Baxtiyor Nazarov.Qodiriyning qudrati.

09
Миллий адабиётимизни Абдулла Қодирий каби забардаст ижодкорларимизни танитиш билан дунёга олиб чиқиш мумкин. Мумтоз адабиётимизда Алишер Навоий беназир бўлса, ХХ аср насрида Абдулла Қодирийга тенглашадиган ижодкор йўқ. Бугунги давргача қилинган тадқиқотлар қимматини пасайтирмаган ҳолда айтмоқчиманки, улуғ адиб ижодини янгича қарашда ўрганиш пайти келди. Бугун биз Қодирий асарларини Балзак, Шекспир, Толстой, Достоевский каби мана мен деган ёзувчилар ижоди билан қиёсан ўрганишимиз керак.

06
Бахтиёр Назаров
ҚОДИРИЙНИНГ ҚУДРАТИ
02

Абдулла Қодирий… Ўзбек насрини юксак рутбаларга кўтарган, китобийлашган тилимизга жонли халқ оҳангларини олиб кирган қилқалам адиб. Жаҳон адабиётида довруқ қозонган забардаст романнавислар панжасига дадил панжа уриб, ўзбек романчилигига асос солган нуктадон ижодкор, соҳир санъаткор. Зулмдан қадди дол бўлган миллат маърифатини ҳаётий аъмол деб билган, бу йўлда борини нисор этган улуғқалб шахс. Умрининг сўнгги лаҳзаларигача эрк дея нафас олган ҳурриятсевар зиёли…

017Ҳар йили 10 апрел санаси Абдулла Қодирий таваллуд топган кун сифатида нишонланади. Қутлуғ сана муносабати билан  таниқли адабиётшунос, академик Бахтиёр НАЗАРОВ билан севимли адибимиз шахси ва ижоди хусусида суҳбатлашдик.

— Домла, ахборот муносабатлари тобора тиғизлашаётган замонимизда бадиий адабиёт мамлакатни дунёга танитувчи энг қудратли воситалардан бирига айланмоқда. Мана шундай ўзгаришлар даврида адабиёт аҳли олдида Абдулла Қодирий шахси ва ижодини ўрганиш бўйича қандай вазифалар турибди?

— Миллий адабиётимизни Абдулла Қодирий каби забардаст ижодкорларимизни танитиш билан дунёга олиб чиқиш мумкин. Мумтоз адабиётимизда Алишер Навоий беназир бўлса, ХХ аср насрида Абдулла Қодирийга тенглашадиган ижодкор йўқ. Бугунги давргача қилинган тадқиқотлар қимматини пасайтирмаган ҳолда айтмоқчиманки, улуғ адиб ижодини янгича қарашда ўрганиш пайти келди. Бугун биз Қодирий асарларини Балзак, Шекспир, Толстой, Достоевский каби мана мен деган ёзувчилар ижоди билан қиёсан ўрганишимиз керак.

Бу борада Иззат Султон, Матёқуб Қўшжонов, Ҳабибулла Қодирий, Шеркон Қодирий, Собир Мирвалиев, Набижон Боқий… яна кўп ижодкорлар асарлар ёзган. Аммо бугунги замон ўқувчиси буткул янгича ёндашувдаги тадқиқотларни талаб қилаяпти. Адиб асарларини талқин қилишда фақат романтика, муҳаббат мотивларига урғу бериш фурсати ўтди. Қодирий фақат ишқ-муҳаббатни эмас, ўтмиш, бугун ва келажак учун аҳамиятли бўлган долзарб мавзуларни қаламга олган. Адиб асарларининг ана шу умрбоқий жиҳатларини очиб бериш керак. Бу энди хорижий тилларни пухта эгаллаган, Шарқу Ғарб адабиётига ошно бўлган янги авлод адабиётшунослари зиммасидаги вазифадир.

Шу билан бирга, Қодирий номига муносиб, унинг ижодкор ва шахс сифатидаги сиймосини очиб берадиган бадиий асарлар, картиналар, филмлар ҳам яратиш зарур. Юртимизда миллий истиқлол ғоясини шакллантириш, уни ёш авлод тафаккурига сингдириш йўлида саъй-ҳаракатлар қилинаётган бир даврда эрк учун бошини тиккан, ширин жонидан кечган Қодирий каби улуғ сиймоларимизни ёшларимизга яхшироқ танитишимиз даркор.

— Севимли адибимиз сўз санъати мўъжизалари бўлмиш романларини ёзгунга қадар Шарқу Ғарб адабиётидаги романнавислик анъаналари синчковлик билан ўрганиб чиққан. Илк тажрибага қўл урган ижодкор аввал-бошда беихтиёр тақлидга йўл қўйиши мумкин. Ёзувчи романларида тақлид сезиладими?

— Тўғри, Қодирий ўз давригача бўлган романчилик анъаналарини пухта ўрганган. Аксар адабиётшуносларимиз у араб адиби Жўржи Зайдон романларини кўп мутолаа қилганига урғу беришади. Қодирий фақат Зайдон ижоди билан эмас, жаҳон адабиётининг, хусусан, рус, франтсуз, инглиз адабиётининг забардаст вакиллари асарлари билан яқиндан таниш бўлган. “Алпомиш”, “Кунтуғмиш” каби халқ эпосларини, мумтоз адабиётимизни жуда яхши билган. Қодирийнинг буюклиги шундаки, у романчиликка илк бор қўл урган бўлса-да, тақлидга берилмаган, салафлар таъсирига тушиб қолмаган, ўхшаши йўқ романлар ярата олган. Бу жиҳатдан, Мухтор Авезов “Абдулла Қодирий романлари 1920-йилларда гўё текис саҳрода тўсатдан Помир тоғлари вужудга келгандек пайдо бўлди…” деб ёзганида ҳақ эди. Аммо иккинчи жиҳатдан, Абдулла Қодирий асарлари теп-текис чўлда пайдо бўлди, дейиш мунозарали. Негаки, унга қадар адабиётимизнинг Навоий, Бобур каби баланд тоғлари, ХХ аср бошларида эса Чўлпон, Фитрат каби ёндош тоғчалари
бор эди. Ўзидаги имконият ва истеъдодни юзага чиқара олган одам буюкдир. Қодирий ҳам худо юқтирган истеъдодини юзага чиқарди, ўзини топа олди.

— “Ўткан кунлар”ни мутолаа қилганлар у ёқда турсин, бу ҳақда сўзлаганлар омонсиз жазоланган машъум даврларда ҳам асар ҳақиқий адабиёт муҳиблари орасида қўлма-қўл бўлиб ўқилаверди. Китобхон асарнинг ҳар бир сатрини дилига жо қилди. Сизнингча, асарнинг умрбоқийлиги сири нимада?

— Қодирийни Қодирий қилган – унинг бетакрор бадиияти! Ватан ҳақида, эрк ҳақида, муҳаббат ҳақида Қодирийгача ҳам кўп ижодкорлар ёзган. Аммо замон ўтса-да, чин адабиёт ихлосмандлари уни севиб ўқимоқда, ижодидан кашфиётлар топиб чарчамаётир. Шўро замонида қилдан қийиқ ахтарган мафкурачилар улуғ адибга “асарларида синфий курашни кўрсатмаган, юқори табақа вакилларини қаҳрамон қилиб олган, мусулмончиликни тарғиб қилган, диннинг тегирмонига сув қуйган” каби турли айбловларни ағдариб келган. Ёзувчи синфийлик каби ўта жўн ва сунъий қолипларга итоат этмагани айни ҳақиқат. Жасоратли адиб сотсиалистик реализмдан бошқаси тан олинмаган даврда умумбашарий қадриятларга суянган ҳолда қалам тебратган. Ёзувчи асарларининг қиммати ва қудрати ҳам шунда.

— Адабиётшунос олим сифатида шаклланишингизга Қодирий ижоди ва шахси қандай таъсир қилган?

— Каминанинг адабиётга ихлос қўйишида Абдулла Қодирийнинг улуғ хизмати бор. Отам хат-саводли, адабиётга меҳр қўйган инсон эди. Онамнинг ҳикоя қилиб беришларича, кўҳна сандиғимизда “Кунтуғмиш” ва “Ўткан кунлар” китоблари сақланаркан. Замон таҳликали, ўз даврининг мумтоз асарларини ўқиш ман этилган. Ўша пайтда ҳам маҳалладаги адабиёт шинавандалари кечаси жам бўлиб, эшикни беркитиб, хира фонус ёруғида “Кунтуғмиш” ва “Ўткан кунлар”ни мутолаа қилган экан. Онамдан бу ҳикояни эшитган пайтимда 10-12 яшар бола эдим. Албатта, у маҳаллар “Ўткан кунлар”нинг қандай асарлигини тушунмаганман. Аммо ўзимча одамлар кечаси ухламасдан, эшикка пойлоқчи қўйиб ўқийдиган бу китоб қандай экан-а, деб ўйлаганман…

Талабалик пайтларим Қодирийни сўз санъаткори сифатида росмона таниганман. Университетда Чўлпон, Фитрат, Қодирий асарларини ёддан ўқиб берадиган домлаларимиз бор эди. Ёзувчи шахсидаги миллатпарварлик, жасорат, фидойилик, бирсўзлилик, жисмоний меҳнатга ўчлик, ҳалоллик ва холислик менга қаттиқ таъсир қилган.

— Миллатпарвар адиб ижодида шўроларни қўллаб-қувватловчи асарлар ҳам бор. Буни қандай изоҳлаган бўлардингиз?

— Мен ёзувчига инсон сифатида баҳо бериш тарафдориман. Инсон зотига ишониш, алданиш, умид қилиш каби туйғулар хос. Шўро ҳокимиятининг илк йилларида юз берган ўзгаришлар, саводсизлика қарши кураш, таълим масканларининг очилишини кўриб, ёзувчи кўнглида ҳам умид уйғонган. Шўро доҳийларининг миллатларга озодлик бериш ҳақида ваъдаларини эсланг. Қодирий ўз даври зиёлилари каби бундай ёлғонларга ишонгани учун ҳам замон ўзгаришларини ёқлаб асарлар ёзгандир. Аммо у мустабид тузумнинг мақсади миллатлар эркини бўғиш, уларга зулм ўтказиш эканини тез англаб етган. Шу боис ҳам, асарларида ҳурриятни байроқ қилган. Улуғ адиб шўро жаллодлари қилич яланғочлаб турган пайтларда ҳам имонини йўқотмаган, эътиқодига хиёнат қилмаган.

— “Ўзбек тили камбағал эмас, балки ўзбек тилини камбағал дегувчиларнинг ўзи камбағал. Улар ўз нодонликларини ўзбек тилига тўнкамасинлар”, деб ёзади куйинчак адиб. Абдулла Қодирийнинг она тилимиз жозибаси ва қудратини кўрсатишдаги хизмати қандай?

— Прозамизда Абдулла Қодирийнинг бадиий тилига тенг келадиган гўзал тил йўқ! Бадиий тилни кўпчилик адабий тил билан чалкаштиради. Бадиий тил ҳар бир ижодкорнинг индивидуал услуби, ўзига хос тилидир. Шу маънода бадиий тил норма бўлмайди. Қодирий ўз бадиий тилини ярата олган сўз санъаткоридир.

Кумушга “ҳарорати ғариза” етиб, бемор бўлиб юрган кунларда ариқ бўйига юзини ювиш учун чиққан лавҳани ёдга олайлик. “Ариқнинг мусаффо тиниқ суви ёвошғина оқиб келар, Кумушбибининг қаршисиға етканда гўёки, унинг таъзими учун секингина бир чарх уриб қўяр, ўз устида ўлтурган соҳиранинг сиҳрига мусаххар бўлған каби тағи бир каттароқ доирада айлангач, оҳистағина кўприк остиға оқиб кетар эди…” Сувга нисбатан ювош сифати ишлатилиши бошқа ижодкорда учрамайди. Оби ҳаётнинг “ёвошғина” оқиши тасодиф эмас. Зотан, у ҳам ариқ бўйида ўтирган соҳибжамолнинг чиройига бир зум бўлса-да тўйиш учун атайин секинлаб оқаётгандек. Бу сўз айни пайтда Кумушнинг табиати, тийнатига ишора. Ёзувчи сувнинг чарх уриб оқишида ҳам соҳира қизга изҳори ишқни кашф этади. Муаллиф сатрларни юрак ҳовучлаб ўқиётган китобхоннинг кайфиятини аниқ-таниқ тасаввур этаётгандек, ҳолатни янада кучайтиради: “Ариқ сувининг ниҳоятсиз бу ҳаракатини узоқ кўздан кечириб ўлтурғач, қўл узати
б сувдан олди ва юзини ювди. Унинг юзини ўпиб тушкан сув томчилари билан ариқ ҳаракатка келиб чайқалди, гўёки сув ичида бир фитна юз берган эди…” Соҳибжамол қизнинг юзини ўпиб тушган сувнинг ариққа қайтиб тушиши билан исён ва ғалаён кўтарилганида ҳам рамзий маъно бор. Кумушнинг юзидан бўса олган томчиларнинг саодати қолган томчиларни ҳасад ўтида ёндирган-да… Романнинг ҳар бир саҳифасидан бадиий маҳоратга далил бўладиган бу каби сатрларни ўқиш ва уқиш мумкин. Ёзувчи асарларига етти ёшдан етмиш ёшгача – барча китобхонлар маҳлиё бўлиши ҳам шундандир.

Қодирийни ўқиб, унинг сўз бойлигига тасанно айтмасликнинг иложи йўқ. Адибнинг романларида ўзига хос бадиий тил, “Тошпўлат тажанг нима дейди?”, “Калвак маҳзумнинг хотира дафтаридан” каби ҳажвий асарларида мутлақо бошқа бадиий тилни кўрасиз. Гўё бошқа-бошқа муаллиф ёзгандек.

— «Ўткан кунлар», «Меҳробдан чаён» романлари рус, озарбайжон, латиш, литва, татар, туркман, уйғур, қирғиз, қозоқ, қорақалпоқ, араб, италян, инглиз, немис, турк ва бошқа тилларга таржима қилинган, қайта-қайта нашр этилган. Мазкур таржималар ҳақида нима дейсиз?

— Очиғи, Қодирий асарларини ўзбек тили ва маданиятини яхши биладиган ижодкорлар таржима қилган, дея олмайман. Воситачи тил орқали қилинган аввалги таржималар ўз даврида асқотди, аммо замон янгиланди, адабиётда таржимага муносабат ҳам ўзгарди. Бугун Қодирийни инглиз, немис, франтсуз ёки испан китобхонига янги талқиндаги таржимада етказиш керак. Бунинг учун эса ҳам она тилимизни, ҳам хорижий тилни пухта эгаллаган таржимонлар лозим. Жаҳон адабиётидан ўзбекчага таржималар ҳам оригиналдан қилиниши мақсадга мувофиқдир. Балзакни рус тилидан эмас, тўғридан-тўғри франтсузчадан, Шекспирни инглизчадан ўгириш лозим. Агар ўзбек тилини биладиган хорижлик таржимонларни кутадиган бўлсак, кўп вақт ютқазишимиз тайин. Бугунданоқ хорижий тилни пухта ўзлаштирган билимдон ёшларимиз орасидан маҳоратли таржимонларни тайёрлашимиз керак. Бизлар учун биров қайғурмайди, ўзимиз ҳаракат қилишимиз лозим.

— Ривожланган давлатларда таржима ишига кўмак берадиган жамиятлар фаолият юритади. Юртимизда ҳам ана шундай жамият ташкил этиш вақти келмадимикин?

— Кўнгилдаги гапни айтдингиз. Мен кўпдан бери юртимизда таржимонларга ёрдам берадиган, уларнинг бошини қовуштирадиган, катта-катта ижодий ишларга бош-қош бўладиган жамият тузилса, деб орзу қиламан. Таржима бўйича истеъдодларни кашф этиш ва тарбиялаш учун бундай жамият муҳим. Абдулла Қодирий, Чўлпон, Усмон Носир, Абдулла Орипов, Эркин Воҳидов, Рауф Парпи, Шукур Холмирзаев, Ўткир Ҳошимов… Шукрки, хорижлик китобсеварларга тақдим қилса арзийдиган ижодкорларимиз бисёр. Тузилажак жамият таржимонларни моддий рағбатлантирса, таржима учун яхши қалам ҳақи берса, танловлар эълон қилса, ўз сафига қалами ўткир ижодкорларни жамласа…

Мен юртимиздаги давлатманд, ўзига тўқ инсонларга адабиёт равнақи учун ҳам ўз маблағларини сарфлашлари жоизлигини эслатиб қўймоқчиман. Биз адабиёт, санъат, маданият гуллаб-яшнаши учун борини аямаган санъатсевар, зиёли инсонлар авлодларимиз. Таржимонлар жамиятини моддий қўллаб-қувватлаш учун юртимиздаги сармоядор ҳомийлар, тадбиркор-ишбилармонлар ўз ҳиссаларини қўшсалар, миллат келажаги ва тараққиёти учун қайғурган бўлардилар.

— Қодирий аслиятидаги жозибани таржимада тўла чиқариб бериш мумкинми?

— Хорижий тилда Қодирийни оригиналдагидек чиқариш ўта мушкул, аммо бу таржима керак эмас, деган маънони билдирмайди. Адиб асарларини дунё ўқувчиларига жилла қурса аслиятга яқин вариантда тақдим эта олсак ҳам катта гап! Жаҳон адабиётида оригиналдан ўтказиб қилинган таржималар ҳам бор. Масалан, Гёте ўзининг “Фауст”ини франтсуз тилида ўқишни ёқтиришини ёзган. Асарни франтсузчага ўгирган таржимон муаллифдан ҳам ўзиб кетган-да. Сергей Есенин тирик бўлганида ва ўзбек тилини тушуниб, Эркин Воҳидов таржималарини ўқиганида, у ҳам Гёте каби хулосага келиши аниқ эди, деб ўйлайман.

Юртимизда охирги йилларда таржима бўйича салмоқли ишлар қилинди. Хусусан, “Жаҳон адабиёти” журнали кўплаб асарларни ўзбек ўқувчисига етказди. Пауло Коелонинг “Алкимёгар”ини бирданига уч ижодкор ўзбек тилига ўгирди. Буни бемалол дунё таржимашунослигида ноёб ҳодиса, дейиш мумкин. Жамол Камол мустақиллик йилларида Жалолиддин Румийнинг олтита асарини форсчадан таржима қилди. Шарқу Ғарб адабиётига меҳр қўйган ижодкор Шекспирнинг ўн бешта асарини аслиятдан ўзбекчалаштирди… Менимча, энди таржима гали Қодирий каби улуғ адибларимиз асарларига ҳам келди.

— Таниқли ёзувчи Эркин Аъзам суҳбатларидан бири: “Замон болаларидан “Ўткан кунлар”ни сўрасангиз, фақат киносини кўрган-да, Зайнаб Кумушни заҳарлаган, деб сюжетни айтиб беради. Ҳолбуки, адабиёт қуруқ ахборот эмас, сезгилар, ҳиссиётлар ифодаси. Қодирийни аслиятда ўқишга не етсин!” деганди. Ҳақиқатан ҳам, бугун ҳатто кўзга суртган адибимиз асарлари кам ўқилаётир. Ёшларни мутолаага қайтариш масаласи сизни ҳам ўйлантираётгандир…

— Ватан туйғусини мажбурлаб сингдирилмагани каби мутолаага ҳам зўрлик билан ўргатиб бўлмайди. Хўш, ундай бўлса нима қилиш керак? Менимча, мактабларимизда, коллежларда, олий ўқув юртларида адабиёт фанини ўқитиш методикасини такомиллаштириш, ўқитувчилар савияни ошириш керак. Чунончи, муаллимлар асар сюжетини эмас, унинг бадиий жозибаси ҳақида гапириб берсин. Агар болага бирор асарнинг жозибасини кўрсатиб бера олсак, кўнглига чўғ солиб қўйсак, айтмасак ҳам уни албатта топиб ўқийди.

Бадиий адабиёт ўқиш сусайиб кетгани – табиий жараён, бунинг ўзига яраша ижтимоий сабаблари бор. Эътибор беринг, ёзма адабиёт мавжуд бўлмаган даврда фолклор бирламчи эди. Ёзма адабиёт пайдо бўлиши билан халқ оғзаки ижоди намуналари кейинги планга ўтди. Телевидение юзага келганидан кейин инсоният тафаккурида жиддий ўзгаришлар рўй берди. Сўнгги йилларда коммуникация тизимидаги инқилоблар, хусусан, Интернетнинг пайдо бўлиши билан адабиётга муносабат яна ўзгарди.

Анча йиллар бўлди, рус газеталаридан бирида ўқигандим. Педагогика фанлари доктори 6-синфда ўқийдиган фарзандига бир китоб олиб келиб берибди. Аммо ота боласига кунда-кунора уни ўқишни буюрса-да, айтгани кор қилмабди. Орадан маълум муддат ўтиб қараса, ўғли мук тушиб ҳалиги китобни ўқиётганмиш. Ота суриштириб билса, ўғлининг синфдошларидан бири айни шу асарни мақтаган экан. Кўриб турганингиздек, педагогика фанлари доктори бўлган отанинг насиҳатидан тенгқур дўстнинг тавсияси кучлироқ таъсирга эга бўлиши мумкин.

Адабиёт ўлмайди, чинакам китоб шинавандалари йўқолмайди. Биз ёшлар бадиий адабиётдан совиб кетди, деб нолиш ўрнига, бадиий адабиётни ёшларга замонавий коммуникация воситалари орқали етказиш ҳақида ўйлашимиз фойдалироқ.

— Гап айланиб, адабиёт фанига келиб тақаляпти. Таълим даргоҳларимизда ушбу фаннинг ўқитилишидан кўнглингиз тўладими?

— Мени кўпдан бери ўйлантириб келаётган мавзудан гап очдингиз. Мактабларимизда (коллеж ва олий ўқув юртларида ҳам) ёзувчи-шоирлар ижодини чуқур ўрганиш эмас, кўп сонли ижодкорларни ўқитиш тенденцияси кузатилади. Ўрта мактабда эллик нафар, коллежда йигирма нафар, олий ўқув юртида ўттиз нафар (бу рақам кам ёки кўп бўлиши мумкин) ёзувчи-шоирни ўқитиш шартмикин?! Бунинг ўрнига ижодкорлар саноғини камайтириб, классикларимизни чуқурроқ ўрганиш тўғри эмасми?! Қодирий мактабларда 5-6-синфдан бошлаб ўқитилади, менимча, уни бошланғич дастурга киритиш керак. Дейлик, биринчи синфда адиб асарларидан ҳикматли гаплар, парчалар ўқитилсин. Кейинги синфларда ҳам боланинг ёши, дунёқарашига мос сабоқлар берилсин. Токи фарзандларимиз мактабни битиргунга қадар Абдулла Қодирий ҳақида фақат маълумот олиб қолмай, улар қалбида адиб асарларига муҳаббат уйғонсин.

— Юртимизда 1990-йиллар бошида Абдулла Қодирий музейи ташкил этилиб, бир неча ойга бормай, ёпилиб кетган экан…

— Ҳа, бундан хабарим бор. Бугунги ёшларни мутолаага янада кўпроқ жалб этиш, Қодирий шахси билан таништиришда музейларнинг ўрни катта. Пойтахтимиз марказида Абдулла Қодирий номидаги боғ барпо этилганига бир неча йил бўлди, аммо у ҳалигача гавжумлашиб кетмади. Менимча, улуғ адибимиз номи берилган боғни янада обод қилиш учун ҳам бутун жамоатчилик фаол иштирок этиши керак. Боғда адиб ҳаёти ва ижодига бағишланган мўъжаз музей ташкил қилинса, бу ерга ташриф буюрганлар Қодирий асарлари, улар асосида ишланган филмлар, картиналар, адиб шахсига тааллуқли экспонатлар билан танишса, адабиёт кечалари ўтказилса, нур устига нур-ку! Бу нафақат ёшларимиз, чет эллардан келаётган сайёҳлар учун ҳам файзли маданий маскан бўлур эди.

— Домла, ўтган йиллар мобайнида Абдулла Қодирий ижодига бағишланган қанчадан-қанча китоблар, монографиялар, мақолалар ёзилди, илмий изланишлар қилинди. Ёзувчи даҳосини тўла англадик, дея оламизми?

— Уммон бағридаги жавоҳирлар ҳисобига етиб бўлмагани каби буюк шахсларни ҳам тўла англаш амримаҳол. Вақт ўтиши билан уларнинг янги қирралари кашф этилаверади. Абдулла Қодирий ҳам ана шундай буюк сиймолардан. Талабаларга дарс бериш пайти кўплаб ёзувчиларимиз қатори Қодирий асарларини ҳам таҳлил қиламиз. Ҳали университетда таҳсил олаётган ёшлар адиб асарларининг катта адабиётшунослар ҳам пайқамаган қирраларини очишади. Абдулла Қодирий ижоди ва шахси бўйича айтиладиган янги гаплар ҳали жуда кўп.

06
Baxtiyor Nazarov
QODIRIYNING QUDRATI
02

089   Abdulla Qodiriy… O’zbek nasrini yuksak rutbalarga ko‘targan, kitobiylashgan tilimizga jonli xalq ohanglarini olib kirgan qilqalam adib. Jahon adabiyotida dovruq qozongan zabardast romannavislar panjasiga dadil panja urib, o‘zbek romanchiligiga asos solgan nuktadon ijodkor, sohir san’atkor. Zulmdan qaddi dol bo‘lgan millat ma’rifatini hayotiy a’mol deb bilgan, bu yo‘lda borini nisor etgan ulug‘qalb shaxs. Umrining so‘nggi lahzalarigacha erk deya nafas olgan hurriyatsevar ziyoli…

  Har yili 10 aprel sanasi Abdulla Qodiriy tavalludtopgan kun sifatida nishonlanadi. Qutlug‘ sana munosabati bilan taniqli adabiyotshunos, akademik Baxtiyor NAZAROV bilan cevimli adibimiz shaxsi va ijodi xususida suhbatlashdik.

— Domla, axborot munosabatlari tobora tig‘izlashayotgan zamonimizda badiiy adabiyot mamlakatni dunyoga tanituvchi eng qudratli vositalardan biriga aylanmoqda. Mana shunday o‘zgarishlar davrida adabiyot ahli oldida Abdulla Qodiriy shaxsi va ijodini o‘rganish bo‘yicha qanday vazifalar turibdi?

— Milliy adabiyotimizni Abdulla Qodiriy kabi zabardast ijodkorlarimizni tanitish bilan dunyoga olib chiqish mumkin. Mumtoz adabiyotimizda Alisher Navoiy benazir bo‘lsa, XX asr nasrida Abdulla Qodiriyga tenglashadigan ijodkor yo‘q. Bugungi davrgacha qilingan tadqiqotlar qimmatini pasaytirmagan holda aytmoqchimanki, ulug‘ adib ijodini yangicha qarashda o‘rganish payti keldi. Bugun biz Qodiriy asarlarini Balzak, Shekspir, Tolstoy, Dostoevskiy kabi mana men degan yozuvchilar ijodi bilan qiyosan o‘rganishimiz kerak.

Bu borada Izzat Sulton, Matyoqub Qo‘shjonov, Habibulla Qodiriy, Sherkon Qodiriy, Sobir Mirvaliev, Nabijon Boqiy… yana ko‘p ijodkorlar asarlar yozgan. Ammo bugungi zamon o‘quvchisi butkul yangicha yondashuvdagi tadqiqotlarni talab qilayapti. Adib asarlarini talqin qilishda faqat romantika, muhabbat motivlariga urg‘u berish fursati o‘tdi. Qodiriy faqat ishq-muhabbatni emas, o‘tmish, bugun va kelajak uchun ahamiyatli bo‘lgan dolzarb mavzularni qalamga olgan. Adib asarlarining ana shu umrboqiy jihatlarini ochib berish kerak. Bu endi xorijiy tillarni puxta egallagan, Sharqu G’arb adabiyotiga oshno bo‘lgan yangi avlod adabiyotshunoslari zimmasidagi vazifadir.

Shu bilan birga, Qodiriy nomiga munosib, uning ijodkor va shaxs sifatidagi siymosini ochib beradigan badiiy asarlar, kartinalar, filmlar ham yaratish zarur. Yurtimizda milliy istiqlol g‘oyasini shakllantirish, uni yosh avlod tafakkuriga singdirish yo‘lida sa’y-harakatlar qilinayotgan bir davrda erk uchun boshini tikkan, shirin jonidan kechgan Qodiriy kabi ulug‘ siymolarimizni yoshlarimizga yaxshiroq tanitishimiz darkor.

— Sevimli adibimiz so‘z san’ati mo‘‘jizalari bo‘lmish romanlarini yozgunga qadar Sharqu G’arb adabiyotidagi romannavislik an’analari sinchkovlik bilan o‘rganib chiqqan. Ilk tajribaga qo‘l urgan ijodkor avval-boshda beixtiyor taqlidga yo‘l qo‘yishi mumkin. Yozuvchi romanlarida taqlid seziladimi?

— To‘g‘ri, Qodiriy o‘z davrigacha bo‘lgan romanchilik an’analarini puxta o‘rgangan. Aksar adabiyotshunoslarimiz u arab adibi Jo‘rji Zaydon romanlarini ko‘p mutolaa qilganiga urg‘u berishadi. Qodiriy faqat Zaydon ijodi bilan emas, jahon adabiyotining, xususan, rus, frantsuz, ingliz adabiyotining zabardast vakillari asarlari bilan yaqindan tanish bo‘lgan. “Alpomish”, “Kuntug‘mish” kabi xalq eposlarini, mumtoz adabiyotimizni juda yaxshi bilgan. Qodiriyning buyukligi shundaki, u romanchilikka ilk bor qo‘l urgan bo‘lsa-da, taqlidga berilmagan, salaflar ta’siriga tushib qolmagan, o‘xshashi yo‘q romanlar yarata olgan. Bu jihatdan, Muxtor Avezov “Abdulla Qodiriy romanlari 1920-yillarda go‘yo tekis sahroda to‘satdan Pomir tog‘lari vujudga kelgandek paydo bo‘ldi…” deb yozganida haq edi. Ammo ikkinchi jihatdan, Abdulla Qodiriy asarlari tep-tekis cho‘lda paydo bo‘ldi, deyish munozarali. Negaki, unga qadar adabiyotimizning Navoiy, Bobur kabi baland tog‘lari, XX asr boshlarida esa Cho‘lpon, Fitrat kabi yondosh tog‘chalari bor edi. O’zidagi imkoniyat va iste’dodni yuzaga chiqara olgan odam buyukdir. Qodiriy ham xudo yuqtirgan iste’dodini yuzaga chiqardi, o‘zini topa oldi.

— “O’tkan kunlar”ni mutolaa qilganlar u yoqda tursin, bu haqda so‘zlaganlar omonsiz jazolangan mash’um davrlarda ham asar haqiqiy adabiyot muhiblari orasida qo‘lma-qo‘l bo‘lib o‘qilaverdi. Kitobxon asarning har bir satrini diliga jo qildi. Sizningcha, asarning umrboqiyligi siri nimada?

— Qodiriyni Qodiriy qilgan – uning betakror badiiyati! Vatan haqida, erk haqida, muhabbat haqida Qodiriygacha ham ko‘p ijodkorlar yozgan. Ammo zamon o‘tsa-da, chin adabiyot ixlosmandlari uni sevib o‘qimoqda, ijodidan kashfiyotlar topib charchamayotir. Sho‘ro zamonida qildan qiyiq axtargan mafkurachilar ulug‘ adibga “asarlarida sinfiy kurashni ko‘rsatmagan, yuqori tabaqa vakillarini qahramon qilib olgan, musulmonchilikni targ‘ib qilgan, dinning tegirmoniga suv quygan” kabi turli ayblovlarni ag‘darib kelgan. Yozuvchi sinfiylik kabi o‘ta jo‘n va sun’iy qoliplarga itoat etmagani ayni haqiqat. Jasoratli adib sotsialistik realizmdan boshqasi tan olinmagan davrda umumbashariy qadriyatlarga suyangan holda qalam tebratgan. Yozuvchi asarlarining qimmati va qudrati ham shunda.

— Adabiyotshunos olim sifatida shakllanishingizga Qodiriy ijodi va shaxsi qanday ta’sir qilgan?

— Kaminaning adabiyotga ixlos qo‘yishida Abdulla Qodiriyning ulug‘ xizmati bor. Otam xat-savodli, adabiyotga mehr qo‘ygan inson edi. Onamning hikoya qilib berishlaricha, ko‘hna sandig‘imizda “Kuntug‘mish” va “O’tkan kunlar” kitoblari saqlanarkan. Zamon tahlikali, o‘z davrining mumtoz asarlarini o‘qish man etilgan. O’sha paytda ham mahalladagi adabiyot shinavandalari kechasi jam bo‘lib, eshikni berkitib, xira fonus yorug‘ida “Kuntug‘mish” va “O’tkan kunlar”ni mutolaa qilgan ekan. Onamdan bu hikoyani eshitgan paytimda 10-12 yashar bola edim. Albatta, u mahallar “O’tkan kunlar”ning qanday asarligini tushunmaganman. Ammo o‘zimcha odamlar kechasi uxlamasdan, eshikka poyloqchi qo‘yib o‘qiydigan bu kitob qanday ekan-a, deb o‘ylaganman…

Talabalik paytlarim Qodiriyni so‘z san’atkori sifatida rosmona taniganman. Universitetda Cho‘lpon, Fitrat, Qodiriy asarlarini yoddan o‘qib beradigan domlalarimiz bor edi. Yozuvchi shaxsidagi millatparvarlik, jasorat, fidoyilik, birso‘zlilik, jismoniy mehnatga o‘chlik, halollik va xolislik menga qattiq ta’sir qilgan.

— Millatparvar adib ijodida sho‘rolarni qo‘llab-quvvatlovchi asarlar ham bor. Buni qanday izohlagan bo‘lardingiz?

— Men yozuvchiga inson sifatida baho berish tarafdoriman. Inson zotiga ishonish, aldanish, umid qilish kabi tuyg‘ular xos. Sho‘ro hokimiyatining ilk yillarida yuz bergan o‘zgarishlar, savodsizlika qarshi kurash, ta’lim maskanlarining ochilishini ko‘rib, yozuvchi ko‘nglida ham umid uyg‘ongan. Sho‘ro dohiylarining millatlarga ozodlik berish haqida va’dalarini eslang. Qodiriy o‘z davri ziyolilari kabi bunday yolg‘onlarga ishongani uchun ham zamon o‘zgarishlarini yoqlab asarlar yozgandir. Ammo u mustabid tuzumning maqsadi millatlar erkini bo‘g‘ish, ularga zulm o‘tkazish ekanini tez anglab yetgan. Shu bois ham, asarlarida hurriyatni bayroq qilgan. Ulug‘ adib sho‘ro jallodlari qilich yalang‘ochlab turgan paytlarda ham imonini yo‘qotmagan, e’tiqodiga xiyonat qilmagan.

— “O’zbek tili kambag‘al emas, balki o‘zbek tilini kambag‘al deguvchilarning o‘zi kambag‘al. Ular o‘z nodonliklarini o‘zbek tiliga to‘nkamasinlar”, deb yozadi kuyinchak adib. Abdulla Qodiriyning ona tilimiz jozibasi va qudratini ko‘rsatishdagi xizmati qanday?

— Prozamizda Abdulla Qodiriyning badiiy tiliga teng keladigan go‘zal til yo‘q! Badiiy tilni ko‘pchilik adabiy til bilan chalkashtiradi. Badiiy til har bir ijodkorning individual uslubi, o‘ziga xos tilidir. Shu ma’noda badiiy til norma bo‘lmaydi. Qodiriy o‘z badiiy tilini yarata olgan so‘z san’atkoridir.

Kumushga “harorati g‘ariza” yetib, bemor bo‘lib yurgan kunlarda ariq bo‘yiga yuzini yuvish uchun chiqqan lavhani yodga olaylik. “Ariqning musaffo tiniq suvi yovoshg‘ina oqib kelar, Kumushbibining qarshisig‘a yetkanda go‘yoki, uning ta’zimi uchun sekingina bir charx urib qo‘yar, o‘z ustida o‘lturgan sohiraning sihriga musaxxar bo‘lg‘an kabi tag‘i bir kattaroq doirada aylangach, ohistag‘ina ko‘prik ostig‘a oqib ketar edi…” Suvga nisbatan yuvosh sifati ishlatilishi boshqa ijodkorda uchramaydi. Obi hayotning “yovoshg‘ina” oqishi tasodif emas. Zotan, u ham ariq bo‘yida o‘tirgan sohibjamolning chiroyiga bir zum bo‘lsa-da to‘yish uchun atayin sekinlab oqayotgandek. Bu so‘z ayni paytda Kumushning tabiati, tiynatiga ishora. Yozuvchi suvning charx urib oqishida ham sohira qizga izhori ishqni kashf etadi. Muallif satrlarni yurak hovuchlab o‘qiyotgan kitobxonning kayfiyatini aniq-taniq tasavvur etayotgandek, holatni yanada kuchaytiradi: “Ariq suvining nihoyatsiz bu harakatini uzoq ko‘zdan kechirib o‘lturg‘ach, qo‘l uzatib suvdan oldi va yuzini yuvdi. Uning yuzini o‘pib tushkan suv tomchilari bilan ariq harakatka kelib chayqaldi, go‘yoki suv ichida bir fitna yuz bergan edi…” Sohibjamol qizning yuzini o‘pib tushgan suvning ariqqa qaytib tushishi bilan isyon va g‘alayon ko‘tarilganida ham ramziy ma’no bor. Kumushning yuzidan bo‘sa olgan tomchilarning saodati qolgan tomchilarni hasad o‘tida yondirgan-da… Romanning har bir sahifasidan badiiy mahoratga dalil bo‘ladigan bu kabi satrlarni o‘qish va uqish mumkin. Yozuvchi asarlariga yetti yoshdan yetmish yoshgacha – barcha kitobxonlar mahliyo bo‘lishi ham shundandir.

Qodiriyni o‘qib, uning so‘z boyligiga tasanno aytmaslikning iloji yo‘q. Adibning romanlarida o‘ziga xos badiiy til, “Toshpo‘lat tajang nima deydi?”, “Kalvak mahzumning xotira daftaridan” kabi hajviy asarlarida mutlaqo boshqa badiiy tilni ko‘rasiz. Go‘yo boshqa-boshqa muallif yozgandek.

— «O’tkan kunlar», «Mehrobdan chayon» romanlari rus, ozarbayjon, latish, litva, tatar, turkman, uyg‘ur, qirg‘iz, qozoq, qoraqalpoq, arab, italyan, ingliz, nemis, turk va boshqa tillarga tarjima qilingan, qayta-qayta nashr etilgan. Mazkur tarjimalar haqida nima deysiz?

— Ochig‘i, Qodiriy asarlarini o‘zbek tili va madaniyatini yaxshi biladigan ijodkorlar tarjima qilgan, deya olmayman. Vositachi til orqali qilingan avvalgi tarjimalar o‘z davrida asqotdi, ammo zamon yangilandi, adabiyotda tarjimaga munosabat ham o‘zgardi. Bugun Qodiriyni ingliz, nemis, frantsuz yoki ispan kitobxoniga yangi talqindagi tarjimada yetkazish kerak. Buning uchun esa ham ona tilimizni, ham xorijiy tilni puxta egallagan tarjimonlar lozim. Jahon adabiyotidan o‘zbekchaga tarjimalar ham originaldan qilinishi maqsadga muvofiqdir. Balzakni rus tilidan emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri frantsuzchadan, Shekspirni inglizchadan o‘girish lozim. Agar o‘zbek tilini biladigan xorijlik tarjimonlarni kutadigan bo‘lsak, ko‘p vaqt yutqazishimiz tayin. Bugundanoq xorijiy tilni puxta o‘zlashtirgan bilimdon yoshlarimiz orasidan mahoratli tarjimonlarni tayyorlashimiz kerak. Bizlar uchun birov qayg‘urmaydi, o‘zimiz harakat qilishimiz lozim.

— Rivojlangan davlatlarda tarjima ishiga ko‘mak beradigan jamiyatlar faoliyat yuritadi. Yurtimizda ham ana shunday jamiyat tashkil etish vaqti kelmadimikin?

— Ko‘ngildagi gapni aytdingiz. Men ko‘pdan beri yurtimizda tarjimonlarga yordam beradigan, ularning boshini qovushtiradigan, katta-katta ijodiy ishlarga bosh-qosh bo‘ladigan jamiyat tuzilsa, deb orzu qilaman. Tarjima bo‘yicha iste’dodlarni kashf etish va tarbiyalash uchun bunday jamiyat muhim. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Usmon Nosir, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Rauf Parpi, Shukur Xolmirzaev, O’tkir Hoshimov… Shukrki, xorijlik kitobsevarlarga taqdim qilsa arziydigan ijodkorlarimiz bisyor. Tuzilajak jamiyat tarjimonlarni moddiy rag‘batlantirsa, tarjima uchun yaxshi qalam haqi bersa, tanlovlar e’lon qilsa, o‘z safiga qalami o‘tkir ijodkorlarni jamlasa…

Men yurtimizdagi davlatmand, o‘ziga to‘q insonlarga adabiyot ravnaqi uchun ham o‘z mablag‘larini sarflashlari joizligini eslatib qo‘ymoqchiman. Biz adabiyot, san’at, madaniyat gullab-yashnashi uchun borini ayamagan san’atsevar, ziyoli insonlar avlodlarimiz. Tarjimonlar jamiyatini moddiy qo‘llab-quvvatlash uchun yurtimizdagi sarmoyador homiylar, tadbirkor-ishbilarmonlar o‘z hissalarini qo‘shsalar, millat kelajagi va taraqqiyoti uchun qayg‘urgan bo‘lardilar.

— Qodiriy asliyatidagi jozibani tarjimada to‘la chiqarib berish mumkinmi?

— Xorijiy tilda Qodiriyni originaldagidek chiqarish o‘ta mushkul, ammo bu tarjima kerak emas, degan ma’noni bildirmaydi. Adib asarlarini dunyo o‘quvchilariga jilla qursa asliyatga yaqin variantda taqdim eta olsak ham katta gap! Jahon adabiyotida originaldan o‘tkazib qilingan tarjimalar ham bor. Masalan, Gyote o‘zining “Faust”ini frantsuz tilida o‘qishni yoqtirishini yozgan. Asarni frantsuzchaga o‘girgan tarjimon muallifdan ham o‘zib ketgan-da. Sergey Yesenin tirik bo‘lganida va o‘zbek tilini tushunib, Erkin Vohidov tarjimalarini o‘qiganida, u ham Gyote kabi xulosaga kelishi aniq edi, deb o‘ylayman.

Yurtimizda oxirgi yillarda tarjima bo‘yicha salmoqli ishlar qilindi. Xususan, “Jahon adabiyoti” jurnali ko‘plab asarlarni o‘zbek o‘quvchisiga yetkazdi. Paulo Koeloning “Alkimyogar”ini birdaniga uch ijodkor o‘zbek tiliga o‘girdi. Buni bemalol dunyo tarjimashunosligida noyob hodisa, deyish mumkin. Jamol Kamol mustaqillik yillarida Jaloliddin Rumiyning oltita asarini forschadan tarjima qildi. Sharqu G’arb adabiyotiga mehr qo‘ygan ijodkor Shekspirning o‘n beshta asarini asliyatdan o‘zbekchalashtirdi… Menimcha, endi tarjima gali Qodiriy kabi ulug‘ adiblarimiz asarlariga ham keldi.

— Taniqli yozuvchi Erkin A’zam suhbatlaridan biri: “Zamon bolalaridan “O’tkan kunlar”ni so‘rasangiz, faqat kinosini ko‘rgan-da, Zaynab Kumushni zaharlagan, deb syujetni aytib beradi. Holbuki, adabiyot quruq axborot emas, sezgilar, hissiyotlar ifodasi. Qodiriyni asliyatda o‘qishga ne yetsin!” degandi. Haqiqatan ham, bugun hatto ko‘zga surtgan adibimiz asarlari kam o‘qilayotir. Yoshlarni mutolaaga qaytarish masalasi sizni ham o‘ylantirayotgandir…

— Vatan tuyg‘usini majburlab singdirilmagani kabi mutolaaga ham zo‘rlik bilan o‘rgatib bo‘lmaydi. Xo‘sh, unday bo‘lsa nima qilish kerak? Menimcha, maktablarimizda, kollejlarda, oliy o‘quv yurtlarida adabiyot fanini o‘qitish metodikasini takomillashtirish, o‘qituvchilar saviyani oshirish kerak. Chunonchi, muallimlar asar syujetini emas, uning badiiy jozibasi haqida gapirib bersin. Agar bolaga biror asarning jozibasini ko‘rsatib bera olsak, ko‘ngliga cho‘g‘ solib qo‘ysak, aytmasak ham uni albatta topib o‘qiydi.

Badiiy adabiyot o‘qish susayib ketgani – tabiiy jarayon, buning o‘ziga yarasha ijtimoiy sabablari bor. E’tibor bering, yozma adabiyot mavjud bo‘lmagan davrda folklor birlamchi edi. Yozma adabiyot paydo bo‘lishi bilan xalq og‘zaki ijodi namunalari keyingi planga o‘tdi. Televidenie yuzaga kelganidan keyin insoniyat tafakkurida jiddiy o‘zgarishlar ro‘y berdi. So‘nggi yillarda kommunikatsiya tizimidagi inqiloblar, xususan, Internetning paydo bo‘lishi bilan adabiyotga munosabat yana o‘zgardi.

Ancha yillar bo‘ldi, rus gazetalaridan birida o‘qigandim. Pedagogika fanlari doktori 6-sinfda o‘qiydigan farzandiga bir kitob olib kelib beribdi. Ammo ota bolasiga kunda-kunora uni o‘qishni buyursa-da, aytgani kor qilmabdi. Oradan ma’lum muddat o‘tib qarasa, o‘g‘li muk tushib haligi kitobni o‘qiyotganmish. Ota surishtirib bilsa, o‘g‘lining sinfdoshlaridan biri ayni shu asarni maqtagan ekan. Ko‘rib turganingizdek, pedagogika fanlari doktori bo‘lgan otaning nasihatidan tengqur do‘stning tavsiyasi kuchliroq ta’sirga ega bo‘lishi mumkin.

Adabiyot o‘lmaydi, chinakam kitob shinavandalari yo‘qolmaydi. Biz yoshlar badiiy adabiyotdan sovib ketdi, deb nolish o‘rniga, badiiy adabiyotni yoshlarga zamonaviy kommunikatsiya vositalari orqali yetkazish haqida o‘ylashimiz foydaliroq.

— Gap aylanib, adabiyot faniga kelib taqalyapti. Ta’lim dargohlarimizda ushbu fanning o‘qitilishidan ko‘nglingiz to‘ladimi?

— Meni ko‘pdan beri o‘ylantirib kelayotgan mavzudan gap ochdingiz. Maktablarimizda (kollej va oliy o‘quv yurtlarida ham) yozuvchi-shoirlar ijodini chuqur o‘rganish emas, ko‘p sonli ijodkorlarni o‘qitish tendentsiyasi kuzatiladi. O’rta maktabda ellik nafar, kollejda yigirma nafar, oliy o‘quv yurtida o‘ttiz nafar (bu raqam kam yoki ko‘p bo‘lishi mumkin) yozuvchi-shoirni o‘qitish shartmikin?! Buning o‘rniga ijodkorlar sanog‘ini kamaytirib, klassiklarimizni chuqurroq o‘rganish to‘g‘ri emasmi?! Qodiriy maktablarda 5-6-sinfdan boshlab o‘qitiladi, menimcha, uni boshlang‘ich dasturga kiritish kerak. Deylik, birinchi sinfda adib asarlaridan hikmatli gaplar, parchalar o‘qitilsin. Keyingi sinflarda ham bolaning yoshi, dunyoqarashiga mos saboqlar berilsin. Toki farzandlarimiz maktabni bitirgunga qadar Abdulla Qodiriy haqida faqat ma’lumot olib qolmay, ular qalbida adib asarlariga muhabbat uyg‘onsin.

— Yurtimizda 1990-yillar boshida Abdulla Qodiriy muzeyi tashkil etilib, bir necha oyga bormay, yopilib ketgan ekan…

— Ha, bundan xabarim bor. Bugungi yoshlarni mutolaaga yanada ko‘proq jalb etish, Qodiriy shaxsi bilan tanishtirishda muzeylarning o‘rni katta. Poytaxtimiz markazida Abdulla Qodiriy nomidagi bog‘ barpo etilganiga bir necha yil bo‘ldi, ammo u haligacha gavjumlashib ketmadi. Menimcha, ulug‘ adibimiz nomi berilgan bog‘ni yanada obod qilish uchun ham butun jamoatchilik faol ishtirok etishi kerak. Bog‘da adib hayoti va ijodiga bag‘ishlangan mo‘‘jaz muzey tashkil qilinsa, bu yerga tashrif buyurganlar Qodiriy asarlari, ular asosida ishlangan filmlar, kartinalar, adib shaxsiga taalluqli eksponatlar bilan tanishsa, adabiyot kechalari o‘tkazilsa, nur ustiga nur-ku! Bu nafaqat yoshlarimiz, chet ellardan kelayotgan sayyohlar uchun ham fayzli madaniy maskan bo‘lur edi.

— Domla, o‘tgan yillar mobaynida Abdulla Qodiriy ijodiga bag‘ishlangan qanchadan-qancha kitoblar, monografiyalar, maqolalar yozildi, ilmiy izlanishlar qilindi. Yozuvchi dahosini to‘la angladik, deya olamizmi?

— Ummon bag‘ridagi javohirlar hisobiga yetib bo‘lmagani kabi buyuk shaxslarni ham to‘la anglash amrimahol. Vaqt o‘tishi bilan ularning yangi qirralari kashf etilaveradi. Abdulla Qodiriy ham ana shunday buyuk siymolardan. Talabalarga dars berish payti ko‘plab yozuvchilarimiz qatori Qodiriy asarlarini ham tahlil qilamiz. Hali universitetda tahsil olayotgan yoshlar adib asarlarining katta adabiyotshunoslar ham payqamagan qirralarini ochishadi. Abdulla Qodiriy ijodi va shaxsi bo‘yicha aytiladigan yangi gaplar hali juda ko‘p.

021

(Tashriflar: umumiy 261, bugungi 1)

Izoh qoldiring