Bahodir Qobul. Oq kamar

045    Шамол кўнгилларга қувват, дилларга шавқ, кўкайга ғурур, дийдаларга ғайрат, ақлларга ишонч бағишлаганча этагини калта йиғиштириб, Ойқор тоғ томон париллаганча ўрлади. Ойқорнинг асрий музликларига тўшини уриб-уриб ҳовуридан тушгандай бўлди. Арчаларни бир-бир санади. Охирида Отамозорга келиб тинди.

 

Баҳодир Қобул
ОҚ КАМАР
012

 

055Баҳодир Қобул (Баҳодир Қобулов) 1966 йилда Бахмал туманида, Ўсмат қишлоғида туғилган. Алишер Навоий номидаги Самарқанд Давлат университетининг ўзбек ва тожик тили филологияси, шунингдек мазкур университетнинг ҳуқуқшунослик факультетларида таҳсил олган. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси.“Эна шамол” китоби чоп этилган.Ёзувчи ўз асарларида она тилимизнинг бетакрор тароватини , инсон қалбининг жозиб кечинмаларини ўзгача завқу ҳаяжон, меҳр ва муҳаббат ила гўзал тасвирлар воситасида ифодалай олади.

012

Бошлаб, ҳуштагини чалиб шамол келди. Бесаранжом тўзон кейин кўтарилди. Жаркўчани у бошидан бу бошига ҳаммани ҳангу манг қилганча изғиди.Ҳар бир дарахтни қўлтиқлаб, силтаб-силтаб кўрди. Ҳар бир ғовни ғиққиллатиб очиб-ёпиб, ҳар бир дарвозани дангиллатиб уриб кўрди. Ўзини қаерга қўйишни, қаерга уришини билмай Энанинг дордаги ёйиқлиқ кирлари билан ўйнашди.Бирини байроққилиб пирпиратди, бирини учириб бориб шамолдан чўчиб, пусиб ётган Олапарнинг бошига ёпди. Ит қўрққанидан сакраб ўрнидан турди. Бошига ўралиб қолган латтадан қутилиш иложини тополмади. Ўзини тўғри келган томонга урди. Шамол бошига латта ўралган итнинг аҳволига бир майдон кулимсираб қараб турди-ю, барибир кўнгли тўлмади. Қунишиб турган товуқларни қўноқдан ағдарди. Товуқлар бир-биридан ўтарига қишлоқни бошига кўтариб қақағлашга тушди. Қани энди тинса.

Шамолнинг қишлоқда кирмаган тешигию, ушламаган бешиги қолмади. Барини бир қур, қадимгидек кўриб чиқди. Сув тарк этган Туркариқ елкасидаги тегирмонни ҳам бир юргизмоқчи бўлди-ю, шаштидан қайтди. Одамлар нима дейди?Тентак шамол экан дейдилар. Беқилиқлик обрў келтирмаган.
Гули-гулшанҳидларини аввал ўзи яхшилаб қучоқлаб, тўйиб олгач, чошлаб-чошлаб қишлоқ кўчаларига сочаркан, барчанинг димоғини чоғқилди. Тўқсон кун қишда жойида қимирламай ана кетди-мана кетди бўлиб ётган чоллар ҳассага суяниб кўчага чиқдилар.

Мушуклар томга чиқиб мовлашиб қолди.

Ёш-яланглар ҳайҳотдек Тайпоқсойга сиғмай, ўзини қўярга жой тополмади.Шамол кўнгилларга қувват, дилларга шавқ, кўкайга ғурур, дийдаларга ғайрат, ақлларга ишонч бағишлаганча этагини калта йиғиштириб, Ойқор тоғ томон париллаганча ўрлади. Ойқорнинг асрий музликларига тўшини уриб-уриб ҳовуридан тушгандай бўлди. Арчаларни бир-бир санади. Охирида Отамозорга келиб тинди. Мозоротнинг бири бирига ўхшамайдиган қайроқ тошларидаги ёзувларни ўқиди. Шамол тилида ўқиди. Ўқиганини одам тушунмаса-да, шамоллар тушунишди. Ухлаб ётган жойларидан увиллашиб бош кўтаришди. Бир тўпи ота макон — Афросиёбдан, бир тўпи Бийнаймандан, бир тўпи Бадбахтдала, бир тўпи Устюрт, бир тутами Ахсикент, бир боғлами Шоҳруҳия, бир қатими Добусия, бир боғи Миздомканд, бир қопи Ерқўрғон, бир учи Энасой, бир тўпи Қалмоқсойдан изиллаганча етиб келишди. Қирқ шамол қирқ жойдан келиб, бир бўлди. Учрашган жойлари Отамозор бўлди. Отамозор бошида гир айланиб уввос солишди. Бўй етган саноқли саккизта терак аввалига нима бўлаётганини англамайсеррайдилар. Тушунишгач, чапак чалдилар. Икки кўзли булоқдан уйқусираб оқаётган сув ҳам ҳаяжони зўридан бир тўхтаб олди. Кейин нафасини ўнглаб парқиллаб, қайнаган қумғондек вақиллаб оламни бузиб, тўрт тегирмон сувни олдига солганча ғайрат билан Каттасойга ҳайдади…

* * *

Самарқанддаги Хўжаи Хизр масжиди айвонидан кун чиқарга қарасангиз, Отамозор кўринади. Кўзи борга албатта. Катта оқ салла ўраган тоғ — Ойқор. Ойқорнингқори Самарқандга ошиқлигидан бир тўлиб, бир куйиб туради дейишади. Самарқанд Каттатоғнинг сувидан ичади. ОтамозорОйқорнинг шундай кўзи остидаги камар. Камар деб уч томони қир билан ўралган, бир томони очиқ жойга айтилади. Камарнинг очиққисмини оғзи дейишади. Оғзи Самарқандга қараган. У ерда иккита мозор,икки кўзли булоқ, битта каттадан катта, қуриб қолай-қуриб қолай деган, лекиншохларининг учидагина саноқли тўртта барги тириклигини билдириб турадиган якка терак, саккизта бўй етган терак ва улар атрофида бир юз ўн тўртта теракчалар бор. Ўзим санаб чиққанман. Буни сал кейинроқ айтиб бераман.

Мозоротлар усти қайроқ тошлар билан кўтарилган. Кўк, оқ, қора, қизил, яшил… дунёда неча ранг бўлса шунча тусдаги тош бор. Биров биттасини жойидан қўзғатишни хаёлига ҳам келтирмайди.

Кўтаролмайдиям.Ҳаромнинг моли тошиб, ўғрининг ўрони ўрмалаган вақтларда қароқчидан баттар биттаси туман раҳбарига: “шу жойда шундай тошлар бор, шундан идоранинг олдига чиройли нарса қилсак сиздан яхши от қоларди”, деган. Раҳбар дарров ўша одамни бош, қурилиш ташкилотини ёнбош, тўртта мошинани уларга қўшиб, бир тўда одам билан ўша ёққа жўнатган. Одамлар Отамозор ортидаги Оқтошдантош терарканмиз, деб тушунишган. Билишсаки… ният бўлак. Катталар чиққан УАЗик Отамозор томон бурилганини кўриб, ўзларини усти очиқ мошиндан ташлаб, келган томонларига қайтишган. Иккита тош ташигич мошина шопирлари “мошина бузилди” баҳонаси билан йўлдаёқ, капотни очиб, моторни сочиб ташлашган.

Палакатпойига илашиб, текин томошадан қуруққолишни истамайдиганлар эса борган. Икки ўрис шопир билиб-билмай мошинларини Отамозорнинг оғзига тираган. Қани энди тошларни биров кўтарса-ю, мошинга ортса. У даврлар қўл телефон йўқ. Катталарга бировни ёмон кўрсатиб яхши кўринадиганлардан биттаси УАЗикка ўтириб, ҳозир булдозер олиб келаман, деб Ўсматга энган. Шу энгандан мошин-пошини билан Қуруқсойнинг қиррасидан учган. Бир шопир тирик қолган. Уям етти ой деганда тили зўрға айланиб, кўрган-билганини бировга айтишга қўрқиб, овқатни оғзига еяётганига хурсанд бўлганича, ишини йиғиштирган.

Айтишларича, зиёратгоҳнинг бири шижоатли оталар, шавкатли ва ғайратли боболарданбирининг сўнгги маскани, бири унинг ёвқур отининг гўри эмиш. Самарқандда узоқ давом этган қирғинбаротдан кейин ёвман деганни қийратиб, ўзиям, отиям ҳориб, ярадор бўлиб, шу ерда тўхтаган, одамлар хабар топиб ортидан етиб келгунча ер уларни бағрига олган. Иккита гўр пайдо бўлган. Булутлар ювиб, Ойқортоғқорлари кафанликка ўтган, дейишади. Кейин, одамлар ҳар бири биттадан тош қўйишган дейишади. Биров Отамозор дейди, биров Оталиқ мозор, биров Отмозор. Лекин, мен уни Оқ камар деб атагим келади. Бу ердаги булоқ кейин чиққан. Тераклар кейин экилган. Ҳар бир қавм биттадан терак эккан дейишади. Барлос, орлот, найман, манғит, кенагас… Терак бўй етса кесилади. Лекин, бу ердаги теракни биров кесмаган. Кесолмаган ҳам. Вақти келиб ўзи йиқилади. Селу селова далаю даштга олиб кетади. Тераклар шунда талош бўлади. Биргина терагини томига босса, бу уйга бало келмаслигини биров-бировга айтмаса ҳам ҳамма билади. Селнинг ғавғосию шовқинидан қўрқмай ҳеч бўлмаса битта шох олиб қолиш учун жонини аямайди. Қўли тегса, ушласа бўлди, ўшаники бўлади. Биров эга чиқолмайди.

Оқ камарга бир вақтлар ёлғизоёқ йўлдан, тикка жар оралаб,туби кўринмас чағат ёқалаб борадиган йўл бор эди, холос. Унга от-улов борадиган йўлни ўрмон хўжалигига Ўнғор отлиқ инсофли, диёнатли одам бош бўлганда солган. Қирнинг биқинини ёриб йўл очган. Икки тарафига бодом эктирган. Бодомлар ҳам қизиқ экан. Бир қарасанг, йиллаб қуриб қолган ўтиндай сўррайиб туради, бир қарасанг тиржайиб гуллаганча, бошига асалариларни тўплаб, дунёни бузади. Оқ камар ўрмончилари бир яхшилик, бир ёмонлик кўрган. Яхшилигини айтдим. Ёмонлиги экканидан йиқитгани кўп, отасиниям танимайдиган биттаси директор бўлганда, зиёратгоҳни чиройли қиламан деган баҳонада илинган теракни кесиб кетган. Шу-шу ранги чиқмайди. Терговини бири тугаса, бошқасига қатнайди. Айтишларича, неча дона терак кесган бўлса, шунча марта сўроққа тортилмагунча бўлмасмиш. Ишқилиб ўзининг умри етсин эмиш. Бўлмаса, болалари қатнармиш. Бу гапни эшитган борки, ёқасини тутади.

Оқ камарни менга отам таништирганлар. Энг эсимда қолгани, Оқ камарда терак қолмай қолган замонларда катта оталари жўралари билан биттадан терак эккан эканлар. У тераклар ҳам йўқолиб кетган. Изидан теракчалар чиққан. Камарнинг бағрини, чала бўлса-да, тўлдириб турган дов-дарахтлар шундан қолган. Фақат катта оталари эккан тераккина қуриб-қақшаб бўлса-да ҳануз турганини, ҳув боя ҳикоямнинг бошида айтганим, қуригандек кўринган, бироқ, учки шохларида бир тутамгина япроқлари илинибгина, пир-пирабгина турган ёлғиз терак ўша эканлигини титроқ овоз билан тушунтирганлар. Оқ камар тераксиз қолмаслиги керак, қилич тебраниб тураркан, душман тебранолмайди, қалам ҳам, дедилар гап охирида.

Иккинчи марта катта энам олиб борган. Мен эна деб чақираман. Катта эна десам узоқлашиб кетгандек бўладилар.

Оқтош авлиё мозороти остидан Каттатоғнинг минг йиллик қорлари, дард-қувончлари бўлиб сизиб чиқаётган булоқ бошида энам билан бирга бўламан. Энам зўрға юрсалар ҳам бор жонларини йиғиб, йўл яқин бўлиши учун тўғри қабристон оралаб булоқ бўйига тушадилар. Йўлма-йўл ҳар бир мозор билан саломлашиб, гаплашиб келадилар. Катта отамни бошига келиб қабр атрофини астойдил тозалаган бўладилар. Катта отам қайтган, қўйилган 1937 йил билан бугуннинг орасини, бугундақўйиладиган жой оралиғини қабристондаги мозорлар билан ҳисоблаган бўладилар. “Анча ўтибди-да. Шунча меҳмон кеб-кетибди-да”, дейдилар ўзларига ўзлари. Кўзлари ўтмаса-да, бир Ойқортоққа, бир катта отамнинг мозорига, бир Дунётепага қарайдилар. Ҳеч бирини кўзлари илғамайди. Шунда мен қўлтиқларига кираман. Энамнинг қуввати ошади. Ойқортоғҳам Дунётепаям кўнгилларидан кўтарилади. Энг азиз нарсаларини топгандек кўзлари қувнаб кетади. Икки томчи ёш қароқлари гардишида ғилтиллаганча айланади. Мен кўрмаганга оламан. Энам мени қўйниларига олиб, бошимни ҳидлаб-ҳидлаб куч йиғиб оладилар. Отамозор деганда Каттатоғни назарда тутадилар.

Оқ камарга учинчи марта қандай бориб қолганимни билмайман. Эрталабки чойни одатдагидек энам иккимиз қилдик. Энам азиз меҳмонлар келганда очиладиган сандиғидан бор-будини олиб дастурхонга тўкдилар. Меҳмон келса керак, деб ўйлагандим, ҳеч ким келмади. Менга туршаклардан кўпроқ ейишимни, юрагим бақувват бўлишини тайинладилар. Биттасини олиб ўзлариям шимидилар. Шунда Оқ камарга боргим кеп кетаверди.

“Боринг, болажон, боринг. Ман қараб тураман” дедилар энам. Ўзим ёлғиз кетдим. Туркқишлоқни тенг иккига бўлиб талтайиб ётадиган Жаркўчадан ўтарканман, оёқ товушларим жарнинг икки қирғоғига урилиб, акс садо бергани ўзимга эшитилди. Қанотларида катта-катта кўзлари бор капалакни қувганча, у билан ўйнаганча Жаркўчадан чиқиб, Мушукжардан ўтиб, Камар оғзига келиб қолгандик. Камар эснаганча оғзини очдию, қайта ёполмади. Эсидан чиқиб кетди. Аввал қадим теракнинг энг тепадаги кўзлари кулди. Хурсанд бўлганини билдириб, кўзларини қисиб-қисиб қўйди. Мен ҳам. Чўлтоққўлларидан уялиб яширмоқчи бўлганди, эплолмади. Капалак йўл бошларди. Унгадарров от қўйдим. Кўз капалак.Капалак мен билан кураш тушди. Билмай қолдим, шамол иккови бирлашиб кўтариб урди. Тупроқ билан тенг бўлиб йиқилдим. Осмон остимизда қолди. Кейин бурнимга бир қўниб, яна қочди. Капалак ҳидини билиб қолдим. Капалак гуллардан гулларга қўниб қочди. Гуллар шамолга қўшилиб тоғ-тошга салом бердилар. Хонқизи тиззамга бош урди. Қўлимга олиб “Отанг чўлда, Энанг қирда”, девдим ўртанча бармоғим учига пилдираб келганча қанотларини бир майдон очиб турдида, учди-да кетди. Кейин, опам ёз бўйи сариёғ йиғадиган қўйни қорнидай келадиган катта, оппоқ тош устига келиб қўнди. Тошни даст кўтардим. Ҳу-ҳулаб бошим узра айлантирдим. Шунда Ойқор ортидан тизгиндаги қўшиндек қорайиб булут бостириб кела бошлади. Келиши дунёни бузгудек, қор-ёмғир аралаш келарди. Қўрқмадим. Тошни авайлаб жойига қўйдим. Булут булутдай тарқаб кетди.

Капалак теракни айланиб қочди. Мен қувдим. Теракка қўлимни теккизиб, теракни қучоқлаб, теракни ҳимо қилиб қувдим. Гир айланиб қувдим. Теракнинг учларидаги барглар деб нотўғри айтган эканман, улар осмонга етган, осмонга қўшилиб кетган барглар экан. Шунда капалак капалак эмаслигини билдим. Шу пайт теракнинг боши айланиб кетди. Аввал қарсиллаган овоз чиқди. Кейин тўртга бўлиниб бирин-кетин осмондан тушиб келишди. Тўғри теракчалар тугаган майдондаги, адоғдаги сойга келиб тушди. Шунда шамолнинг қўлларини кўриб қолдим. Шамол уларни тўртга бўлиб, бирма-бир сойга тахлади. Бирорта теракка зарар етмади. Уларни қир устиданкузатиб турдим.Мени қир устига шамолми ё капалак чиқариб қўйувдиёв.

Булутлар орасидан ерга қуёш нури тушди. Оппоқйўлак очилди. Зинаси бўлмаса-да, йўлакдан осмонга чиқиб кетгудек эди. Йўлак Жаркўчани бошигача кузатиб келди. Қорайиб келаётган булутдан қўрқмасин, деди шекилли. Биров кўрмасин, деб кўча бошида лип-лип этиб хайрлашди-да, зум ўтмай Ойқордан ошиб кетди. Отамозор — Оқ камардан қайтар эканман энам ғов олдида ҳассаларига таянганча тик оёқда турардилар. Ҳайрон бўлдим. Кимни кутиб турган эканлар.

— Ҳа, отажон, яхши келдингизми, — дедилар, қарсларининг учи билан билан кўз ёшларини қайта-қайта артарканлар. — Сизни кутиб турувдим.

Шу кеча туш кўрдим. Оқ камар ғиж-ғиж теракчаларга тўлганмиш. Теракчаларнинг биттаси мен эмишман. Шамол келиб қулоғимиздан тортиб-тортиб қўярмиш. Биқинимизниқитиқлаб-қитиқлаб, юмшоқ жойимиздан чимчиб-чимчиб қўярмиш. Бир-бирингга қараб, бир-бирингни суяб ўссанг, одам бўласан, бир-бирингга соя ташласанг, кўкармайсан, гўрам бўлмайсан, қадим теракларйўл бердилар, дермиш…

Бетимни шоша-пиша ювиб, энамга салом бераман. Кейин кўчадан югуриб келаман-да,бир ирғиб молхона томига чиқаман. Ундан уй томига. Тушим ўнгидан келдими, деб Оқ камарга қарайман. Томлар усти энди етиб келган қалдирғочлардай чуғурлашган болаларга, камар теракларга тўла бўлади. Ҳар бири бир қирдай кўринади. Ҳар бири қиличдай тебранади. Осмонганайзадек интилган бўлади. Ҳеч кимдан кам эмаслигини пасту баландга кўз-кўз қилади. Бу туш бўлмайди.

Таниш шамол ҳуриллаб келади. Жой қуригандек, шолворимни қақраган жойидан кириб ниналарини санчиб-санчиб ўйнашади. Шамолни сўкмайдилар. Қаттиқҳам гапирмайдилар. Қизларнинг қирқ кокилига қирқ шамол осилган бўлармиш. Шамол кетганларнинг оҳи, келарларнинг нафаси эмиш. Энам шундай деган. Бу ҳақда бошқа сафар айтиб берарман.

Теракчалардан бири ичиккан гўдакдек, бири оталарининг гуноҳини бўйнига олгандек маъюс, биридўстга зордек гирён, бири дўстидан куйгандек гаранг, бири ҳийлагар дўст кўзидек ялтираб, бири мурдадил ўртоқдек совуқдан совуқ, бири жонботин жўрадек ботин, бири томошаталаб йўловчидек меровланаб, бири қилич кўтарган аскардек зийрак, бири шу жойда кўкарганидан кўкси баланд, шу макон учун жонфидолиги юз-кўзидан билинадиган кўнгиллардек сокин, минг-минги элнинг оғир-енгилини елкасига олишга тайёр жўмарддек мағрур, бири ер билан осмонни ёқасини бир қилиб тутамлаб урадиган баҳодирдек ғайратли, бири барчани ҳисоб-китобини қилиб кузатаётган қаттиққўл оқсоқолдек кўринарди…

Шамоллар экиб кетган сон-саноқсиз тераклар бошида не-не хаёллар, не-не ниятлар бор эди. Шулар ичидан бирини ёқтириб қоламан ва менинг терагим деб танлайман. Худди оқшомлари жўралар билан Дунётепага чиқиб юлдуз танлагандек.

Терак қўлини силкиб, салом беради. Қадим жўрамни топгандек қувонаман. Ёш болаям хурсанд бўлса кўзидан ёш чиқиб кетаркан. Биров кўрмасин деб дарров артдим.

045

Bahodir Qobul
OQ KAMAR
012

055 Bahodir Qobul (Bahodir Qobulov) 1966 yilda Baxmal tumanida, O’smat qishlog’ida tug’ilgan. Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universitetining o’zbek va tojik tili filologiyasi, shuningdek mazkur universitetning huquqshunoslik fakul`tetlarida tahsil olgan. O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi.“Ena shamol” kitobi chop etilgan.Yozuvchi o’z asarlarida ona tilimizning betakror tarovatini , inson qalbining jozib kechinmalarini o’zgacha zavqu hayajon, mehr va muhabbat ila go’zal tasvirlar vositasida ifodalay oladi.

012

Boshlab, hushtagini chalib shamol keldi. Besaranjom to’zon keyin ko’tarildi. Jarko’chani u boshidan bu boshiga hammani hangu mang qilgancha izg’idi.Har bir daraxtni qo’ltiqlab, siltab-siltab ko’rdi. Har bir g’ovni g’iqqillatib ochib-yopib, har bir darvozani dangillatib urib ko’rdi. O’zini qaerga qo’yishni, qaerga urishini bilmay Enaning dordagi yoyiqliq kirlari bilan o’ynashdi.Birini bayroqqilib pirpiratdi, birini uchirib borib shamoldan cho’chib, pusib yotgan Olaparning boshiga yopdi. Itqo’rqqanidan sakrab o’rnidan turdi. Boshiga o’ralib qolgan lattadan qutilish ilojini topolmadi. O’zini to’g’ri kelgan tomonga urdi. Shamol boshiga latta o’ralgan itning ahvoliga bir maydon kulimsirab qarab turdi-yu, baribir ko’ngli to’lmadi. Qunishib turgan tovuqlarni qo’noqdan ag’dardi. Tovuqlar bir-biridan o’tariga qishloqni boshiga ko’tarib qaqag’lashga tushdi. Qani endi tinsa.

Shamolning qishloqda kirmagan teshigiyu, ushlamagan beshigi qolmadi. Barini bir qur, qadimgidek ko’rib chiqdi. Suv tark etgan Turkariq yelkasidagi tegirmonni ham bir yurgizmoqchi bo’ldi-yu, shashtidan qaytdi. Odamlar nima deydi?Tentak shamol ekan deydilar. Beqiliqlik obro’ keltirmagan.Guli-gulshanhidlarini avval o’zi yaxshilab quchoqlab, to’yib olgach, choshlab-choshlab qishloq ko’chalariga socharkan, barchaning dimog’ini chog’qildi. To’qson kun qishda joyida qimirlamay ana ketdi-mana ketdi bo’lib yotgan chollar hassaga suyanib ko’chaga chiqdilar.

Mushuklar tomga chiqib movlashib qoldi.

Yosh-yalanglar hayhotdek Taypoqsoyga sig’may, o’zini qo’yarga joy topolmadi.Shamol ko’ngillarga quvvat, dillarga shavq, ko’kayga g’urur, diydalarga g’ayrat, aqllarga ishonch bag’ishlagancha etagini kalta yig’ishtirib, Oyqor tog’ tomon parillagancha o’rladi. Oyqorning asriy muzliklariga to’shini urib-urib hovuridan tushganday bo’ldi. Archalarni bir-bir sanadi. Oxirida Otamozorga kelib tindi. Mozorotning biri biriga o’xshamaydigan qayroq toshlaridagi yozuvlarni o’qidi. Shamol tilida o’qidi. O’qiganini odam tushunmasa-da, shamollar tushunishdi. Uxlab yotgan joylaridan uvillashib bosh ko’tarishdi. Bir to’pi ota makon — Afrosiyobdan, bir to’pi Biynaymandan, bir to’pi Badbaxtdala, bir to’pi Ustyurt, bir tutami Axsikent, bir bog’lami Shohruhiya, bir qatimi Dobusiya, bir bog’i Mizdomkand, bir qopi Yerqo’rg’on, bir uchi Enasoy, bir to’pi Qalmoqsoydan izillagancha yetib kelishdi. Qirq shamol qirq joydan kelib, bir bo’ldi. Uchrashgan joylari Otamozor bo’ldi. Otamozor boshida gir aylanib uvvos solishdi. Bo’y yetgan sanoqli sakkizta terak avvaliga nima bo’layotganini anglamayserraydilar. Tushunishgach, chapak chaldilar. Ikki ko’zli buloqdan uyqusirab oqayotgan suv ham hayajoni zo’ridan bir to’xtab oldi. Keyin nafasini o’nglab parqillab, qaynagan qumg’ondek vaqillab olamni buzib, to’rt tegirmon suvni oldiga solgancha g’ayrat bilan Kattasoyga haydadi…

* * *

Samarqanddagi Xo’jai Xizr masjidi ayvonidan kun chiqarga qarasangiz, Otamozor ko’rinadi. Ko’zi borga albatta. Katta oq salla o’ragan tog’ — Oyqor. Oyqorningqori Samarqandga oshiqligidan bir to’lib, bir kuyib turadi deyishadi. Samarqand Kattatog’ning suvidan ichadi. OtamozorOyqorning shunday ko’zi ostidagi kamar. Kamar deb uch tomoni qir bilan o’ralgan, bir tomoni ochiq joyga aytiladi. Kamarning ochiqqismini og’zi deyishadi. Og’zi Samarqandga qaragan. U yerda ikkita mozor,ikki ko’zli buloq, bitta kattadan katta, qurib qolay-qurib qolay degan, lekinshoxlarining uchidagina sanoqli to’rtta bargi tirikligini bildirib turadigan yakka terak, sakkizta bo’y yetgan terak va ular atrofida bir yuz o’n to’rtta terakchalar bor. O’zim sanab chiqqanman. Buni sal keyinroq aytib beraman.

Mozorotlar usti qayroq toshlar bilan ko’tarilgan. Ko’k, oq, qora, qizil, yashil… dunyoda necha rang bo’lsa shuncha tusdagi tosh bor. Birov bittasini joyidan qo’zg’atishni xayoliga ham keltirmaydi. Ko’tarolmaydiyam.Haromning moli toshib, o’g’rining o’roni o’rmalagan vaqtlarda qaroqchidan battar bittasi tuman rahbariga: “shu joyda shunday toshlar bor, shundan idoraning oldiga chiroyli narsa qilsak sizdan yaxshi ot qolardi”, degan. Rahbar darrov o’sha odamni bosh, qurilish tashkilotini yonbosh, to’rtta moshinani ularga  qo’shib, bir to’da odam bilan o’sha yoqqa jo’natgan. Odamlar Otamozor ortidagi Oqtoshdantosh terarkanmiz, deb tushunishgan. Bilishsaki… niyat bo’lak. Kattalar chiqqan UAZik Otamozor tomon burilganini ko’rib, o’zlarini usti ochiq moshindan tashlab, kelgan tomonlariga qaytishgan. Ikkita tosh tashigich moshina shopirlari “moshina buzildi” bahonasi bilan yo’ldayoq, kapotni ochib, motorni sochib tashlashgan.

Palakatpoyiga ilashib, tekin tomoshadan quruqqolishni istamaydiganlar esa borgan. Ikki o’ris shopir bilib-bilmay moshinlarini Otamozorning og’ziga tiragan. Qani endi toshlarni birov ko’tarsa-yu, moshinga ortsa. U davrlar qo’l telefon yo’q. Kattalarga birovni yomon ko’rsatib yaxshi ko’rinadiganlardan bittasi UAZikka o’tirib, hozir buldozer olib kelaman, deb O’smatga engan. Shu engandan moshin-poshini bilan Quruqsoyning qirrasidan uchgan. Bir shopir tirik qolgan. Uyam yetti oy deganda tili zo’rg’a aylanib, ko’rgan-bilganini birovga aytishga qo’rqib, ovqatni og’ziga yeyayotganiga xursand bo’lganicha, ishini yig’ishtirgan.

Aytishlaricha, ziyoratgohning biri shijoatli otalar, shavkatli va g’ayratli bobolardanbirining so’nggi maskani, biri uning yovqur otining go’ri emish. Samarqandda uzoq davom etgan qirg’inbarotdan keyin yovman deganni qiyratib, o’ziyam, otiyam horib, yarador bo’lib, shu yerda to’xtagan, odamlar xabar topib ortidan yetib kelguncha yer ularni bag’riga olgan. Ikkita go’r paydo bo’lgan. Bulutlar yuvib, Oyqortog’qorlari kafanlikka o’tgan, deyishadi. Keyin, odamlar har biri bittadan tosh qo’yishgan deyishadi. Birov Otamozor deydi, birov Otaliq mozor, birov Otmozor. Lekin, men uni Oq kamar deb atagim keladi. Bu yerdagi buloq keyin chiqqan. Teraklar keyin ekilgan. Har bir qavm bittadan terak ekkan deyishadi. Barlos, orlot, nayman, mang’it, kenagas… Terak bo’y yetsa kesiladi. Lekin, bu yerdagi terakni birov kesmagan. Kesolmagan ham. Vaqti kelib o’zi yiqiladi. Selu selova dalayu dashtga olib ketadi. Teraklar shunda talosh bo’ladi. Birgina teragini tomiga bossa, bu uyga balo kelmasligini birov-birovga aytmasa ham hamma biladi. Selning g’avg’osiyu shovqinidan qo’rqmay hech bo’lmasa bitta shox olib qolish uchun jonini ayamaydi. Qo’li tegsa, ushlasa bo’ldi, o’shaniki bo’ladi. Birov ega chiqolmaydi.

Oq kamarga bir vaqtlar yolg’izoyoq yo’ldan, tikka jar oralab,tubi ko’rinmas chag’at yoqalab boradigan yo’l bor edi, xolos. Unga ot-ulov boradigan yo’lni o’rmon xo’jaligiga O’ng’or otliq insofli, diyonatli odam bosh bo’lganda solgan. Qirning biqinini yorib yo’l ochgan. Ikki tarafiga bodom ektirgan. Bodomlar ham qiziq ekan. Bir qarasang, yillab qurib qolgan o’tinday so’rrayib turadi, bir qarasang tirjayib gullagancha, boshiga asalarilarni to’plab, dunyoni buzadi. Oq kamar o’rmonchilari bir yaxshilik, bir yomonlik ko’rgan. Yaxshiligini aytdim. Yomonligi ekkanidan yiqitgani ko’p, otasiniyam tanimaydigan bittasi direktor bo’lganda, ziyoratgohni chiroyli qilaman degan bahonada ilingan terakni kesib ketgan. Shu-shu rangi chiqmaydi. Tergovini biri tugasa, boshqasiga qatnaydi. Aytishlaricha,  necha dona terak kesgan bo’lsa, shuncha marta so’roqqa tortilmaguncha bo’lmasmish. Ishqilib o’zining umri yetsin emish. Bo’lmasa, bolalari qatnarmish. Bu gapni eshitgan borki, yoqasini tutadi.

Oq kamarni menga otam tanishtirganlar. Eng esimda qolgani, Oq kamarda terak qolmay qolgan zamonlarda katta otalari jo’ralari bilan bittadan terak ekkan ekanlar. U teraklar ham yo’qolib ketgan. Izidan terakchalar chiqqan. Kamarning bag’rini, chala bo’lsa-da, to’ldirib turgan dov-daraxtlar shundan qolgan. Faqat katta otalari ekkan terakkina qurib-qaqshab bo’lsa-da hanuz turganini, huv boya hikoyamning boshida aytganim, qurigandek ko’ringan, biroq, uchki shoxlarida bir tutamgina yaproqlari ilinibgina, pir-pirabgina turgan yolg’iz terak o’sha ekanligini titroq ovoz bilan tushuntirganlar. Oq kamar teraksiz qolmasligi kerak, qilich tebranib turarkan, dushman tebranolmaydi, qalam ham, dedilar gap oxirida.

Ikkinchi marta katta enam olib borgan. Men ena deb chaqiraman. Katta ena desam uzoqlashib ketgandek bo’ladilar.

Oqtosh avliyo mozoroti ostidan Kattatog’ning ming yillik qorlari, dard-quvonchlari bo’lib sizib chiqayotgan buloq boshida enam bilan birga bo’laman. Enam zo’rg’a yursalar ham bor jonlarini yig’ib, yo’l yaqin bo’lishi uchun to’g’ri qabriston oralab buloq bo’yiga tushadilar. Yo’lma-yo’l har bir mozor bilan salomlashib, gaplashib keladilar. Katta otamni boshiga kelib qabr atrofini astoydil tozalagan bo’ladilar. Katta otam qaytgan, qo’yilgan 1937 yil bilan bugunning orasini, bugundaqo’yiladigan joy oralig’ini qabristondagi mozorlar bilan hisoblagan bo’ladilar. “Ancha o’tibdi-da. Shuncha mehmon keb-ketibdi-da”, deydilar o’zlariga o’zlari. Ko’zlari o’tmasa-da, bir Oyqortoqqa, bir katta otamning mozoriga, bir Dunyotepaga qaraydilar. Hech birini ko’zlari ilg’amaydi. Shunda men qo’ltiqlariga kiraman. Enamning quvvati oshadi. Oyqortog’ham Dunyotepayam ko’ngillaridan ko’tariladi. Eng aziz narsalarini topgandek ko’zlari quvnab ketadi. Ikki tomchi yosh qaroqlari gardishida g’iltillagancha aylanadi. Men ko’rmaganga olaman. Enam meni qo’ynilariga olib, boshimni hidlab-hidlab kuch yig’ib oladilar. Otamozor deganda Kattatog’ni nazarda tutadilar.

Oq kamarga uchinchi marta qanday borib qolganimni bilmayman. Ertalabki choyni odatdagidek enam ikkimiz qildik. Enam aziz mehmonlar kelganda ochiladigan sandig’idan bor-budini olib dasturxonga to’kdilar. Mehmon kelsa kerak, deb o’ylagandim, hech kim kelmadi. Menga turshaklardan ko’proq yeyishimni, yuragim baquvvat bo’lishini tayinladilar. Bittasini olib o’zlariyam shimidilar. Shunda Oq kamarga borgim kep ketaverdi.

“Boring, bolajon, boring. Man qarab turaman” dedilar enam. O’zim yolg’iz ketdim. Turkqishloqni teng ikkiga bo’lib taltayib yotadigan Jarko’chadan o’tarkanman, oyoq tovushlarim jarning ikki qirg’og’iga urilib, aks sado bergani o’zimga eshitildi. Qanotlarida katta-katta ko’zlari bor kapalakni quvgancha, u bilan o’ynagancha Jarko’chadan chiqib, Mushukjardan o’tib, Kamar og’ziga kelib qolgandik. Kamar esnagancha og’zini ochdiyu, qayta yopolmadi. Esidan chiqib ketdi. Avval qadim terakning eng tepadagi ko’zlari kuldi. Xursand bo’lganini bildirib, ko’zlarini qisib-qisib qo’ydi. Men ham. Cho’ltoqqo’llaridan uyalib yashirmoqchi bo’lgandi, eplolmadi. Kapalak yo’l boshlardi. Ungadarrov ot qo’ydim. Ko’z kapalak.Kapalak men bilan kurash tushdi. Bilmay qoldim, shamol ikkovi birlashib ko’tarib urdi. Tuproq bilan teng bo’lib yiqildim. Osmon ostimizda qoldi. Keyin burnimga bir qo’nib, yana qochdi. Kapalak hidini bilib qoldim. Kapalak gullardan gullarga qo’nib qochdi. Gullar shamolga qo’shilib tog’-toshga salom berdilar. Xonqizi tizzamga bosh urdi. Qo’limga olib “Otang cho’lda, Enang qirda”, devdim o’rtancha barmog’im uchiga pildirab kelgancha qanotlarini bir maydon ochib turdida, uchdi-da ketdi. Keyin, opam yoz bo’yi sariyog’ yig’adigan qo’yni qorniday keladigan katta, oppoq tosh ustiga kelib qo’ndi. Toshni dast ko’tardim. Hu-hulab boshim uzra aylantirdim. Shunda Oyqor ortidan tizgindagi qo’shindek qorayib bulut bostirib kela boshladi. Kelishi dunyoni buzgudek, qor-yomg’ir aralash kelardi. Qo’rqmadim. Toshni avaylab joyiga qo’ydim. Bulut bulutday tarqab ketdi.

Kapalak terakni aylanib qochdi. Men quvdim. Terakka qo’limni tekkizib, terakni quchoqlab, terakni himo qilib quvdim. Gir aylanib quvdim. Terakning uchlaridagi barglar deb noto’g’ri aytgan ekanman, ular osmonga yetgan, osmonga qo’shilib ketgan barglar ekan. Shunda kapalak kapalak emasligini bildim. Shu payt terakning boshi aylanib ketdi. Avval qarsillagan ovoz chiqdi. Keyin to’rtga bo’linib birin-ketin osmondan tushib kelishdi. To’g’ri terakchalar tugagan maydondagi, adog’dagi soyga kelib tushdi. Shunda shamolning qo’llarini ko’rib qoldim. Shamol ularni to’rtga bo’lib, birma-bir soyga taxladi. Birorta terakka zarar yetmadi. Ularni qir ustidankuzatib turdim.Meni qir ustiga shamolmi yo kapalak chiqarib qo’yuvdiyov.

Bulutlar orasidan yerga quyosh nuri tushdi. Oppoqyo’lak ochildi. Zinasi bo’lmasa-da, yo’lakdan osmonga chiqib ketgudek edi. Yo’lak Jarko’chani boshigacha kuzatib keldi. Qorayib kelayotgan bulutdan qo’rqmasin, dedi shekilli. Birov ko’rmasin, deb ko’cha boshida lip-lip etib xayrlashdi-da, zum o’tmay Oyqordan oshib ketdi. Otamozor — Oq kamardan qaytar ekanman enam g’ov oldida hassalariga tayangancha tik oyoqda turardilar. Hayron bo’ldim. Kimni kutib turgan ekanlar.

— Ha, otajon, yaxshi keldingizmi, — dedilar, qarslarining uchi bilan bilan ko’z yoshlarini qayta-qayta artarkanlar. — Sizni kutib turuvdim.

Shu kecha tush ko’rdim. Oq kamar g’ij-g’ij terakchalarga to’lganmish. Terakchalarning bittasi men emishman. Shamol kelib qulog’imizdan tortib-tortib qo’yarmish. Biqinimizniqitiqlab-qitiqlab, yumshoq joyimizdan chimchib-chimchib qo’yarmish. Bir-biringga qarab, bir-biringni suyab o’ssang, odam bo’lasan, bir-biringga soya tashlasang, ko’karmaysan, go’ram bo’lmaysan, qadim teraklaryo’l berdilar, dermish…

Betimni shosha-pisha yuvib, enamga salom beraman. Keyin ko’chadan yugurib kelaman-da,bir irg’ib molxona tomiga chiqaman. Undan uy tomiga. Tushim o’ngidan keldimi, deb Oq kamarga qarayman. Tomlar usti endi yetib kelgan qaldirg’ochlarday chug’urlashgan bolalarga, kamar teraklarga to’la bo’ladi. Har biri bir qirday ko’rinadi. Har biri qilichday tebranadi. Osmonganayzadek intilgan bo’ladi. Hech kimdan kam emasligini pastu balandga ko’z-ko’z qiladi. Bu tush bo’lmaydi.

Tanish shamol hurillab keladi. Joy qurigandek, sholvorimni qaqragan joyidan kirib ninalarini sanchib-sanchib o’ynashadi. Shamolni so’kmaydilar. Qattiqham gapirmaydilar. Qizlarning qirq kokiliga qirq shamol osilgan bo’larmish. Shamol ketganlarning ohi, kelarlarning nafasi emish. Enam shunday degan. Bu haqda boshqa safar aytib berarman.

Terakchalardan biri ichikkan go’dakdek, biri otalarining gunohini bo’yniga olgandek ma’yus, birido’stga zordek giryon, biri do’stidan kuygandek garang, biri hiylagar do’st ko’zidek yaltirab, biri murdadil o’rtoqdek sovuqdan sovuq, biri jonbotin jo’radek botin, biri tomoshatalab yo’lovchidek merovlanab, biri qilich ko’targan askardek ziyrak, biri shu joyda ko’karganidan ko’ksi baland, shu makon uchun jonfidoligi yuz-ko’zidan bilinadigan ko’ngillardek sokin, ming-mingi elning og’ir-yengilini yelkasiga olishga tayyor jo’marddek mag’rur, biri yer bilan osmonni yoqasini bir qilib tutamlab uradigan bahodirdek g’ayratli, biri barchani hisob-kitobini qilib kuzatayotgan qattiqqo’l oqsoqoldek ko’rinardi…

Shamollar ekib ketgan son-sanoqsiz teraklar boshida ne-ne xayollar, ne-ne niyatlar bor edi. Shular ichidan birini yoqtirib qolaman va mening teragim deb tanlayman. Xuddi oqshomlari jo’ralar bilan Dunyotepaga chiqib yulduz tanlagandek.

Terak qo’lini silkib, salom beradi. Qadim jo’ramni topgandek quvonaman. Yosh bolayam xursand bo’lsa ko’zidan yosh chiqib ketarkan. Birov ko’rmasin deb darrov artdim.

07

(Tashriflar: umumiy 44, bugungi 1)

Izoh qoldiring