Bahodir Karimov. Toza bir muallim edi…

09
Бегали Қосимов адабиётнинг қай бир соҳаси тўғрисида ёзиш ёки гапириш лозим бўлса, бирор манбани излаб юрмасдан қўйилган масала юзасидан бемалол соатлаб гаприши мумкин эди. Домла қалби дарё инсон эди. Илмга лиммо-лим тўлиб турган бир дарё эдики, ундан қанчадан-қанча илмга чанқоқ шогирдлар сув ичгани билан камаймайдиган, асло тугамайдиган бир дарё олим эди. Устоз айнан шу тўлиб-тошиб турган ҳолида касалликка чалиниб, вафот этгани биз шогирдларни чуқур қайғуга солди…

001
Баҳодир Карим
ТОЗА БИР МУАЛЛИМ ЭДИ
007

088Профессор Бегали Қосимов миллий адабиётимизнинг ҳақиқий билимдони эди. 60-йиллардан бери жадид адабиёти, мумтоз адабиёт тарихи, адабий алоқалар юзасидан салмоқли илмий тадқиқотлар, “Излай-излай топганим…”, “Миллий Уйғониш” каби фундаментал асарлар ёзган, адабий меросимиз хазинасидан олиб, табдил қилинган қатор китоблар нашрига бош-қош бўлган шу мўътабар устоз билан бир илмий-педагогик жамоада бирга ишлаганимдан, айниқса, талабалик йилларимда маърузалар эшитиб, сабоқ олганимдан фахрланиб юраман. Бугун жадид адабиёти тарихини устоз хизматларисиз тасаввур этиш мумкин эмас.

Бегали Қосимов бу даврнинг етук олими эди. Фақат ўзбек адабиёти эмас, балки бу жадидчилик даврига дахлдор бошқа қардош халқларнинг адабиёти тарихи ҳамда шу даврнинг адабий сиймоларини жуда яхши билар эди. Бирор жадид зиёлиси тўғрисида гап кетса — у ўзбекми ёки татар, қозоқми ёки турк бундан қатъи назар — дарҳол далиллар асосида суҳбат мавзуига илмий мазмун, жон бахш этарди. Ўша даврнинг жуда кўп манбаларини синчиклаб ўрганган устозга бирор манба хусусида гап очиб қолинса, мазкур адабий манбанинг қанчалик аҳамиятли ёки аҳамиятсиз эканлигини кайфиятидан, авзойидан билиб олиш қийин эмасди. Агар манба муҳим бўлса, домла дарҳол жиддий тортиб, унинг қадрли жиҳатларини айтар, агар иккинчи даражали ҳисобланса, бироз камгап бўлиб, тортиниб, гўё сўзлаш малол келаётгандек қисқача фикр билдирарди. Мен Вадуд Маҳмуд ижодини ўрганиб юрган кезларимда бу адабиётшунос тўғрисида бир неча бор илҳом билан гапирганига гувоҳ бўлганман.

Бегали Қосимов адабиётнинг қай бир соҳаси тўғрисида ёзиш ёки гапириш лозим бўлса, бирор манбани излаб юрмасдан қўйилган масала юзасидан бемалол соатлаб гаприши мумкин эди. Домла қалби дарё инсон эди. Илмга лиммо-лим тўлиб турган бир дарё эдики, ундан қанчадан-қанча илмга чанқоқ шогирдлар сув ичгани билан камаймайдиган, асло тугамайдиган бир дарё олим эди. Устоз айнан шу тўлиб-тошиб турган ҳолида касалликка чалиниб, вафот этгани биз шогирдларни чуқур қайғуга солди…

80-йиллар охирларида Бегали Қосимов ўзбек филологияси факултети талабаларига мумтоз адабиётимиз тарихидан, хусусан, Алишер Навоий ижодидан мазмундор маърузалар ўқир, домланинг узоқ муддатлар эсда қоладиган имтиҳонлари бўлар эди. Албатта, бу жараёнда талабаларнинг билим даражаси, дунёқараши турли усулларда холис текширилар, кўп ҳолларда, гарчанд пастроқ баҳо олсалар-да, талабалар домланинг жуда объектив баҳо қўйганлигини очиқ тан олишар эди…

Биринчи воқеа: Алишер Навоий ижоди юзасидан маъруза ва амалий машғулотлар якунланган. Б.Қосимовга айнан шу адабий давр манбаларидан имтиҳон топширишимиз керак. Эсимда, мен “Ҳайрат ул-аброр”нинг композицион қурилиши билан боғлиқ саволга жавоб берганман…

Сирдарёлик бир қиз курсдошимизга Навоийнинг ҳаётига оид маълумотларни сўйлаш лозим бўлган. Албатта, ҳар кимга маълум ҳақиқат — Алишернинг Ҳиротда таваллуд топганлиги, ота-онасининг кимлиги, Ҳусайн Бойқаро билан бирга ўқигани, болалиги гапирилган. Бироқ талаба қиз кутилмаганда Ҳирот теграсида айланиб қолган ва беихтиёр имтиҳон олувчи профессорнинг эътиборини ўзига жалб этган. Шунда домла аниқловчи саволни беришни мажбур бўлади:

— Тўғри айтасиз, Ҳирот — Алишер Навоий туғилган жой. Хўш, Ҳирот қаерда жойлашган экан? (Жимлик.) Тошкент билан Самарқанд орасидами ёки Тошкент билан Бекобод оралиғида?

Сабоқдошимиз Тошкент — Самарқанд орасида Гулистон, Жиззах шаҳарлари борлигини, Ҳирот бу атрофда эмаслигини яхши билган. Бироқ Тошкент — Бекобод томонларга йўли тушмаган, география фанидан ҳам саводи ўзига яраш экан, чамаси, домланинг чалғитиб текширувчи “жавоб”ининг иккинчи вариантини танлайди:
— Ҳирот Тошкент билан Бекобод орасида жойлашган, домла.
— Ҳа, шунақами? — домла унинг синов дафтарчасини ёпиб қўлига тутқазади: — Чиқинг, тайёрланиб келасиз…

Иккинчи воқеа: Биздан бир курс кейин ўқиган Тешабек ёзда уйланиши керак. Аммо кетолмайди. Ёзги сессияни ёпмаган. Б.Қосимов фанидан қарздор. Нима қилсин? Аллақайси домлаларга қўллаган усулини ишга солмоқчи бўлади. Аввал, домланинг уй адресини билиб олади. Сўнгра курсдоши Ботир билан бозорга тушади. Бозорлик қилган бўлади. Бегали Қосимов эшикни очганда қарздор талабани, қолаверса, қўлида алланималар кўтариб келганини кўриб ҳайратга тушади. Мулозамат учун тил учида: “Келинглар”, дейди. Домланинг салобати босган икки курсдошнинг тили калимага келмайди. Тешабек нима қиларини билмай дарҳол мақсадга кўчади бир амаллаб: “Қарздор эдим. Имтиҳон топширишим керак эди. Уйдагилар кутиб турибди. Уйлантирмоқчи эдилар…”. Суҳбат узоқ чўзилмайди. Домла қисқа гапиради: “Сизга ким айтди Бегали Қосимов уйида имтиҳон олармиш деб?”. Бундай саволнинг жавоби оғир, албатта. Тешабек тилдан олади. Ёрдамчи Ботир минғиллайди. “Энди домла, шу ўртоғимиз…”. Табиийки, Б.Қосимовнинг: “Сиз ўртада даллол бўлиб келдингизми?”, деган кинояли писандасидан кейин Ботир ҳам тилдан қолади. Бегали Қосимов ана шундай тоза бир муаллим эди. Бу жиҳатдан ҳам кўпчиликка ибрат эди.

Бегали Қосимовнинг илмий рисола ва мақолаларида ҳам мавзу-муаммога холис ёндашуви яққол сезилиб туради.
Бир тоифа одамлар борки, фақат оддий гапни эмас, балки бутун бошли жумлаларни ёши ва илмий даражасига кўра ўзидан қуйироқ касбдошларидан кўчириб, ўз фикри сифатида мақолаларига ва ҳатто китобларига киритиб юбораверади. Айнан шу тоифа олимлар бошқа тиллардан таржима қилинган ёки эски ўзбек ёзувидан табдил этилган манбалардан зарур ўринларда фойдаланиб, қора меҳнатини бажарган кимсаларнинг исм-шарифини ёзиб ўтишни “унутиб” қолдиради.

Менингча, бу тоифадаги ёшу кекса олимларга Б.Қосимов илмий фаолиятидаги бағрикенглик, бировлар меҳнатини қадрлаш принципи сабоқ бўларди. Тўғриси, юқоридаги фикр-мулоҳазалар адабиётшунос устозимиз томонидан сўзбоши ва изоҳлар билан нашр этилган Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг “Танланган асарлар”ини ўқиш жараёнида хаёлимга келган эди. Б.Қосимов унда Беҳбудий ижодига тегишли мақола ёзган ва ёки кичик бир манбани табдил қилган талаба-тадқиқотчилар хизматини ҳам таъкидлаб ўтишни лозим кўрган. Аслида, илмий этиканинг оддий талаби ҳам шудир.

Б.Қосимов сўзи амалига мувофиқ келадиган ҳақиқатгўй ва тўғрисўз, чин маънодаги миллатпарвар бир инсон эди. Шу боис ҳар қайси тадбир ёки анжуманларда ўзини кўрсатиб, куйиб-пишиб гапирадиган, аммо сўзи амалига тескари юрадиган сохта миллатпарвар кимсаларни ёқтирмасди. Гарчанд очиқ гапирмаса ҳам, гоҳида жимгина ўтирган сабр-бардошли домланинг изтиробли юзидан бу ҳолат сезилиб турар эди…

«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2007 йил 39-сонидан олинди

 

001
Bahodir Karim
TOZA BIR MUALLIM EDI
007

088Professor Begali Qosimov milliy adabiyotimizning haqiqiy bilimdoni edi. 60-yillardan beri jadid adabiyoti, mumtoz adabiyot tarixi, adabiy aloqalar yuzasidan salmoqli ilmiy tadqiqotlar, “Izlay-izlay topganim…”, “Milliy Uyg’onish” kabi fundamental asarlar yozgan, adabiy merosimiz xazinasidan olib, tabdil qilingan qator kitoblar nashriga bosh-qosh bo’lgan shu mo»tabar ustoz bilan bir ilmiy-pedagogik jamoada birga ishlaganimdan, ayniqsa, talabalik yillarimda ma’ruzalar eshitib, saboq olganimdan faxrlanib yuraman. Bugun jadid adabiyoti tarixini ustoz xizmatlarisiz tasavvur etish mumkin emas.

Begali Qosimov bu davrning yetuk olimi edi. Faqat o’zbek adabiyoti emas, balki bu jadidchilik davriga daxldor boshqa qardosh xalqlarning adabiyoti tarixi hamda shu davrning adabiy siymolarini juda yaxshi bilar edi. Biror jadid ziyolisi to’g’risida gap ketsa — u o’zbekmi yoki tatar, qozoqmi yoki turk bundan qat’i nazar — darhol dalillar asosida suhbat mavzuiga ilmiy mazmun, jon baxsh etardi. O’sha davrning juda ko’p manbalarini sinchiklab o’rgangan ustozga biror manba xususida gap ochib qolinsa, mazkur adabiy manbaning qanchalik ahamiyatli yoki ahamiyatsiz ekanligini kayfiyatidan, avzoyidan bilib olish qiyin emasdi. Agar manba muhim bo’lsa, domla darhol jiddiy tortib, uning qadrli jihatlarini aytar, agar ikkinchi darajali hisoblansa, biroz kamgap bo’lib, tortinib, go’yo so’zlash malol kelayotgandek qisqacha fikr bildirardi. Men Vadud Mahmud ijodini o’rganib yurgan kezlarimda bu adabiyotshunos to’g’risida bir necha bor ilhom bilan gapirganiga guvoh bo’lganman.

Begali Qosimov adabiyotning qay bir sohasi to’g’risida yozish yoki gapirish lozim bo’lsa, biror manbani izlab yurmasdan qo’yilgan masala yuzasidan bemalol soatlab gaprishi mumkin edi. Domla qalbi daryo inson edi. Ilmga limmo-lim to’lib turgan bir daryo ediki, undan qanchadan-qancha ilmga chanqoq shogirdlar suv ichgani bilan kamaymaydigan, aslo tugamaydigan bir daryo olim edi. Ustoz aynan shu to’lib-toshib turgan holida kasallikka chalinib, vafot etgani biz shogirdlarni chuqur qayg’uga soldi…

80-yillar oxirlarida Begali Qosimov o’zbek filologiyasi fakulteti talabalariga mumtoz adabiyotimiz tarixidan, xususan, Alisher Navoiy ijodidan mazmundor ma’ruzalar o’qir, domlaning uzoq muddatlar esda qoladigan imtihonlari bo’lar edi. Albatta, bu jarayonda talabalarning bilim darajasi, dunyoqarashi turli usullarda xolis tekshirilar, ko’p hollarda, garchand pastroq baho olsalar-da, talabalar domlaning juda ob’ektiv baho qo’yganligini ochiq tan olishar edi…

Birinchi voqea: Alisher Navoiy ijodi yuzasidan ma’ruza va amaliy mashg’ulotlar yakunlangan. B.Qosimovga aynan shu adabiy davr manbalaridan imtihon topshirishimiz kerak. Esimda, men “Hayrat ul-abror”ning kompozitsion qurilishi bilan bog’liq savolga javob berganman…

Sirdaryolik bir qiz kursdoshimizga Navoiyning hayotiga oid ma’lumotlarni so’ylash lozim bo’lgan. Albatta, har kimga ma’lum haqiqat — Alisherning Hirotda tavallud topganligi, ota-onasining kimligi, Husayn Boyqaro bilan birga o’qigani, bolaligi gapirilgan. Biroq talaba qiz kutilmaganda Hirot tegrasida aylanib qolgan va beixtiyor imtihon oluvchi professorning e’tiborini o’ziga jalb etgan. Shunda domla aniqlovchi savolni berishni majbur bo’ladi:

— To’g’ri aytasiz, Hirot — Alisher Navoiy tug’ilgan joy. Xo’sh, Hirot qaerda joylashgan ekan? (Jimlik.) Toshkent bilan Samarqand orasidami yoki Toshkent bilan Bekobod oralig’ida?

Saboqdoshimiz Toshkent — Samarqand orasida Guliston, Jizzax shaharlari borligini, Hirot bu atrofda emasligini yaxshi bilgan. Biroq Toshkent — Bekobod tomonlarga yo’li tushmagan, geografiya fanidan ham savodi o’ziga yarash ekan, chamasi, domlaning chalg’itib tekshiruvchi “javob”ining ikkinchi variantini tanlaydi:
— Hirot Toshkent bilan Bekobod orasida joylashgan, domla.
— Ha, shunaqami? — domla uning sinov daftarchasini yopib qo’liga tutqazadi: — Chiqing, tayyorlanib kelasiz…

Ikkinchi voqea: Bizdan bir kurs keyin o’qigan Teshabek yozda uylanishi kerak. Ammo ketolmaydi. Yozgi sessiyani yopmagan. B.Qosimov fanidan qarzdor. Nima qilsin?
Allaqaysi domlalarga qo’llagan usulini ishga solmoqchi bo’ladi. Avval, domlaning uy adresini bilib oladi. So’ngra kursdoshi Botir bilan bozorga tushadi. Bozorlik qilgan bo’ladi. Begali Qosimov eshikni ochganda qarzdor talabani, qolaversa, qo’lida allanimalar ko’tarib kelganini ko’rib hayratga tushadi. Mulozamat uchun til uchida: “Kelinglar”, deydi. Domlaning salobati bosgan ikki kursdoshning tili kalimaga kelmaydi. Teshabek nima qilarini bilmay darhol maqsadga ko’chadi bir amallab: “Qarzdor edim. Imtihon topshirishim kerak edi. Uydagilar kutib turibdi. Uylantirmoqchi edilar…”. Suhbat uzoq cho’zilmaydi. Domla qisqa gapiradi: “Sizga kim aytdi Begali Qosimov uyida imtihon olarmish deb?”. Bunday savolning javobi og’ir, albatta. Teshabek tildan oladi. Yordamchi Botir ming’illaydi. “Endi domla, shu o’rtog’imiz…”. Tabiiyki, B.Qosimovning: “Siz o’rtada dallol bo’lib keldingizmi?”, degan kinoyali pisandasidan keyin Botir ham tildan qoladi. Begali Qosimov ana shunday toza bir muallim edi. Bu jihatdan ham ko’pchilikka ibrat edi.

Begali Qosimovning ilmiy risola va maqolalarida ham mavzu-muammoga xolis yondashuvi yaqqol sezilib turadi.Bir toifa odamlar borki, faqat oddiy gapni emas, balki butun boshli jumlalarni yoshi va ilmiy darajasiga ko’ra o’zidan quyiroq kasbdoshlaridan ko’chirib, o’z fikri sifatida maqolalariga va hatto kitoblariga kiritib yuboraveradi. Aynan shu toifa olimlar boshqa tillardan tarjima qilingan yoki eski o’zbek yozuvidan tabdil etilgan manbalardan zarur o’rinlarda foydalanib, qora mehnatini bajargan kimsalarning ism-sharifini yozib o’tishni “unutib” qoldiradi.

Meningcha, bu toifadagi yoshu keksa olimlarga B.Qosimov ilmiy faoliyatidagi bag’rikenglik, birovlar mehnatini qadrlash printsipi saboq bo’lardi. To’g’risi, yuqoridagi fikr-mulohazalar adabiyotshunos ustozimiz tomonidan so’zboshi va izohlar bilan nashr etilgan Mahmudxo’ja Behbudiyning “Tanlangan asarlar”ini o’qish jarayonida xayolimga kelgan edi. B.Qosimov unda Behbudiy ijodiga tegishli maqola yozgan va yoki kichik bir manbani tabdil qilgan talaba-tadqiqotchilar xizmatini ham ta’kidlab o’tishni lozim ko’rgan. Aslida, ilmiy etikaning oddiy talabi ham shudir.

B.Qosimov so’zi amaliga muvofiq keladigan haqiqatgo’y va to’g’riso’z, chin ma’nodagi millatparvar bir inson edi. Shu bois har qaysi tadbir yoki anjumanlarda o’zini ko’rsatib, kuyib-pishib gapiradigan, ammo so’zi amaliga teskari yuradigan soxta millatparvar kimsalarni yoqtirmasdi. Garchand ochiq gapirmasa ham, gohida jimgina o’tirgan sabr-bardoshli domlaning iztirobli yuzidan bu holat sezilib turar edi…

«O’zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2007 yil 39-sonidan olindi.

0071

(Tashriflar: umumiy 63, bugungi 1)

Izoh qoldiring