт оти.
180
Тириклик тиласанг мангу безавол,
Феълу сўзинг бўлгай эзгу ҳам ҳалол.

Гоҳи алқаб тилни, қилдим маломат,
Сабоқ бўлсин дедим сенга аломат.

Қамуғ сўзни йиғса, дилга жо бўлмас,
Керак сўзни сўзлар, киши гизламас.

Сўзим сўзладим ўғлимга, баҳодир,
Нафинг кўзлаб айтай насиҳат нодир.

Се(н)га сўзладим мен сўзим, эй ўғил,
Се(н)га берди бу панд ўзим, эй ўғил!
185
Кумуш-олтин қолса гар мендан сенга,
Уларни бу сўзга ҳеч билма тенг-а.

Кумуш ишга солсанг, тугар, сол назар,
Сўзим ишга тутсанг, зиёд кумуш-зар.

Кишидан кишига мерос панд, сўз, бил,
Оталар каломин нафин юз-юз, бил.

Бу айём ранжима ҳеч мени яниб,
Агар ўз узримни айтсам ийманиб.

Асарни тўлиқ ҳолда саҳифа пастида мутолаа қилишингиз мумкин

07

YUSUF XOS HOJIB HAQIDA

07Yusuf Xos Hojib Bolosog’uniy (asl ismi Yusuf) (taxm. 1.020/21, Bolosog’un— ?) — turkigo’y shoir, mutafakkir,davlat arbobi. «Qutadg’u bilig» dostoni muallifi. Uning hayoti va faoliyati haqida ma’lumotlar beruvchi yagona manba ham «Qutadg’u bilig» kitobidir. Ushbu kitobga ko’ra, u zamonasining barcha asosiy ilmlarini atroflicha o’rgangan, arab va fors tillarini mukammal bilgan. Mahmud Koshg’ariy kabi turkiy tilning mavqeini oshirish, uning madaniy-adabiy hayotdan o’ziga munosib urin egallashi uchun kurashgan.
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» («Saodatga yUllovchi bilim», 1069—70) asari islomiy turkiy adabiyotni boshlabgina bermay, uni yangi taraqqiyot bosqichiga ham ko’tardi. U nafaqat turkiy halqlar adabiyoti an’analari, balki qardosh xalqlar, jumladan, forsiy adabiyot tajribalarini ham ijodiy o’zlashtirgan holtsa yaratilgan. «Shohnoma» kabi mutaqorib vaznida yozilgan va «Turkiy Shohnoma» nomi b-n shuhrat qozongan (73 bob, 6520 bayt va to’rtliklardan iborat).
«Kutadg’u bilig» — 11-asr so’z san’atining nodir namunasi bo’lib, unda o’z davrining ilg’or ijtmoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy masalalari badiiy talqin qilingan, turkiy xalqlar tarixi, madaniyati, ilm-fani, urf-odat va an’analari, turmush tarzi, kadriyatlari xususida batafsil ma’lumot berilgan. Yusuf Xos Hojib uni Bolosog’unda boshlab, Qashqarda yozib tugatgan va qoraxoniy hukmdor Tavg’och Bug’roxonga taqdim etgan. Bug’roxon muallifni taqdirlab, unga «Xos Hojib» («Eshik og’asi») unvonini bergan. Shundan keyin shoir «Yusuf Xos Hojib» nomi b-n mashhur bo’lgan. Lekin dostonning oxiridagi shikoyat ohanglariga qaraganda, shoir umrining oxiri bu davlatning tanazzuli davriga to’g’ri kelgan, shunga muvofiq hayoti ham og’ir kechgan. Shoirning Qashqardagi maqbarasi (sahifa o’rtasidagi fotosuratda) ziyoratgohga aylangan ((O’zbekiston Milliy Entsiklopediyasidan olingan ma’lumot).

YUSUF XOS HOJIB
QUTADG’U BILIG
Qadimiy turkiydan Vahob Rahmonov
va Abduhamid Pardaev tabdili
09

BISMILLAHI-R-RAHMANI-R-RAHIM

Hamdu sano, shukrona va maqtovlar (bo’lsin) eng aziz va eng ulug’ Tangrigaki, (u) ulug’lik sohibi, tugal qudratli podshoh, yerni, ko’kni yaratgan, hamma tin oluvchilarga rizq bergandir. (U) nimaiki istasa qilgandir, shuningdek, nimani istasa qilgusidur, yaf’alu mo yashau va yahkamu mo yurid . Shuningdek, odamlar orasida sarasi (bo’lmish) Tangrining rasuliga sonsiz salomlar bo’lsin, (rasulning) safdoshlari (bo’lmish) aziz va qimmatli sahobalar uzra, rizvanollohu alayhum ajmaina.

Bu kitob juda azizdir. Chin donishmandlarining masallari bilan yaratilgan, Mochin donishmandlarining ash’orlari bilan tartib berilgan bu kitobni o’qiguvchi, bu baytlarning ma’nosini chaquvchi (kishi) kitobdan (ham) yaxshi azizroq bo’ladi. Mochin olimlari, donishmandlari bir qarorga keldilarki, Mashriq viloyatida, Turkiston ellarida Bug’raxon tilida biror kimsa hargiz bu kitobdan yaxshiroq (kitob) yozgan emas. Bu kitob qaysi podshoh(lik)ga yoki qaysi iqlimga yetsa, g’oyat yaxshiligidan, nihoyatidan ortiq darajada jozibaliligidan o’sha ellarning donishmandlari, olimlari qabul qilib, har birlari bir turli ot-laqab berdilar. Chinliklar “Odob ul muluk” (deb) ot berdilar, Mochin malikining nadimlari “Oyin ul mamlakat” (deb) atadilar, mashriqliklar “Ziynat ul umaro” deb atadilar, eronliklar “Shohnomai turkiy” dedilar, shuningdek ba’zilar “Pandnomai muluk” debdilar, turonliklar “Qutadg’u bilig” deb aytibdilar.

Bu kitobni tartib beruvchi Balasog’unda tug’ilgan, parhez sohibi (ya’ni tiyilgan, sabr-qanoatli) kishidir. Ammo bu kitobni Koshg’arda tugal qilib, Mashriq maliki Tavg’achxon dargohiga keltiribdir. Malik uni yorlaqab, ulug’lab, o’z (saroyida) Xos Hojiblik (lavozim)ini unga beribdi. Shuning uchun Yusuf Ulug’ Xos Hojib deb mashhur nomi tarqalibdi. (Bu kitob) shular bilan qadrlidir: biri – adl, ikkinchisi – davlat, uchinchisi –aql, to’rtinchisi – qanoat. Adlga Kuntug’di elig nomini berib, podsho lavozimida tutibdi, davlatga Oyto’ldi nomini berib, vazir lavozimiga qo’yibdi, aqlga (esa) O’gdulmish nomini berib, vazirning o’g’li o’rnida tutibdi, qanoatga O’zg’urmish nomini berib, (O’gdulmishning) qarindoshi deb aytibdi. Shuningdek, ular orasida munozara savol-javobi bo’lib o’tgani tarzida hikoya qilibdi. O’quvchi ko’ngli ochilib, musannifni ezgu duolar bilan yod qilsin, inshollohu taolo.

DEBOCHA

Azizu mukarram qodir Rabbano,
Sha’ningga beadad ming hamdu sano.

Ulug’dan-ulug’, muqtadir zuljalol,
Yaratguvchi, avval-oxir barkamol.

Haloyiq, zaminu samo Rahmoni,
Bearmon yegaysan, bisyor osh-noni.

Ziyoda qamug’ga g’oyat rizq-ro’zi,
Yedirar qamug’ni, yemas hech o’zi.

Ochin qo’ymas zinhor jonlini barcha,
Yedirar, ichirar sonlini barcha.

Uning istagicha bo’ldi bor qamug’,
Tilasa kimni u aylagagay ulug’.

Rasuli Akramga durudu salom,
Choharyorlarga ham ming bir assalom.

Muhammad payg’ambar barcha el boshi,
Qamug’ ahli muslim ham ko’zu qoshi.

Muazzam bu kitob bag’oyat aziz,
Bilimliga bo’lgay bilimdan dengiz.

Azaldan e’zoz ilmu fan negizi,
Qanoat, shukrona — tole egizi.

Qamug’ ahli donish so’zi berilgan,
Javohir kabi rishtaga terilgan.

Bu Mashriq maligi, Mochinlar begi,
Oqilu donishmand, odamzot yegi ,

Qamug’ bu kitobni olib o’zlamish ,
Xazina ichinda asrab gizlamish.

Birindan biringa merosga qolib,
Nodonlarga bermay o’ziga olib.

Ziyoda foydasi hech zarar qilmas,
Talay turklar teran ma’nosin bilmas.

Kitobdan eshitgan bilar tek uni,
O’qigan, bitigan ham o’qimas buni.

O’qisa gar ixlos bilan har kishi,
Ravo ikki olam ichra har ishi.

Mochin hakimlari, bu Chin baxshisi,
Degan tan berib: Kitoblar yaxshisi!

Bu Mashriq elinda qamug’ turk ichra
Bu kabi kitob yo’q ajunda sira.

Kitob qadrini ham bilimli bilar,
Uqushsiz kishilar johillik qilar.

Kitob har kimga ham berish noravo,
Yaqin do’stingga ham ko’rma hech ravo.

Axir qavmi nodon bilmas hech buni,
Faqat dono o’qib, avaylar uni.

Bu Bug’raxon vaqti kitob bitildi,
Yana xon tilinda bayon etildi.

Bu yanglig’ kitobni kim bitmish qadim,
Keyin ham bitarmi qay zot, bilmadim.

Biror kimsa shunday bitsa gar kitob,
Ta’rifin kuylashga tayyorman shitob.

Qayu joy – kent-ovul, shahru qasrda,
Kitob nomi turfa ayni asrda.

Ajun uluslarin hakimlari xos,
Atar elin azal udumiga mos.

“Adabul muluk” der uni ahli Chin,
“Oyin ul mamolik” mochinlik uchun.

Bu Mashriq elin bor ulug’i aro,
Bu kitob asil “Ziynat ul-umaro”.

Atar “Shohnomai turk” ahli Eron,
“Qudatg’u bilig” der bor ahli Turon.

Kalomu so’z tafakkuru tildagi,
Kitob ichra hozir qamug’ eldagi.

Kitobga nom bermish kabir zot ulug’,
Bayat yorlaqagay bu ezgu qulug’ .

Neki turkiy tilda ajib-bebaho,
Kitob shoh baytlari ichra jo-bajo.

Ulusga yog’du-nur sochar noma bu,
Sohibi taxt uchun zafarnoma bu.

Sohibi mulk kimu ham kamina kim,
Kerakli har neki so’zlar har hakim.

Maliklar qo’rg’oni, asbob-anjomi,
Molu mulk tartibu qonun-nizomi,

Mamolik xarobi, tole yetishi,
YO mulkat tinchligi, qo’ldan ketishi,

Qo’shinu lashkaru askarlar botir,
Safar-zafariga oid asotir,

Kitobda barchasi qilingan bayon,
Saralangan, ahli el uchun ayon.

Yana mulkni mahkam tutar har kishi,
Omilkorlar bilan bitar har ishi.

Zarur zakovatli ham latif tabi,
Chiroqqa oy yog’du bergani kabi.

Elu yurt oldida mas’ul shoh-sulton,
Eli ham malikka burchdor begumon.

Ulus ado etgay sulton farmonin,
Avaylagay shoh ham el tanu jonin.

Shohu sulton uchun urush qilishni,
Urushlar paytida lashkar tuzishni,

Qamal qilib oson o’ngu so’lini,
Bayon etar yovni yengish yo’lini.

Ne bir tadbir bilan shohi aozim,
Elu yurtin yo’lga solishi lozim.

Omilkor shoh qadri el ichra oshar,
Visolin tilab xalq, qoshiga shoshar.

Toju taxt poyida niyati xolis,
O’zidan kimlarni tutgancha olis,

Sadoqatli har zot qadriga yetgil,
Yovuz yotsirarlar bahridan o’tgil.

Ogoh bo’l siyosiy har nayrangbozdan,
O’zing yiroq tutma sodiq hamrozdan.

Ne soz shoh – donishmand ham botir yurak,
Xazina ham to’lib-toshishi kerak.

Raiyatga bo’lsa tog’dek toqati,
Qamug’ ish bobida tayin rohati.

Nasihat qilarman, bas, o’ylab seni,
Duo birla mudom yod ayla meni.

Nazar sol sinchiklab, ey ilmparvar,
Hunar ahli ichra muallif sarvar.

Fazilat bilan ming, zakovat bilan,
Mukarram el aro saxovat bilan.

Butunligu hurmat zuhd bilan baland,
Andisha, ilmu fan — poklikka payvand.

Zamini jannatu farovon eli,
Nasabi-naslin ham kuylagay tili.

Tug’ilgan yurtimdan bosh olib ketdim,
Mashaqqat bilan ming kitobim bitdim.

Qamug’in bitib, tartibladim uni,
Bu Koshg’ar elinda bitirdim buni.

Ma’qul sultonga ham davron dostoni,
Bu Tavg’och Qora Bug’ra xonlar xoni.

Boshim ustiga ehtirom, xil’ati,
Qalam haqi ham zakovat hurmati.

«Bu Xos Hojib!» deya menga berib nom,
O’ziga habib ham etdi subhu shom.

Saroy ahli ichra hatto har azim,
«Yusuf Xos Hojib!» deb qilar boz ta’zim.

Bu doston bitishda qanot xush niyat,
Negizi tabarruk to’rtta qadriyat.

Birisi – adolat, to’g’rilik asos,
Ik(k)inchisi – davlat, qut, iqbol hassos.

Uchinchi – ulug’lik, tafakkur-aql,
Qanoat-ofiyat – to’rtinchi naql.

Bu asno nomladim ular har birin,
Bayon qilgum asta asroru sirin.

Adolat Kuntug’di elig nomlanar,
Maqomin yuksak shohu sulton sanar.

Atalar Oyto’ldi deb bunda davlat,
Uni vazir deya angla basavlat.

Xiradni atagan u deb O’gdulmish,
Uni ul vazirning o’g’loni demish.

Qanoatga bermish O’zg’urmish deb ot,
Yaqin tug’ishganday vazirga bu zot.

Kitob qimmati to’rt qadriyat bilan,
Bitildi ezgu ham xush niyat bilan.

Arabiy ham forsiy mo’l bunday kitob,
Yaratdim ham turkiy shoh asar shitob.

Bilimli hech darig’ tutmay himmatin,
Dono ham sarbaland bilgay qimmatin.

Bu turkiy tarona inoyat senga,
O’qishda duolar baxsh ayla menga.

Borurman dunyodan, eshit sen o’zing,
Saboq olib ochgil har ikki ko’zing.

Iloho, yorlaqa, qo’lla hammani,
Ziyod rizq-ro’zin mo’min ommani.

Bismillahi-r-rahmani-r-rahim
1
Sha’ningga ming hamdu tuman ming sano,
Qodiru vohidga yo’q aslo fano.

Bo’z zamin, yashil ko’k, kun, oy, tunlarni,
Yaratdi haloyiq davron, kunlarni.

Oliy istak bilan yaratdi O’zi,
Bor olam negizi bir og’iz so’zi.

Qamug’ barcha emas alamdan holi,
Yagona Yaratgan porloq iqboli.
5
Azimu muazzam, ey erkli, qodir,
Yarashmas o’zgaga bu nisbat nodir.

Ulug’lardan ulug’, buyukdan buyuk,
Holiqi a’zamsan mehribon suyuk.

Hozirsan har joyda, botinu zohir,
O’zingsan ibtido, intiho-oxir.

Beadad xislating yo’q hech hisobi,
Panoh ahli bashar uzra nisobi.

Ta’rifing hech bir so’z qilolmas bayon,
Olam ahli uchun ayonsan, ayon.
10
Sohibi sir-asror, ey haqqul yaqin,
Nigohimdan nihon, qalbimga yaqin.

Bamisli oftob-oy nurga payvasta,
Sinoat-siringga tafakkur xasta.

Olaming ming bitta ichra tanosub,
Qamug’i yagona o’zingga mansub.

Ajunlar yaratding kichik ham yirik
Yitar, yolg’iz o’zing to abad tirik.

Yaratgan borligi uchun ming nishon,
Yaratgan har neda muhri begumon.

Qiyosi yo’q aslo, beadad rahmi,
Qodiru qahhor ham ojiz el fahmi.

Na yurar, na yotar, hamisha bedor,
Topilmas timsoli qidirma bekor.

Na avval, na oxir, ogoh bo’l inson,
Sohibi makonu vale lomakon.

Olamlar Tangrisi gar yo’q hech o’rni,
Usiz orzu qilma na poygak-to’rni.

E, sirga yaqinu qalbimga aziz,
Olam ichra sendan ming bir nishon, iz.
20
Yaratding beadad ayolu erni,
Tog’u ummonlaru qir-adir yerni.

Samoni bezading ming yulduz bilan,
Qora tunni ming bir ming kunduz bilan.

Ucharu yuraru mavjudotki bor
Nozu ne’mat, rizqin aylading bisyor.

Oliy Arshdan tortib, to zamin qadar,
Umidvor har ne Senga ko’zin qadar.

E mo’min, hunaru bilimi shomil,
Baimkon aylagin imoning komil.

So’rama asrorin bamisli sinchi,
Qanot qilginu o’zing tut, tinchi.

Qayonu qanday deb qiynama o’zing,
E’tirof aylayu cho’zma hech so’zing.

Rahmoni mehribon, bu sodiq qulug’ ,
Afu aylagaysan gunohin qamug’.

Umidim o’zingdan, sig’indim senga,
Ziyoda armonim, lutf ayla menga.

Noil qil Habibing mukofotiga,
Qiyomatda olgay sharofatiga.

Choharyorlarga ham ming bir salomim,
Hamon yetkazgaysan ezgu kalomim.

Ro’zi qiyomatda ko’rsatgil yuzin,
Panoh aylagaysan har aziz so’zin.

Munosib sanoga ojizman o’zim,
Kechir osiy bandang, tugatdim so’zim.

Payg’ambar alayhissalom fazilatlari borasida (69)

33 Rasulin yubordi mehribon Rahmon,
Bashar ahli ichra sarvar begumon.

Qorong’u zulmatda muslim ziyosi,
Vosil aylar saodatga kimyosi.

Rasuli Olloh u har ishga qodir,
Tole topding lutfi bilan, bahodir.

Otayu onasin yulug’ qildi ul,
Sodiq ummatiga yo’l berdi maqbul.

Senu meni deya tunlar ham bedor,
Saodat yolvordi Tangridan takror.

Tiladi baxtimiz ming zahmat bilan,
Ruhin shod aylagil ming rahmat bilan.

Qamug’ qayg’usi erdi ummat uchun,
Qutulmoq tilar erdi rohat uchun.

Otadan, onadan hatto mehribon,
Najot ummatiga tilardi har on.

Mo’minlar uchun Tangridan inoyat,
Muloyim atvori, xulqi xush g’oyat.

A’lo atvoriyu fe’li ham silig,
Benazir, saxiy zot ham ochiq ilig.

Zaminu samoga bir yo’la payvand,
Maqomin ayladi Tangri sarbaland.

Aziz-avliyoga azaldan boshchi,
Qamug’ nabiylarga sarvar, yo’lboshchi.

Shior etdim Nabiy hayoti tarzin,
Ado etdim dildan sunnatu farzin.

Iloho, indirma ko’nglimga hech gard,
Qiyomatda panoh habibingday mard.

47 Ro’zi Mahshar ko’rsat to’lin oy yuzin,
Iloho, qilgaysan rahnamo, o’zin.

Payg’ambar sahobalarining, rizvonollohi alayhim,
fazllari borasida
48
Bani bashar ahlin to’rt baxtiyori,
Rasuli akramning to’rt choharyori.

Qayinota ikki, kuyov ikkisi,
Bani bashar ichra yo’q hech qiyosi.

Otin dastlabkisin degaylar Otiq,
Ko’ziyu ko’ngli tuz , Xudoga sodiq.

Molu jonu tanin ayladi qurbon,
Rasul saodatin tiladi har on.

Keyingisi Foruq, yo’q hech ta’biri,
Tili ham dili bir, ulus kabiri.

Hidoyatga boshlar din fayzi mutloq,
Shariatdan berdi ulusga saboq.

Yana biri Usmon, xushfe’l, muloyim,
Qo’li ochiq, himmat qilardi doim.

Fido etdi molu hattoki o’zin,
Yalavach unga berdi ikki qizin.

Ali erdi biri har ishga qodir,
Oqilu botir ne, sherday bahodir.

Qo’li ochiq, g’oyat baland himmati,
Bilimli, tadbirli, ulug’ qimmati,

Bular din-shariat bor yukin ortgan,
Kofir, munofiqlar azobin tortgan.

Choharyorlar bilan bezavol zotim,
Ular bilan ma’mur hayot-mamotim.

Beadad yo’llarman ularga salom,
Salomim yetkazib, ravo ayla kom.

61 Kamina yod etib duo yo’llagay,
Toki qiyomatda meni qo’llagay.

Shavkatli, zafarli, madadli, haqiqat va din tanyachi Tavg’och ulug’ Bug’ro Qoraxon abo Ali Hasan binni Arslonxon rahmatullohi alayhim
sha’niga

Tug’ardin esa keldi ko’klam yeli,
Ochildi olam uchun jannat yo’li.

Go’zal ro’yi zamin qor, kofur ketib,
Bezadi yer yuzini jannat etib.

Bahor yeli qish faslin haydab solib,
Yashil tug’in tikdi to’rt tomon g’olib.

Quyosh qaytdi, yana keldi o’rniga,
Baliq quyrug’idan Qo’zi burniga .

Sovuq qahraton qahri ichra karaxt,
Bezandi kamalak kabi dov-daraxt.

Xitoy karvonin Tavg’och yoygan misol
Zamin uzra zumrad gilam betimsol.

Adirlar bahoriy kuy-jarang bilan,
Qoshu ko’zin bezar ming bir rang bilan.

Tuman tar chechaklar kulib ochilar,
Ravon har tomon ming atri sochilar.

Sabo og’ushida chinnigul hidi,
Ifor bilan sarmast olam hududi.

G’ozu bor parranda yuksak parvozi,
Tarona-alyori – ahli ishq rozi.

Tizilib saf tortgan turnalar vazmin,
Bamisli timsoli cho’ng karvon azmin.

Samoda sarbaland yulduzday porlab,
Ularqush modasin sayragay chorlab.

Navozish bilan kaklik ham ovora,
Qizil og’zi qondek, qoshi qop-qora.

Beshafqat dag’dag’a qilganday darg’a,
Sovuq qag’illaydi qora zog’ – qarg’a.

Bahor tanga davo havosi shirin,
Chaman ichra bulbul navosi shirin.

Ilik-kulmiz maysa uzra xiromon,
Sig’un-muyg’oq lar ham yayrar bearmon.

Samo qovoq uyib, ko’zdan yosh sochar,
Gulu g’unchalar bor chiroyin ochar.

Ta’na bilan aytar dunyo o’z so’zin,
Nahot hech ko’rmading sen hoqon yuzin?

Yetar uxlayotganing, nihoyat och ko’z,
Eshitmagan bo’lsang, tingla mendan so’z:

Tuman yil oh chekdim men tullarga xos,
Nihoyat egnimda beg’ubor libos.

Bezandim begim bo’ldi hoqon ulug’,
Mana, gar istasa jonim ham yulug’.
83
Bulut gumburladi nogoh serjarang,
Yashin yashnadi, xon kabi qilar jang.

Olam uzra o’ynar chaqmoq yarog’i,
Dovulidan titrar yaqin-yirog’i.

Ajun xoni Tavg’och ulug’ Bug’roxon,
Oti qutlug’u mulki ikki jahon.

E, dinu diyonat, davlat tayanchi,
E, millat boshida toju quvonchi.

Ravo qilmish Bayat barcha tilagin,
Yana ham zabardast qilgay bilagin.
88
E, dunyo jamoli, ulug’likka ko’rk,
E, mulkatga nur, e yayig’ qutqa o’rk .

Falak amri senga berdi toju taxt,
To abad ketmagay hech bu taxtu baxt.

Olam omon, hoqon amrida ortiq,
Nelar jondan bo’lak aylamas tortiq.

Samovotdan kelgan falak qushlari,
Qayu hind raji ham rum qaysarlari,
92
Ta’rifin aylar olamda ovoza,
Sha’niga alyorlar aytdilar toza.

Bu turli chechaklar, jannatday bog’lar,
Dalayu adirlar, sarbaland tog’lar.

Qayu atri bilan aylagay tapug’,
Qayu ko’rki bilan keng ochar qapug’.

Qayu qo’lin cho’zar chilim tutganday,
Muattar bo’y bilan olam kutganday.

Qayusi Tug’ardan ming in’om bilan,
Qayusi Botardan ehtirom bilan,

Tapug’qa kelib qut qapug’da turar,
Qapug’da turg’uli tapug’da turar .

Bu yanglig’ tapug’qa tutindi ajun,
Yog’iy bo’yin egdi, yiturdi o’zin.

Dovuli titratar olam tomin ham,
G’animlar yo’qotdi bor oromin ham.

Adolat bilan el tinchu yurt obod,
Adolatli xonni el ulug’lar shod.

Saxiy diydoriga qay banda tashna,
Hoqon bilan bo’lgay hamnafas, oshna.

Tilasang jafosiz vafodor kishi,
Hoqon yuziga boq — vafo har ishi.

Ziyonsiz bo’lsangu xush bo’lsa ahding,
Hoqon xizmatidan toparsan baxting.

Fe’li muloyim ham mehribon, halol,
Ko’rayin desang kel, unga nazar sol.
105
E, fe’li a’loyu e, asli ulug’,
Ajun qolmagay vaslingizdan qurug’.

Bayat berdi davlat, baxting fikrin qil,
Sanoyu hamd bilan uning shukrin qil.

Nechun quloq tutmay qadimiy pandga:
Ota o’rni, oti meros farzandga.

Inoyat keltirdi tuman ming ilig,
Qabul ayla hadyam – “Qudutg’u bilig”.

Inoyatlar ming bir emas bezavol,
Vale tortig’imga yo’q aslo zavol.

Necha tersa dunyo, tugar-yo’qolar,
Muqaddas so’z qolar, olamni olar.

Kitobga bitildi bu hoqon oti,
Bu ot mangu qolgay, baxtli turk zoti.

YO Rab, davlat bergil yana beadad,
Qamug’ ishda bo’lgil sen tayanch-madad.

Sog’u omon do’st-yor, yovlari yitgay,
Sevinchi ziyoda, bor dardi ketgay.

Obi rahmat bilan gul-chechak qiyg’os,
Dovu daraxt kiyib yam-yashil libos.

Omadu baxt qanot falak evrulib,
Saodat yor, g’anim boshi qavrulib .

Yag’iz yer bo’lmaguncha misday qizil,
Va yo unmaguncha o’t-chechak yashil,

Ziyoda turk qavmin iqbol, rizq-ro’zi,
Ko’rolmas g’animlar teshilgay ko’zi.

Qayu ezgu niyat, ne tilaging bor,
Qodir Parvardigor mangu madadkor.

Hakim Luqmon kabi el yoshin yashab,
Bearmon yayragay rizq-ro’zin oshab.

Yetti sayyora va o’n ikki burj (haqida)
120
Bayat oti birla so’zim boshladim,
Yaratgan, yashnatgan, bag’ri keng nadim.

Olamga baxsh etib tengsiz chiroyni,
Yaratdi bir yo’la oftobu oyni.

Falakni yaratdi o’n chakkiz ming tarh,
Falakka basma-bas ham aylanar charx.

Yashil ko’k yaratdi yulduzi bilan,
Qora tunni yorug’ kunduzi bilan.

Bu ko’kdagi yulduz nechasi bezak,
Nechasi rahnamo, nechasi yezak .
125
Nechasi haloyiq uchun begumon,
Yo’lin yo’qotganga rahnamo, sarbon.

Qayusi yuksagu qayu quyiroq,
Qayusi xirayu, qayusi chiroq.

Bular eng ustida Sekantir paydo,
Iki yil, sekiz oy burj ichra shaydo.

Keyin O’ngay-Mushtariy joy olar,
Bir burjda o’n hamda ikki oy qolar.

Uchinchisi Ko’rud – sohib ehtirom,
Qurigay qay tomon qilsa gar xirom.

Yashiq to’rtinchisi – munavvar chiroq,
Nuri bilan ravshan yaqinu yiroq.

Jamolin ko’rsatar beshinchi Savit,
Sevib nazar solsa, sen o’zing ovut.

Utorud sarbaland tilak-orzular,
Nega yovuq kelsa, o’zini ular.

Bulardan eng pastda bu Yalchiq yurar,
Yashiq birla o’tru kelsa, bas, to’lar.

O’n ikki O’kak ning o’zga sirlari,
Biri juft xonali, toq qay birlari.
135
Qo’zi bahorgiyu so’ngra Ud kelar,
Erandiz Quchiq bilan yaqin yurar.

Jasur Arslonu qo’shni Bug’doyboshi ,
Keyin Ulgu — Chazan va Yoy ning eshi.

Yana kelar O’g’laq , Ko’nak va Baliq ,
Ular lutfi bilan yorishar qaliq .

Uchi bahoriyu, uchi yozgi, bil,
Kuzu qishki ham uchtadan, fikr qil.

Uchi o’t, uchi ob, uchi havo-yel,
Uchi xok – yaralgan ajun-olam, el.
140
G’animday bir-birin yo’llarin to’sgan,
Yog’iyga yov bo’lib, qudratin kesgan.

Qorishmas hech yovlar qo’lga berib qo’l,
Berar bir-biriga kenglik bilan yo’l.

Bayat o’zi surib ming tana toshin,
Biriktirar yaxshi-yomonlar boshin.

Bashar madhi — so’zim daromadi bu,
Bilim, aqlu idrok karomati bu.

Insonning qadri bilim bilan belgilanadi
144
Bayat aziz aylab ahli yanqulug’ ,
Hunar berdi, berdi bilim va uqug’ .

Tafakkuru ko’ngil ham biyron tilig ,
Odobu andisha, fe’l-atvor silig .

Bilim bois yanluq yuksaldi bu kun,
Uquv bilan oson ming mushkul-tugun.

Bayat kimga bersa uqush, o’g , bilig,
Talay ezgulikka uzatgay ilig.

Bilimni buyuk bil, uquvni ulug’,
Bu ikkisi bilan sarbaland qulug’.

Bu kalom isboti uchun bir so’z bor,
Quloq tut, pandimga bergil e’tibor:

Uqush qayda bo’lsa, ulug’lik shunda,
Bilimga buyuklik esh bu ochunda.

Zakovatli uqar, bilimli bitar,
Bilimli, aqlli tilakka yetar.
152
Bilim ma’nisin bil, nelar der bilig:
Bilim bilsa, ketar erdan dardu ig .

Bilimsiz kishi barcha dardli bo’lar,
Davo qilmasa gar kishi tek o’lar.

Davo qil dardingga, nodon, hamono,
Bilimsiz tubansan, mo»tabar – dono.
155
Uqush ul burunduq, uni tutsa er,
Tilaklari ravo, nozu ne’mat yer.

Uqush bo’lsa erda, naf topar laziz,
Bilim bilsa, bo’lar el ichra aziz.

Uqush bilan qamug’ ish-amal ravon,
Bilim bilan beklar sohibi davron.

Tilning fazilati, foyda-zararlari haqida so’zlaydi
158
Uqushga, biligga bu tilmochi – til,
Saodatmand etar ravon zabon, bil.

Tili bilan aziz, baxt topar kishi,
Tili bois ba’zan yorilar boshi.
160
Zabonni kim tutqun arslon ham degay,
Qafasdagi yirtqich boshing ham yegay.

Tilidan pand yegan er ne der, eshit,
Amal qil, naf ko’rib, har ishing pishit:

Tilim vayron etar necha bor dilim,
Boshim kesmasidan kesayin tilim.

So’zing o’ylab so’zla, boshing ketmasin,
Tiling ehtiyot qil, tishing sinmasin.

Budun tili yomon, seni so’zlagay,
Kishilar hasadgo’y, ich-eting yegay.
165
Bilim berdi tilga Rahmoni odil.
Boshing asragaysan, ey sohibi til.

Omonlik tilasang sening bu o’zing,
Tilingdan chiqarma yarog’siz so’zing.

Bilib so’zlamoq so’z, har dono ishi,
Nodon so’zi bilan ketar o’z boshi.

Ziyoda so’zda hech foyda ko’rmadim,
Ziyoda so’zlashdan ham naf topmadim.

Yetarli so’zla so’z, ko’p so’zlashdan qoch,
Tuman so’z ma’nisin bir so’z bilan och.
170
Kishi so’z tufayli aziz, mukarram,
Behuda so’z qilar boshin yerga xam.

Ziyoda so’zlasang, ezma der darrov,
Yana so’zlamasang, derlar gung-soqov.

A’lo bil el bilan aloqa tarzin,
Muomala bilan piyoda farzin.

Tiling ehtiyot fil, salomat boshing,
So’zing qisqa qilgin, ziyoda yoshing.

Ziyoda til nafi, bo’lsang bas ogoh,
Goho til maqtalar ham yanilar goh.
175
Necha mundog’ ersa, bilib so’zla so’z,
So’zing bo’lsin ko’zi basir uchun ko’z.

Bilimsiz bamisli so’qir begumon,
Bilimdan ulushing olgin, ey nodon.

Tug’ilgan o’lar, ko’r, nom-nishon qolmas,
So’zi ezgu faqat to abad o’lmas.

Qarimas er ikki shart bilan o’zi,
Biri — ezgu xulqi, bir — ezgu so’zi.

So’zi qolar, yitar gar inson zoti,
O’zi o’lar, vale barhayot oti.
180
Tiriklik tilasang mangu bezavol,
Fe’lu so’zing bo’lgay ezgu ham halol.

Gohi alqab tilni, qildim malomat,
Saboq bo’lsin dedim senga alomat.

Qamug’ so’zni yig’sa, dilga jo bo’lmas,
Kerak so’zni so’zlar, kishi gizlamas.

So’zim so’zladim o’g’limga, bahodir,
Nafing ko’zlab aytay nasihat nodir.

Se(n)ga so’zladim men so’zim, ey o’g’il,
Se(n)ga berdi bu pand o’zim, ey o’g’il!
185
Kumush-oltin qolsa gar mendan senga,
Ularni bu so’zga hech bilma teng-a.

Kumush ishga solsang, tugar, sol nazar,
So’zim ishga tutsang, ziyod kumush-zar.

Kishidan kishiga meros pand, so’z, bil,
Otalar kalomin nafin yuz-yuz, bil.

Bu ayyom ranjima hech meni yanib,
Agar o’z uzrimni aytsam iymanib.

АСАРНИНГ ЯНГИ ТАБДИЛИНИ САLAMEO ДАСТУРИ ЁРДАМИДА ЎҚИШИНГИЗ МУМКИН.

07

(Tashriflar: umumiy 8 484, bugungi 10)

Izoh qoldiring