Akrom Malik. Uka

08    Ўшанда ўн бешинчи август эди. Бундан роппа-роса тўрт йил илгари. У пайтларда имтиҳон натижаларини интернетдан ёки қўл телефон орқали билиш имконсиз. Албатта, пойтахтга келиш, ўз кўзингиз билан жавоблар эълон қилинган жадвалларни кўришингиз лозим эди. Эҳтимол, мана шу имкониятлар бўлмагани учун ҳам, мен ғофил кўп нарсадан бехабар қолганман. Ким билсин, балки хабардор бўлганимдан ҳам, худбинлигим сабабли укам тутган йўлга эътироз билдирмасмидим.

Акром Малик
УКА
023

001Акром Малик (Акром Маликов) 1990 йил 19 сентябрь куни туғилган. Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Ўзбек филологияси факультети битирувчиси. Ижодий ишлари Ўзбекистондаги газета ва журналларда ёритиб борилади. “Буюр, кўнгилжоним” (2007), “Ўзликка талаб” (2012) шеърий тўпламлари чоп этилган.  Мумтоз ўзбек адабиёти, аввалан, ҳазрат Мир Алишер Навоий ижодига оид таҳлилий мақолаларини интернет тармоқларида (хусусан muloqot.uz ва alishernavoiy.uz   веб-саҳифаларида)  ўқишингиз мумкин.

021

… Укажон, қарагин бу тез ёмғирлар,
Фақат пок қалбларнинг устига ёғар.
Унинг бир томчисин ҳазм қилолмас,
Аллоҳга ишқи йўқ риёкор боғлар.

Мен эса кезмайман бундай боғларда,
Йўқса, дил оғриқдан мосуво бўлар.
Азбаройи дундан безган чоғларда,
Сенинг юрагингда яшасам бўлар.

Сирожиддин Иброҳим

–Нега? Нима бўлди?
…Укам касал! Ё Худойим! Энди нима қиламан! Олис юртда укам оғриб қолибди!
Худойим, илтимос, Ўзинг ёрдам бер! Ўзинг ёрдам бер! Укам бемор – бунга мен айбдорман. Агар унга бир гап бўлса, ўзимни кечира оламанми?!

1

“Домладан рухсат сўрасам, берармикин? Ёки ўзим кетаверсамми? Йўқ, муаммо кўпаяди. Бориб, бир оғиз илтимос қилиб кўрай. Рад этмаса керак. Шартнома пулини ўз вақтида тўлай олмадим, пул бугун келди, дейман…”

Кафедра эшигини эҳтиёт бўлиб чертдим. Ичкаридан овоз келди:
–Киринг.
Эшикни қия очиб мўраладим:
–Ассалому алайкум.

Раҳимжон Лутфиллаевич шу ерда, нимадир ёзаётган экан, бошини кўтариб менга қаради:
–Илёсжон, келаверинг, киринг, ваалайкум ассалом.
Кафедрада ўтирган яна бошқа домлаларга салом бериб, Раҳимжон Лутфиллаевичнинг олдига бордим.
–Домла, сиздан илтимосим бор эди…
–Қани, қани…
–Шартнома пули масаласида юрган эдим. Муддатдан анча ўтиб ҳам қолди, бугун имкон бўлди. Пул келган экан… Шуни ҳал қилиб келсам, деган эдим. Дарсдан кейин борсам, улгура олмас эканман…

Раҳимжон Лутфиллаевич жилмайди:
–Бемалол. Мен сизларга ҳозир дарс ўтадиган домлага айтиб қўяман, сизни “сабабли” қилиб белгилайди. Курс сардорини ҳам хабардор қилиб қўйинг. Текшириш келса, довдираб юрмасин, тағин.
–Хўп, хўп… Албатта. Раҳмат, домла, кўп раҳмат.

…Кафедрадан чиқиб, пастга – фойега тушдим. Ҳозир тезроқ банкка боришим керак. Укам менинг ўқишим учун шартнома пулини юборибди.
Кўчада ҳаво салқин, баҳор келган бўлса ҳам, қишнинг заҳри кетмаяпти. Эрталаб мўралаб турган қуёшга ишониб сал юпун кийинибман, энди совуқ қотяпман. Тезроқ юрсам, ичимга илиқ киради.

Бекатда автобус кутаётганлар кам. Балки автобус яқинда кетгандир. Шу совуқда кутиш жуда “ёқади”-да! Майли, Худога шукур. Укам бечора ҳозир Россияда, қурилишда. У ёқлар бундан ҳам совуқ. Жигарим изғиринда қандай қилиб ғишт териб, қандай қилиб девор суваётган экан!

…Бўғзимни нимадир куйдирди. Доим шунақа: укам ҳақида ўйласам кўзимга ёш келади. Буни ҳеч кимга айтмаганман. Чунки укамни жонимдан ортиқ кўришимни яшираман. У менинг ҳаётдаги ягона дўстим, мен тасаввур қилган комил инсон, десам, кўпчилик, йўқ, деярли ҳамма ажабланса керак. Ким нима деса, десин, лекин бу ҳақиқат, укам – менинг дўстим, мен тасаввур қиладиган комил инсон. Лекин буни сира ҳам ўзига айтмаганман. Айта олмаганман. Айта олмасам ҳам керак. Укамни кўришим билан юрак уришим тезлашади, у билан сўрашаман, ҳол-аҳволига қизиқаман, ҳолбуки, уни яхши кўришим билан боғлиқ туйғуларимни ҳечам айта олмайман. Айтмоқчи бўлган сўзларим кўзларим чегарасидан ташқари чиқмайди, кўнглим ичида қолаверади. Нима учун бундай экан – билмадим.

…Автобус келди. Ичининг ярми бўш. Ҳозир куннинг биринчи қисми, шунинг учун шундай. Эрталаб ва асрдан кейин кўрсангиз, одам тўлиб кетади – ўтириш тугул, туришга жой қолмайди. Аммо ҳозир ўзим истаган жойга ўтиришим, то банкка боргунимча укам ҳақида хаёл суриб кетишим мумкин.

Ўшанда ўн бешинчи август эди. Бундан роппа-роса тўрт йил илгари. У пайтларда имтиҳон натижаларини интернетдан ёки қўл телефон орқали билиш имконсиз. Албатта, пойтахтга келиш, ўз кўзингиз билан жавоблар эълон қилинган жадвалларни кўришингиз лозим эди. Эҳтимол, мана шу имкониятлар бўлмагани учун ҳам, мен ғофил кўп нарсадан бехабар қолганман. Ким билсин, балки хабардор бўлганимдан ҳам, худбинлигим сабабли укам тутган йўлга эътироз билдирмасмидим.

2

Хуллас, мен олий ўқув юрти талабаси бўлган эдим. Эълонлар тахтаси олдида кўзёш қилаётганлар орасида менинг аҳволим, шартнома асосида қабул қилинганлигимни айтмаса, албатта, зўр эди. Укам ҳам мен билан бирга ҳужжат топширган эди. Бу менинг учинчи уринишим. Ниҳоят бир амаллаб, талабаликка илиндим. Укам-чи?

Ўйлаганим – агар у ҳам шартнома асосида талабаликка қабул қилинган бўлса, ким тўлайди пулини? Ота-онамиз кексайиб қолди. Дадамнинг топганлари рўзғорни тебратиб турибди. Икки ўғил ўқишга кетса… Иккаласи ҳам шартнома асосида ўқиса…

Укам билан учрашганимда унинг юзидан бирор ифодани уқиб ололмадим. У биринчи бўлиб саволга тутди:
–Ака, нима бўлди?
–Контракт, – дедим қувончимни яшириб. – Сен-чи?
Укам хотиржам эди, балки грант асосида қабул қилингандир? Агар шундай бўлса, анча яхши бўларди.
–Меники ўхшамапти, ака.

Қулоқларимга ишонмадим. Очиғи, у мендан қобилиятли, кейин бу тарзда хотиржам туриб: “Ўқишга кира олмадим”, – дейиши-чи!
–Ҳазиллашма, бола, – дедим қовоғимни уйиб. – Сендан жиддий сўраяпман.
–Нега ҳазиллашаман, ака, – кулди укам. Унга кулиш жуда ярашади. Лекин кам кулади, ҳатто жилмайишини ҳам кам кўраман. – Омадим келмапти-да, бу йил. Келаси йилга ҳаракат қилсам, Худо хоҳласа, зўр бўлади. Сиз ўқисангиз, менга шуям етади. Сиз талаба бўлдингизу, худди ўзим талаба бўлгандекман.

Укамнинг кўзлари чақнар, қувончини таърифлашга тил ожиз эди! Ака-ука анҳор бўйидаги кафеда ўтириб, салқин ичимликлардан ичиб, маза қилиб суҳбатлашгандик.
Уйга қайтдик. Ота-онам мен учун хурсанд бўлишди, укам учун қайғуришди. Лекин у сираям хафага ўхшамас, атрофимда парвона бўлиб, керакли нарсаларни тайёрлашга сидқидилдан кўмаклашарди. Мен билан бозорга чиқди, эринмасдан кийим танлади, костюм-шим олишимиз керак, деб туриб олди, арзон ва сифатлисини оламиз, деб тортишмаган савдоргари қолмади-ёв. Укамнинг бунчалик жонфидолигини илгари сезмаганми эдим, тўғриси, ўша воқеалардан кейин унга ҳайратланиб қарайдиган бўлдим.

3

Ўқиш ҳам бошланди. Дастлабки кунлар “маст бўлиб юрдим”. Ўзимни дунёдаги энг зўр талаба сезардим. Ҳамма нарса янги, оҳорли. Курсдошлар ҳам ўта маданиятли. Кейин-кейин ҳаммаси аслиятга қайтди. “Ўта одобли” курсдошларнинг асл тарбиясини намоён бўлди, бу ерда фақатгина нафас олиш учун пул сарфланмаслигини англадим. Энди пул керак бўла бошлади. Уйдан сўраш уят. Лекин ҳар ойда укам уйдан менга канда қилмай пул юбориб турди. Декабр ойида бу узилди.

Янги йил арафасида уйга бордим. Қор ёғмаган бўлса ҳам, совуққа чидаб бўлмайди. Ҳовлида ҳеч ким кўринмади. Уйга кирдим. Дадам хонанинг бир тарафида, аям бир тарафида кўрпага ўраниб ётишган экан. Ё Худойим!

Дадам бошини кўтарди, пешонасига чит рўмол ўраб олибди.
–Болам, келдингми, ваалайкум… Ўҳў… ўҳҳў…
Югуриб бориб дадам билан сўрашишга тутиндим – кўзлари қизарган, танаси ҳолсиз, ёноқлари туртиб чиққан, иситма…

Аям ҳам ёнбошлашга тиришар эди.
–Ассалому алайкум, аяжон… Қимирламанг, аяжон…
Аям ниҳоят суяниб ўтириб олиб, мени бағрига босди. Бошимни силади.
–Яхши кеп қолдингми, болажоним? Кечир, болам, сени яхши кутиб ҳам олмадик. Қара, даданг икковимиз касал бўлиб ўтирсаг-а…

–Йўғ-е, нега… – ортиқ гапира олмадим. Ичимдан тошиб келаётган ғалати нолани яширишга ҳаракат қилдим, нафасим тиқилиб қолди. Кўзимдан тошмоқчи бўлаётган ёшни зўр билан ушлашга уринардим. Хўрлигим келдими ёки ота-онамни шундай касал бўлиб қолишларига ўзимни айбдор сездимми, билмадим.

Кўзларимни яшириб, печкани очдим. Ожизгина олов…
Ойналарга муз тушган, гапирсангиз, билинар-билинмас буғ кўтарилади. Дадам ва аямни ўз жойларига ётқиздим, устларига кўрпани яхшилаб ёпиб, ҳовлига чиқдим.

Тандирхона томондан болта овози эшитилди. Укам дадамнинг эски, ямоқ тушган чопонини кийиб, ўтин майдалаётган экан. Мени кўриб, болтасини тушириб бирпас қараб турди. Кўзларида узрхоҳликми, аламми, кўзёшми – нимадир бор эди, болта ерга тушди, укам елкамга бошини қўйди, елкаси титрай бошлади, кўзимдан тошиб келаётган ёшни тўхтатишга ҳаракат қилиб, укамга таскин бергим келди, лекин бирор жумла айтишга қувватим етмади, фақат жигаргўшамнинг елкасини силадим.

…Ошхонага ўтдим. Эски кигизга ўраб қўйилган яшикни очдим, ичида беш-олти сабзи, картошка, пиёз, ҳаммаси ярим музлаган… Газ ўчган, четлари қорайган бўш човгум мунғайиб турарди. Ичимдаги аччиқ йиғи тўкилди…

Янги йилни камтарона кутиб олдик. Унгача ака-ука уйни бир амаллаб иситдик. Дадам ва аямни ҳам анча даволадик, қўни-қўшнилар ҳам қараб туришмади.
–Иш йўқ, – деди укам маъюс кўзларини ерга қадаб. – Чет элга кетаман. Пул топиб, сизларга юбораман.
–Ука, бу хавфли. Кўпчилик хорижда қаттиқ қийналиб қоляпти, – дедим. Укамнинг узоқда меҳнат қилишини тасаввур қилиб, қўрқиб кетдим.
–Худо хоҳласа, қийналмайман, – укам ўта ишонч билан гапирар эди. – Чунки мени Худо сақлайди. Ота-онамга хизмат қилмоқчиман, у мени сизлар учун асрайди. Хавотир олманг.

…Ўқишга келишим анча қийин бўлди. Уйда пул йўқ эди, укам қаердандир қарз топди…
Келганимда аллақачон ўқиш бошланган экан. Менда аввалги жўшқинликдан асар ҳам қолмаган, кечаю-кундуз пулимни ҳисоблаб, уни узоқроқ вақтга етказишни ўйлайман. Бу аслида энг енгил ташвишим эди, қишлоқда қолган дадам билан аямни, укамни ўйласам, жимиб қоламан, уларнинг бу ҳолати учун ўзимни айбдор санайман, бошқа йўлим йўқлигидан кимга оҳ уришимни билмай кўзимдан оқаётган ёшларни артаман.
Қиш бўлгани учун мардикорлар ҳам ишсиз. Стипендияни бир-бирига улаб турдим, аксига олгандек, бир фандан қайта топширишга тўғри келди. Бу бир ой стипендиясиз ҳаёт ва кейин “3” баҳо дегани…

Укам келди. Озгина гаплаша олдик. У тетик эди.
–Ака, мени дуо қилинг, Худо хоҳласа, ҳаммаси яхши бўлади, қийналишлар тугайди. Дадам билан аямдан хавотир олманг, уларда ҳамма нарса етарли. Самарага кетяпман, бир ойдан кейин пул юбора бошлайман.

…У кетди. У чиққан поезд менинг суянчим, қувончимни ҳам олиб кетди.

4

…Автобус тўхтади. Мен излаётган банк биноси сал нарида. Автобусдан тушишим билан совуқ шамолдан жунжикдим. Қадамимни жадаллатдим.

–Келинг, – деди банк ходимаси хушмуомалалик билан. – Биздан қандай хизмат?
–Ассалому алайкум, мен Айюбовман, Самарадан пул келган бўлиши керак…
–Жуда соз, ҳозир… – банк ходимаси компютерини титкилаб кетди. Банк биносида одам кўп: кимдир пул жўнатган, кимдир олган… Лекин ичкари илиққина, жоним кириб, Худога шукур, ҳалиям иссиқ бор, деб турдим ичимда.

–Мана бу ерга имзо чекинг, – деди ҳалиги ходима паспортимни обдон кўздан кечириб.
Укам юборган пулни олдим. Хориж валютасида. Энди буни “майдалашим” керак. Банкда бу анча арзон – қора бозорга тушишим керак…

Яна бекатда автобус кута бошладим. Ўтиб кетаётган бир ёш йигитни укамга ўхшатиб юбордим. Очиғи, биз бир-биримизга жуда ўхшаймиз. Кўрганлар эгизак ҳам деб ўйлашган. Лекин у келишган йигит. Охирги марта келганда кўрдим: ўзи анча озган бўлса ҳам, бўйлари чўзилиб, елкалари кенгайиб, яна ҳам кўркам йигитга айланибди. Шундай укам борлигидан фахрландим. Албатта, буни унинг ўзига айтмадим. Ичимда сақладим.
Шундан кейин, мана, яна икки йил ўтди. Бугун тўртинчи курсни битириш остонасидаман. Охирги марта шартнома пулини тўлаяпман. Ўтган тўрт йил давомида укам ишлаб топган пуллар эвазига ўқидим.

Укам ҳар сафар келганда учрашамиз. Аммо тезда унинг кетишига тўғри келарди. Ҳар сафар кетар экан, самимий сўрайди:
–Ака, менга хизматлар йўқми? Нима қилай?
О, Худойим! Бир банданг шунчалар ҳам мард бўладими! Ҳам ўзи қийналиб акасини ўқитсин, ҳам хизматига жонини берар даражада тайёр бўлсин!

Ўтган йиллар давомида тушгача ўқисам, тушдан кейин устачилик қилдим. Одамларнинг уйларида ғишт тердим, девор сувадим. Дадамдан олган ҳунарим асқотди.
Шундай бўлса-да, гоҳо пулим қолмас, гоҳо қарзларим кўпайиб кетар, гоҳо ейишга таом, йўл учун кира ҳақини тополмайман. Уйдаги ота-онамни, хориждаги укамни ўйласам, бу изтиробларда ниҳоя борми, дер эдим ўзимга ўзим.

Ана шунда… Худога юзландим.
Дадам намоз ўқир эди. Намоз дуоларини, бир-икки қисқа сураларни у ўргатган. Мен ҳам масжидга борадиган бўлдим. Англаганим шу бўлдики, инсон бошига мушкулотлар тушмагунча ибодатнинг моҳиятини тушунмас экан. Роббисининг меҳру карами, лутфу марҳаматини билмас экан.

Қийинчилик пайтларида, таскин сўзга, тасаллига муҳтож бўлган пайтларимда ўқиб қолдим: агар Сенинг дардинг бўлса, Роббингга: “Эй, Роббим, менинг катта дардим бор”, – дема, дардингга қараб: “Эй, дард, менинг меҳрибон Роббим бор!” – дегин.
Шундай дейишга ҳаракат қила бошладим.

Абулла Тўқай деган татар шоири: “Ярқираб юлдуз ёнодир тун қаро бўлган сайин, Ёдима Тангрим тушодир бахтим қаро бўлган сайин”, – деб ёзган экан. Банда… мушкулотга йўлиқмагунича Тангрисига сажда қилмайдими? Ёки машаққатлар олов бўлиб, унинг қалбини пўлатдек тозалаб берармикин? Аммо мени Худога етаклаган фақат бу эмас, бошқа яна бир нарса бор.

5

…Бозорга кирдим. Бир зумда атрофимда турли хил чеҳралар пайдо бўлди. Узр, чеҳра сўзини ноўрин қўлладим. Башаралар пайдо бўлди атрофимда. Қандайдир совуқ боқадиган, лекин гўё хизматга тайёрдай кўринадиган қиёфалар…
–Ока, доллар борми? Доллар оламиз!
–Тилла оламиз! Тилла!
–Рубль, доллар, танга!
Излай бошладим: бирор юзи иссиқроғи бормикин? Йўқ, буларнинг ҳаммаси бир хил экан, аввалбошдан шундай бўлган, энди ҳам…

…Зудлик билан сўмни санаб олдим. Белни бақувват қилиб, соатга қарадим – пешин вақти кирибди. Энди намозни ўқиб, кейин университетга ўтаман. Масжидга кўтарилдим. Баланд гумбаз, пурвиқор миноралар…

Масжид остонасида тиланчи болалар, аёллар… Бир-икки чурвақа ортимдан югурди. Бир-икки сўм тутқаздим. Хурсанд бўлиб кетишди. Буларга қийин – ота-онаси айтган даражада пул тўплашлари керак. Лекин тиланчилик касбининг оқибати қандай бўлар экан?
Майли, бу уларнинг иши. Ула ҳам ақлли, улар ҳам ўйласа керак. Мен ибодатимни қилай.
Масжидга кирар эканман, ичимда нимадир нур сочгандек туюлди. Кайфиятим кўтарилди. Қуёшнинг нурлари ҳам энди илита бошлади, менимча, совуқ қотмай қолдим. Масжид ҳовлисидаги дарахтлар танасида яшил бўртмаларни кўрдим. Эртага улар қучоқ ёзади, баргга айланади.

Укамни дуо қилишни истайман. Унга икки дунёдаги жамики яхшиликларни тиламоқчиман.

…Ўшанда укам кетгач, ёздагина, таътилда уйга бора олдим. Унга қадар дадам ва аям билан, албатта, қўнғироқлашиб турдик. Бу сафар шароит яхши эди, укам юборган пул рўзғорга жон киритган, дадам ҳам ишга чиқа бошлаган экан. Мен ҳам бирга чиқдим.
Кунлардан бир куни укамнинг энг яқин жўрасини учратиб қолдим. Абдулла яхши йигит, укамга ўхшаб босиқ, гапирса, гапиради, бўлмаса йўқ. Шунинг учунмикин, уни кўрсам, укамни кўргандек бўламан. Айниқса, укамни соғиниб, бир мартагина бўлса, дийдорига зор бўлганимда Абдулла билан қўнғироқлашар эдим. Чунки доимо ҳам Россияга телефон қилишга имкон топилмас эди.

Гапдан гап чиқиб дедим:
–Укам хориждан қайтса, албатта, ўқишга киради. Дадам билан аям ҳам, мен ҳам дуо қиляпмиз, бу сафар омади келади!
–Илёс ака, – деди Абдулла ҳайрон бўлиб. – Сиз Жалолиддин ўқишга кирганини билмайсизми?
–Ўқишга? – кутилмаган янгилик эди бу менга. – Йўқ. Укам ўқишга кирганмиди?
–Ҳа, иккаламиз бирга мандатга борган эдик, у шартнома асосида қабул қилинган экан. Мен ўқимайман, акам ўқиб олсин, кейин ўқийман, деди.

…Ўша куни мен учун дунё буткул ўзгариб кетди.
Ўша куни Худони эсладим. Чунки укам учун дуо қилишни истаётган эдим.

07Oʻshanda oʻn beshinchi avgust edi. Bundan roppa-rosa toʻrt yil ilgari. U paytlarda imtihon natijalarini internetdan yoki qoʻl telefon orqali bilish imkonsiz. Albatta, poytaxtga kelish, oʻz koʻzingiz bilan javoblar eʼlon qilingan jadvallarni koʻrishingiz lozim edi. Ehtimol, mana shu imkoniyatlar boʻlmagani uchun ham, men gʻofil koʻp narsadan bexabar qolganman. Kim bilsin, balki xabardor boʻlganimdan ham, xudbinligim sababli ukam tutgan yoʻlga eʼtiroz bildirmasmidim.

Akrom Malik
UKA
023

011Akrom Malik (Akrom Malikov) 1990 yil 19 sentyabr kuni tugʻilgan. Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Oʻzbek filologiyasi fakulteti bitiruvchisi. Ijodiy ishlari Oʻzbekistondagi gazeta va jurnallarda yoritib boriladi. “Buyur, koʻngiljonim” (2007), “Oʻzlikka talab” (2012) sheʼriy toʻplamlari chop etilgan. Mumtoz oʻzbek adabiyoti, avvalan, hazrat Mir Alisher Navoiy ijodiga oid tahliliy maqolalarini internet tarmoqlarida (xususan muloqot.uz va alishernavoiy.uz veb-sahifalarida) oʻqishingiz mumkin.

021

… Ukajon, qaragin bu tez yomgʻirlar,
Faqat pok qalblarning ustiga yogʻar.
Uning bir tomchisin hazm qilolmas,
Allohga ishqi yoʻq riyokor bogʻlar.

Men esa kezmayman bunday bogʻlarda,
Yoʻqsa, dil ogʻriqdan mosuvo boʻlar.
Azbaroyi dundan bezgan chogʻlarda,
Sening yuragingda yashasam boʻlar.

Sirojiddin Ibrohim

–Nega? Nima boʻldi?
…Ukam kasal! Yo Xudoyim! Endi nima qilaman! Olis yurtda ukam ogʻrib qolibdi!
Xudoyim, iltimos, Oʻzing yordam ber! Oʻzing yordam ber! Ukam bemor – bunga men aybdorman. Agar unga bir gap boʻlsa, oʻzimni kechira olamanmi?!

1

“Domladan ruxsat soʻrasam, berarmikin? Yoki oʻzim ketaversammi? Yoʻq, muammo koʻpayadi. Borib, bir ogʻiz iltimos qilib koʻray. Rad etmasa kerak. Shartnoma pulini oʻz vaqtida toʻlay olmadim, pul bugun keldi, deyman…”

Kafedra eshigini ehtiyot boʻlib chertdim. Ichkaridan ovoz keldi:
–Kiring.
Eshikni qiya ochib moʻraladim:
–Assalomu alaykum.

Rahimjon Lutfillayevich shu yerda, nimadir yozayotgan ekan, boshini koʻtarib menga qaradi:
–Ilyosjon, kelavering, kiring, vaalaykum assalom.
Kafedrada oʻtirgan yana boshqa domlalarga salom berib, Rahimjon Lutfillayevichning oldiga bordim.
–Domla, sizdan iltimosim bor edi…
–Qani, qani…
–Shartnoma puli masalasida yurgan edim. Muddatdan ancha oʻtib ham qoldi, bugun imkon boʻldi. Pul kelgan ekan… Shuni hal qilib kelsam, degan edim. Darsdan keyin borsam, ulgura olmas ekanman…

Rahimjon Lutfillayevich jilmaydi:
–Bemalol. Men sizlarga hozir dars oʻtadigan domlaga aytib qoʻyaman, sizni “sababli” qilib belgilaydi. Kurs sardorini ham xabardor qilib qoʻying. Tekshirish kelsa, dovdirab yurmasin, tagʻin.
–Xoʻp, xoʻp… Albatta. Rahmat, domla, koʻp rahmat.

…Kafedradan chiqib, pastga – foyega tushdim. Hozir tezroq bankka borishim kerak. Ukam mening oʻqishim uchun shartnoma pulini yuboribdi.
Koʻchada havo salqin, bahor kelgan boʻlsa ham, qishning zahri ketmayapti. Ertalab moʻralab turgan quyoshga ishonib sal yupun kiyinibman, endi sovuq qotyapman. Tezroq yursam, ichimga iliq kiradi.

Bekatda avtobus kutayotganlar kam. Balki avtobus yaqinda ketgandir. Shu sovuqda kutish juda “yoqadi”-da! Mayli, Xudoga shukur. Ukam bechora hozir Rossiyada, qurilishda. U yoqlar bundan ham sovuq. Jigarim izgʻirinda qanday qilib gʻisht terib, qanday qilib devor suvayotgan ekan!

…Boʻgʻzimni nimadir kuydirdi. Doim shunaqa: ukam haqida oʻylasam koʻzimga yosh keladi. Buni hech kimga aytmaganman. Chunki ukamni jonimdan ortiq koʻrishimni yashiraman. U mening hayotdagi yagona doʻstim, men tasavvur qilgan komil inson, desam, koʻpchilik, yoʻq, deyarli hamma ajablansa kerak. Kim nima desa, desin, lekin bu haqiqat, ukam – mening doʻstim, men tasavvur qiladigan komil inson. Lekin buni sira ham oʻziga aytmaganman. Ayta olmaganman. Ayta olmasam ham kerak. Ukamni koʻrishim bilan yurak urishim tezlashadi, u bilan soʻrashaman, hol-ahvoliga qiziqaman, holbuki, uni yaxshi koʻrishim bilan bogʻliq tuygʻularimni hecham ayta olmayman. Aytmoqchi boʻlgan soʻzlarim koʻzlarim chegarasidan tashqari chiqmaydi, koʻnglim ichida qolaveradi. Nima uchun bunday ekan – bilmadim.

…Avtobus keldi. Ichining yarmi boʻsh. Hozir kunning birinchi qismi, shuning uchun shunday. Ertalab va asrdan keyin koʻrsangiz, odam toʻlib ketadi – oʻtirish tugul, turishga joy qolmaydi. Ammo hozir oʻzim istagan joyga oʻtirishim, to bankka borgunimcha ukam haqida xayol surib ketishim mumkin.

Oʻshanda oʻn beshinchi avgust edi. Bundan roppa-rosa toʻrt yil ilgari. U paytlarda imtihon natijalarini internetdan yoki qoʻl telefon orqali bilish imkonsiz. Albatta, poytaxtga kelish, oʻz koʻzingiz bilan javoblar eʼlon qilingan jadvallarni koʻrishingiz lozim edi. Ehtimol, mana shu imkoniyatlar boʻlmagani uchun ham, men gʻofil koʻp narsadan bexabar qolganman. Kim bilsin, balki xabardor boʻlganimdan ham, xudbinligim sababli ukam tutgan yoʻlga eʼtiroz bildirmasmidim.

2

Xullas, men oliy oʻquv yurti talabasi boʻlgan edim. Eʼlonlar taxtasi oldida koʻzyosh qilayotganlar orasida mening ahvolim, shartnoma asosida qabul qilinganligimni aytmasa, albatta, zoʻr edi. Ukam ham men bilan birga hujjat topshirgan edi. Bu mening uchinchi urinishim. Nihoyat bir amallab, talabalikka ilindim. Ukam-chi?

Oʻylaganim – agar u ham shartnoma asosida talabalikka qabul qilingan boʻlsa, kim toʻlaydi pulini? Ota-onamiz keksayib qoldi. Dadamning topganlari roʻzgʻorni tebratib turibdi. Ikki oʻgʻil oʻqishga ketsa… Ikkalasi ham shartnoma asosida oʻqisa…

Ukam bilan uchrashganimda uning yuzidan biror ifodani uqib ololmadim. U birinchi boʻlib savolga tutdi:
–Aka, nima boʻldi?
–Kontrakt, – dedim quvonchimni yashirib. – Sen-chi?
Ukam xotirjam edi, balki grant asosida qabul qilingandir? Agar shunday boʻlsa, ancha yaxshi boʻlardi.
–Meniki oʻxshamapti, aka.

Quloqlarimga ishonmadim. Ochigʻi, u mendan qobiliyatli, keyin bu tarzda xotirjam turib: “Oʻqishga kira olmadim”, – deyishi-chi!
–Hazillashma, bola, – dedim qovogʻimni uyib. – Sendan jiddiy soʻrayapman.
–Nega hazillashaman, aka, – kuldi ukam. Unga kulish juda yarashadi. Lekin kam kuladi, hatto jilmayishini ham kam koʻraman. – Omadim kelmapti-da, bu yil. Kelasi yilga harakat qilsam, Xudo xohlasa, zoʻr boʻladi. Siz oʻqisangiz, menga shuyam yetadi. Siz talaba boʻldingizu, xuddi oʻzim talaba boʻlgandekman.

Ukamning koʻzlari chaqnar, quvonchini taʼriflashga til ojiz edi! Aka-uka anhor boʻyidagi kafeda oʻtirib, salqin ichimliklardan ichib, maza qilib suhbatlashgandik.
Uyga qaytdik. Ota-onam men uchun xursand boʻlishdi, ukam uchun qaygʻurishdi. Lekin u sirayam xafaga oʻxshamas, atrofimda parvona boʻlib, kerakli narsalarni tayyorlashga sidqidildan koʻmaklashardi. Men bilan bozorga chiqdi, erinmasdan kiyim tanladi, kostyum-shim olishimiz kerak, deb turib oldi, arzon va sifatlisini olamiz, deb tortishmagan savdorgari qolmadi-yov. Ukamning bunchalik jonfidoligini ilgari sezmaganmi edim, toʻgʻrisi, oʻsha voqealardan keyin unga hayratlanib qaraydigan boʻldim.

3

Oʻqish ham boshlandi. Dastlabki kunlar “mast boʻlib yurdim”. Oʻzimni dunyodagi eng zoʻr talaba sezardim. Hamma narsa yangi, ohorli. Kursdoshlar ham oʻta madaniyatli. Keyin-keyin hammasi asliyatga qaytdi. “Oʻta odobli” kursdoshlarning asl tarbiyasini namoyon boʻldi, bu yerda faqatgina nafas olish uchun pul sarflanmasligini angladim. Endi pul kerak boʻla boshladi. Uydan soʻrash uyat. Lekin har oyda ukam uydan menga kanda qilmay pul yuborib turdi. Dekabr oyida bu uzildi.

Yangi yil arafasida uyga bordim. Qor yogʻmagan boʻlsa ham, sovuqqa chidab boʻlmaydi. Hovlida hech kim koʻrinmadi. Uyga kirdim. Dadam xonaning bir tarafida, ayam bir tarafida koʻrpaga oʻranib yotishgan ekan. Yo Xudoyim!

Dadam boshini koʻtardi, peshonasiga chit roʻmol oʻrab olibdi.
–Bolam, keldingmi, vaalaykum… Oʻhoʻ… oʻhhoʻ…
Yugurib borib dadam bilan soʻrashishga tutindim – koʻzlari qizargan, tanasi holsiz, yonoqlari turtib chiqqan, isitma…

Ayam ham yonboshlashga tirishar edi.
–Assalomu alaykum, ayajon… Qimirlamang, ayajon…
Ayam nihoyat suyanib oʻtirib olib, meni bagʻriga bosdi. Boshimni siladi.
–Yaxshi kep qoldingmi, bolajonim? Kechir, bolam, seni yaxshi kutib ham olmadik. Qara, dadang ikkovimiz kasal boʻlib oʻtirsag-a…

–Yoʻgʻ-ye, nega… – ortiq gapira olmadim. Ichimdan toshib kelayotgan gʻalati nolani yashirishga harakat qildim, nafasim tiqilib qoldi. Koʻzimdan toshmoqchi boʻlayotgan yoshni zoʻr bilan ushlashga urinardim. Xoʻrligim keldimi yoki ota-onamni shunday kasal boʻlib qolishlariga oʻzimni aybdor sezdimmi, bilmadim.

Koʻzlarimni yashirib, pechkani ochdim. Ojizgina olov…
Oynalarga muz tushgan, gapirsangiz, bilinar-bilinmas bugʻ koʻtariladi. Dadam va ayamni oʻz joylariga yotqizdim, ustlariga koʻrpani yaxshilab yopib, hovliga chiqdim.

Tandirxona tomondan bolta ovozi eshitildi. Ukam dadamning eski, yamoq tushgan choponini kiyib, oʻtin maydalayotgan ekan. Meni koʻrib, boltasini tushirib birpas qarab turdi. Koʻzlarida uzrxohlikmi, alammi, koʻzyoshmi – nimadir bor edi, bolta yerga tushdi, ukam yelkamga boshini qoʻydi, yelkasi titray boshladi, koʻzimdan toshib kelayotgan yoshni toʻxtatishga harakat qilib, ukamga taskin bergim keldi, lekin biror jumla aytishga quvvatim yetmadi, faqat jigargoʻshamning yelkasini siladim.

…Oshxonaga oʻtdim. Eski kigizga oʻrab qoʻyilgan yashikni ochdim, ichida besh-olti sabzi, kartoshka, piyoz, hammasi yarim muzlagan… Gaz oʻchgan, chetlari qoraygan boʻsh chovgum mungʻayib turardi. Ichimdagi achchiq yigʻi toʻkildi…

Yangi yilni kamtarona kutib oldik. Ungacha aka-uka uyni bir amallab isitdik. Dadam va ayamni ham ancha davoladik, qoʻni-qoʻshnilar ham qarab turishmadi.
–Ish yoʻq, – dedi ukam maʼyus koʻzlarini yerga qadab. – Chet elga ketaman. Pul topib, sizlarga yuboraman.
–Uka, bu xavfli. Koʻpchilik xorijda qattiq qiynalib qolyapti, – dedim. Ukamning uzoqda mehnat qilishini tasavvur qilib, qoʻrqib ketdim.
–Xudo xohlasa, qiynalmayman, – ukam oʻta ishonch bilan gapirar edi. – Chunki meni Xudo saqlaydi. Ota-onamga xizmat qilmoqchiman, u meni sizlar uchun asraydi. Xavotir olmang.

…Oʻqishga kelishim ancha qiyin boʻldi. Uyda pul yoʻq edi, ukam qayerdandir qarz topdi…
Kelganimda allaqachon oʻqish boshlangan ekan. Menda avvalgi joʻshqinlikdan asar ham qolmagan, kechayu-kunduz pulimni hisoblab, uni uzoqroq vaqtga yetkazishni oʻylayman. Bu aslida eng yengil tashvishim edi, qishloqda qolgan dadam bilan ayamni, ukamni oʻylasam, jimib qolaman, ularning bu holati uchun oʻzimni aybdor sanayman, boshqa yoʻlim yoʻqligidan kimga oh urishimni bilmay koʻzimdan oqayotgan yoshlarni artaman.
Qish boʻlgani uchun mardikorlar ham ishsiz. Stipendiyani bir-biriga ulab turdim, aksiga olgandek, bir fandan qayta topshirishga toʻgʻri keldi. Bu bir oy stipendiyasiz hayot va keyin “3” baho degani…

Ukam keldi. Ozgina gaplasha oldik. U tetik edi.
–Aka, meni duo qiling, Xudo xohlasa, hammasi yaxshi boʻladi, qiynalishlar tugaydi. Dadam bilan ayamdan xavotir olmang, ularda hamma narsa yetarli. Samaraga ketyapman, bir oydan keyin pul yubora boshlayman.

…U ketdi. U chiqqan poyezd mening suyanchim, quvonchimni ham olib ketdi.

4

…Avtobus toʻxtadi. Men izlayotgan bank binosi sal narida. Avtobusdan tushishim bilan sovuq shamoldan junjikdim. Qadamimni jadallatdim.

–Keling, – dedi bank xodimasi xushmuomalalik bilan. – Bizdan qanday xizmat?
–Assalomu alaykum, men Ayyubovman, Samaradan pul kelgan boʻlishi kerak…
–Juda soz, hozir… – bank xodimasi kompyuterini titkilab ketdi. Bank binosida odam koʻp: kimdir pul joʻnatgan, kimdir olgan… Lekin ichkari iliqqina, jonim kirib, Xudoga shukur, haliyam issiq bor, deb turdim ichimda.

–Mana bu yerga imzo cheking, – dedi haligi xodima pasportimni obdon koʻzdan kechirib.
Ukam yuborgan pulni oldim. Xorij valyutasida. Endi buni “maydalashim” kerak. Bankda bu ancha arzon – qora bozorga tushishim kerak…

Yana bekatda avtobus kuta boshladim. Oʻtib ketayotgan bir yosh yigitni ukamga oʻxshatib yubordim. Ochigʻi, biz bir-birimizga juda oʻxshaymiz. Koʻrganlar egizak ham deb oʻylashgan. Lekin u kelishgan yigit. Oxirgi marta kelganda koʻrdim: oʻzi ancha ozgan boʻlsa ham, boʻylari choʻzilib, yelkalari kengayib, yana ham koʻrkam yigitga aylanibdi. Shunday ukam borligidan faxrlandim. Albatta, buni uning oʻziga aytmadim. Ichimda saqladim.
Shundan keyin, mana, yana ikki yil oʻtdi. Bugun toʻrtinchi kursni bitirish ostonasidaman. Oxirgi marta shartnoma pulini toʻlayapman. Oʻtgan toʻrt yil davomida ukam ishlab topgan pullar evaziga oʻqidim.

Ukam har safar kelganda uchrashamiz. Ammo tezda uning ketishiga toʻgʻri kelardi. Har safar ketar ekan, samimiy soʻraydi:
–Aka, menga xizmatlar yoʻqmi? Nima qilay?
O, Xudoyim! Bir bandang shunchalar ham mard boʻladimi! Ham oʻzi qiynalib akasini oʻqitsin, ham xizmatiga jonini berar darajada tayyor boʻlsin!

Oʻtgan yillar davomida tushgacha oʻqisam, tushdan keyin ustachilik qildim. Odamlarning uylarida gʻisht terdim, devor suvadim. Dadamdan olgan hunarim asqotdi.
Shunday boʻlsa-da, goho pulim qolmas, goho qarzlarim koʻpayib ketar, goho yeyishga taom, yoʻl uchun kira haqini topolmayman. Uydagi ota-onamni, xorijdagi ukamni oʻylasam, bu iztiroblarda nihoya bormi, der edim oʻzimga oʻzim.

Ana shunda… Xudoga yuzlandim.
Dadam namoz oʻqir edi. Namoz duolarini, bir-ikki qisqa suralarni u oʻrgatgan. Men ham masjidga boradigan boʻldim. Anglaganim shu boʻldiki, inson boshiga mushkulotlar tushmaguncha ibodatning mohiyatini tushunmas ekan. Robbisining mehru karami, lutfu marhamatini bilmas ekan.

Qiyinchilik paytlarida, taskin soʻzga, tasalliga muhtoj boʻlgan paytlarimda oʻqib qoldim: agar Sening darding boʻlsa, Robbingga: “Ey, Robbim, mening katta dardim bor”, – dema, dardingga qarab: “Ey, dard, mening mehribon Robbim bor!” – degin.
Shunday deyishga harakat qila boshladim.

Abulla Toʻqay degan tatar shoiri: “Yarqirab yulduz yonodir tun qaro boʻlgan sayin, Yodima Tangrim tushodir baxtim qaro boʻlgan sayin”, – deb yozgan ekan. Banda… mushkulotga yoʻliqmagunicha Tangrisiga sajda qilmaydimi? Yoki mashaqqatlar olov boʻlib, uning qalbini poʻlatdek tozalab berarmikin? Ammo meni Xudoga yetaklagan faqat bu emas, boshqa yana bir narsa bor.

5

…Bozorga kirdim. Bir zumda atrofimda turli xil chehralar paydo boʻldi. Uzr, chehra soʻzini nooʻrin qoʻlladim. Basharalar paydo boʻldi atrofimda. Qandaydir sovuq boqadigan, lekin goʻyo xizmatga tayyorday koʻrinadigan qiyofalar…
–Oka, dollar bormi? Dollar olamiz!
–Tilla olamiz! Tilla!
–Rubl, dollar, tanga!
Izlay boshladim: biror yuzi issiqrogʻi bormikin? Yoʻq, bularning hammasi bir xil ekan, avvalboshdan shunday boʻlgan, endi ham…

…Zudlik bilan soʻmni sanab oldim. Belni baquvvat qilib, soatga qaradim – peshin vaqti kiribdi. Endi namozni oʻqib, keyin universitetga oʻtaman. Masjidga koʻtarildim. Baland gumbaz, purviqor minoralar…

Masjid ostonasida tilanchi bolalar, ayollar… Bir-ikki churvaqa ortimdan yugurdi. Bir-ikki soʻm tutqazdim. Xursand boʻlib ketishdi. Bularga qiyin – ota-onasi aytgan darajada pul toʻplashlari kerak. Lekin tilanchilik kasbining oqibati qanday boʻlar ekan?
Mayli, bu ularning ishi. Ula ham aqlli, ular ham oʻylasa kerak. Men ibodatimni qilay.
Masjidga kirar ekanman, ichimda nimadir nur sochgandek tuyuldi. Kayfiyatim koʻtarildi. Quyoshning nurlari ham endi ilita boshladi, menimcha, sovuq qotmay qoldim. Masjid hovlisidagi daraxtlar tanasida yashil boʻrtmalarni koʻrdim. Ertaga ular quchoq yozadi, bargga aylanadi.

Ukamni duo qilishni istayman. Unga ikki dunyodagi jamiki yaxshiliklarni tilamoqchiman.

…Oʻshanda ukam ketgach, yozdagina, taʼtilda uyga bora oldim. Unga qadar dadam va ayam bilan, albatta, qoʻngʻiroqlashib turdik. Bu safar sharoit yaxshi edi, ukam yuborgan pul roʻzgʻorga jon kiritgan, dadam ham ishga chiqa boshlagan ekan. Men ham birga chiqdim.
Kunlardan bir kuni ukamning eng yaqin joʻrasini uchratib qoldim. Abdulla yaxshi yigit, ukamga oʻxshab bosiq, gapirsa, gapiradi, boʻlmasa yoʻq. Shuning uchunmikin, uni koʻrsam, ukamni koʻrgandek boʻlaman. Ayniqsa, ukamni sogʻinib, bir martagina boʻlsa, diydoriga zor boʻlganimda Abdulla bilan qoʻngʻiroqlashar edim. Chunki doimo ham Rossiyaga telefon qilishga imkon topilmas edi.

Gapdan gap chiqib dedim:
–Ukam xorijdan qaytsa, albatta, oʻqishga kiradi. Dadam bilan ayam ham, men ham duo qilyapmiz, bu safar omadi keladi!
–Ilyos aka, – dedi Abdulla hayron boʻlib. – Siz Jaloliddin oʻqishga kirganini bilmaysizmi?
–Oʻqishga? – kutilmagan yangilik edi bu menga. – Yoʻq. Ukam oʻqishga kirganmidi?
–Ha, ikkalamiz birga mandatga borgan edik, u shartnoma asosida qabul qilingan ekan. Men oʻqimayman, akam oʻqib olsin, keyin oʻqiyman, dedi.

…Oʻsha kuni men uchun dunyo butkul oʻzgarib ketdi.
Oʻsha kuni Xudoni esladim. Chunki ukam uchun duo qilishni istayotgan edim.

025

(Tashriflar: umumiy 233, bugungi 1)

3 izoh

  1. Hikoya juda ta’sirli. Men ham talabaman. Men ham shartnoma asosida tahsil olaman. Balki shundan va yoki boshqa sababdan hikoya menga qattiq ta’sir qildi. Ayni damda men ham ukalarimni juda ham sog’inganimni his qildim. Akrom Malikni taniyman. Men ham O’zbekiston Milliy Universitetining O’zbek filologiyasi fakultetida o’qiyman. Akrom Malik ijodlariga omadlar tilab qolaman.

  2. Men bu hikoyani har gal o’qiganimda ich ichimdan tasirlanib ko’zim yoshlanadi. Buni boshaqacha qabul qila olmayman.

Izoh qoldiring