Bahodir Qobul. Bog’dagul & Bahodir Qobul «Avtoportret» teleloyihasida

033     Ўзи қишлоғимизда иккита Боғдагул отлиқ аёл бор. Бири эскидан шу ерда туғилган. Патирни зўр қилади. Патир нони билан оти чиққан. Катталар Боғда келин, кичиклар Боғда янга, Боғда чеча дейишади. Қишлоқда ўзи шунақа. Бир одамни бир неча оти бўлади. Отини ўзи чиқаради. Иккинчисининг ҳали оти чиқмаган. Янги келин. Андижонлик. Жалойирдан. Туғли-тугли. Қишлоқ зоту будини билмаганни келин қилмайди. Қилгандаям келин ҳисобламайди.

Баҳодир ҚОБУЛ
БОҒДАГУЛ
077

  055 Баҳодир Қобул (Баҳодир Қобулов) 1966 йилда Бахмал туманида, Ўсмат қишлоғида туғилган. Алишер Навоий номидаги Самарқанд Давлат университетининг ўзбек ва тожик тили филологияси, шунингдек мазкур университетнинг ҳуқуқшунослик факультетларида таҳсил олган.
   Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси. “Энашамол”, «Энайўл» номли китоблари чоп этилган. Ёзувчи ўз асарларида она тилимизнинг бетакрор тароватини , инсон қалбининг жозиб кечинмаларини ўзгача завқу ҳаяжон, меҳр ва муҳаббат ила гўзал тасвирлар воситасида ифодалай олади.

Дераза ортидаги аёл

Ер энди кўклаётганди…

Янги келинчак ҳам битта туққандан кейин шу уй маники экан деб ишонаркан. Унгача егани поримай, кўнгли алағда юрармиш…

Тонгниям, тоғниям тумшуғи уюлгандай. Ойқорнинг ой суратлиғ қорининг қовоғидан ҳам қор ёғади. Ҳовлидаги дарахтлар ҳам ширдайишиб серрайганча бир-бирига қош чимиргандай. Эт бўлиб этдай, ёт бўлиб ётдай эмас. Бирови бировига гап қўшишдан тийилгандай. Гап қўшса кимдандир гап эшитиб қоладигандай. Бойқадам ҳам не бир кундан бери ялоғини ҳиштаровлаганча, шоша-пиша ялаб-юлқайди-да, думни чотга қисиб инига уриб кетади. Кўрингиси келмайди, чоғи. Бойқадам Олапарнинг кучукликдаги оти. Ғовдан кириб чиқаётганларнинг бирови бировига тузук-қуруқ гап қўшмасаям, қулоқлар гапдан безор бўлгандай. Етти ётдай бегона қарашлар, қўл учида кўришишлар, тил учида сўрашишлар қиларини қилиб бўлгандай. Уй ичидан, деразадан ташқарига, тоққа қараб тик оёқда турган келинчакнинг ичига чироқ ёқса ёришмайди. Биров унга қаттиқ гапирмаган, бу ерга ўтир, бу ерда турма деган бўлмаса. Қозонга солар мойини ўлчаб берган бўлмаса. Оловни катта ёқдинг деган бўлмаса. Ота эшиги томонларда эркаклар аёлларини сизлаши, бу ерда эса куёв келинни сизлаши эришдан эриш туюлиши, хотинини сизлаган эркакни овозини эшитган одам “нўхта қаттиқ урилибди-ку” демасаям, дегандек қилиб оғзини бир қийшайтириб қўйишини айтишган, илғаган. Тўйдан олдин келин бўлмиш куёв бўлмишнинг сан дейишигада кўнганди, келишишганди. Ҳар жойни қилма орзу, ҳар ерда бор тошу тарозу деган матал ўзининг тошини турмуш тарозиси посангисига тенг қўйиб кетганди. Тавба, нимагадир сўнгги вақтларда қайнанаси отини айтишга ор қилиб “пушти куйган”, “пешонаси ўйиқ”, “уйи бузилган” деб атайдиган аёллар олдига келадиган бўлганми, ё авваллари кирди-чиқдига сер солмаганмиди?

Хаёлини хўрознинг бақ-бақлаши-ю, товуқларнинг қақағлаши бузди. Аламини дераза токчасига тўшалган газетанинг бир чеккасини шариллатиб йиртишдан олади. Ғижимлаб хонанинг бир бурчагига отмоқчи бўлди-ю, отишга чоғланган қўл калта қайтиб индамайгина калтачасининг чўнтагига солди. Товуқларни қақақлаши олдинлари парвойигаям келмасди, энди ёқмай қолган. Катта хотиндай юришиям, ўзини ақллидай кўрсатиб каллани бир томонга қийшайтириб туришиям, кўзи қизариб қарашиям.

Кундош қани, кундош йўқ

Отам одатдагидек ой оралатиб қўй сўйдирадилар. Қўй сўйилган кун, қассоб ишини қилиб бўлиб, кетарида қайта хабар олгани кўриниб, Энам ўтирган уйнинг эшигидан ташқарида турганча хайр-хушлаган бўлади. Икки кўзи дастурхондаги қассобга Энам дастурхоннинг бир учи билан ёпиб қўйган, бир тишламини ўзлари еган нон бўлаги устини очадилар. Олиб чиқиб беришим билан қассоб аввал нонни ўпиб, кейин кўзига суртиб, қўйнига солганидан, димоғи чоғ бўлиб ғовимиздан ҳатлаши билан Энам келинлари – опамни чақиртирадилар. Келишлари билан ўнг қўлларини кўрпача устига қўйиб ёнларидан жой кўрсатадилар. Бу жойга опамдан бошқа ҳеч ким ўтирмаган. Ўтирмайдиям. Уй тўла хотин бўлгандаям. Секингина тайинлаган бўладилар: -Ўғилтуғарини алоҳида олиб қўйинг, тутилмаган идишга солинг, балажон. Тутилмаган идиш деб ҳали бирон мартаям ишлатилмаганига айтилади.

Айтганлари айтганларидан зиёд қилиб тайёрланиб, идишга солиниб, идиш тоза матога ўралиб Энамнинг ёнига қўйилганидан кейин опам уйдаги ҳаммани акаларим, опачаларим, укам, синглимни, кўзи бир бошқа, мўйловлари орасидаги оғзи бир бошқа кулиб турдиган пишаккача қўймай кўчага ҳайдайдилар. Иши борни ишига, иши йўққа йўқ ердаги ишни топиб ўша ёққа жўнатадилар. Уйда Энам ва мен қоламиз. Қишлоқда бир бесаромжомлик бўлганини опамни ҳаммага ёлғондакам ғазовот қилганларидан билса бўлади. Отам қассобни ҳақини олдиндан ўтказиб қўйганлар.

Хўроз нималигини билмай тухум қиладиган товуқлар на дунёга жар солиб қақағлашни, на қақағламасликни билмай, қулоч ёзолмай, наридан-бери этак силкаган бўлиб ғуртиллашиб қўядилар. Хўрозли катакларнинг товуқлари тухум қилиши билан аввал худди бир жойи оғриб ўзи туққандек хўроз дунёни бузади. Дунёни ишини дўндириб, менгариб қўйгандек, етти маҳаллага жар солади. Кейин товуқлар қўшилишади. Қайси бири туққанини ажратиб бўлмайди. Энамдан товуқлар тухум туққанда нима деб қақағлашади деб сўраганимда айтиб берганлар:

Бола туғдим боши йўқ,
Моховлардек қоши йўқ,
Эрга энди не дейман,
Кундош туққан, кундош ҳу-в,
Кундош қани?
Кундош қочган,
Кундош йўқ.

Кейин кулганлар. Энам ҳам эналаридан сўраганларида шундай деган эканлар. Қақағлашдан боши оғриганиданми, бошқаданми ҳарқалай уй эгасининг “бўлди энди билдик” дегандай биронта чўпними, таёқними отиши билан барининг овози ўчади. Хўроз чиқиб олган жойидан қўшнини деворими, томданми ирғиб тушиб товуқларни бирма-бир тирқиратиб қувади. Хўроз остидан чиққан, тегишини олган товуқлар ўзларига қараган бўлиб қанотларини таннозланиблар кериб патлари ораларини битта-битта оролаган бўладилар. Бошни эгганча хўроз ортидан эргашадилар. Хўроз деганиям бир донагина топган қўнғизми, қуртигами йигирма жонни бақ-бақлаганча чақириб, лўкиллатиб, етиб келишлари билан топганини тумшуғига олиб, бир кўрсатган бўлиб паққос туширади. Кейин тирноқлари қайрилиб кетган чангали билан ерни тирнайди, титади. Ғазаблар сочади.

Хўроз ўз оти билан хўроз. Хўроз дамма-дам устига чиққан товуқларнинг юриши салобатли бўлади. Ўзи томон шитоб билан келаётган хўрозни кўрган товуқ зоти борки номига бўлсада бир қочган, югуруклаган бўлади-ю, кейин фойдаси йўқлидан, қочса фойдасидан зарари кўплигини англаганиданми таппа ерга бағрини ташлаб кўзларини юмиб хўрозни устига чиқишини кутади, тайёрланади. Хўроз хуморидан чиққунча, бир тугургина қолган тожини чўқиб, тортиб қонини оқизмагунча, устидан тушиб, атрофида бир қанотини парпарак қилиб ёзиб, оёқлари остига тўшаб, атрофида икки-уч қур бақ-бақлаб айланмуганча кўзни очиш ҳам йўқ. Тек ётади. Мен мактабимиздаги ўқитувчи опалардан биридан “хўроз товуқни устига чиқиб нима қилади” деб сўраганимда, “дам солиб қўяди” деганлар. Ўша-ўша “дам солиш” деган гапни эшитганимда кўз олдимга катта хўрознинг кичкина товуқни қувалаб кетаётгани келаверади.

Одамзотгаям раҳмат-э

Эскини одамлари содда бўлганми сотарида оларман сўраса-сўрамаса тухумни хўрози бор йўқлигини айтиб сотарди. Хўрозсиз туққан товуқларни қадам босиши вақтида гапга кирмаган эрсакларнинг юришига ўхшайди. Номига қиз, номига келинчак, номига аёл, йўқдан кўра бор сондагиларгаям осон тутма, Жаркўчадан ичи тўкилиб ўтади. Қаерда қандай хато қилганини ўзгиналари яхшигина биладилар. Гап қувган гўрга йўлиқади деган гапларни энди уларга айтиб ўтиришни ҳожати йўқ. Билмаганга олганлари йўлига, политика, дейди Мардон ярим кечаси арқонни қозиғи билан суғуриб, қозиқ чизган издан бориб, паст кўчадаги тегирмончининг мочасига кўз олайтирган, кечаси билан билганидан қайтмаган, қилғилигини орқасидан мочанинг қўштепкиларидан оғзи бурни бир аҳволга тушган ҳангисини бир бало қилиб ажратиб оларкан. Сиз ҳам келинни эна-бала қилиб олиб келасиз чоғи деганча, кенайдиям. Кеча бозордан қайтарда йўлда йўлиқишганда кўз уриштиришган эканлар-да, баччағар. Бари бир одам бўлмас экансан, садқайи таёқ кет.

Гап сўзларни деворнинг орқасидан эшитган, Мардонни овозини танимаган, билмаган тўғрироқ одам катта олиб сотар бозорчи, газетчилар тили билан айтганда чайқовчи товуқфабриканинг етти тийинлик бехўроз тухумини қандай қилиб хонаки тухум деб қиммат сотиш савдосини, яна келин танлашни ўргатаяпти деб ўйлайди. Билган Мардонники қўзибди, дейди. Мардонники қўзимаган кун йўқ.

Тентакнинг тили билан айтганда Жаркўчанинг ўртасига йигирма чоғли хушторини эргаштириб тушган хўрознинг жар лабида зир югуриб, юрак ютиб тўдага қўшилган жўжа хўрозни тўдага сиғдирмай қувгани, Тентакка тегиб кетади. Хўрознинг важоҳатидан, кучидан, қудратидан ҳаймиққанча дир-дир титраётган, узундан узун оёқ остида, оёғичаям келмайдиган вужудини ушлашга ҳаракат қилганча қалтирасада жўжахўрозлигидан қайтмаётган жонга ичи ачийди. Сўкатдай бўлиб муштдай нарсани кўролмай чўқиганига кўзи тушгач оғзига келганини тўхтатмайди. — Бир хўроз, яримта жўжахўроз минг-минг одам сиққан кўчага сиғишмасанг санларгаям қийин экан. Одамзотгаям раҳмат-э, дейди худди ўзи бошқа турлик соядек.

— Бир қўтан хотин маъқул-у, битта кундош номаъқул эканда. Кўргилигинг ҳам куйгулик. Ҳа демай бировингни мазангни қозон кўраркан-да бу туришда. Юқоридан топширилган ишни қилмай мокиён ўрнига бир-бирингни қувиб юрсанг пичоқ эртароқ пенсияга чиқаради, оғайни деб хўрозгаям жўжахўрозгаям дарс берган бўлади.

Сани баланг, мани балам, мани эрим, сани эринг демаган яхши кундошларниям, эр худди тунука чойнакни қопқоғи-ю бекитиб қўйса бўладигандек, чўнтакка солиб юрса ярашадигандек, якондоз кўрпача-ю устига чиқиб ўтирган хотин унга эгадек мани эримлаб кўчани ўртасида эр талашиб бир-бири билан партлашган ёмон кундошларниям кўпини кўрган Жаркўча ўз ишидан қолмайди.. кўчалигини унутмайди. Партлаш деб икки хўроз бир-бири билан урушиши, урганнинг чангалига рақибининг патими, бир парча терисими бирор нарсаси илиниб, юлиб олишга айтилади. Эрсак деб бу эрни қўйиб унисига, унисини қўйиб бунисига тегиб чиқадиган хотинлар айтилади.

Шамол етаклаган аёл

Ўзи қишлоғимизда иккита Боғдагул отлиқ аёл бор. Бири эскидан шу ерда туғилган. Патирни зўр қилади. Патир нони билан оти чиққан. Катталар Боғда келин, кичиклар Боғда янга, Боғда чеча дейишади. Қишлоқда ўзи шунақа. Бир одамни бир неча оти бўлади. Отини ўзи чиқаради. Иккинчисининг ҳали оти чиқмаган. Янги келин. Андижонлик. Жалойирдан. Туғли-тугли. Қишлоқ зоту будини билмаганни келин қилмайди. Қилгандаям келин ҳисобламайди.

Қишлоқда у билан олдинма кейин тушган келинларнинг шошиб қўйгани учта, олди иккита, кўпи биттадан бўлсаям йўргак ўраган, бешик белаганидан бери уйидан ғурт-ғуртлаган ғурбат аримай қолган келинчак ота уйига етар пул йиққанидан Жаркўчага қандай чиққаниниям, қачон бу фикрга келганиниям, кимнинг гапига кирганиниям билмайди. Яна уй кийимида. Бўлмаса Ўсмат қаерда-ю, Андижон қаерда. Энамни олдига қандай келиб қолганиниям.

Энам ҳамиша урчуқ йигирганлари учун йигирган юнгни қилқони чиққанидан олдиларига эски дастурхон тўшалган бўлади. Дастурхон, устига егуликлар қўйилган дастурхон сал чеккароқда. Чой ичарда эски дастурхон олиниб, опам Энамни уст-бошларини қилқонлардан тозалаган бўладилар. Дастурхон Энамни олдига тортилади. Энамнинг олдида қўйниларига қўшилиб тўшалган эски бўш дастурхон, сал четроқда егуликлар қўйилган ва усти ёпиқлик бошқа дастурхонни кўрган келинчакнинг бу ҳолни аввал кўрмаганидан хаёли бир шошади. Энам урчуққа ҳазил қилгилари келганда “энди дастурхонингизни йиғиштирсак майлими Қўлантоқ Мирзо” дейдилар. Қўлантоқ дегани яланғоч дегани. Этикни пайтавасиз, туфлини пайпоқсиз кийилганда қўлантоқ кийибди дейилади. Келинчак салом бериб кириб, келиб, эски дастурхон четига ётсирабгина, омонатгина ўтирган, ҳол-аҳвол сўрашиб нафасини ўнглаб бир кўнгилда гапирадиган гапи тугагандай, гап тополмай талмовсираб, бир кўнгилда гапни нимадан бошлашини билмай иккиланиб турганда Энам гап қўшадилар.

— Ёқмаса ухлаб ётганда қорнига пичоқни тиқиб ол, санам қутилсан, уям. Кейин ҳеч нарса кўрмагандай юрасан, дейдилар бетигаям қарамай, келинниям ҳуррасини учириб. Биров зўрлаб эрга берган, олсанг ҳам оласан, олмасанг ҳам оласан деб уйлантирган бўлмаса…

Кейин орага Жаркўчадан энишдаги ўнг қўлдаги жарнинг чуқуридек охири кўринмас бир нарса Энам билан келиннинг ўртасида осилиб қолади. Соат ҳам бир жойда тўхтаб қолгандек тиқ-тиқ, тиқ-тиқлайди. Энам оғир ва катта дамсар уриб худди яхшилик қилмоқчи бўлган одамларини яхши кўриб уришганда ишлатадиган товушларида гапирадилар. Биламан. Энам насиҳат қилмоқчилар. Гап юқмайдиган ё, ёқмаган одамига “ўзинг яхши биласанг, ўзингдан қолар гап йўқ” деб қисқа қиладилар.  Ўртадаги жарга кўприкни Энам ташлайдилар.

— Ўзларинг топишган бўлсанг. Неча йил ўқишда бирга ўқидинг. Синашта бўлдинг. Ниманг кам? Ниманг етмайди? Нимани бўлолмай тортишасанлар? Буни бари синови. Сабр берсин. Сабр сўра. Сабр қил. Худони эслаганни худо эслайди. Ўқимишли бўлиб санлар шундай қилсаларинг бошқалардан нима умид… Кейин урчуқ неча минг марта боши айланиб келганча ўртада жимлик чўқкади. Вақти соати келганидан кейин Энам яна давом этадилар. Аёл зотики эркак билан тенг бўламан деб тирлашдими, Худони ургани шу бўлади. Эркакни Худо ўзи хоҳлаб, ўзи яхши кўриб, бировдан сўрамай, бировни кўнглига қарамай, истганидай, бекаму кўст яратган, дейдилар худди мактабда ўқитувчи районодан комиссия келиб, комиссиянинг олдида ўқувчиларга диктант айтаётгандек, секин ва ҳар бир ҳарфини дона-дона қилиб. Аёл зотини Одам атонинг кўнглига қараб, кўнгли ярим бўлмасин, умиди ноумид қолмасин, деб кўнглига қараган. Эрнинг кўнглига қарамаган аёлнинг икки бети қора. Эр ҳамки эрдай бўлса, дейдилар Энам куёви билан экаришиб келган келинчакка урчуқларини бошини айлантиришдан бир нафас ҳам тиндирмай. Ортиқча гап ҳаммага юк. Энди борда рўзғорингга эгалик қил. Қозон-тавоғингга санқи пишаклар эга чиқиб кетмасин. Ҳидлаб қўйса, қатрон қилиш керак.

Уй кийимидаги, қулоғи ғиппа буғилгандай, кўзига нима кўринаётганини ўзиям билмаган, билмаётгандай, эшитаётганлариниям фахмламаётган келинчак Энамнинг олдида юзма-юз ўтирганини, бетма-бет турганини илкис англар, илғар экан босинқираган уйқудан қўрқиб ўйғонган одамдай сесканиб кетади.

Энам келинчакни турли йўллар турланиб-тусланиб имлаётган, кўринган қорани гапига эргашиб бораётган хаёлини бир жойга келтирмоқчи, хаёлини тозаламоқчилар, чоғи. Ҳар доим шундай бўлган. Аразлашиб келганларга биринчи мана шунақа чаппа-чуппа гапларни айтадилар. Энамни тушуниш учун тинчлик керак. Ҳар тарафлама тинчлик. Худди Ойқортоғнинг овозини эшитиш учун, чиройини кўриш учун, у билан жўра-жўра бўлиш учун тинч жойга чиқиб томоша қилгандек, тинч жой топиб гапини эшитгандек. Албатта, одамлардан тинч жойни айтаяпман. Китоб тилида сокинлик дейди-ку, ана шу тинчлик керак. Товуқни катагига адашган итми, итдан қочган пишакми кириб қолгандай вағур-вуғур эмас.

Отинг нима эди?

— Янги жойга келган кўчат ҳам ўлдим деганда уч йилда ернинг суву ҳавосига ўрганади. Одам ҳам кўчатдай гап. Худо хоҳласа ҳам демай икки бешикни ўртасида чарчаганингдан таррайдай ухлаб қолмасанг, келиб бетимга туф дейсан, дейдилар худди дугоналарига гапиргандай.

– Отинг нима эди?
– Боғдагул.

Чиройли отинг бор экан. Чиройлигини қара. Китоб кўрган одам қўйган. Ўқимишли китоблардан олинган. Ҳидидан маълум. Ўғил туғаман десанг махсини ечма. Душман оёққа қарайди. Одамни иккита душмани бўлса биттаси совуқ. Совуқ оёққа ёпишади. Оёғдан олган совуқ йиқитмай қўймайди. Махсиям келинликнинг давлати. Кийишга етган, етмаган бор. Кийиш буюрилган, буюрилмаган бор. Ўзингни ерга урма. Лозими динкайиб, жиягсиз липаси билан кавушини ораси бир қарич бўлиб очилиб, ширдайиб кўрингандан беўхшови йўқ. Сочи кўкрагини ўртасига тушгандан жаннатни иси келади. Бомдоддан қолма. Бомдодни қўйма. Хат-саводинг бор. Кунни бекорига кеч қилмай китоб ўқи. Кунни томошага чиқармаган. Ўқигандан зиёди йўқ. Саҳар турганга нима етсин, балажон. Художонни ўзи ҳар тонг саҳарга яқин осмондан тушиб тонггача “тавба қилувчи борми-тавбасини қабул қиламан; истиғфор айтувчи борми мағфират қиламан, гуноҳини кечираман; сўровчи борми-сўраганини бераман” деб турса. Бандаси ношукурлик қилмасин. Худони олдидаям уят. Ҳар куни эрталаб вахтли туриб, бет-қўлини ювгандан кейин хўжайини билан икки қўллаб кўришган аёлнинг гуноҳи қўллар орасида қум тўкилгандай тўкилиб кетади, деган машойихлар. Ман бир кўрсаводман. Раҳматли катта отангиз китоблардан ўқиб ўргатган гапларни эсимда қолганини айтаяпман… кунниям бетини қаро қилма. Одамга қўшилиб кўрган куниям сўроқ беради. Эр-хотин иноқ рўзғорнинг итини ҳам кўзи ёнади… Бесаҳат одам билан бешохнинг фарқи йўқ…

Бесаҳат дегани қулоғига гап кирмайдиган, тўғри гапни тушунмайдиган дегани, буни ўзимдан қўшаяпман. Тушунмай қолманг деб. Ўрнига китобча гапларни қўшсам Энам гапирмагандай бўлиб қолади, шунга. Энам, қани балажон ёзиқларимизни бир ўқиб берингчи деганларида, ўқиб берсам, Энамнинг гапи эмаслиги билиниб қолади, шунга.

Ўсмат ота ҳамманиям келин қилавермайди. Тақдирда нима бўлишини эгасининг ўзи ёзган. Андижондай жойдан келин бўлиб тушган бўлсанг, юрагингда вужур, ўт борки бир йигитни этагини ушлаб келибсан. Ҳамма аёл ҳам узоққа тушолмайди. Отангни уйи қаерда, гап қаерда. Итинг адашмаган бўлса керак. Андижондан ёмон одам чиқмаган. Одамни оти бир ёмонга чиқмасин, бузуққа чиқмасин. Эрдан чиққан аёлникига ҳар иккисиниям кўзи жизиллаб қараб туради. Эрдан чиққан аёлни бошига Пухордаги қарғаям келиб тезаклаб кетармиш деган эскилар. Элни яхшисидан ямони кўп кунларда эҳтиёт бўл, ямонга қўшилма. Қайнатанг, қайнананг бор демаган тўйларга борма. Борсам майлими деб сўрамаям. Ўзлари, ўз билгича бор деганда бор. Дунёни аёли бир ерга йиғилгандаям бир пал шолини сувдан чиқаролмаган. Чиқара олмайдиям. Ювуқсиз оғизларнинг гапларига эргашма. Ўсмат отани келини деган отинг бор. Тортишгандан ямони йўқ. Тортишганга дунё ҳамиша тор. Тортишган ҳамиша ютқазади. Тортишув гуноҳдан бошқасига тортмайди. Пайғамбаримиз ҳам тортишган одамни қиёмат куни шафоат қилмайман деганлар. Художоннинг одамлар ичида энг ямон кўрган одамлари тортишган одам. Худонинг кунини Бисмилло билан бошламаган, кеч бўганда бошини ёстиққа Биру-Борсан деб топширмаганни бешох дейдилар. Хоҳ эркак, хоҳ аёл бўлсин ювуқсизнинг кўзи тушган жойдан барака кўтарилмаса палакатнинг кўнгли жойига тушмасмиш. Эрта тур, ишларингни эрта кунда саранжомла. Биров қилиб бергандай бўлади. Зериксанг Энамни олдига борсам майлими деб уйдагиларингдан сўраб, олдимга кел. Одам одамга бегона эмас. Сан ҳам мани болам. Эрингга айт урчуқ олиб берсин, ўзим сенга йигиришни ўргатаман. Кўз кўзга меҳмон.

Энамнинг келинчакка айтган гаплари ҳангини — юкини кўтара олмаган урчуқ ипи чирт этиб узилиб кетади. Ғириллаб айланиб турган урчуғ олача устига тап этиб тушади. Осилган нарсани оғирлигини кўтаролмай узилган арқондай. Думалаб эшик олдига боради. Ирғиб туриб олиб келиб бераман. Энам кўнгилларига келганча узунликдаги ипни шарт узиб келинчакнинг олдига ташлайдилар.

– Махсини кийишингдан олдин ўнг оёғингни шиллагига (тўпиғ усти) бойлаб қўй. Ётганигдаям ечма. Қўшилганингдаям. Бегона кўзга кўрсатма. Хўжайининг сўраса Энам берган дегин. Кейин ўнг қўл кўрсатгич бармоқларини тилларига бир теккизиб намлаб, урчуқдан чуваланган ипга теккизиб намлаб, ҳанжаладан тушган ипнинг учини бошма-бош қилиб бош ва кўрсатгич бармоқлари ўртасига олиб товлаган, улаган бўладилар. Ипнинг улатқисини одам зоти тополмайди. Яна ўзини Энамни қўлида кўрган урчуқ ўпкаси тўлиб, кўкси тўлишиб, ҳишмаланиб яна қайта бошдан айланишни бошлайди. Қани энди уни хурсанд бўлаётганини жонзотлар, жонлиқлар кўрса, билса. Гувиллагандан гувуллайди, гуриллагандан гуриллайди. Урчуқ айланиши билан баробар Энамнинг бошида айланган гап-сўзлар тилларига чиқади.

— Илонниям ини бузилмасин, қушни қўноғидан айирмасин. Ерда бузилган бир ватаннинг юки етти осмонни фаришталарига қўшиб бесаранжом қиларкан. Бу гаплар катта машойихларнинг гапи. Бизага ўхшаган мурри кимпирлардан нимаям гап чиқарди. Этагинг болага тўлсин. Қишлоқни юзини ерга қаратма. Фалон қишлоққа фалон жойдан келин тушган экан сиғдиришмапти, деган сассиқ гап ҳаммагаям уят, дейдилар-да ёнларида, бир четида ўроғлиқ турган идишни ўнг қўллари билан келин томон суриб қўядилар. Ҳанжаладан чиқиб келаётган ипни товлаш учун урчуқни кўтарган чап қўллари баландда бўлади. Товланишдаги ипнинг маромга келганидан чиқарган овози эшитилгач, нафаси билингач ипни урчуғ белига ўраб бўлиб, дов-даскаларини этакларига олиб, эски дастурхонга ўраб бўлиб келинчакни ўзларига яқин келишини имлайдилар. Хонада ўзи уччовимиз. Мен энг яхши кўрган жойим Энамнинг елкаларига ташланган отамнинг эски чопонлари остида ўйнаб ўтирган бўламан. — Тугунда ўғилтуғар. Ҳеч кимга кўрсатмай уйинга олиб бориб е, дейдилар биров эшитмасин дегандек шивирлабгина. Худо хоҳласа ўғилчали бўлганингда идишни чочаласи (сочала) билан қайтарасан. Унгача идишни санга бердим. Анавуни бу ёққа торт, деганча четда турган дастурхонни кўрсатган бўладилар. Қутлик уйдан қуриқ чиқма. Нонга қара.

Келинчакнинг кўзларидан ёш тирқираб жўнайди. Тили калимага келмайди. Силкиниб-силкиниб, титраниб-титраниб йиғлайди. Овоз чиқариб юборай-юборай дейди-ю, уялади, чоғи.

Бисмилло деб эшик ҳатла-да сўрамасларидан олдин, Энамни кўргим келувди, бориб келдим дегин. Мендан ўтганни кечиринглар деда, индамай ишингни қилиб кетавер. Жаркўча болаларинг қучоғини тўлдириб чангитишини кутиб ётибди, агар билсанг. Тур энди, жўна.. сен яхши одамни боласисан. Сендан яхши хотин чиқади. Нафас олишингдан белгили. Ўзингни ўтга-чўққа урма. Биров сал хафа қилса Энамга айтаман де, мен рухсат бердим. Қишлоқни уятга қўйма. Уйига қайтиб бориб бирорта барака топган келин бўлса мана, ман эшитган бўлардим. Ана сой ҳам, дейдилар деразадан Каттасойни кўз қирлари билан кўрсатганча. Энамнинг хаёли Каттасойга энганда қушлар ҳам жим турадилар. Тек турадилар. Каттасой хаёли Энасойгача кетади. Эдил билан диллашиб, Ёйиққача ёйилади, ёзилади. Энасой бошланадиган Тангри тоғ қорларидан айланиб тушиб Ойқорнинг ой суратлиғ қорларига келиб дамсар уриб ўзига келмагунча ҳеч ким гап қўшмайди. Қуш ҳам қузғун ҳам.
Хаёлларнинг икки чеккаси, ундай десам тушунмайсиз, хаёллари юрган, юриб бораётган йўлнинг икки чеккасини узун-узун, баланд бўйли, оппоқ, худди Жаркўчанинг икки чеккасида тик ўсган тераклардек қадим ва таниш хаёллар кутиб-кузатган бўлади. Худди меҳмон кутгандек, кузатгандек. Меҳмон хаёллар бўлак, эскидан эски, қадимдан қадим, қариндош, отдош, отадош хаёллар ўз ўринларини билади.

“Қўрқманг, балажон”

Уйимизнинг илони, оқ илон тўққиз балорли уй шифтининг ўртасидагига ўралиб хурракни отаётган бўлади. Оти, зоти, ини йўқланганидан бир билтанглаб қўяди. Ҳар замон, ҳар замон бир ўнг, бир чап кўзини очиб, орада тилиниям бир чиқариб, тишларига чархлаб, оғзи бурнини, хаёлларига берилиб кетиб оғзини икки чеккасидан чиқиб кетган сўлакларини артган бўлади. Энам рухсат берганларида биз итолиш кураш тушамиз. Хаёлда бўлсаям. Мазза қиламиз. Неччи марта йиқитган бўлсам ҳам бошидаги қўндирилгандек пўпили, тожи жойидан қимирламайди. Энам хаёлга эҳтиёт бўлинг, балажон деганлар. Одамни одамга, жонлиқни жонлиққа дўст қиладиган ҳам, душман қиладиган ҳам хаёл. Эс-ҳушини йиғиб олган хаёлга нима етсин…

Мен яхши кўрган жойимда-Энамнинг елкаларига ташланган отамнинг эски чопонлари остида ухлаб қолсам ҳам Энам кимга нима деганлари калламга ўтиб қолаверади. Келинчак уялмасин деб мен чопонни ичига кириб кетаман. Ухлаяпти, эшитмаяпти деб ўйласин, уялмасин дейман.

Бу ёзиқларни ёзишим мумкин-у, ўқишга беришим мумкин эмас. Энам кўнгилларида айтганлар. Худо хоҳласа, вақти келганда ўқишга бераман. Энамни тилидан, одамлардан эшитиб, ўзимдан ҳам қўшиб ёзиб тўлдирганларим ҳозирча қирқ дафтарга яқинлашган. Онда-сонда Энам ёзиғимиз неча дафтар бўпти, балажон, деб сўраб қоладилар. Мен саноғини айтаман. Кейин Энам, — ҳа-а, дейдилар “а”ни чўзиброқ, шу вақт орасида хаёлларини тартибга келтириб олган бўладилар-да таволлага тушадилар: Худога шукур, ўзидан бегона қилмасин, дейдилар. Дафтар, ёзиқ тўлиқ дафтар сони маълум бир сонга, саноққа етганда, етса бир нарса бўлишдан Энам туюнганлару, дафтар сони ўша сонга етиш кунидан нимагадир қўрқаман. Шунинг учун дафтарларнинг ҳар бирини икки-уч варағини очиқ қолдираман. Тўлган ҳисобланмаслиги учун. Лекин, Энамга ёлғон гапириш мумкин эмас. Бошқаларгаям. Дафтарларни нимага охиригача тўлиқ тўлдирмаслигимни бир кун сўраганларида, тўлдиргим келмаслигини айтгандим, қучоқларига олиб бошимни ҳидлаб узоқ вақт йиғлаганлар. “Қўрқманг, балажон, қўрқманг, мен ҳамиша орқангиздан қараб тураман, балажонимдан айланай, ишдан қочманг, қандай хоҳласангиз шундай тўлдиринг”, деганлар.

Энам шеър эшитгилари келганда “Отажон, бир ота-боволани шеъридан айтиб беринг” дейдилар. Бу сафар мен Энамнинг шеър эшитгилари келганини, тусаганларини илғаб қоламан. Энамнинг кўзларига қарайман. Кўзлар аллақачон менга қараб турган бўлади. Хаёлимда “Гулдаста”ними дейман. Энамнинг оғизларини таноби қочиб, кўзлари қуёшга қарагандагидек қисилиблар, ёшланиблар кетади. Икки томчи ёш ияклари остига келиб бир бирига қараганча тўхтайди. Ялт-ялт. Гулдаста бу Алишер Навоий бовони шеърларидан тузилган шеър. Гулдаста отини Энам икковимиз ўйлаб топганмиз.

Турк назмида чу тортиб алам,
Айладим ул мамлакатни якқалам.

Кимгаким қилдим вафо, ваҳ ким, жафо подош эди,
Олам аҳлида вафо мавжуд эмас беиштибоҳ.
Орзу қилдим вафо аҳлин кўрай деб, топмадим,
Хоҳ зоҳид, хоҳ фосиқ, хоҳ сайид, хоҳ шоҳ.

Кимки бу давронда қилур ростлик,
Йўқтур иш ғайру каму костлик.

Агарчи мен ямон, сен яхшидурсен, муътарифдурмен,
Ўзин яхши тасаввур айлаган мендин ямон эрмас.

Эй Навоий, махлас истар бўлсанг эл тил-оғзидин,
Назмидин ҳам тилни тийғил, насридин ҳам юм оғиз.

Гулдастани ўқиб бўлишим билан хаёлимга кўчада болалар айтиб юрадиган шеър лап этиб келди.

Мир Алишер Навоий,
Кампирларнинг бовойи.

Энам ярқ этиб менга қарайдилар, мен хаёлимдан ўтган гапдан уялиб ўзимни Энамни қучоғига отаман. Биз бирдек уяламиз. Биз ачом-ачом ўйнаймиз. Кейин “Аламо-аламо” ўйнаймиз. У ўйинни бошқа сафар айтиб берарман. Эсимдан чиқай депти: алам – байроқ, туғ; тортиб алам- байроқ тикмоқ, байроқ кўтармоқ; подош – йўлдош, эваз, мукофот, бадал; беиштибоҳ – шубҳасиз, шаксиз; махлас – холис бўлиш дегани. Мардон ўргатган. Кейин ўзиммам тўғрими йўқми деб катта китобларга солиштириб кўрганман. Муътарифни маъносини топганимча йўқ. Топсам ёзиб қўяман.

Эсимга ярим кечаси бир нарса келиб қолиб туриб ёзиб қўйишимдан олдин бет қўллимни ювиб келганимга Энам қараб ётганлар чоғи, эртаси куни икковимиз қолганимизда “Балажон, ярим кечаси ёзгингиз келганда бет-қўлни ювмай ёзаверинг, кўнгилдан чиққан нарса ҳамиша таҳоратлик” деганлир. Катта отангиз айтганлар, дейдилар юзларига қараб турганимдан кўзлари ёшланиб. — Катта отангизнинг омонат гапини етказдим, балажон. Кейин қўлларини дуога очганча: Художонга шукур, балажонимни қоғоз-қаламга жўра қилган… қаватига ўзингни деган, ўзинг назар қилган, ўзингдан тонмайдиган, арқон ушлаган, исо нафасли, султон кўнгилли, бек феълли йўлдошлар бер… ўзинг якка-ю ягонасан…

Энамнинг “политика”си

Келинчак катта гуноҳ қилиб қўйган ва гуноҳини ишонган одамига бир мартага айтмаса бўлмайдиган оҳангда калтачасининг киссасидан майда пуллар ва тангаларни чиқариб қўллари қалтираб дастурхон четига қўйган бўлади

— Йўлга деб йиққан эдим, уйдагилар кўриб қолса хафа бўлишади… энди менга керакмас… мен ҳеч ёққа кетмайман…

— Мен бундан безорман, дейдилар, пул зотини назарда тутиб. Хафа бўлмасин деб келиннинг бетига бир қарарканлар. Ана, пўстакни тагига таша…
Келинчак пўстакни кўтарганда бели боғлиқли пуллар хотиржам ётган, боғланмаган пуллар пўстакни кўрсатилгандаги ҳавосига қўшилиб сочилишган бўладилар. Келинчакнинг хаёли баттар қочади. Уларни Энамни кўргани келган одамлар бекитиқча ташлаб кетишган. Райком дейсизми, партком, прокурор, мелисани шапкаси каттаси-ю, колхозни раиси, атоқли ўғрилардан, учига чиққан киссавурлардан дейсизми баридан бор. Энамдан хабар олиб, хайрлашиб чиқиб кетишаётганда туфлиларини кийган киши бўлиб билдирмайгина оёқ учидаги пўстакни кўтариб остига ташлаб қўйишади. Пулларга фақат қишлоқнинг тентаги отлиқ Мардон тегина олади. Уям ўзига эмас. Ўшандаям бирон шўрни шўр қисган кунида, мустарга ёрдам қилмаса бўлмайдиган бўлиб қолганда. Мардонни Энам яхши кўриб кетганларида: Ҳа, Девонателпак, қийналмай юрибсанми шоху-бешох, қуш-қузғунни ичида, дейдилар. Девонателпакнинг телпаги тугул хуши бошидан айрилгулик бўлиб хурсанд бўлади.

Эртага бир кун биров сендан неча эр қилувдингов, нечта уй солувдингов, гиламинг нечта, нечта тиллонг бор сўрамайди. Сўраса, нечта баланг бор сўрайди. Нимага тортишасанлар. Энди рўзғорни тортинглар. Хушу-хурсан ишингни қилиб юрмайсанми ўзингниям, бошқаларниям кўзини қувонтириб. Бир кун жанжал чиққан жойдан қирқ кун барака кўтарилади деган машойихлар. Жалойирниям юзини ерга қаратма. Ўсматниям.

Уч балани етти эрдан туққанлардан узоқ юр. Энам ҳам келинчак ҳам гап кимга тегаётганини бирдай биладилар. Мен ҳам. Келинчакнинг эгилган боши янаям хам бўлади. Келинчакнинг кўзида у ерга борганимни Энага ким айтди экан деган хаёл ўтади. Энамнинг ярим эртак, ярим матал, ярми тошойна, ярми музойна гаплари давом этади: Бир қиз бир йигитни ёқтириб бир катта шаҳарда бир катта дарахтни соясида ўтиришганда йигитни қулоғини тортиб ўйнаган қиздек хуш-хурсанд юрмайсанми, дейдилар, Энам китоб ўқиётгандек, бироқ кўзларини юмганча ип йигирганларича. Келинчакнинг хаёли паққос тан беради. Боя йўлда келаётганда катта толни остида ерга тўкилган сапсариқ гулларини босиб ўтаётганда, Тошкентда ўқишда юрганда “бир қиз бир йигитни ёқтириб” қолганини қиз йигитнинг ҳазиллашиб “қулоғини торт”ганини эслаб аввал энтикиб, ютиниб, кейин “бўлган бўлса бўптида энди” деганча ўзидан ўзи ғашиққани кўз ўнгидан ўтаркан Энамнинг олдида ҳар нарсани ўйлавермаслик кераклигига ақли етиб қолади.

Аёлни рўзғорига меҳри ўчоқ бошини тоза тутишида, итни ялоғига қарашида билинади. Қўқиган жойга фаришта қўнмайди, дерди энамиз дейдилар Энам. Итини ялоғини тоза тутмаганни ўчоқбошиям гўрам бўлмайди.

Келинчак чиқиб кетарда “Яхши билмайман”, дейди. Энам; қайнанангга айт, ўргатсин. Ўргатганимдай қилиб ўргатсин. Куни кеча қачон балалик бўларканман, деб Ҳу-Ҳулаб, бетини ёши беш томиб, кўзи кўчага сув сепиб юрувди бугун катта хотин бўлиб қоптиларми? Бировни баласини сарсон қилишдан уялмадиларми? Дунё қайтар дунё, нима эксанг шуни ўрасан. Ҳаммаси олдингдан қайтади. Қайтмагани қолмайди. Беайб Парвардигор. Ҳаммаям… айбдор керак бўлса аввал ўзидан қидирсин. Ўзини ёқасини ҳидлагани маъқул. Энам ўргатгандай қилиб ўргатар экансиз десанг ўзи тушунади. Тушунмайгина қолсин…

Биламан, бу гаплар келиннинг қайнонаси ҳақида. Бу гапларни келин қайнонасига айтолмайди. Лекин, хабар топганини кўзлар кўзга тушганда қайнона деган илғасин деб айтаяптилар. Энам Мардонча айтганда, Мардонни тили билан айтилганда политика қилаяптилар. Қайнонаям уйида ўтиргани билан гапларни эшитгандан зиёд билиб турибди. Уйи тугул ҳовлисигаям сиғаётгани йўқ. Келинини ғовимизга бурилганини аллақачон унга етказишган. Энам бир киши билан гаплашаётганда гап устига бостириб келишга ҳеч кимнинг ҳадди сиғмайди. Гапларни ўғринча эшитмоқчи бўлган хаёли бузуқни Жаркўчаям рангидан билади. Суробини тўғирлаб қўяди. Юради кейин, мен кимга ёмонлик қилувдим деб, чангаллаб.

Келинчак уйда бешикка белаб келган боласи ўйғониб йиғлаётгандек ўрнидан туради. Ҳали чапу ўнги йўлга тушиб кетмаган келинлик калишиниям ўнги-чапига қарамай илдирганча жўнайди. Қўйнида янги сурпга ўралган идиш. Қулоғида Энамнинг гаплари. Эсимдан чиқмай бирор жойга ёзиб қуяй деган хаёлда бўлади. “Аёл киши эрталаб туриб, юз-қўлини ювиб, эрига икки қўллаб салом берса, эр ҳам икки қўллаб салом олса, шу вақтгача қилган гуноҳлари қўллар орасидан гувуллаб тўкилади.”

Дераза ортидаги эркак

Келинчак Ойқортоғнинг булбуллари китоб ўқишидан олдин туради. Қўл бетини ювиб, ҳовли-ю, бўсағани супиришга чоғланади. Ҳар турлик уйқусираган қушлар дарахт шохларида қўнишибгина ота ҳовли юзини тозалашдаги ғайрат шарпасини кўришни истаганлари билан кўзлари кўрмайди, супиргининг бир маромда бориб-келиши овозидан уйқулари қочади. Аввалига аллалагандай бўлган бўлсаям. Келинлик махси кавишини тановарига, босганда чиқарган овозига маст бўладилар. Келинчак келин бўлиб тушганда, ҳовлига кирарда, катта бўсағада оловдан айланган, куёвнинг ортидан изма-из босиб айланган ўринларга кулиб-кулиб қарайди. Биров кўрадиям деган хаёлгаям бормай куёвини орқасидан эргашган изларини оёқ учида бир-бир, бирма-бир босиб айланади. Қизиқ ўшандаги излар ҳалиям ўчиб кетмаган экан. Шунча ўтиб қайтиб кўрмаганини қаранг.

Келиннинг кўзига бўсаға бўзаламидан бошқаси, бўлаги кўринмайди. Бўсаға бўзаламаининг ўша келин келганда Жаркўчадан ажралиб ховлига кирадиган йўлакдан кейин, дарвозадан киргандаги келинни оёғига бош берган, бошига кўтарган, елка тутган неча бир йиллик бўзалам, ўша олов айланганда ерга қараганда, бошқача кўринган кафтдакгина келадиган бир парчасини илкис илғаган келинчакнинг ҳам димоғи чоғ бўлиб кетади. Бўзалам янгидан бўзлаётган, бўзланаётганди. Дугоналар топишгандек ўтира солиб ўша бир парча бошқача, бўзаламлардан айрича ўсган, баландроқ, ўсиқроқ кўкални, майсани бошини силаган бўлади. Кўрган кўз келинчак эсдан оғибди, тентак бўлиб қопти демасин деган хаёл келгандан майсанинг орасида йўқ тошу-хасларни битталаб тергандай бўлади. Елкалари узра Энанинг гаплари сирдош дугонадай эргашгани эргашган. Сочларига осилишиб олгандай ҳам. “Хотин эрнинг жойнамози”. Одам бир вақтлар бўлиб ўтган бирор гапни эслаб, эслаган гапидан ўзи уялиб кетишини ўшанда билган. Қизариб кетган юздаги табассумининг, жилмайишининг чиройлилиги ўзига кўриниб кетиб, ўзидан ўзиям уялиб кетади.
Табассум таҳоратни бузмаган.

Бир неча кундирки, хотинининг саҳар мардондан махси калишда ташқарига чиқиб кетишидан, ишларини қилиб бўлиб, қайтиб келиб кўзига тик қараб салом бериб икки қўллаб кўришишидан, кун бўйи тандирхонадан, ўчоқ бошидан чиқмаслигидан, итни ялоғини қайта-қайта ювишидан, уйқудан олдин елкадаги сочни, бўйнига етмаётган сочни қайта-қайта бўйнига ўрамоқчи бўлаётган, калталик қилиб етмаганидан ўролмагач сочини учига қаричини улаб кўксини устига қўяётганидан хавотирга тушган, дераза ортидан, уй ичидан, пардани сал суриб қараб турган эрнинг ранги-қути ўчади. Бу туришда хотини ўзини ўзи бир нарса қилиб қўймаса гўрга эди. Ўзини бир нарса қилиб қўйган келинчакларни эрини қамаб қўйишларини эшитган, кўрган. Айниқса, хотини ўзини бир нарса қилишдан олдин ёзиб кетган хатлари топилгандан кейин. Кетганнинг йил оши ўтган бўлсаям, терговга фарқи йўқ экан. Тиззаси дераза токчасига тўшалган газетага тегиб кетиб, газетага қўшилиб тушган икки буклоғлик хатга кўзи тушаркан сесканиб кетди. Очиб кўрганди совуқ тер босди. Ёзиқ таниш. Талабаликдан таниш. Бир вақтлардаги ўлдим-куйдимига сув сепган ёзиқлар. Энди бира-тўла жинжай қилади чоғи… Аввал ўпка оғизга келиб тиқилди. На бир ютум ҳаво ичкарига киради, на чиқади. Кейин кўз кетди. На кўз кўради, на кўрганини илғайди. Кейин қўл-оёқ бирдан бировникидай ўзи билан ўзи бўлди, қолди. Ўтиришгаям, юришгаям, ютунишгаям ақли етмади…

Худди холини ҳамма кўриб тургандек, улардан бекинаман, панага ўтаман, юраман деб кўрувди, оёқ-оёқдан ўтмади. Ўткизмади. Икки тиззасининг пасти илон сирғалиб тегиб ўтгандай, муз чўртта қирқиб кетгандай бўлди. Қотди, қолди. Бирда Айдаркўлга чўмилишда шундай бўлувди. Икки оёқ орасидан ўтган илонни ўшанда кўргандиям. Ҳозир эса ҳеч нарса кўринмаган бўлсада, қулоқлари остида хавотир вишиллаб наппар уриб ўтгандек. Йўқ, вишиллаб тургандек. Кетмаётгандек. Кетишни хаёлигаям келтирмаётгандек. Ўнг қўлидаги хатни бир четини чап қўли билан ушламоқчи бўлиб хатга узанганди, қўлларининг бесўнақайлиги, узундан-узунлигини, чап қўлининг билакдан нарёғини эҳ-е қайерлардан қайрилиб келаётгани, ҳали бери қоғозга етиб келиши гумондай, қўлни ўзи эмас бошқа биров бошқараётгандай икки кўзи бақрайди, қолди. Эсидан ажралаётганини илкис илғади. Қўрқувнинг кучини шунда сезди. Эсини борида ўнг қўлини йиғиштириб олмоқчи бўлганди, бунисиям бесуровдан бесуров бир нарсадек, бировникидек, қўлнинг қайрилиши кераклиги ҳақидаги хабар қўлнинг устида кетаётгандек, хабар сояси милтиллаб қўл учига етиб боргандан кейин бесуровланиб орқага бир қарагандек, қўл букилиб ўзини эплай олмай тоққа бориб урилгандек. Қўлнинг, бармоқларнинг учи тирноғининг тошга қарсиллаб урилиб оғриганиниям билди. Жони ачиб оғриди. Қизиқ. Оғриқ ҳам қолар олди, босилар олди, сўнар олди “энди оғриқниям сезмайсан, бу охирги оғриқ” дегандек бўлдиям, чоғи. Умр узуламан дегандаям. На оёқ, на қўл, на тил, на кўз, на хаёл аввалдан унга тегишли эмаслигига, бериб қўйилган омонат эканлигига иқрорланди. Туюнди. Кўпи кетиб ози қолгандай туюлди… намози бузилиб, таҳорати синмаган мулладай жойида серрайди қолди…

Дераза ортидаги ҳаёт

Худо меҳрибон бўлди… деразани илкис ва овозсиз очган шамол бетига совуқ урди. Қўйворди. Аввал кўз кўрди. Кейин ёзиқларни ўқишга ақли етди. Хаёли илғади. Кўзи ўтди. Ақли етди. Пўст ташлаган илондай енгил тортди.

Хотини қаердандир кўчириб олган ёзиқ. “Эрта туриб бет-қўлни ювиб эрига икки қўллаб салом берганниям…” Хатни яна бош-оёқ қайта ўқиб, жойига, дераза токчасига тўшалган газета остига қўйганча бир муддат серрайиб, кейин нимага бундай турганига ўзи ҳайрон бўлди.

Келинчакнинг тош териб ўтириши, икки тиззани ички бетларини бир-бирига зич теккизиб, букилган қўштизза оёқларини бир ёнга салгина, вужуднинг юқорисини бошқа бир ёнга салгина ташлагандаги ўтириши куёв бўлмишни хонумонини куйдириб юборади. Дераза ортидаги ҳаёт кўзига жаз этиб урилади-да, бўз боладек беҳуш қилади қўяди. Ҳовлига ошиқади. Талабаликнинг телбалиги қайтиб келгандек бўлади. Худди келин келганда олов айлангандан кейин келинни азот кўтариб айвонга олиб боргандагидек кўтариб жўнайди. Бу сафар энди шипирги–пипиргиси билан қўшиб. Бу сафар энди айвонгача эмас. Бу сафар энди нақд ўзларига ажратилган хонагача. Бу сафар энди чимилдиқ тортилган хонагача. Бу сафар энди пардаларни ўзи зич ёпади. Кунни томошадай эмас, байрамдай ўтказишни ўзлари билиб-билмай бошлайдилар. Келин-куёв аввал “ойна кўрсатар” ўйнайдилар, кейин, “келинни қўйнига тухум солар”, хўрози бор товуқни тухумни албатта, кейин “кампир қўрқитар”, кейиндан кейин махси ечар дегандек… махсисини ечолмаган, ечишга қўрқибгина турган келинни кўнглини олиш йўлида “ширин чой” тутиб, “соч сийпатар”дан кейин ҳам махсини ечишга кўндириш осонми… яна тўпиғи устида Эна берган ип боғлоқлиқ оёққа кийилган махсини… Аёлни чиройлисини жандани ичида кўр… Кўр.

Ой ёруғида, эгаси бекасини кўтариб бораётган қўшсояга кўзи тушган итнинг ўтакаси ёрилади. Итлигига бориб нима бўлаётганига ақли етмай шошган Олапар вовуллашиниям, вовулламасиниям, ялтоқланиш ё қочишиниям билмайди. Бойқадам бўлгилари келиб кетади. Вов деб қўйса балога қоладигандек, демаса итлиги қаерда қоладигандек. Итлик ҳурмати қаерда қоладигандек. Шунча йил ит бўлиб бунақасини кўрмаганди. Ҳовлининг у бошидан бу бошига бирда икки оёқлаб ирғиб-ирғиб, бирда тўрт оёқлаб сакраб-сакраб югуради. Тутагандан ичи тутайди. Ёнгандан кўзи ёнади. Итнинг кўзлари ёнганини ҳамма кўради. Фақат икки қўли билан бетини, йиғлаётган кўзларини ёпиб олган, куёв қўлида кўтариб борилаётган келинчак кўрмайди. Итнинг ҳансирашидан кўзини ёнганини кўрганлардан зиёд кўргандай бўлади. Қўлларини бетидан олишга уялади. Ҳовлидаги дарахт шохларини қўноқ қилган бир гала товуқнинг ўртасига кириб олган хўроз бошлиқ мокиёнлару, қишлоқнинг хўрозли катаклардаги кун ёришмаса кўзи кўрмайдиган, шабкўр товуқлар Олапарнинг ўпкаси оғзига тиқилган югур-югуридан бесаранжом бўлиб ғурт-ғуртлашади. Хўрозсиз катакларнинг дами чиқмайди. Қўшнини хўрозидан бўлсаям дон еб юрган товуқларнинг овози дадил чиқади. Қишлоқнинг тили узунлари Боғдагулнинг “Махсилик келин” отини олганидан энсалари қотади: — Нима биза махси киймай нима кийган эканмиз, деганча ғуртиллашади…

Боғда гуллар орасида

Ер энди кўкланаётганди…

Девонателпакка бир вақтлар беҳиштда беғам, беташвиш Одам тилаб олган тумори Ҳавонинг гули гулшан орасида, боғда гуллар орасида қувалаб, боғдаги гуллар билан адаштириб қўйиб, бетма-бет бўлишганда қўли қўлига тегиш билан янада юқорига кўтарилишган, ўзларига аён бўлмаган куч уларни янада баландга сокин шиддат билан ирғитган, ўйнатган, қувнагандаги қўл ушлашган одамзоднинг кулгуларининг жаранги, бутоқлар ирингандаги шивири, ҳали гулчангини ҳеч ким эммаган бокира ғунчалар шамолга илакишиб чалган қўнғироғи, майсалар қўшқарсаги, паққос очилган гулларнинг чатишгандан бериги хушу-хурсанд ҳайқириғи эшитилиб кетганидан тентирайди, довдирайди, нафас олишда кўзига бошқа жой, нафас чиқаришда бир бошқа жой кўринаётганидан… саждага боради…

Беланчак осган ой оғзининг бир чеккаси билан кулибгина қўяди. Ой беланчаги Ойқорнинг ой суратлиқ минг-минг йиллик қори билан тенг турганидан қўшбеланчакдек кўринади…

Жаркўчанинг димоғи чоғ, хурсандчилиги ҳеч бир ерга сиғмайди. Бир қўлида папалаб тозаланган бир тугун юнгни кўтарган, бир қўлида қайнонаси ювуқсизнинг кўзи тушмасин деб бир парча сурпга ўраб берган урчуқни тўғри кўтардимми, чаппа кўтардимми деган ўйда қайта-қайта урчуқ бошини кўкрагига босиб-босиб текшириб бораётган келиннинг йўлига чиққанларни путини осмондан келтиришдан тоймайди. Тановорли махси-ковуш изларини янги изчалар босганигача, қаватида пилдирашиб из қолдиришларигача асраб қўйишига ўзи-ўзи сўз беради. Қўйнига яширади…кўкайига беркитади…ювуқсизлар назари ҳеч қачон тушмайдиган кўнглига кўмибгина қўяди…

Жаркўча елкасини босиб ўтган ҳар бир изнинг дарду дунёсини билади. Яхшисиниям, ёмониниям. Қизалоқлигида, етишмовчиликдан қизалоғи отасига мўлтираб айтолмай, отаси қизига мустариб дами ичида ироқи дўппига етишолмай ўтиб кетган болалагини эслаб, қўмсаб, ўксиниб болалари бир-бирини қўлини ушлаганча етаклашиб, қизларининг бошидаги ироқи дўппиларга қараб-қараб, атрофида бир нарса ғилтиллаб айланган кўзини болаларидан яширибгина эргаштириб, етаклаб, бети кулсада ичи тўкилиб бораётган, ота уйига меҳмонга келаётган хотинларнинг хаёлинигина кўтара олмайди. Ўзини оёқлар остига таппа ташлайди.

Дераза ортидаги юлдузлар

Қадим ва сокин эски таниш қорашом энади. Оқшомга ҳали бор. Юлдузлар сирларимни айтсамми, айтмасами деб икки ўйда турган дугоналардек туюлади. Юлдузлар кўзидаги ёшда юлдуз кўринадими, ўзиникидами айрит қилолмайди. Хаёли хаёлига гап қўшдими, эригами униям билмайди: туннинг қоронғусини чиройлилигини қаранг. Боя Ойқорга салом берувди. Тоғ саломига жавоб қайтаргандай, жавобни илғагандай бўлганидан сесканиб кетди. Боя шамол тоққа қараб эсаётганди, энди тоғдан эсаяпти. Шамол тоғдан эсганда яхши бўларди, деб ўшанда хаёлидан ўтказганди-я. Дарров қайтиб келипти. Тоғ томон бир бориб келган таниш шамол рўмолидан чиқиб пешонасига тушган сочини ўйнаб эрининг бет-у кўзига урганидан, эрнинг икки қўли бандлигидан бир тутам сочни тишлаб олганиданми, иссиқ нафаслар учрашганиданми ичи ёришиб кетди. Кўз ўнгидан Олапарнинг хурсандлигидан ҳаллослаб, оғзи очилиб, бир қарич бўлиб чиқиб, ақли шошганидан йиғиштиролмай қолган тили, чақнагандан чақнаган кўзлари ўтади. Ҳали мағзини чақа олмаган бўлсада икки елкасида Энанинг гаплари: итнинг нияти ҳамиша яхши. Ит эгамнинг боласи кўп бўлсин, бири бўлмаса бири нон опчиқиб беради, қанча кўп бўлса шунча яхши, қўлларидан нон олиб ейман дер экан…эгасини эгарига қараб итини ҳурмат қилган кундан асрасин…

Таниш-нотаниш, катта-кичик юлдузлар дераза ортида тизилишганча мўралашади. Зуҳро бир тароқ ўзини, бир тароқ дугоналарини сочини тарайди. Бетма-бет тикка турғизиб қўйганча Ойни ойна қилиб олган бўлади. Юрагида вужури бор дугоналардан биронтаси бирон узоқроқ жойга тушади, чоғи. Муштарий ўша-ўша: хат-қалам юритади. Элни оғзидан эшитганини бир бўлак, кўрганини бир бошқа, ўзидан қўшганни бир қўш. Эгизаклар бежағимлигини қўймайди. Қулоғига гап кирмайди. Минг гапирганинг билан бунисидан кириб бунисидан чиқиб кетади. Бир-бири билан итолиш ўйнагани-ўйнаган. Кундузлариям бир кўзлари деразада. Хабар кутиб, хабар пойлаб. Юлдузлар ҳамма балони билади. Уларни бир жойда туради деб ўйламанг тағин.

Ойқор келинчакдек бош-оёқ оққа ўранган. Ер энди кўкланганди… кўкланади… бор бўйига бўзалам тортади… тоғ-у тош, қир-у ўр, тўр-у гўр демай бўз аламини тортади… Вақту соат шошмайгина, буюрилганидай, йўриғидан адашмай мол араламайдиган, одам оёғи ойда йилда бир тегадиган бироқ, борар жойлари бўлмиш Ўсмат ота қаватидаги пасту-баландларнинг чаккаларига чечаклар тақади. Бу сафар бойчечакларни укам ва икки жўрам билан бирга кўрганман. Чечаклар бизни, биз чечакларни кўрганимиздан хурсанд бўламиз. Жўраларим таниш бойчечаклар энсаларини қитиғлаб қўйишади. Лекин, юлмаганмиз. Энамга бойчечак келганини айтишим керак. Ўтган йили айтганимда “гул вақтиям ғанимат” деб Каттасойга қарагандилар…

Тошкент. 2019 йил, 29 январ

Oʻzi qishlogʻimizda ikkita Bogʻdagul otliq ayol bor. Biri eskidan shu yerda tugʻilgan. Patirni zoʻr qiladi. Patir noni bilan oti chiqqan. Kattalar Bogʻda kelin, kichiklar Bogʻda yanga, Bogʻda checha deyishadi. Qishloqda oʻzi shunaqa. Bir odamni bir necha oti boʻladi. Otini oʻzi chiqaradi. Ikkinchisining hali oti chiqmagan. Yangi kelin. Andijonlik. Jaloyirdan. Tugʻli-tugli. Qishloq zotu budini bilmaganni kelin qilmaydi. Qilgandayam kelin hisoblamaydi.

Bahodir QOBUL
BOGʻDAGUL
077

055 Bahodir Qobul (Bahodir Qobulov) 1966 yilda Baxmal tumanida, Oʻsmat qishlogʻida tugʻilgan. Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universitetining oʻzbek va tojik tili filologiyasi, shuningdek mazkur universitetning huquqshunoslik fakultetlarida tahsil olgan.
Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. “Enashamol”, “Enasyo’l” nomli kitoblari chop etilgan. Yozuvchi oʻz asarlarida ona tilimizning betakror tarovatini , inson qalbining jozib kechinmalarini oʻzgacha zavqu hayajon, mehr va muhabbat ila goʻzal tasvirlar vositasida ifodalay oladi.

Deraza ortidagi ayol

Yer endi koʻklayotgandi…

Yangi kelinchak ham bitta tuqqandan keyin shu uy maniki ekan deb ishonarkan. Ungacha yegani porimay, koʻngli alagʻda yurarmish…

Tongniyam, togʻniyam tumshugʻi uyulganday. Oyqorning oy suratligʻ qorining qovogʻidan ham qor yogʻadi. Hovlidagi daraxtlar ham shirdayishib serraygancha bir-biriga qosh chimirganday. Et boʻlib etday, yot boʻlib yotday emas. Birovi biroviga gap qoʻshishdan tiyilganday. Gap qoʻshsa kimdandir gap eshitib qoladiganday. Boyqadam ham ne bir kundan beri yalogʻini hishtarovlagancha, shosha-pisha yalab-yulqaydi-da, dumni chotga qisib iniga urib ketadi. Koʻringisi kelmaydi, chogʻi. Boyqadam Olaparning kuchuklikdagi oti. Gʻovdan kirib chiqayotganlarning birovi biroviga tuzuk-quruq gap qoʻshmasayam, quloqlar gapdan bezor boʻlganday. Yetti yotday begona qarashlar, qoʻl uchida koʻrishishlar, til uchida soʻrashishlar qilarini qilib boʻlganday. Uy ichidan, derazadan tashqariga, toqqa qarab tik oyoqda turgan kelinchakning ichiga chiroq yoqsa yorishmaydi. Birov unga qattiq gapirmagan, bu yerga oʻtir, bu yerda turma degan boʻlmasa. Qozonga solar moyini oʻlchab bergan boʻlmasa. Olovni katta yoqding degan boʻlmasa. Ota eshigi tomonlarda erkaklar ayollarini sizlashi, bu yerda esa kuyov kelinni sizlashi erishdan erish tuyulishi, xotinini sizlagan erkakni ovozini eshitgan odam “noʻxta qattiq urilibdi-ku” demasayam, degandek qilib ogʻzini bir qiyshaytirib qoʻyishini aytishgan, ilgʻagan. Toʻydan oldin kelin boʻlmish kuyov boʻlmishning san deyishigada koʻngandi, kelishishgandi. Har joyni qilma orzu, har yerda bor toshu tarozu degan matal oʻzining toshini turmush tarozisi posangisiga teng qoʻyib ketgandi. Tavba, nimagadir soʻnggi vaqtlarda qaynanasi otini aytishga or qilib “pushti kuygan”, “peshonasi oʻyiq”, “uyi buzilgan” deb ataydigan ayollar oldiga keladigan boʻlganmi, yo avvallari kirdi-chiqdiga ser solmaganmidi?

Xayolini xoʻrozning baq-baqlashi-yu, tovuqlarning qaqagʻlashi buzdi. Alamini deraza tokchasiga toʻshalgan gazetaning bir chekkasini sharillatib yirtishdan oladi. Gʻijimlab xonaning bir burchagiga otmoqchi boʻldi-yu, otishga chogʻlangan qoʻl kalta qaytib indamaygina kaltachasining choʻntagiga soldi. Tovuqlarni qaqaqlashi oldinlari parvoyigayam kelmasdi, endi yoqmay qolgan. Katta xotinday yurishiyam, oʻzini aqlliday koʻrsatib kallani bir tomonga qiyshaytirib turishiyam, koʻzi qizarib qarashiyam.

Kundosh qani, kundosh yoʻq

Otam odatdagidek oy oralatib qoʻy soʻydiradilar. Qoʻy soʻyilgan kun, qassob ishini qilib boʻlib, ketarida qayta xabar olgani koʻrinib, Enam oʻtirgan uyning eshigidan tashqarida turgancha xayr-xushlagan boʻladi. Ikki koʻzi dasturxondagi qassobga Enam dasturxonning bir uchi bilan yopib qoʻygan, bir tishlamini oʻzlari yegan non boʻlagi ustini ochadilar. Olib chiqib berishim bilan qassob avval nonni oʻpib, keyin koʻziga surtib, qoʻyniga solganidan, dimogʻi chogʻ boʻlib gʻovimizdan hatlashi bilan Enam kelinlari – opamni chaqirtiradilar. Kelishlari bilan oʻng qoʻllarini koʻrpacha ustiga qoʻyib yonlaridan joy koʻrsatadilar. Bu joyga opamdan boshqa hech kim oʻtirmagan. Oʻtirmaydiyam. Uy toʻla xotin boʻlgandayam. Sekingina tayinlagan boʻladilar: -Oʻgʻiltugʻarini alohida olib qoʻying, tutilmagan idishga soling, balajon. Tutilmagan idish deb hali biron martayam ishlatilmaganiga aytiladi.

Aytganlari aytganlaridan ziyod qilib tayyorlanib, idishga solinib, idish toza matoga oʻralib Enamning yoniga qoʻyilganidan keyin opam uydagi hammani akalarim, opachalarim, ukam, singlimni, koʻzi bir boshqa, moʻylovlari orasidagi ogʻzi bir boshqa kulib turdigan pishakkacha qoʻymay koʻchaga haydaydilar. Ishi borni ishiga, ishi yoʻqqa yoʻq yerdagi ishni topib oʻsha yoqqa joʻnatadilar. Uyda Enam va men qolamiz. Qishloqda bir besaromjomlik boʻlganini opamni hammaga yolgʻondakam gʻazovot qilganlaridan bilsa boʻladi. Otam qassobni haqini oldindan oʻtkazib qoʻyganlar.

Xoʻroz nimaligini bilmay tuxum qiladigan tovuqlar na dunyoga jar solib qaqagʻlashni, na qaqagʻlamaslikni bilmay, quloch yozolmay, naridan-beri etak silkagan boʻlib gʻurtillashib qoʻyadilar. Xoʻrozli kataklarning tovuqlari tuxum qilishi bilan avval xuddi bir joyi ogʻrib oʻzi tuqqandek xoʻroz dunyoni buzadi. Dunyoni ishini doʻndirib, mengarib qoʻygandek, yetti mahallaga jar soladi. Keyin tovuqlar qoʻshilishadi. Qaysi biri tuqqanini ajratib boʻlmaydi. Enamdan tovuqlar tuxum tuqqanda nima deb qaqagʻlashadi deb soʻraganimda aytib berganlar:

Bola tugʻdim boshi yoʻq,
Moxovlardek qoshi yoʻq,
Erga endi ne deyman,
Kundosh tuqqan, kundosh hu-v,
Kundosh qani?
Kundosh qochgan,
Kundosh yoʻq.

Keyin kulganlar. Enam ham enalaridan soʻraganlarida shunday degan ekanlar. Qaqagʻlashdan boshi ogʻriganidanmi, boshqadanmi harqalay uy egasining “boʻldi endi bildik” deganday bironta choʻpnimi, tayoqnimi otishi bilan barining ovozi oʻchadi. Xoʻroz chiqib olgan joyidan qoʻshnini devorimi, tomdanmi irgʻib tushib tovuqlarni birma-bir tirqiratib quvadi. Xoʻroz ostidan chiqqan, tegishini olgan tovuqlar oʻzlariga qaragan boʻlib qanotlarini tannozlaniblar kerib patlari oralarini bitta-bitta orolagan boʻladilar. Boshni eggancha xoʻroz ortidan ergashadilar. Xoʻroz deganiyam bir donagina topgan qoʻngʻizmi, qurtigami yigirma jonni baq-baqlagancha chaqirib, loʻkillatib, yetib kelishlari bilan topganini tumshugʻiga olib, bir koʻrsatgan boʻlib paqqos tushiradi. Keyin tirnoqlari qayrilib ketgan changali bilan yerni tirnaydi, titadi. Gʻazablar sochadi.

Xoʻroz oʻz oti bilan xoʻroz. Xoʻroz damma-dam ustiga chiqqan tovuqlarning yurishi salobatli boʻladi. Oʻzi tomon shitob bilan kelayotgan xoʻrozni koʻrgan tovuq zoti borki nomiga boʻlsada bir qochgan, yuguruklagan boʻladi-yu, keyin foydasi yoʻqlidan, qochsa foydasidan zarari koʻpligini anglaganidanmi tappa yerga bagʻrini tashlab koʻzlarini yumib xoʻrozni ustiga chiqishini kutadi, tayyorlanadi. Xoʻroz xumoridan chiqquncha, bir tugurgina qolgan tojini choʻqib, tortib qonini oqizmaguncha, ustidan tushib, atrofida bir qanotini parparak qilib yozib, oyoqlari ostiga toʻshab, atrofida ikki-uch qur baq-baqlab aylanmugancha koʻzni ochish ham yoʻq. Tek yotadi. Men maktabimizdagi oʻqituvchi opalardan biridan “xoʻroz tovuqni ustiga chiqib nima qiladi” deb soʻraganimda, “dam solib qoʻyadi” deganlar. Oʻsha-oʻsha “dam solish” degan gapni eshitganimda koʻz oldimga katta xoʻrozning kichkina tovuqni quvalab ketayotgani kelaveradi.

Odamzotgayam rahmat-e

Eskini odamlari sodda boʻlganmi sotarida olarman soʻrasa-soʻramasa tuxumni xoʻrozi bor yoʻqligini aytib sotardi. Xoʻrozsiz tuqqan tovuqlarni qadam bosishi vaqtida gapga kirmagan ersaklarning yurishiga oʻxshaydi. Nomiga qiz, nomiga kelinchak, nomiga ayol, yoʻqdan koʻra bor sondagilargayam oson tutma, Jarkoʻchadan ichi toʻkilib oʻtadi. Qayerda qanday xato qilganini oʻzginalari yaxshigina biladilar. Gap quvgan goʻrga yoʻliqadi degan gaplarni endi ularga aytib oʻtirishni hojati yoʻq. Bilmaganga olganlari yoʻliga, politika, deydi Mardon yarim kechasi arqonni qozigʻi bilan sugʻurib, qoziq chizgan izdan borib, past koʻchadagi tegirmonchining mochasiga koʻz olaytirgan, kechasi bilan bilganidan qaytmagan, qilgʻiligini orqasidan mochaning qoʻshtepkilaridan ogʻzi burni bir ahvolga tushgan hangisini bir balo qilib ajratib olarkan. Siz ham kelinni ena-bala qilib olib kelasiz chogʻi degancha, kenaydiyam. Kecha bozordan qaytarda yoʻlda yoʻliqishganda koʻz urishtirishgan ekanlar-da, bachchagʻar. Bari bir odam boʻlmas ekansan, sadqayi tayoq ket.

Gap soʻzlarni devorning orqasidan eshitgan, Mardonni ovozini tanimagan, bilmagan toʻgʻriroq odam katta olib sotar bozorchi, gazetchilar tili bilan aytganda chayqovchi tovuqfabrikaning yetti tiyinlik bexoʻroz tuxumini qanday qilib xonaki tuxum deb qimmat sotish savdosini, yana kelin tanlashni oʻrgatayapti deb oʻylaydi. Bilgan Mardonniki qoʻzibdi, deydi. Mardonniki qoʻzimagan kun yoʻq.

Tentakning tili bilan aytganda Jarkoʻchaning oʻrtasiga yigirma chogʻli xushtorini ergashtirib tushgan xoʻrozning jar labida zir yugurib, yurak yutib toʻdaga qoʻshilgan joʻja xoʻrozni toʻdaga sigʻdirmay quvgani, Tentakka tegib ketadi. Xoʻrozning vajohatidan, kuchidan, qudratidan haymiqqancha dir-dir titrayotgan, uzundan uzun oyoq ostida, oyogʻichayam kelmaydigan vujudini ushlashga harakat qilgancha qaltirasada joʻjaxoʻrozligidan qaytmayotgan jonga ichi achiydi. Soʻkatday boʻlib mushtday narsani koʻrolmay choʻqiganiga koʻzi tushgach ogʻziga kelganini toʻxtatmaydi. — Bir xoʻroz, yarimta joʻjaxoʻroz ming-ming odam siqqan koʻchaga sigʻishmasang sanlargayam qiyin ekan. Odamzotgayam rahmat-e, deydi xuddi oʻzi boshqa turlik soyadek.

— Bir qoʻtan xotin maʼqul-u, bitta kundosh nomaʼqul ekanda. Koʻrgiliging ham kuygulik. Ha demay birovingni mazangni qozon koʻrarkan-da bu turishda. Yuqoridan topshirilgan ishni qilmay mokiyon oʻrniga bir-biringni quvib yursang pichoq ertaroq pensiyaga chiqaradi, ogʻayni deb xoʻrozgayam joʻjaxoʻrozgayam dars bergan boʻladi.

Sani balang, mani balam, mani erim, sani ering demagan yaxshi kundoshlarniyam, er xuddi tunuka choynakni qopqogʻi-yu bekitib qoʻysa boʻladigandek, choʻntakka solib yursa yarashadigandek, yakondoz koʻrpacha-yu ustiga chiqib oʻtirgan xotin unga egadek mani erimlab koʻchani oʻrtasida er talashib bir-biri bilan partlashgan yomon kundoshlarniyam koʻpini koʻrgan Jarkoʻcha oʻz ishidan qolmaydi.. koʻchaligini unutmaydi. Partlash deb ikki xoʻroz bir-biri bilan urushishi, urganning changaliga raqibining patimi, bir parcha terisimi biror narsasi ilinib, yulib olishga aytiladi. Ersak deb bu erni qoʻyib unisiga, unisini qoʻyib bunisiga tegib chiqadigan xotinlar aytiladi.

Shamol yetaklagan ayol

Oʻzi qishlogʻimizda ikkita Bogʻdagul otliq ayol bor. Biri eskidan shu yerda tugʻilgan. Patirni zoʻr qiladi. Patir noni bilan oti chiqqan. Kattalar Bogʻda kelin, kichiklar Bogʻda yanga, Bogʻda checha deyishadi. Qishloqda oʻzi shunaqa. Bir odamni bir necha oti boʻladi. Otini oʻzi chiqaradi. Ikkinchisining hali oti chiqmagan. Yangi kelin. Andijonlik. Jaloyirdan. Tugʻli-tugli. Qishloq zotu budini bilmaganni kelin qilmaydi. Qilgandayam kelin hisoblamaydi.

Qishloqda u bilan oldinma keyin tushgan kelinlarning shoshib qoʻygani uchta, oldi ikkita, koʻpi bittadan boʻlsayam yoʻrgak oʻragan, beshik belaganidan beri uyidan gʻurt-gʻurtlagan gʻurbat arimay qolgan kelinchak ota uyiga yetar pul yiqqanidan Jarkoʻchaga qanday chiqqaniniyam, qachon bu fikrga kelganiniyam, kimning gapiga kirganiniyam bilmaydi. Yana uy kiyimida. Boʻlmasa Oʻsmat qayerda-yu, Andijon qayerda. Enamni oldiga qanday kelib qolganiniyam.

Enam hamisha urchuq yigirganlari uchun yigirgan yungni qilqoni chiqqanidan oldilariga eski dasturxon toʻshalgan boʻladi. Dasturxon, ustiga yeguliklar qoʻyilgan dasturxon sal chekkaroqda. Choy icharda eski dasturxon olinib, opam Enamni ust-boshlarini qilqonlardan tozalagan boʻladilar. Dasturxon Enamni oldiga tortiladi. Enamning oldida qoʻynilariga qoʻshilib toʻshalgan eski boʻsh dasturxon, sal chetroqda yeguliklar qoʻyilgan va usti yopiqlik boshqa dasturxonni koʻrgan kelinchakning bu holni avval koʻrmaganidan xayoli bir shoshadi. Enam urchuqqa hazil qilgilari kelganda “endi dasturxoningizni yigʻishtirsak maylimi Qoʻlantoq Mirzo” deydilar. Qoʻlantoq degani yalangʻoch degani. Etikni paytavasiz, tuflini paypoqsiz kiyilganda qoʻlantoq kiyibdi deyiladi. Kelinchak salom berib kirib, kelib, eski dasturxon chetiga yotsirabgina, omonatgina oʻtirgan, hol-ahvol soʻrashib nafasini oʻnglab bir koʻngilda gapiradigan gapi tugaganday, gap topolmay talmovsirab, bir koʻngilda gapni nimadan boshlashini bilmay ikkilanib turganda Enam gap qoʻshadilar.

— Yoqmasa uxlab yotganda qorniga pichoqni tiqib ol, sanam qutilsan, uyam. Keyin hech narsa koʻrmaganday yurasan, deydilar betigayam qaramay, kelinniyam hurrasini uchirib. Birov zoʻrlab erga bergan, olsang ham olasan, olmasang ham olasan deb uylantirgan boʻlmasa…

Keyin oraga Jarkoʻchadan enishdagi oʻng qoʻldagi jarning chuquridek oxiri koʻrinmas bir narsa Enam bilan kelinning oʻrtasida osilib qoladi. Soat ham bir joyda toʻxtab qolgandek tiq-tiq, tiq-tiqlaydi. Enam ogʻir va katta damsar urib xuddi yaxshilik qilmoqchi boʻlgan odamlarini yaxshi koʻrib urishganda ishlatadigan tovushlarida gapiradilar. Bilaman. Enam nasihat qilmoqchilar. Gap yuqmaydigan yo, yoqmagan odamiga “oʻzing yaxshi bilasang, oʻzingdan qolar gap yoʻq” deb qisqa qiladilar. Oʻrtadagi jarga koʻprikni Enam tashlaydilar.

— Oʻzlaring topishgan boʻlsang. Necha yil oʻqishda birga oʻqiding. Sinashta boʻlding. Nimang kam? Nimang yetmaydi? Nimani boʻlolmay tortishasanlar? Buni bari sinovi. Sabr bersin. Sabr soʻra. Sabr qil. Xudoni eslaganni xudo eslaydi. Oʻqimishli boʻlib sanlar shunday qilsalaring boshqalardan nima umid… Keyin urchuq necha ming marta boshi aylanib kelgancha oʻrtada jimlik choʻqkadi. Vaqti soati kelganidan keyin Enam yana davom etadilar. Ayol zotiki erkak bilan teng boʻlaman deb tirlashdimi, Xudoni urgani shu boʻladi. Erkakni Xudo oʻzi xohlab, oʻzi yaxshi koʻrib, birovdan soʻramay, birovni koʻngliga qaramay, istganiday, bekamu koʻst yaratgan, deydilar xuddi maktabda oʻqituvchi rayonodan komissiya kelib, komissiyaning oldida oʻquvchilarga diktant aytayotgandek, sekin va har bir harfini dona-dona qilib. Ayol zotini Odam atoning koʻngliga qarab, koʻngli yarim boʻlmasin, umidi noumid qolmasin, deb koʻngliga qaragan. Erning koʻngliga qaramagan ayolning ikki beti qora. Er hamki erday boʻlsa, deydilar Enam kuyovi bilan ekarishib kelgan kelinchakka urchuqlarini boshini aylantirishdan bir nafas ham tindirmay. Ortiqcha gap hammaga yuk. Endi borda roʻzgʻoringga egalik qil. Qozon-tavogʻingga sanqi pishaklar ega chiqib ketmasin. Hidlab qoʻysa, qatron qilish kerak.

Uy kiyimidagi, qulogʻi gʻippa bugʻilganday, koʻziga nima koʻrinayotganini oʻziyam bilmagan, bilmayotganday, eshitayotganlariniyam faxmlamayotgan kelinchak Enamning oldida yuzma-yuz oʻtirganini, betma-bet turganini ilkis anglar, ilgʻar ekan bosinqiragan uyqudan qoʻrqib oʻygʻongan odamday seskanib ketadi.

Enam kelinchakni turli yoʻllar turlanib-tuslanib imlayotgan, koʻringan qorani gapiga ergashib borayotgan xayolini bir joyga keltirmoqchi, xayolini tozalamoqchilar, chogʻi. Har doim shunday boʻlgan. Arazlashib kelganlarga birinchi mana shunaqa chappa-chuppa gaplarni aytadilar. Enamni tushunish uchun tinchlik kerak. Har taraflama tinchlik. Xuddi Oyqortogʻning ovozini eshitish uchun, chiroyini koʻrish uchun, u bilan joʻra-joʻra boʻlish uchun tinch joyga chiqib tomosha qilgandek, tinch joy topib gapini eshitgandek. Albatta, odamlardan tinch joyni aytayapman. Kitob tilida sokinlik deydi-ku, ana shu tinchlik kerak. Tovuqni katagiga adashgan itmi, itdan qochgan pishakmi kirib qolganday vagʻur-vugʻur emas.

Oting nima edi?

— Yangi joyga kelgan koʻchat ham oʻldim deganda uch yilda yerning suvu havosiga oʻrganadi. Odam ham koʻchatday gap. Xudo xohlasa ham demay ikki beshikni oʻrtasida charchaganingdan tarrayday uxlab qolmasang, kelib betimga tuf deysan, deydilar xuddi dugonalariga gapirganday.

– Oting nima edi?
– Bogʻdagul.

Chiroyli oting bor ekan. Chiroyligini qara. Kitob koʻrgan odam qoʻygan. Oʻqimishli kitoblardan olingan. Hididan maʼlum. Oʻgʻil tugʻaman desang maxsini yechma. Dushman oyoqqa qaraydi. Odamni ikkita dushmani boʻlsa bittasi sovuq. Sovuq oyoqqa yopishadi. Oyogʻdan olgan sovuq yiqitmay qoʻymaydi. Maxsiyam kelinlikning davlati. Kiyishga yetgan, yetmagan bor. Kiyish buyurilgan, buyurilmagan bor. Oʻzingni yerga urma. Lozimi dinkayib, jiyagsiz lipasi bilan kavushini orasi bir qarich boʻlib ochilib, shirdayib koʻringandan beoʻxshovi yoʻq. Sochi koʻkragini oʻrtasiga tushgandan jannatni isi keladi. Bomdoddan qolma. Bomdodni qoʻyma. Xat-savoding bor. Kunni bekoriga kech qilmay kitob oʻqi. Kunni tomoshaga chiqarmagan. Oʻqigandan ziyodi yoʻq. Sahar turganga nima yetsin, balajon. Xudojonni oʻzi har tong saharga yaqin osmondan tushib tonggacha “tavba qiluvchi bormi-tavbasini qabul qilaman; istigʻfor aytuvchi bormi magʻfirat qilaman, gunohini kechiraman; soʻrovchi bormi-soʻraganini beraman” deb tursa. Bandasi noshukurlik qilmasin. Xudoni oldidayam uyat. Har kuni ertalab vaxtli turib, bet-qoʻlini yuvgandan keyin xoʻjayini bilan ikki qoʻllab koʻrishgan ayolning gunohi qoʻllar orasida qum toʻkilganday toʻkilib ketadi, degan mashoyixlar. Man bir koʻrsavodman. Rahmatli katta otangiz kitoblardan oʻqib oʻrgatgan gaplarni esimda qolganini aytayapman… kunniyam betini qaro qilma. Odamga qoʻshilib koʻrgan kuniyam soʻroq beradi. Er-xotin inoq roʻzgʻorning itini ham koʻzi yonadi… Besahat odam bilan beshoxning farqi yoʻq…

Besahat degani qulogʻiga gap kirmaydigan, toʻgʻri gapni tushunmaydigan degani, buni oʻzimdan qoʻshayapman. Tushunmay qolmang deb. Oʻrniga kitobcha gaplarni qoʻshsam Enam gapirmaganday boʻlib qoladi, shunga. Enam, qani balajon yoziqlarimizni bir oʻqib beringchi deganlarida, oʻqib bersam, Enamning gapi emasligi bilinib qoladi, shunga.

Oʻsmat ota hammaniyam kelin qilavermaydi. Taqdirda nima boʻlishini egasining oʻzi yozgan. Andijonday joydan kelin boʻlib tushgan boʻlsang, yuragingda vujur, oʻt borki bir yigitni etagini ushlab kelibsan. Hamma ayol ham uzoqqa tusholmaydi. Otangni uyi qayerda, gap qayerda. Iting adashmagan boʻlsa kerak. Andijondan yomon odam chiqmagan. Odamni oti bir yomonga chiqmasin, buzuqqa chiqmasin. Erdan chiqqan ayolnikiga har ikkisiniyam koʻzi jizillab qarab turadi. Erdan chiqqan ayolni boshiga Puxordagi qargʻayam kelib tezaklab ketarmish degan eskilar. Elni yaxshisidan yamoni koʻp kunlarda ehtiyot boʻl, yamonga qoʻshilma. Qaynatang, qaynanang bor demagan toʻylarga borma. Borsam maylimi deb soʻramayam. Oʻzlari, oʻz bilgicha bor deganda bor. Dunyoni ayoli bir yerga yigʻilgandayam bir pal sholini suvdan chiqarolmagan. Chiqara olmaydiyam. Yuvuqsiz ogʻizlarning gaplariga ergashma. Oʻsmat otani kelini degan oting bor. Tortishgandan yamoni yoʻq. Tortishganga dunyo hamisha tor. Tortishgan hamisha yutqazadi. Tortishuv gunohdan boshqasiga tortmaydi. Paygʻambarimiz ham tortishgan odamni qiyomat kuni shafoat qilmayman deganlar. Xudojonning odamlar ichida eng yamon koʻrgan odamlari tortishgan odam. Xudoning kunini Bismillo bilan boshlamagan, kech boʻganda boshini yostiqqa Biru-Borsan deb topshirmaganni beshox deydilar. Xoh erkak, xoh ayol boʻlsin yuvuqsizning koʻzi tushgan joydan baraka koʻtarilmasa palakatning koʻngli joyiga tushmasmish. Erta tur, ishlaringni erta kunda saranjomla. Birov qilib berganday boʻladi. Zeriksang Enamni oldiga borsam maylimi deb uydagilaringdan soʻrab, oldimga kel. Odam odamga begona emas. San ham mani bolam. Eringga ayt urchuq olib bersin, oʻzim senga yigirishni oʻrgataman. Koʻz koʻzga mehmon.

Enamning kelinchakka aytgan gaplari hangini — yukini koʻtara olmagan urchuq ipi chirt etib uzilib ketadi. Gʻirillab aylanib turgan urchugʻ olacha ustiga tap etib tushadi. Osilgan narsani ogʻirligini koʻtarolmay uzilgan arqonday. Dumalab eshik oldiga boradi. Irgʻib turib olib kelib beraman. Enam koʻngillariga kelgancha uzunlikdagi ipni shart uzib kelinchakning oldiga tashlaydilar.

– Maxsini kiyishingdan oldin oʻng oyogʻingni shillagiga (toʻpigʻ usti) boylab qoʻy. Yotganigdayam yechma. Qoʻshilganingdayam. Begona koʻzga koʻrsatma. Xoʻjayining soʻrasa Enam bergan degin. Keyin oʻng qoʻl koʻrsatgich barmoqlarini tillariga bir tekkizib namlab, urchuqdan chuvalangan ipga tekkizib namlab, hanjaladan tushgan ipning uchini boshma-bosh qilib bosh va koʻrsatgich barmoqlari oʻrtasiga olib tovlagan, ulagan boʻladilar. Ipning ulatqisini odam zoti topolmaydi. Yana oʻzini Enamni qoʻlida koʻrgan urchuq oʻpkasi toʻlib, koʻksi toʻlishib, hishmalanib yana qayta boshdan aylanishni boshlaydi. Qani endi uni xursand boʻlayotganini jonzotlar, jonliqlar koʻrsa, bilsa. Guvillagandan guvullaydi, gurillagandan gurillaydi. Urchuq aylanishi bilan barobar Enamning boshida aylangan gap-soʻzlar tillariga chiqadi.

— Ilonniyam ini buzilmasin, qushni qoʻnogʻidan ayirmasin. Yerda buzilgan bir vatanning yuki yetti osmonni farishtalariga qoʻshib besaranjom qilarkan. Bu gaplar katta mashoyixlarning gapi. Bizaga oʻxshagan murri kimpirlardan nimayam gap chiqardi. Etaging bolaga toʻlsin. Qishloqni yuzini yerga qaratma. Falon qishloqqa falon joydan kelin tushgan ekan sigʻdirishmapti, degan sassiq gap hammagayam uyat, deydilar-da yonlarida, bir chetida oʻrogʻliq turgan idishni oʻng qoʻllari bilan kelin tomon surib qoʻyadilar. Hanjaladan chiqib kelayotgan ipni tovlash uchun urchuqni koʻtargan chap qoʻllari balandda boʻladi. Tovlanishdagi ipning maromga kelganidan chiqargan ovozi eshitilgach, nafasi bilingach ipni urchugʻ beliga oʻrab boʻlib, dov-daskalarini etaklariga olib, eski dasturxonga oʻrab boʻlib kelinchakni oʻzlariga yaqin kelishini imlaydilar. Xonada oʻzi uchchovimiz. Men eng yaxshi koʻrgan joyim Enamning yelkalariga tashlangan otamning eski choponlari ostida oʻynab oʻtirgan boʻlaman. — Tugunda oʻgʻiltugʻar. Hech kimga koʻrsatmay uyinga olib borib ye, deydilar birov eshitmasin degandek shivirlabgina. Xudo xohlasa oʻgʻilchali boʻlganingda idishni chochalasi (sochala) bilan qaytarasan. Ungacha idishni sanga berdim. Anavuni bu yoqqa tort, degancha chetda turgan dasturxonni koʻrsatgan boʻladilar. Qutlik uydan quriq chiqma. Nonga qara.

Kelinchakning koʻzlaridan yosh tirqirab joʻnaydi. Tili kalimaga kelmaydi. Silkinib-silkinib, titranib-titranib yigʻlaydi. Ovoz chiqarib yuboray-yuboray deydi-yu, uyaladi, chogʻi.

Bismillo deb eshik hatla-da soʻramaslaridan oldin, Enamni koʻrgim keluvdi, borib keldim degin. Mendan oʻtganni kechiringlar deda, indamay ishingni qilib ketaver. Jarkoʻcha bolalaring quchogʻini toʻldirib changitishini kutib yotibdi, agar bilsang. Tur endi, joʻna.. sen yaxshi odamni bolasisan. Sendan yaxshi xotin chiqadi. Nafas olishingdan belgili. Oʻzingni oʻtga-choʻqqa urma. Birov sal xafa qilsa Enamga aytaman de, men ruxsat berdim. Qishloqni uyatga qoʻyma. Uyiga qaytib borib birorta baraka topgan kelin boʻlsa mana, man eshitgan boʻlardim. Ana soy ham, deydilar derazadan Kattasoyni koʻz qirlari bilan koʻrsatgancha. Enamning xayoli Kattasoyga enganda qushlar ham jim turadilar. Tek turadilar. Kattasoy xayoli Enasoygacha ketadi. Edil bilan dillashib, Yoyiqqacha yoyiladi, yoziladi. Enasoy boshlanadigan Tangri togʻ qorlaridan aylanib tushib Oyqorning oy suratligʻ qorlariga kelib damsar urib oʻziga kelmaguncha hech kim gap qoʻshmaydi. Qush ham quzgʻun ham.
Xayollarning ikki chekkasi, unday desam tushunmaysiz, xayollari yurgan, yurib borayotgan yoʻlning ikki chekkasini uzun-uzun, baland boʻyli, oppoq, xuddi Jarkoʻchaning ikki chekkasida tik oʻsgan teraklardek qadim va tanish xayollar kutib-kuzatgan boʻladi. Xuddi mehmon kutgandek, kuzatgandek. Mehmon xayollar boʻlak, eskidan eski, qadimdan qadim, qarindosh, otdosh, otadosh xayollar oʻz oʻrinlarini biladi.

“Qoʻrqmang, balajon”

Uyimizning iloni, oq ilon toʻqqiz balorli uy shiftining oʻrtasidagiga oʻralib xurrakni otayotgan boʻladi. Oti, zoti, ini yoʻqlanganidan bir biltanglab qoʻyadi. Har zamon, har zamon bir oʻng, bir chap koʻzini ochib, orada tiliniyam bir chiqarib, tishlariga charxlab, ogʻzi burnini, xayollariga berilib ketib ogʻzini ikki chekkasidan chiqib ketgan soʻlaklarini artgan boʻladi. Enam ruxsat berganlarida biz itolish kurash tushamiz. Xayolda boʻlsayam. Mazza qilamiz. Nechchi marta yiqitgan boʻlsam ham boshidagi qoʻndirilgandek poʻpili, toji joyidan qimirlamaydi. Enam xayolga ehtiyot boʻling, balajon deganlar. Odamni odamga, jonliqni jonliqqa doʻst qiladigan ham, dushman qiladigan ham xayol. Es-hushini yigʻib olgan xayolga nima yetsin…

Men yaxshi koʻrgan joyimda-Enamning yelkalariga tashlangan otamning eski choponlari ostida uxlab qolsam ham Enam kimga nima deganlari kallamga oʻtib qolaveradi. Kelinchak uyalmasin deb men choponni ichiga kirib ketaman. Uxlayapti, eshitmayapti deb oʻylasin, uyalmasin deyman.

Bu yoziqlarni yozishim mumkin-u, oʻqishga berishim mumkin emas. Enam koʻngillarida aytganlar. Xudo xohlasa, vaqti kelganda oʻqishga beraman. Enamni tilidan, odamlardan eshitib, oʻzimdan ham qoʻshib yozib toʻldirganlarim hozircha qirq daftarga yaqinlashgan. Onda-sonda Enam yozigʻimiz necha daftar boʻpti, balajon, deb soʻrab qoladilar. Men sanogʻini aytaman. Keyin Enam, — ha-a, deydilar “a”ni choʻzibroq, shu vaqt orasida xayollarini tartibga keltirib olgan boʻladilar-da tavollaga tushadilar: Xudoga shukur, oʻzidan begona qilmasin, deydilar. Daftar, yoziq toʻliq daftar soni maʼlum bir songa, sanoqqa yetganda, yetsa bir narsa boʻlishdan Enam tuyunganlaru, daftar soni oʻsha songa yetish kunidan nimagadir qoʻrqaman. Shuning uchun daftarlarning har birini ikki-uch varagʻini ochiq qoldiraman. Toʻlgan hisoblanmasligi uchun. Lekin, Enamga yolgʻon gapirish mumkin emas. Boshqalargayam. Daftarlarni nimaga oxirigacha toʻliq toʻldirmasligimni bir kun soʻraganlarida, toʻldirgim kelmasligini aytgandim, quchoqlariga olib boshimni hidlab uzoq vaqt yigʻlaganlar. “Qoʻrqmang, balajon, qoʻrqmang, men hamisha orqangizdan qarab turaman, balajonimdan aylanay, ishdan qochmang, qanday xohlasangiz shunday toʻldiring”, deganlar.

Enam sheʼr eshitgilari kelganda “Otajon, bir ota-bovolani sheʼridan aytib bering” deydilar. Bu safar men Enamning sheʼr eshitgilari kelganini, tusaganlarini ilgʻab qolaman. Enamning koʻzlariga qarayman. Koʻzlar allaqachon menga qarab turgan boʻladi. Xayolimda “Guldasta”nimi deyman. Enamning ogʻizlarini tanobi qochib, koʻzlari quyoshga qaragandagidek qisiliblar, yoshlaniblar ketadi. Ikki tomchi yosh iyaklari ostiga kelib bir biriga qaragancha toʻxtaydi. Yalt-yalt. Guldasta bu Alisher Navoiy bovoni sheʼrlaridan tuzilgan sheʼr. Guldasta otini Enam ikkovimiz oʻylab topganmiz.

Turk nazmida chu tortib alam,
Ayladim ul mamlakatni yakqalam.

Kimgakim qildim vafo, vah kim, jafo podosh edi,
Olam ahlida vafo mavjud emas beishtiboh.
Orzu qildim vafo ahlin koʻray deb, topmadim,
Xoh zohid, xoh fosiq, xoh sayid, xoh shoh.

Kimki bu davronda qilur rostlik,
Yoʻqtur ish gʻayru kamu kostlik.

Agarchi men yamon, sen yaxshidursen, muʼtarifdurmen,
Oʻzin yaxshi tasavvur aylagan mendin yamon ermas.

Ey Navoiy, maxlas istar boʻlsang el til-ogʻzidin,
Nazmidin ham tilni tiygʻil, nasridin ham yum ogʻiz.

Guldastani oʻqib boʻlishim bilan xayolimga koʻchada bolalar aytib yuradigan sheʼr lap etib keldi.

Mir Alisher Navoiy,
Kampirlarning bovoyi.

Enam yarq etib menga qaraydilar, men xayolimdan oʻtgan gapdan uyalib oʻzimni Enamni quchogʻiga otaman. Biz birdek uyalamiz. Biz achom-achom oʻynaymiz. Keyin “Alamo-alamo” oʻynaymiz. U oʻyinni boshqa safar aytib berarman. Esimdan chiqay depti: alam – bayroq, tugʻ; tortib alam- bayroq tikmoq, bayroq koʻtarmoq; podosh – yoʻldosh, evaz, mukofot, badal; beishtiboh – shubhasiz, shaksiz; maxlas – xolis boʻlish degani. Mardon oʻrgatgan. Keyin oʻzimmam toʻgʻrimi yoʻqmi deb katta kitoblarga solishtirib koʻrganman. Muʼtarifni maʼnosini topganimcha yoʻq. Topsam yozib qoʻyaman.

Esimga yarim kechasi bir narsa kelib qolib turib yozib qoʻyishimdan oldin bet qoʻllimni yuvib kelganimga Enam qarab yotganlar chogʻi, ertasi kuni ikkovimiz qolganimizda “Balajon, yarim kechasi yozgingiz kelganda bet-qoʻlni yuvmay yozavering, koʻngildan chiqqan narsa hamisha tahoratlik” deganlir. Katta otangiz aytganlar, deydilar yuzlariga qarab turganimdan koʻzlari yoshlanib. — Katta otangizning omonat gapini yetkazdim, balajon. Keyin qoʻllarini duoga ochgancha: Xudojonga shukur, balajonimni qogʻoz-qalamga joʻra qilgan… qavatiga oʻzingni degan, oʻzing nazar qilgan, oʻzingdan tonmaydigan, arqon ushlagan, iso nafasli, sulton koʻngilli, bek feʼlli yoʻldoshlar ber… oʻzing yakka-yu yagonasan…

Enamning “politika”si

Kelinchak katta gunoh qilib qoʻygan va gunohini ishongan odamiga bir martaga aytmasa boʻlmaydigan ohangda kaltachasining kissasidan mayda pullar va tangalarni chiqarib qoʻllari qaltirab dasturxon chetiga qoʻygan boʻladi

— Yoʻlga deb yiqqan edim, uydagilar koʻrib qolsa xafa boʻlishadi… endi menga kerakmas… men hech yoqqa ketmayman…

— Men bundan bezorman, deydilar, pul zotini nazarda tutib. Xafa boʻlmasin deb kelinning betiga bir qararkanlar. Ana, poʻstakni tagiga tasha…
Kelinchak poʻstakni koʻtarganda beli bogʻliqli pullar xotirjam yotgan, bogʻlanmagan pullar poʻstakni koʻrsatilgandagi havosiga qoʻshilib sochilishgan boʻladilar. Kelinchakning xayoli battar qochadi. Ularni Enamni koʻrgani kelgan odamlar bekitiqcha tashlab ketishgan. Raykom deysizmi, partkom, prokuror, melisani shapkasi kattasi-yu, kolxozni raisi, atoqli oʻgʻrilardan, uchiga chiqqan kissavurlardan deysizmi baridan bor. Enamdan xabar olib, xayrlashib chiqib ketishayotganda tuflilarini kiygan kishi boʻlib bildirmaygina oyoq uchidagi poʻstakni koʻtarib ostiga tashlab qoʻyishadi. Pullarga faqat qishloqning tentagi otliq Mardon tegina oladi. Uyam oʻziga emas. Oʻshandayam biron shoʻrni shoʻr qisgan kunida, mustarga yordam qilmasa boʻlmaydigan boʻlib qolganda. Mardonni Enam yaxshi koʻrib ketganlarida: Ha, Devonatelpak, qiynalmay yuribsanmi shoxu-beshox, qush-quzgʻunni ichida, deydilar. Devonatelpakning telpagi tugul xushi boshidan ayrilgulik boʻlib xursand boʻladi.

Ertaga bir kun birov sendan necha er qiluvdingov, nechta uy soluvdingov, gilaming nechta, nechta tillong bor soʻramaydi. Soʻrasa, nechta balang bor soʻraydi. Nimaga tortishasanlar. Endi roʻzgʻorni tortinglar. Xushu-xursan ishingni qilib yurmaysanmi oʻzingniyam, boshqalarniyam koʻzini quvontirib. Bir kun janjal chiqqan joydan qirq kun baraka koʻtariladi degan mashoyixlar. Jaloyirniyam yuzini yerga qaratma. Oʻsmatniyam.

Uch balani yetti erdan tuqqanlardan uzoq yur. Enam ham kelinchak ham gap kimga tegayotganini birday biladilar. Men ham. Kelinchakning egilgan boshi yanayam xam boʻladi. Kelinchakning koʻzida u yerga borganimni Enaga kim aytdi ekan degan xayol oʻtadi. Enamning yarim ertak, yarim matal, yarmi toshoyna, yarmi muzoyna gaplari davom etadi: Bir qiz bir yigitni yoqtirib bir katta shaharda bir katta daraxtni soyasida oʻtirishganda yigitni qulogʻini tortib oʻynagan qizdek xush-xursand yurmaysanmi, deydilar, Enam kitob oʻqiyotgandek, biroq koʻzlarini yumgancha ip yigirganlaricha. Kelinchakning xayoli paqqos tan beradi. Boya yoʻlda kelayotganda katta tolni ostida yerga toʻkilgan sapsariq gullarini bosib oʻtayotganda, Toshkentda oʻqishda yurganda “bir qiz bir yigitni yoqtirib” qolganini qiz yigitning hazillashib “qulogʻini tort”ganini eslab avval entikib, yutinib, keyin “boʻlgan boʻlsa boʻptida endi” degancha oʻzidan oʻzi gʻashiqqani koʻz oʻngidan oʻtarkan Enamning oldida har narsani oʻylavermaslik kerakligiga aqli yetib qoladi.

Ayolni roʻzgʻoriga mehri oʻchoq boshini toza tutishida, itni yalogʻiga qarashida bilinadi. Qoʻqigan joyga farishta qoʻnmaydi, derdi enamiz deydilar Enam. Itini yalogʻini toza tutmaganni oʻchoqboshiyam goʻram boʻlmaydi.

Kelinchak chiqib ketarda “Yaxshi bilmayman”, deydi. Enam; qaynanangga ayt, oʻrgatsin. Oʻrgatganimday qilib oʻrgatsin. Kuni kecha qachon balalik boʻlarkanman, deb Hu-Hulab, betini yoshi besh tomib, koʻzi koʻchaga suv sepib yuruvdi bugun katta xotin boʻlib qoptilarmi? Birovni balasini sarson qilishdan uyalmadilarmi? Dunyo qaytar dunyo, nima eksang shuni oʻrasan. Hammasi oldingdan qaytadi. Qaytmagani qolmaydi. Beayb Parvardigor. Hammayam… aybdor kerak boʻlsa avval oʻzidan qidirsin. Oʻzini yoqasini hidlagani maʼqul. Enam oʻrgatganday qilib oʻrgatar ekansiz desang oʻzi tushunadi. Tushunmaygina qolsin…

Bilaman, bu gaplar kelinning qaynonasi haqida. Bu gaplarni kelin qaynonasiga aytolmaydi. Lekin, xabar topganini koʻzlar koʻzga tushganda qaynona degan ilgʻasin deb aytayaptilar. Enam Mardoncha aytganda, Mardonni tili bilan aytilganda politika qilayaptilar. Qaynonayam uyida oʻtirgani bilan gaplarni eshitgandan ziyod bilib turibdi. Uyi tugul hovlisigayam sigʻayotgani yoʻq. Kelinini gʻovimizga burilganini allaqachon unga yetkazishgan. Enam bir kishi bilan gaplashayotganda gap ustiga bostirib kelishga hech kimning haddi sigʻmaydi. Gaplarni oʻgʻrincha eshitmoqchi boʻlgan xayoli buzuqni Jarkoʻchayam rangidan biladi. Surobini toʻgʻirlab qoʻyadi. Yuradi keyin, men kimga yomonlik qiluvdim deb, changallab.

Kelinchak uyda beshikka belab kelgan bolasi oʻygʻonib yigʻlayotgandek oʻrnidan turadi. Hali chapu oʻngi yoʻlga tushib ketmagan kelinlik kalishiniyam oʻngi-chapiga qaramay ildirgancha joʻnaydi. Qoʻynida yangi surpga oʻralgan idish. Qulogʻida Enamning gaplari. Esimdan chiqmay biror joyga yozib quyay degan xayolda boʻladi. “Ayol kishi ertalab turib, yuz-qoʻlini yuvib, eriga ikki qoʻllab salom bersa, er ham ikki qoʻllab salom olsa, shu vaqtgacha qilgan gunohlari qoʻllar orasidan guvullab toʻkiladi.”

Deraza ortidagi erkak

Kelinchak Oyqortogʻning bulbullari kitob oʻqishidan oldin turadi. Qoʻl betini yuvib, hovli-yu, boʻsagʻani supirishga chogʻlanadi. Har turlik uyqusiragan qushlar daraxt shoxlarida qoʻnishibgina ota hovli yuzini tozalashdagi gʻayrat sharpasini koʻrishni istaganlari bilan koʻzlari koʻrmaydi, supirgining bir maromda borib-kelishi ovozidan uyqulari qochadi. Avvaliga allalaganday boʻlgan boʻlsayam. Kelinlik maxsi kavishini tanovariga, bosganda chiqargan ovoziga mast boʻladilar. Kelinchak kelin boʻlib tushganda, hovliga kirarda, katta boʻsagʻada olovdan aylangan, kuyovning ortidan izma-iz bosib aylangan oʻrinlarga kulib-kulib qaraydi. Birov koʻradiyam degan xayolgayam bormay kuyovini orqasidan ergashgan izlarini oyoq uchida bir-bir, birma-bir bosib aylanadi. Qiziq oʻshandagi izlar haliyam oʻchib ketmagan ekan. Shuncha oʻtib qaytib koʻrmaganini qarang.

Kelinning koʻziga boʻsagʻa boʻzalamidan boshqasi, boʻlagi koʻrinmaydi. Boʻsagʻa boʻzalamaining oʻsha kelin kelganda Jarkoʻchadan ajralib xovliga kiradigan yoʻlakdan keyin, darvozadan kirgandagi kelinni oyogʻiga bosh bergan, boshiga koʻtargan, yelka tutgan necha bir yillik boʻzalam, oʻsha olov aylanganda yerga qaraganda, boshqacha koʻringan kaftdakgina keladigan bir parchasini ilkis ilgʻagan kelinchakning ham dimogʻi chogʻ boʻlib ketadi. Boʻzalam yangidan boʻzlayotgan, boʻzlanayotgandi. Dugonalar topishgandek oʻtira solib oʻsha bir parcha boshqacha, boʻzalamlardan ayricha oʻsgan, balandroq, oʻsiqroq koʻkalni, maysani boshini silagan boʻladi. Koʻrgan koʻz kelinchak esdan ogʻibdi, tentak boʻlib qopti demasin degan xayol kelgandan maysaning orasida yoʻq toshu-xaslarni bittalab terganday boʻladi. Yelkalari uzra Enaning gaplari sirdosh dugonaday ergashgani ergashgan. Sochlariga osilishib olganday ham. “Xotin erning joynamozi”. Odam bir vaqtlar boʻlib oʻtgan biror gapni eslab, eslagan gapidan oʻzi uyalib ketishini oʻshanda bilgan. Qizarib ketgan yuzdagi tabassumining, jilmayishining chiroyliligi oʻziga koʻrinib ketib, oʻzidan oʻziyam uyalib ketadi.
Tabassum tahoratni buzmagan.

Bir necha kundirki, xotinining sahar mardondan maxsi kalishda tashqariga chiqib ketishidan, ishlarini qilib boʻlib, qaytib kelib koʻziga tik qarab salom berib ikki qoʻllab koʻrishishidan, kun boʻyi tandirxonadan, oʻchoq boshidan chiqmasligidan, itni yalogʻini qayta-qayta yuvishidan, uyqudan oldin yelkadagi sochni, boʻyniga yetmayotgan sochni qayta-qayta boʻyniga oʻramoqchi boʻlayotgan, kaltalik qilib yetmaganidan oʻrolmagach sochini uchiga qarichini ulab koʻksini ustiga qoʻyayotganidan xavotirga tushgan, deraza ortidan, uy ichidan, pardani sal surib qarab turgan erning rangi-quti oʻchadi. Bu turishda xotini oʻzini oʻzi bir narsa qilib qoʻymasa goʻrga edi. Oʻzini bir narsa qilib qoʻygan kelinchaklarni erini qamab qoʻyishlarini eshitgan, koʻrgan. Ayniqsa, xotini oʻzini bir narsa qilishdan oldin yozib ketgan xatlari topilgandan keyin. Ketganning yil oshi oʻtgan boʻlsayam, tergovga farqi yoʻq ekan. Tizzasi deraza tokchasiga toʻshalgan gazetaga tegib ketib, gazetaga qoʻshilib tushgan ikki buklogʻlik xatga koʻzi tusharkan seskanib ketdi. Ochib koʻrgandi sovuq ter bosdi. Yoziq tanish. Talabalikdan tanish. Bir vaqtlardagi oʻldim-kuydimiga suv sepgan yoziqlar. Endi bira-toʻla jinjay qiladi chogʻi… Avval oʻpka ogʻizga kelib tiqildi. Na bir yutum havo ichkariga kiradi, na chiqadi. Keyin koʻz ketdi. Na koʻz koʻradi, na koʻrganini ilgʻaydi. Keyin qoʻl-oyoq birdan birovnikiday oʻzi bilan oʻzi boʻldi, qoldi. Oʻtirishgayam, yurishgayam, yutunishgayam aqli yetmadi…

Xuddi xolini hamma koʻrib turgandek, ulardan bekinaman, panaga oʻtaman, yuraman deb koʻruvdi, oyoq-oyoqdan oʻtmadi. Oʻtkizmadi. Ikki tizzasining pasti ilon sirgʻalib tegib oʻtganday, muz choʻrtta qirqib ketganday boʻldi. Qotdi, qoldi. Birda Aydarkoʻlga choʻmilishda shunday boʻluvdi. Ikki oyoq orasidan oʻtgan ilonni oʻshanda koʻrgandiyam. Hozir esa hech narsa koʻrinmagan boʻlsada, quloqlari ostida xavotir vishillab nappar urib oʻtgandek. Yoʻq, vishillab turgandek. Ketmayotgandek. Ketishni xayoligayam keltirmayotgandek. Oʻng qoʻlidagi xatni bir chetini chap qoʻli bilan ushlamoqchi boʻlib xatga uzangandi, qoʻllarining besoʻnaqayligi, uzundan-uzunligini, chap qoʻlining bilakdan naryogʻini eh-ye qayerlardan qayrilib kelayotgani, hali beri qogʻozga yetib kelishi gumonday, qoʻlni oʻzi emas boshqa birov boshqarayotganday ikki koʻzi baqraydi, qoldi. Esidan ajralayotganini ilkis ilgʻadi. Qoʻrquvning kuchini shunda sezdi. Esini borida oʻng qoʻlini yigʻishtirib olmoqchi boʻlgandi, bunisiyam besurovdan besurov bir narsadek, birovnikidek, qoʻlning qayrilishi kerakligi haqidagi xabar qoʻlning ustida ketayotgandek, xabar soyasi miltillab qoʻl uchiga yetib borgandan keyin besurovlanib orqaga bir qaragandek, qoʻl bukilib oʻzini eplay olmay toqqa borib urilgandek. Qoʻlning, barmoqlarning uchi tirnogʻining toshga qarsillab urilib ogʻriganiniyam bildi. Joni achib ogʻridi. Qiziq. Ogʻriq ham qolar oldi, bosilar oldi, soʻnar oldi “endi ogʻriqniyam sezmaysan, bu oxirgi ogʻriq” degandek boʻldiyam, chogʻi. Umr uzulaman degandayam. Na oyoq, na qoʻl, na til, na koʻz, na xayol avvaldan unga tegishli emasligiga, berib qoʻyilgan omonat ekanligiga iqrorlandi. Tuyundi. Koʻpi ketib ozi qolganday tuyuldi… namozi buzilib, tahorati sinmagan mulladay joyida serraydi qoldi…

Deraza ortidagi hayot

Xudo mehribon boʻldi… derazani ilkis va ovozsiz ochgan shamol betiga sovuq urdi. Qoʻyvordi. Avval koʻz koʻrdi. Keyin yoziqlarni oʻqishga aqli yetdi. Xayoli ilgʻadi. Koʻzi oʻtdi. Aqli yetdi. Poʻst tashlagan ilonday yengil tortdi.

Xotini qayerdandir koʻchirib olgan yoziq. “Erta turib bet-qoʻlni yuvib eriga ikki qoʻllab salom berganniyam…” Xatni yana bosh-oyoq qayta oʻqib, joyiga, deraza tokchasiga toʻshalgan gazeta ostiga qoʻygancha bir muddat serrayib, keyin nimaga bunday turganiga oʻzi hayron boʻldi.

Kelinchakning tosh terib oʻtirishi, ikki tizzani ichki betlarini bir-biriga zich tekkizib, bukilgan qoʻshtizza oyoqlarini bir yonga salgina, vujudning yuqorisini boshqa bir yonga salgina tashlagandagi oʻtirishi kuyov boʻlmishni xonumonini kuydirib yuboradi. Deraza ortidagi hayot koʻziga jaz etib uriladi-da, boʻz boladek behush qiladi qoʻyadi. Hovliga oshiqadi. Talabalikning telbaligi qaytib kelgandek boʻladi. Xuddi kelin kelganda olov aylangandan keyin kelinni azot koʻtarib ayvonga olib borgandagidek koʻtarib joʻnaydi. Bu safar endi shipirgi–pipirgisi bilan qoʻshib. Bu safar endi ayvongacha emas. Bu safar endi naqd oʻzlariga ajratilgan xonagacha. Bu safar endi chimildiq tortilgan xonagacha. Bu safar endi pardalarni oʻzi zich yopadi. Kunni tomoshaday emas, bayramday oʻtkazishni oʻzlari bilib-bilmay boshlaydilar. Kelin-kuyov avval “oyna koʻrsatar” oʻynaydilar, keyin, “kelinni qoʻyniga tuxum solar”, xoʻrozi bor tovuqni tuxumni albatta, keyin “kampir qoʻrqitar”, keyindan keyin maxsi yechar degandek… maxsisini yecholmagan, yechishga qoʻrqibgina turgan kelinni koʻnglini olish yoʻlida “shirin choy” tutib, “soch siypatar”dan keyin ham maxsini yechishga koʻndirish osonmi… yana toʻpigʻi ustida Ena bergan ip bogʻloqliq oyoqqa kiyilgan maxsini… Ayolni chiroylisini jandani ichida koʻr… Koʻr.

Oy yorugʻida, egasi bekasini koʻtarib borayotgan qoʻshsoyaga koʻzi tushgan itning oʻtakasi yoriladi. Itligiga borib nima boʻlayotganiga aqli yetmay shoshgan Olapar vovullashiniyam, vovullamasiniyam, yaltoqlanish yo qochishiniyam bilmaydi. Boyqadam boʻlgilari kelib ketadi. Vov deb qoʻysa baloga qoladigandek, demasa itligi qayerda qoladigandek. Itlik hurmati qayerda qoladigandek. Shuncha yil it boʻlib bunaqasini koʻrmagandi. Hovlining u boshidan bu boshiga birda ikki oyoqlab irgʻib-irgʻib, birda toʻrt oyoqlab sakrab-sakrab yuguradi. Tutagandan ichi tutaydi. Yongandan koʻzi yonadi. Itning koʻzlari yonganini hamma koʻradi. Faqat ikki qoʻli bilan betini, yigʻlayotgan koʻzlarini yopib olgan, kuyov qoʻlida koʻtarib borilayotgan kelinchak koʻrmaydi. Itning hansirashidan koʻzini yonganini koʻrganlardan ziyod koʻrganday boʻladi. Qoʻllarini betidan olishga uyaladi. Hovlidagi daraxt shoxlarini qoʻnoq qilgan bir gala tovuqning oʻrtasiga kirib olgan xoʻroz boshliq mokiyonlaru, qishloqning xoʻrozli kataklardagi kun yorishmasa koʻzi koʻrmaydigan, shabkoʻr tovuqlar Olaparning oʻpkasi ogʻziga tiqilgan yugur-yuguridan besaranjom boʻlib gʻurt-gʻurtlashadi. Xoʻrozsiz kataklarning dami chiqmaydi. Qoʻshnini xoʻrozidan boʻlsayam don yeb yurgan tovuqlarning ovozi dadil chiqadi. Qishloqning tili uzunlari Bogʻdagulning “Maxsilik kelin” otini olganidan ensalari qotadi: — Nima biza maxsi kiymay nima kiygan ekanmiz, degancha gʻurtillashadi…

Bogʻda gullar orasida

Yer endi koʻklanayotgandi…

Devonatelpakka bir vaqtlar behishtda begʻam, betashvish Odam tilab olgan tumori Havoning guli gulshan orasida, bogʻda gullar orasida quvalab, bogʻdagi gullar bilan adashtirib qoʻyib, betma-bet boʻlishganda qoʻli qoʻliga tegish bilan yanada yuqoriga koʻtarilishgan, oʻzlariga ayon boʻlmagan kuch ularni yanada balandga sokin shiddat bilan irgʻitgan, oʻynatgan, quvnagandagi qoʻl ushlashgan odamzodning kulgularining jarangi, butoqlar iringandagi shiviri, hali gulchangini hech kim emmagan bokira gʻunchalar shamolga ilakishib chalgan qoʻngʻirogʻi, maysalar qoʻshqarsagi, paqqos ochilgan gullarning chatishgandan berigi xushu-xursand hayqirigʻi eshitilib ketganidan tentiraydi, dovdiraydi, nafas olishda koʻziga boshqa joy, nafas chiqarishda bir boshqa joy koʻrinayotganidan… sajdaga boradi…

Belanchak osgan oy ogʻzining bir chekkasi bilan kulibgina qoʻyadi. Oy belanchagi Oyqorning oy suratliq ming-ming yillik qori bilan teng turganidan qoʻshbelanchakdek koʻrinadi…

Jarkoʻchaning dimogʻi chogʻ, xursandchiligi hech bir yerga sigʻmaydi. Bir qoʻlida papalab tozalangan bir tugun yungni koʻtargan, bir qoʻlida qaynonasi yuvuqsizning koʻzi tushmasin deb bir parcha surpga oʻrab bergan urchuqni toʻgʻri koʻtardimmi, chappa koʻtardimmi degan oʻyda qayta-qayta urchuq boshini koʻkragiga bosib-bosib tekshirib borayotgan kelinning yoʻliga chiqqanlarni putini osmondan keltirishdan toymaydi. Tanovorli maxsi-kovush izlarini yangi izchalar bosganigacha, qavatida pildirashib iz qoldirishlarigacha asrab qoʻyishiga oʻzi-oʻzi soʻz beradi. Qoʻyniga yashiradi…koʻkayiga berkitadi…yuvuqsizlar nazari hech qachon tushmaydigan koʻngliga koʻmibgina qoʻyadi…

Jarkoʻcha yelkasini bosib oʻtgan har bir izning dardu dunyosini biladi. Yaxshisiniyam, yomoniniyam. Qizaloqligida, yetishmovchilikdan qizalogʻi otasiga moʻltirab aytolmay, otasi qiziga mustarib dami ichida iroqi doʻppiga yetisholmay oʻtib ketgan bolalagini eslab, qoʻmsab, oʻksinib bolalari bir-birini qoʻlini ushlagancha yetaklashib, qizlarining boshidagi iroqi doʻppilarga qarab-qarab, atrofida bir narsa gʻiltillab aylangan koʻzini bolalaridan yashiribgina ergashtirib, yetaklab, beti kulsada ichi toʻkilib borayotgan, ota uyiga mehmonga kelayotgan xotinlarning xayolinigina koʻtara olmaydi. Oʻzini oyoqlar ostiga tappa tashlaydi.

Deraza ortidagi yulduzlar

Qadim va sokin eski tanish qorashom enadi. Oqshomga hali bor. Yulduzlar sirlarimni aytsammi, aytmasami deb ikki oʻyda turgan dugonalardek tuyuladi. Yulduzlar koʻzidagi yoshda yulduz koʻrinadimi, oʻzinikidami ayrit qilolmaydi. Xayoli xayoliga gap qoʻshdimi, erigami uniyam bilmaydi: tunning qorongʻusini chiroyliligini qarang. Boya Oyqorga salom beruvdi. Togʻ salomiga javob qaytarganday, javobni ilgʻaganday boʻlganidan seskanib ketdi. Boya shamol toqqa qarab esayotgandi, endi togʻdan esayapti. Shamol togʻdan esganda yaxshi boʻlardi, deb oʻshanda xayolidan oʻtkazgandi-ya. Darrov qaytib kelipti. Togʻ tomon bir borib kelgan tanish shamol roʻmolidan chiqib peshonasiga tushgan sochini oʻynab erining bet-u koʻziga urganidan, erning ikki qoʻli bandligidan bir tutam sochni tishlab olganidanmi, issiq nafaslar uchrashganidanmi ichi yorishib ketdi. Koʻz oʻngidan Olaparning xursandligidan halloslab, ogʻzi ochilib, bir qarich boʻlib chiqib, aqli shoshganidan yigʻishtirolmay qolgan tili, chaqnagandan chaqnagan koʻzlari oʻtadi. Hali magʻzini chaqa olmagan boʻlsada ikki yelkasida Enaning gaplari: itning niyati hamisha yaxshi. It egamning bolasi koʻp boʻlsin, biri boʻlmasa biri non opchiqib beradi, qancha koʻp boʻlsa shuncha yaxshi, qoʻllaridan non olib yeyman der ekan…egasini egariga qarab itini hurmat qilgan kundan asrasin…

Tanish-notanish, katta-kichik yulduzlar deraza ortida tizilishgancha moʻralashadi. Zuhro bir taroq oʻzini, bir taroq dugonalarini sochini taraydi. Betma-bet tikka turgʻizib qoʻygancha Oyni oyna qilib olgan boʻladi. Yuragida vujuri bor dugonalardan birontasi biron uzoqroq joyga tushadi, chogʻi. Mushtariy oʻsha-oʻsha: xat-qalam yuritadi. Elni ogʻzidan eshitganini bir boʻlak, koʻrganini bir boshqa, oʻzidan qoʻshganni bir qoʻsh. Egizaklar bejagʻimligini qoʻymaydi. Qulogʻiga gap kirmaydi. Ming gapirganing bilan bunisidan kirib bunisidan chiqib ketadi. Bir-biri bilan itolish oʻynagani-oʻynagan. Kunduzlariyam bir koʻzlari derazada. Xabar kutib, xabar poylab. Yulduzlar hamma baloni biladi. Ularni bir joyda turadi deb oʻylamang tagʻin.

Oyqor kelinchakdek bosh-oyoq oqqa oʻrangan. Yer endi koʻklangandi… koʻklanadi… bor boʻyiga boʻzalam tortadi… togʻ-u tosh, qir-u oʻr, toʻr-u goʻr demay boʻz alamini tortadi… Vaqtu soat shoshmaygina, buyurilganiday, yoʻrigʻidan adashmay mol aralamaydigan, odam oyogʻi oyda yilda bir tegadigan biroq, borar joylari boʻlmish Oʻsmat ota qavatidagi pastu-balandlarning chakkalariga chechaklar taqadi. Bu safar boychechaklarni ukam va ikki joʻram bilan birga koʻrganman. Chechaklar bizni, biz chechaklarni koʻrganimizdan xursand boʻlamiz. Joʻralarim tanish boychechaklar ensalarini qitigʻlab qoʻyishadi. Lekin, yulmaganmiz. Enamga boychechak kelganini aytishim kerak. Oʻtgan yili aytganimda “gul vaqtiyam gʻanimat” deb Kattasoyga qaragandilar…

Toshkent. 2019 yil, 29 yanvar

98

(Tashriflar: umumiy 91, bugungi 1)

Izoh qoldiring